ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk ಚೆನ್ನೈ 0 973 1430870 1346774 2026-09-30T11:49:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430870 wikitext text/x-wiki {{wikify}} "ಮದ್ರಾಸ್" ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪುನರ್ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇತರ ಬಳಕೆಗಳಿಗಾಗಿ, ಮದ್ರಾಸ್ (ದ್ವಂದ್ವ ನಿವಾರಣೆ) ನೋಡಿ. {{Infobox ಊರು |official_name = Chennai (ಚೆನ್ನೈ) |native_name = Chennai |native_name_lang = சென்னை |other_name = Madras |settlement_type = City |nickname = |subdivision_type = [[ಸಾರ್ವಭೌಮ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ದೇಶ]] |subdivision_name = [[:ಭಾರತ]] |subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]] |subdivision_name1 = [[:ತಮಿಳುನಾಡು]] |subdivision_type2 = [[Districts of Tamil Nadu|District]] |subdivision_name2 = [[:Chennai district|Chennai]]{{#tag:ref|The Chennai metropolitan area also includes portions of [[Kanchipuram District|Kanchipuram]] and [[Tiruvallur District|Tiruvallur]] districts.|group=upper-alpha}} |subdivision_type3 = Former name |subdivision_name3 = Madras |image_skyline =<!--DO ''not'' REPLACE THE IMAGE WITHOUT GETTING CONSENSUS IN THE TALK PAGE--> |image_caption = Clockwise from top: [[Chennai Central]], [[Marina Beach]], [[Kapaleeswarar Temple]], [[Santhome Basilica]], [[ಭರತನಾಟ್ಯ]]. |pushpin_map = India |pushpin_map_caption = Location of Chennai in Tamil Nadu |latd = 13 |latm = 5 |lats =2 |latNS = N |longd = 80 |longm = 16 |longs = 12 |longEW = E |coordinates_region = IN-TN |coordinates_display = inline, title |coordinates_format = dec |pushpin_label_position = left |former_name = Madras |leader_party = |government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] |governing_body = [[Chennai Corporation]] |leader_title1 = [[Corporation of Chennai|Mayor]] |leader_name1 = [[Saidai Sa. Duraisamy|Saidai Duraisamy]]<ref>{{cite web|title=Who's Who|url=http://www.chennaicorporation.gov.in/about-chennai-corporation/PublicCMSPages.do?do=listWhoswho|work=About Corporation of Chennai|publisher=[[Corporation of Chennai]]|accessdate=10 September 2012|archive-date=15 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215051852/http://www.chennaicorporation.gov.in/about-chennai-corporation/PublicCMSPages.do?do=listWhoswho|url-status=dead}}</ref> |leader_title2 = [[Deputy Mayor]] |leader_name2 = P. Benjamin |leader_title3 = [[Corporation Commissioner]] |leader_name3 = D.Karthikeyan |leader_title4 = [[Police Commissioner]] |leader_name4 = S George<ref>{{cite web|title=Commissioner of Police|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3915661.ece|publisher=[[Government of Tamil Nadu]]|accessdate=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107001614/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/no-compromise-on-law-and-order-top-cop/article3915661.ece|archive-date=7 ಜನವರಿ 2019|url-status=dead}}</ref> |area_total_km2 = 426.7 |area_total_sq_mi = 164.48 |area_magnitude = 1 E+7 |area_metro_km2 = 1189 |area_metro_sq_mi = 464.45 |elevation_m = 6 |elevation_ft = 20 |timezone1 = IST |utc_offset1 = +05:30 |population_total = 4,681,087 |population_footnotes = <ref name="Pop_city">{{cite web|url=http://www.census.tn.nic.in/whatsnew/ppt_total2011.pdf|format=PDF|title=Tamil Nadu district wise population|publisher=Census of Tamil Nadu|accessdate=5 April 2011|archive-date=12 ಮೇ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512194505/http://www.census.tn.nic.in/whatsnew/ppt_total2011.pdf|url-status=dead}}</ref> |population_as_of = 2011 |population_density_km2 = 26,903 |population_metro = 8,696,010 |population_metro_footnotes = <ref>{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|format=PDF|publisher=Directorate of Census Operations - Tamil Nadu|accessdate=17 October 2011}}</ref> |population_density_km2 = 26,702 |population_rank = [[ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳು|6]] |population_blank1_title = Metro rank |population_blank1 = [[ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳು|4]] |population_blank2_title = [[Metropolitan area|Metropolitan]] |population_blank2 = 8,917,749 ([[List of most populous metropolitan areas in India|4th]]) |population_demonym = Chennaite, Madrasi |blank2_name = {{nowrap|[[ರಾಜಭಾಷೆ]]}} |blank2_info = [[ತಮಿಳು]] |postal_code_type = [[Postal Index Number|ZIP code(s)]] |postal_code = 600 xxx, |area_code = [[Telephone numbers in India|+91-44]] |registration_plate = TN 01–10, 18, 20, 22 |blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] |blank_info_sec1 = IN MAA |website = {{URL|http://www.chennaicorporation.gov.in/|Website of the Chennai Corporation}} |footnotes = {{Reflist|group=upper-alpha}} }} ==ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು== ಚೆನ್ನೈ - ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಜಧಾನಿ. ಸಮುದ್ರ ತಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಊರನ್ನು 'ಮದರಾಸು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಬಂದ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ ಚೆನ್ನೈ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಚೆನೈ ಉಚ್ಚಾರಣೆ (· ಬಗ್ಗೆ?) ({{lang-ta| சென்னை}}), ಹಿಂದೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಎಂದು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ನಾಲ್ಕನೇ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ನಗರ (· ಬಗ್ಗೆ?). ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಕೋರಮಂಡಲ್ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇ ನಗರದ ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಋಯ 7.60 ರಂತೆ ಮಿಲಿಯನ್ (2006), ಸುಮಾರು 368 ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿರುವ ಈ ನಗರ ಜಗತ್ತಿನ ಆತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 36 ನೆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ದೇಗುಲ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಚೆನ್ನೈ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ (ಪುಣೆ ಮೊದಲನೆಯದು) ವಾಹನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ವಾಹನೋದ್ಯಮದ ಹೆಚ್ಚುಭಾಗ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ದೇಶದ ಹೆಚ್ಚಂಶ ವಾಹನಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ಚೆನ್ನೈ ಅನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಏಶಿಯಾದ [[ಡೆಟ್ರಾಯಿಟ್]] ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆಯಾದ ನೌಕರಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಮರೀನಾ ಬೀಚ್ ನಗರದ ಪೂರ್ವ ತೀರವಾಗಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ದವಾದ ಸಮುದ್ರಂಡೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವು ತನ್ನ ಕ್ರೀಡಾ ತಾಣಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ATP ಟೆನ್ನಿಸ್ ಮುಕ್ತ ಚೆನ್ನೈ ಸ್ಪರ್ಧಾಕೂಟವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿವಿಡಿ [ಅಡಗಿಸು] 1 ಹೆಸರು 2 ಇತಿಹಾಸ 3 ಭೂಗೋಳ 3.1 ಹವಾಗುಣ 3.2 ರೂಪುರೇಷೆ (ಲೇಔಟ್) 4 ಆಡಳಿತ 5 ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಆರ್ಥಿಕತೆ) 6 ಜನಸಂಖ್ಯೆ (ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ) 7 ಸಂಸ್ಕೃತಿ 8 ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ (ಸಾರಿಗೆ) 9 ಮಾಧ್ಯಮ (ಮಾಧ್ಯಮ) 10 ಉಪಯುಕ್ತ ಸೇವೆಗಳು (ಯುಟಿಲಿಟಿ ಸರ್ವೀಸಸ್) 11 ಶಿಕ್ಷಣ 12 ಕ್ರೀಡೆಗಳು 13 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 14 ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಹೆಸರು 'ಮದ್ರಾಸು' ಎಂಬ ಹೆಸರು 'ಮದ್ರಾಸುಪಟ್ನಂ' ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಈ ಜಾಗವನ್ನು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಖಾಯಂ ನೆಲೆಗಾಗಿ 1639 ರಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.https://www.mapsofindia.com/on-this-day/22nd-august-1639-madras-now-chennai-is-founded-by-the-east-india-company ಮದ್ರಾಸು ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 'ಚೆನ್ನಪಟ್ಟಣಂ' ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ಪೇಟೆಯಿದೆ. ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಟ್ಟಣಗಳೂ ಸೇರಿ 'ಮದರಾಸು' ಬ್ರಿಟೀಷರ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಜನ ಅದನ್ನು 'ಚೆನ್ನಪಟ್ಟಣ' ಅಥವಾ 'ಚೆನ್ನಪುರಿ' ಎಂದೇ ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. 'ಚೆನ್ನು' ಎಂಬ ಪದ ತೆಲುಗು ಮೂಲದ ದಕ್ಷಿಣ ಮಧ್ಯ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯ ಪದ ಇದರ ಅರ್ಥ "ಸುಂದರ" ಎಂದು ಹಾಗಾಗಿ 'ಚೆನ್ನಪುರಿ' ಅಥವಾ 'ಚೆನ್ನಪಟ್ಟಣಂ' ಎಂದರೆ "ಸುಂದರ ನಗರ" ಎಂದರ್ಥ. ಈ ನಗರವನ್ನು 1996 ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ 'ಚೆನ್ನೈ' ಎಂದು ಮರುಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. 'ಮದ್ರಾಸು' ಎಂಬ ಪದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮೂಲದ್ದು. (ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಇತರ ನಗರಗಳು ಕೂಡ ಅಂಥದೇ ಹೆಸರು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿವೆ.) ಮೂಲ ಪೋರ್ತುಗೀಸ್ ಹೆಸರು ಮಾದ್ರ ದೆ ಸಾಯ್ಸ್ -1500 ರ ಅರಂಭಿಕ ವಸತಿಗಾರರಲ್ಲೊಬ್ಬ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಹೆಸರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಚೆನ್ನೈ ತಮಿಳು ಹೆಸರಾಗಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಮದ್ರಾಸ್ ಎಂಬುದು ತಮಿಳುಮೂಲದ್ದಾಗಿರಬಹುದೆಂದೂ ಕೆಲವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಇತಿಹಾಸ 7 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ರಾಜರಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಲಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಕಪಾಲೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ . ಮುಖ್ಯ ಲೇಖನ: ಚೆನೈ ಇತಿಹಾಸ ಚೆನ್ನೈ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಒಂದನೇ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಆಡಳಿತ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಪಲ್ಲವ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ, ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಆಳಿವೆ. ಇಂದಿನ ಮಹಾನಗರದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಮೈಲಾಪುರ ಪಟ್ಟಣವು ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ, ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರು ಆಗಿತ್ತು. 1522 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ತುಗೀಸ್ರು ಬಂದು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ, ಕ್ರಿ. ಶ 52 ರಿಂದ 70 ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಸ್ತ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕನಾಗಿದ್ದ ಸಂತ ಥಾಮಸರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಾವೋ ಟೋಮ್ (ಸಾವೊ ಟೋಮ್) ಎಂದು ಕರೆದರು. ಪೋರ್ತುಗೀಸರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಡಚ್ಚ್ರ ವಶಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ನಂತರ ಡಚ್ಚ್ರು 1612 ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಪುಲಿಕಾಟ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಸಾಹತುವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಶಾಶ್ವತ ವಸಾಹತು ನಿರ್ಮಾಣಕಾಗಿ, ವಂದವಾಸಿಯ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ದಮೆರ್ಲ ವೆಂಕಟಾದ್ರಿಯವರು 22 ನೇ ಆಗಸ್ಟ್ 1639 ರಂದು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮದ್ರಾಸೆಮನ್ ಎಂದು ಕರೆದರು. ಇದಾದ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂತ ಜಾರ್ಜ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈ ನಗರವು ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದು ಇಂದಿಗೂ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ವಿಧಾನ ಸಭೆ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಲಿನ ಅನೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಫ್ರೆಂಚರ ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್ ನ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದ ಲಾ ಬೋರ್ದೊನ್ನೇಸ್ 1746 ರಲ್ಲಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಏಕ್ಸ್-la-ಚಾಪೆಲೆ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಅನಂತರ ಫ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು ಹೈದರ್ ಅಲಿ, ಮೈಸೂರು ಸುಲ್ತಾನ್ ಇನ್ನಷ್ಟು ದಾಳಿ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಬೇಸ್ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ 1749 ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದರು. 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅದರ ರಾಜಧಾನಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಎಂದು ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಉತ್ತರ ಆಧುನಿಕ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ. ಬ್ರಿಟಿಶರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ನೌಕಾನೆಲೆಯಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು. 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೈಲು ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ, ಅದು ಮೊದಲು ಬಾಂಬೇ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ ಮುಂಬಯಿ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಕತ್ತ (ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಕತ್ತಾ) ದಂತಹ, ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಪಡೆಯಿತು. ಒಳನಾಡಿನ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ. ಇದು ತೈಲ DEPOT ಜರ್ಮನ್ ಹಗುರ ವಾಹನ SMS Emden ಅದಕ್ಕೆ ಚಿಪ್ಪುಳ್ಳ ನಂತರ ವಿಶ್ವ ಸಮರ I ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳು ದಾಳಿ ಏಕೈಕ ಭಾರತೀಯ ನಗರವಾಗಿದೆ. 1947 ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ನಗರವು 1969 ರಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡು ಎಂಬುದಾಗಿ ಮರುನಾಮಕರಣಗೊಂಡಿತು ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. 1965 ರಿಂದ 1967, ಚೆನ್ನೈಯು ಹಿಂದಿ ಹೇರಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ತಮಿಳು ಜನರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಚೆನೈ ಶ್ರೀಲಂಕಾ, 1984 ರಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕೆಲವು ರಾಜಕೀಯ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ರಲ್ಲಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಈಳಂ ಸೈನ್ಯವು ಇಟ್ಟ ಬಾಂಬ್ನಿಂದಾಗಿ 33 ಜನರ ಸಾವು, 1991 ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿ ಗುಂಪು EPRLF ದ 13 ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರ, ಎದುರಾಳಿ ಎಲ್ಟಿಟಿಇ ಇಂದ ಹತ್ಯೆಗಳಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ಹಿಂಸಾಚಾರವನ್ನು ಶ್ರೀ ಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಜನಾಗೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಚೆನ್ನೈ ನಗರವು ಕಂಡಿತು.. ಕಠೋರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೋಂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ನಗರವು ಆ ನಂತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಹೆಸರನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮೂಲದ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಎಂದು ನಗರದ ಆಗಸ್ಟ್ 1996 ರಲ್ಲಿ ಚೆನೈ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 2004 ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕೊಂದು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕರಾವಳಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ, ಚೆನೈ ತೀರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದರು. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಭೂಗೋಳ ಚೆನೈ ಈ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ಯಾಟ್ 7 ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು, ಒಂದು ಫ್ಲಾಟ್ ಕರಾವಳಿ ಮೈದಾನದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಚೆನೈ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಚೆನೈ ಭಾರತದ ಆಗ್ನೇಯ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ಈಶಾನ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ 13,04 ° ಎನ್ 80,17 ° ಇ ನಲ್ಲಿ ಇದೆ.https://www.chennai.org.uk/travel-tips/location.html ಇದು ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ ಬಯಲು ಎಂಬ ಫ್ಲಾಟ್ ಕರಾವಳಿ ಮೈದಾನದ ಮೇಲೆ ಇದೆ. ನಗರದ 6 ಮೀಟರ್ (20 ಅಡಿ), 60 ಮೀ (200 ಅಡಿ) ಅದರ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಬಿಂದುವಿನ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಚೆನೈ, ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ Cooum (ಅಥವಾ Koovam) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದ್ಯಾರ್ ಮೂಲಕ ಎರಡು ನದಿಗಳು ಸುತ್ತಾಡು. ಎರಡೂ ನದಿಗಳು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಎಫ್ಲುಯೆಂಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಸವು ಅತೀವವಾಗಿ ಕಲುಷಿತ ಇವೆ. Cooum ಕಡಿಮೆ ಕಲುಷಿತ ಇದು ಅದ್ಯಾರ್, ಡಿ-silted ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದ್ಯಾರ್ ಒಂದು ಸಂರಕ್ಷಿತ ನದೀಮುಖ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಲವಾರು ಜಾತಿಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾಸಸ್ಥಾನ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬಕಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಕಾಲುವೆ, ಒಳನಾಡಿನ 4 ಕಿಮೀ (3 ಮೈಲಿ), ಎರಡು ನದಿಗಳ ಲಿಂಕ್ ತೀರಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. Otteri ತೊರೆ, ಒಂದು ಈಶಾನ್ಯ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಉತ್ತರ ಚೆನೈ ಹಾದು ಮತ್ತು ಬೇಸಿನ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಬಕಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಕಾಲುವೆ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾತ್ರ ಬದಲಾಗುವ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳು ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದ ಅಂಚಿನ ಮೇಲೆ ಇವೆ. ರೆಡ್ ಹಿಲ್ಸ್, Sholavaram ಮತ್ತು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು Chembarambakkam ಲೇಕ್ ಪೂರೈಕೆ ಚೆನೈ. ಅಂತರ್ಜಲ ಮೂಲಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚೌಳಾದ ಇವೆ. ನಗರದ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಅದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಸಮರ್ಪಕ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಜಲಾಶಯಗಳು ಮತ್ತೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬನೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಜಟಿಲಗೊಳಿಸಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ Veeranam ಇತರ ಮೂಲಗಳು, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನೀರಿನ ಭರಿತ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಅಥವಾ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪೈಪ್ ಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ವಾಟರ್ ಚೆನೈ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಈ ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸರಬರಾಜು ಖಾಸಗಿ ನೀರಿನ ಟ್ಯಾಂಕರ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹಿಮ್ಮೊಗ ಆಸ್ಮೋಸಿಸ್ ಮತ್ತು ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು ಪರ್ಯಾಯ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅಪ್ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಚೆನೈ Metrowater ಪ್ರಸ್ತುತ ದಿನಕ್ಕೆ 100 ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ (ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿ ದಿನ ಸುಮಾರು 15 ಲೀಟರ್) ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಒಂದು ಹಿಮ್ಮೊಗ ಆಸ್ಮೋಸಿಸ್ ಸಸ್ಯ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಿಡ್ ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಿತು. ಚೆನೈ ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನ, ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಿಂದ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಗರದ ಭೂವಿಜ್ಞಾನ, ಮರಳು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, clayey ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡ್ ರಾಕ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಯಾಂಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನದಿಯ ಮತ್ತು ತೀರಪ್ರದೇಶಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. Clayey ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ರಕ್ಷಣೆ. ಹಾರ್ಡ್ ರಾಕ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಂಡಿ, ವೇಲಾಚೇರಿ, ಆಡಮ್ ಬಕ್ಕಾಮ್ ಮತ್ತು ಸೈದಾಪೇಟ್ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ Tiruvanmiyur, ಅದ್ಯಾರ್, Kottivakkam, Santhome, ಜಾರ್ಜ್ ಟೌನ್ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಚೆನೈ, ಮಳೆನೀರು ರನ್ ಆಫ್ ಉಳಿದ ಮರಳು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಬಸಿದಂತೆ. Clayey ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡ್ ರಾಕ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮಳೆನೀರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಸಿದಂತೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಕಾಲ ಮಣ್ಣು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಗರದ clayey ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ T.Nagar, ವೆಸ್ಟ್ Mambalam, ಅಣ್ಣಾ ನಗರ, Kolathur ಮತ್ತು Virugambakkam ಸೇರಿವೆ. ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಫ್ಲೋರಾ ಮತ್ತು ಚೆನೈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಹವಾಗುಣ ಚೆನೈ ಉಷ್ಣ ಭೂಮಧ್ಯ ಮೇಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಋತುಮಾನದ ಉಷ್ಣಾಂಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಇದು ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ಒಂದು ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರತೆಯ ಹವಾಮಾನವು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಧಿಕ ತಾಪಮಾನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೇ ಮತ್ತು ಜೂನ್ ಮೊದಲ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 38 ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸ °C (100.4&nbsp;°F) ಮತ್ತು 42&nbsp;°C (107.6&nbsp;°F) ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಮಾರು 45 ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಆದರೂ °C ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ (113&nbsp;°F). ಜನವರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೆನೈ ಸರಾಸರಿ ದೈನಂದಿನ ತಾಪಮಾನ ಸುಮಾರು 24&nbsp;°C (75&nbsp;°F) ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ 18 ಕಳಗೆ ಆದರೂ °C (64&nbsp;°F). ದಾಖಲಾದ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನ 15.8&nbsp;°C (60.4&nbsp;°F) ಮತ್ತು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು 44.1&nbsp;°C (111.4&nbsp;°F). ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ 1,300&nbsp;mm (47.2 ಇಂಚುಗಳು) ಇರುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಮಧ್ಯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಿಂದ ಮಿಡ್ ಡಿಸೆಂಬರ್, ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮಾರುತಗಳು ತನ್ನ ಋತುವಾರು ಮಳೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಿಟಿ ಹಿಟ್. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ರೂಪುರೇಷೆ (ಲೇಔಟ್) ಚೆನೈ ನಗರದ ವಿಭಾಗಗಳು. 1. ಎಗ್ಮೋರ್-Nungambakam 2. ಫೋರ್ಟ್ Tondiarpet 3. Mambalam-ಗಿಂಡಿ 4. ಮೈಲಾಪೊರೆ-ಟ್ರಿಪ್ಲಿಕೇನ್ 5. Perambur-Purasawalkkam. ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಚೆನೈ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಚೆನೈ ಐದು ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 1. ಎಗ್ಮೋರ್-Nungambakam, 2. ಫೋರ್ಟ್ Tondiarpet 3. Mambalam-ಗಿಂಡಿ 4. ಮೈಲಾಪೊರೆ-ಟ್ರಿಪ್ಲಿಕೇನ್ 5. Perambur-Purasawalkkam. ಚೆನೈ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಚೆನೈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಂಚೀಪುರಂ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 174&nbsp;km ² (67 ಮೈಲು ²) ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ 1.177&nbsp;km ² (455&nbsp;mi ²) ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ, ಮಧ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ: ನಗರದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ಚೆನೈ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಚೆನೈ ನಗರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಡೌನ್ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶ. ದಕ್ಷಿಣ ಚೆನೈ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ಚೆನೈ, ಹಿಂದೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಐಟಿ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೋಸ್ಟಿಂಗ್, ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಸಮೀಪದ ಉಪಗ್ರಹ ಪಟ್ಟಣಗಳು ​​ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮಹಾಬಲಿಪುರಂನ, ನೈಋತ್ಯ, ಕಾಂಚೀಪುರಂ ಪಟ್ಟಣ ಶ್ರೀಪೆರಂಬದೂರಿನ, ತಿರುವಳ್ಳೂರು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಅರಕ್ಕೋಣಮ್ ಗೆ Chengalpattu ಸೇರಿವೆ. Guduvancheri ಚೆನೈ ಒಂದು ಉಪನಗರವಾಗಿದೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಆಡಳಿತ ಚೆನೈ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನಾಗಿ ರಿಪನ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, 1913 ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಇದು ಮಾಜಿ ವೈಸ್ರಾಯ್ ಲಾರ್ಡ್ ರಿಪ್ಪನ್ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. ಚೆನೈ ನಗರವು ಮೇಯರ್ ಮತ್ತು ಮೇಯರ್ ಮತ್ತು ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಮೇಯರ್ ಇತರ ಸಮಿತಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಒಂದು ಇವರಲ್ಲಿ 155 ವಾರ್ಡ್ಸನ (ಎಲ್ಲಾ ನೇರವಾಗಿ ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಚುನಾಯಿತ), ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ 155 ಸಮಿತಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಚೆನೈ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಯರ್ ಮತ್ತು ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಮೇಯರ್ 10 ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ. ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ರಾಜಧಾನಿಯ ನಾಗರಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಚೆನೈ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಕಾಂಚೀಪುರಂ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಅನೇಕ ಉಪನಗರಗಳು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಪಂಚಾಯತ್ ಎಂಬ ಪಟ್ಟಣದ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ಆಡಳಿತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಪಟ್ಟಣದ ಪುರಸಭೆಗಳನ್ನು goverened ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚೆನೈ ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದು ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗ ಪ್ರಧಾನ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಭಾಗವಾಗಿ ಹಾಗೂ ನಗರದ ಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಪಾಂಡಿಚೇರಿ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಹರಡಿದೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್, ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಚೆನೈ ಉತ್ತರ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಚೆನೈ ಚೆನೈ ದಕ್ಷಿಣ - ಚೆನೈ ಮೂರು ಸಂಸದೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಸದರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಿ Kuppusami, ದಯಾನಿಧಿ ಮಾರನ್ ಮತ್ತು ಟಿಆರ್ Baalu ​​ಇವೆ. ಚೆನೈ ರಾಜ್ಯದ ಶಾಸನ 18 ಶಾಸಕರು ಆಯ್ಕೆ. ಗ್ರೇಟರ್ ಚೆನೈ ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ, ತಮಿಳುನಾಡು ಪೊಲೀಸ್ ವಿಭಾಗದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಜಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರ ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಯ ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ಮುಖಪುಟ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣ ನಡುವಂಗಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಒಂದು ಆಯುಕ್ತರು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರೇಟರ್ ಚೆನೈ ಪೊಲೀಸ್ ಮೂವತ್ತಾರು ಉಪವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು 121 ಪೊಲೀಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ. ಈ ಪೊಲೀಸ್ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಹದಿನೈದು ಈಗ ಐಎಸ್ಒ 9001:2000 ಪ್ರಮಾಣಿತ ಇವೆ. ನಗರದ ಸಂಚಾರ ಚೆನೈ ಸಿಟಿ ಸಂಚಾರ ಪೊಲೀಸ್ (CCTP) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಚೀಪುರಂ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಗಳು ಆಟಗಳ ನಿಯಮಗಳು. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಆರ್ಥಿಕತೆ) Tidel ಪಾರ್ಕ್, ಚೆನೈ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಪಾರ್ಕ್ ಚೆನೈ ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ವಾಹನ, ತಂತ್ರಾಂಶ ಸೇವೆಗಳು, ಹಾರ್ಡ್ವೇರ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪೆಟ್ರೋಕೆಮಿಕಲ್ಸ್, ಜವಳಿ ಮತ್ತು apparels ಸೇರಿವೆ. ಚೆನೈ ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಎನ್ನೋರ್ ಪೋರ್ಟ್ ಇದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸೂಕ್ತ ಕೊಡುಗೆ. ನಗರದ ಮದ್ರಾಸ್ ಸ್ಟಾಕ್ ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ಎಂಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಣಕೀಕೃತ ಸ್ಟಾಕ್ ವಿನಿಮಯ ಹೊಂದಿದೆ. 1990, ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ MANUFACTURING ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ರಿಂದ. ಚೆನೈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕ ಭಾರತೀಯ ನಗರ ರೇಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಕೀಯರ್ನಿ ಭಾರತೀಯ ಸಿಟಿ ಸೇವೆಗಳು ಆಕರ್ಷಣೆ ಸೂಚಿಕೆ 2005. [1] ಐಟಿ ಕಾರಿಡಾರ್, ನಗರವು ಅನೇಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಆಗ್ನೇಯ ಓಲ್ಡ್ ಮಹಾಬಲಿಪುರಂನ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ. ಮಹೀಂದ್ರಾ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸಿಟಿ, ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಪಾರ್ಕ್ಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ (SEZ), ಚೆನೈ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ನೋಕಿಯಾ, ಮೊಟೊರೊಲಾ, ಸೀಮೆನ್ಸ್, ಫ್ಲೆಕ್ಸ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಹಾಗೂ ಫಾಕ್ಸ್ಕಾನ್ಗಳು ನಂತಹ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಥವಾ ಶ್ರೀಪೆರುಂಬುದೂರ್ ಉಪಗ್ರಹ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಉತ್ಪಾದನಾ SEZ ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಇನ್ಸ್ಟ್ರುಮೆಂಟ್ಸ್ 'ಆರ್ & ಡಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಪೈಪ್ಲೈನ್ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಎರಿಕ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯೂಸೆಂಟ್-ಅಲ್ಕಾಟೆಲ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ನಗರದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಜೈವಿಕ ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಸಿರುಸೆರಿ ನಲ್ಲಿ TICEL ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಪಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಗೋಲ್ಡನ್ ಜುಬಿಲಿ ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಪಾರ್ಕ್ ಮನೆಗೆ ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಹೊಂದಿದೆ. ಚೆನೈ ಭಾರತದ ಆಟೋ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಉದ್ಯಮದ 45 ರಷ್ಟು ಹಾಗೂ ವಾಹನ ಉದ್ಯಮದ 27 ರಷ್ಟು ಮೂಲ ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಾಹನ ಕಂಪನಿಗಳ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಚೆನೈ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. BMW, ಮಹೀಂದ್ರಾ & ಮಹೀಂದ್ರಾ, ಮತ್ತು ಅಪೊಲೊ ಟೈರುಗಳು ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೆಯೇ ಹ್ಯುಂಡೈ, ಫೋರ್ಡ್, ಮಿತ್ಸುಬಿಷಿ, ಟಿವಿಎಸ್, ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್, ಕ್ಯಾಟರ್ಪಿಲ್ಲರ್, ರಾಯಲ್ ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್, TI ಚಕ್ರಗಳಿಗೆ TAFE, ಡನ್ಲಪ್, ಕಂಪನಿಯು ಹಲವು ಜಾಗತಿಕ ವಾಹನ ಕಂಪನಿಗಳು ಚೆನೈ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಸಸ್ಯಗಳು ಉತ್ಪಾದಕ ಎಂದು ಚೆನೈ ಮತ್ತು ಸುತ್ತ ನಿರ್ಮಾಣ. ನಗರದ ಸ್ವಯಂ ಸಹಾಯಕ ಉದ್ಯಮದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರ: Chennaihyundai.jpg ಚೆನೈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹ್ಯುಂಡೈ ಕಾರು ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕಾರುಗಳು ಅರ್ಜುನ್: ಹೆವಿ ವಾಹನ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ, Avadi ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಯುದ್ಧ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಿಲಿಟರಿ ವಾಹನಗಳು, ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ರೈಲ್ವೆ ಕೋಚ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ, ಇಂಟೆಗ್ರಲ್ ಕೋಚ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ [1] ರೈಲ್ವೆ ತರಬೇತುದಾರರು ಮತ್ತು ಇಂಜಿನ್ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಚೆನೈ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಸಹಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕ್ಗಳು ​​ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳು ಚೆನೈ ಕೇಂದ್ರಕಾರ್ಯಾಲಯ ಹೊಂದಿವೆ. ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಕ್ ಆಫೀಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ನಗರದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಮರಳಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ತಯಾರಿಕಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪಾದನಾ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ, pertochemicals ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸಹಾಯಕ ಸಸ್ಯಗಳು ಹಿಡಿದು. ಚೆನೈ ನಗರದ ಉತ್ತರದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ Ambattur-ಪಾಡಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಉಡುಪು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಒಂದು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ನಗರವು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಮದ ಉಡುಪು ಮತ್ತು ಪರಿಕರಗಳ ಉದ್ಯಮ ಹೊಂದಿದೆ. SEZ ನ ಉಡುಪು ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳ ನಗರವು ದಕ್ಷಿಣ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ನಗರದ ತಮಿಳು ಎಂಟರ್ಟೈನ್ಮೆಂಟ್ (ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಿತ ಸಂಗೀತ), ಭಾರತೀಯ ಮನರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಇದು ಉದ್ಯಮ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಜನಸಂಖ್ಯೆ (ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ) ಚೆನೈ ನಿವಾಸಿಗಳು Chennaiites ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟು ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 6.7 ಮಿಲಿಯನ್ ಆದರೆ 2000 ರ, ಚೆನೈ ಸಿಟಿ, 4.2 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 2006 ರಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 7.60 ರಂತೆ ಮಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ. ಚಿತ್ರ: Chennai.ranganathanst.jpg T.Nagar ರಲ್ಲಿ ರಂಗನಾಥನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಾದಚಾರಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸಾಂದ್ರತೆ ಪ್ರತಿ km ² ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 24.418 ಒಟ್ಟಾರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾಂದ್ರತೆ ಪ್ರತಿ km 5.847 ಹಾಗೆಯೇ ². ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ 934 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಕೊಂಚ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರತಿ 1000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 948 ಮಹಿಳೆಯರಂತೆ. ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು 59.5%, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ 80,14% ಆಗಿದೆ. ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 18% ರಷ್ಟು ಕೊಳಚೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚೆನೈ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಇದೆ. ವಸತಿ ಗಗನಚುಂಬಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ವಾಹನದಟ್ಟಣೆ ರಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಹೆಚ್ಚಳ, ನಗರದ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಒಲವು ಇಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಮೀನು ಬೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕೊರತೆ ಕಳಪೆ ನಿರ್ಮಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ನೀರಿನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕೊರತೆ ಹೊಂದಿವೆ ಇದು ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ, ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು ಆಗಿ ಸಮಾಜದ ಕೆಳ ಸ್ತರದ ಹಲವು ಸದಸ್ಯರು ಮೇಲೇರಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಚೆನೈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಿಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ತಮಿಳರ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಿಳಿ ಕಾಲರ್ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚೆನೈ ಮಾತನಾಡುವ ತಮಿಳು ಇದನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್ bhashai ("ಮದ್ರಾಸ್ ಭಾಷೆ" ತಮಿಳು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆಂದರೆ, ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಗಮನಾರ್ಹ ತೆಲುಗು, ಮಲೆಯಾಳಿ, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಭಾಷಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳು ಇವೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮಾರ್ವಾಡಿ, ಆಂಗ್ಲೋ ಇಂಡಿಯನ್, ಬಂಗಾಳಿ, ಪಂಜಾಬಿ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರ ರಿಂದ ಗುಜರಾತಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಜನರು ಸೇರಿವೆ. ಚೆನೈ ಸಹ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಐಟಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ಬೆಳೆಯುವ ವಿದೇಶವಾಸಿ ಜನರನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮುಖ್ಯ ಲೇಖನ: ಚೆನೈ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಚೆನೈ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ತನ್ನ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರವು ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ಪ್ರತಿ, ಚೆನೈ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಘಟನೆಗಳ ಒಂದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಐದು ವಾರದ ಸಂಗೀತ ಸೀಸನ್, ಹೊಂದಿದೆ. ಸಂಗೀತ ಸೀಸನ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಲಾವಿದರು ನೂರಾರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು (kutcheries) ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚೆನೈ ಸಹ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಅಧಿಕೃತ ನೃತ್ಯ ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ನೃತ್ಯ, ಭರತನಾಟ್ಯ, ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಭರತನಾಟ್ಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರ ("ಕಲೆಗಳ ಸ್ಥಳ" ಸಂಸ್ಕೃತ), ಆಗಿದೆ. ಚಿತ್ರ: Bharatanatyam1.jpg ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭರತನಾಟ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಚೆನೈ ತಮಿಳು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ರೋಮಾಂಚಕ ನಾಟಕ ದೃಶ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ತಮಿಳು ನಾಟಕ ಕೋಡಂಗಿ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಟಕಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅಲ್ಲದ ಸಭ ಆಧಾರಿತ ನಾಟಕ ಬೆಂಬಲ ರಾಜಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಅಥವಾ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಅಣಕು ಅವು ಸಭ ಆಧಾರಿತ ನಾಟಕ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ರಂಗಭೂಮಿ ಕೂಡ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ culfests) ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಸೆಗಳನ್ನು ನಗರದ ಯುವಕರ ವೇದಿಕೆಗಳು ಒದಗಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಚೆನೈ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳು ಇವೆ ಅಲ್ಲಿ ಕೋಡಂಬಾಕ್ಕಂ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಂತರ ಕಾಲಿವುಡ್ ಡಬ್ ದೊಡ್ಡ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ಉದ್ಯಮ, ಮೂಲ ಹೊಂದಿದೆ. ಉದ್ಯಮ ಸುಮಾರು 300 ತಮಿಳು ಸಿನೆಮಾ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಚಿತ್ರ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳು. ಚೆನೈ ಉತ್ಸವಗಳು ಅನೇಕ ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಪೊಂಗಲ್, ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಸವ ಮತ್ತು ಐದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮಿಳು ಹೊಸ ವರ್ಷದ ದಿನ ತಮಿಳು ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಏಪ್ರಿಲ್ 14 ರಂದು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಸ್ಮೊಪೊಲಿಟನ್ ನಗರ, ದೀಪಾವಳಿ, ಈದ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ನಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.https://www.madras.com/v/festivals/ ಚೆನೈ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಕ್ಕಿ ಆಧಾರಿತ ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಿ ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿ ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಪೊಂಗಲ್, ದೋಸೆ, ಇಡ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಡಾ ರೀತಿಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು, ಚೆನೈ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪಾನೀಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಬೆಳಕಿನ ಊಟ ಅಥವಾ TIFFIN ನೀಡುವ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರೆಸ್ಟಾರಂಟ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನನ್ಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಒಂದು ಮದ್ರಾಸ್ ಕೆಫೆ ಮರುರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಚೆನೈ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಚೆನೈ ತಿನಿಸು [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ (ಸಾರಿಗೆ) ಮುಖ್ಯ ಲೇಖನ: ಚೆನೈ ಸಾರಿಗೆ ಚೆನೈ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಜಾಲದ ನಕ್ಷೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ "ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಗೇಟ್ವೇ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಚೆನೈ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಐದು ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಪಸರಿಸುವ ಕೋಲ್ಕತಾ (ಕಲ್ಕತ್ತಾ), ಬೆಂಗಳೂರು, ತ್ರಿಚಿ, ತಿರುವಳ್ಳೂರು, ಮತ್ತು ಪಾಂಡಿಚೇರಿ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಕ್ಕೆ. ಚೆನೈ ಎಲ್ಲಾ ಅಂತರ ಬಸ್ಸುಗಳ ಟರ್ಮಿನಸ್ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ ಚೆನೈ Mofussil ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಸ್ (CMBT), ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ. ಏಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಂತರ ನಗರ ಮತ್ತು ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಅಂತರ ನಗರ ಹಾಗೂ ಚೆನೈ ನಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಬಸ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಇವೆ. ಚೆನೈ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್ಪೋರ್ಟ್ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನಗಳ ಎರಡೂ ನಗರದ ವಿಮಾನ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮೂರನೇ ಅವಿಶ್ರಾಂತ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೌಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಇದೆ. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಜನನಿಬಿಡ ಸರಕು ಟರ್ಮಿನಸ್. ನಗರದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪೋರ್ಟುಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಕೃತಕ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ಎನ್ನೋರ್ ಪೋರ್ಟ್ ಒಂದಾಗಿದೆ ಚೆನೈ ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ಇದೆ. ಚೆನೈ ಪೋರ್ಟ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸರಕು, ಇತ್ಯಾದಿ ಎನ್ನೋರ್ ಪೋರ್ಟ್ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಅದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಸರಕನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ವಾಹನಗಳು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಅವಿಶ್ರಾಂತ ಧಾರಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. Royapuram ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬಂದರು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ದೋಣಿಗಳು ಮತ್ತು trawlers ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. 1900 ರಲ್ಲಿ 1873 ಮತ್ತು ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಚೆನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್, Royapuram ರಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ, 1907 ರಿಂದ ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ಸ್ಟೇಷನ್ ಆಗಿದೆ. ಒಳಗೆ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ರೈಲುಗಳು ಮುಂಬಯಿ, ಬೆಂಗಳೂರು, ದೆಹಲಿ, ಹೈದರಾಬಾದ್, ಕೊಯಿಮತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು ​​ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಚೆನೈ ಎಗ್ಮೋರ್ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ರೈಲುಗಳು ನಗರದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ, ಚೆನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್, ಇವೆ ತಮಿಳುನಾಡು. ಬಸ್ ಮತ್ತು ರೈಲುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಪ. ಚೆನೈ ಸಬ್ ಅರ್ಬನ್ ರೈಲ್ವೇ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಅವುಗಳೆಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ರೈಲ್ವೆ ವಲಯಗಳು, ಚೆನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಅರಕ್ಕೋಣಮ್, ಚೆನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪೇಟ, ಮತ್ತು ಚೆನೈ ಬೀಚ್-Chengalpattu ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಸೆಕ್ಟರ್ ಉಳಿದ ರೈಲು ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ಒಂದಕ್ಕೊಂದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ ಅದು ಎತ್ತರದ MRTS ಉಪನಗರದ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರೈಲು ಜಾಲ ಬ್ರಾಡ್ಗೇಜ್ ಹೊಂದಿದೆ. ಸಿಟಿ ಒಂದು ಭೂಗತ ಮೆಟ್ರೋ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ (ಎಂಟಿಸಿ) ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ನಗರ ಬಸ್ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಬಸ್ ಸೇವೆ 375 ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ 2.773 ಬಸ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಅಂದಾಜು 4.2 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎಂಟಿಸಿ ಸೇವೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಮಿನಿ ಬಸ್ ಚೆನೈ ಮಹಾನಗರದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರನ್ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ "ಮಾಕ್ಸಿ ಕ್ಯಾಬ್ಸ್" ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಇದು ವ್ಯಾನ್ಸ್. ನೇಮಕ ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಅದುಮು ಕರೆ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು, ಸ್ಥಿರ ದರ ಪ್ರವಾಸಿ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಹಾಗು ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಸೇರಿವೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಮಾಧ್ಯಮ (ಮಾಧ್ಯಮ) ಚೆನೈ ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಹಿಂದೂ, ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್, ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ದೈನಿಕಗಳು, ಟ್ರಿನಿಟಿ ಮಿರರ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಸ್ ಇಂದು. ನಗರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಇಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್, ಹಿಂದೂ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಲೈನ್, ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್, ಮತ್ತು ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ಇವೆ. ಪ್ರಮುಖ ತಮಿಳು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ದಿನತಂತಿ, ದಿನಕರನ್, ದಿನಮಣಿ, ದಿನಮಲಾರ್, ತಮಿಳು ಮುರಸು ಮಕ್ಕಳ್ ಕುರಾಲ್ ಮತ್ತು ಮಲೈ ಮಲಾರ್ ಸೇರಿವೆ. ತೆಲುಗು ದೈನಂದಿನ ಈನಾಡು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಪತ್ರಿಕಾ ಸಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಜೊತೆಗೆ, ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ಅದ್ಯಾರ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಸ್ಥಳೀಯ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಅನೇಕ ಇವೆ. ಚೆನೈ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಆನಂದ Vikatan, ಕುಮುದಂನಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಕಿ, Kungumam, ಫ್ರಂಟ್ಲೈನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇರಿವೆ. ದೂರದರ್ಶನವು ಎರಡು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚಾನಲ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಚೆನೈ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಎರಡು ಉಪಗ್ರಹ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಸನ್ ಟಿವಿ, ರಾಜ್ TV, ಸ್ಟಾರ್ ವಿಜಯ್ ನಂತಹ ಖಾಸಗಿ ತಮಿಳು ಉಪಗ್ರಹ ದೂರದರ್ಶನ ಜಾಲಗಳು, ಜಯಾ ಟಿವಿ ಚೆನೈ ಹೊರಗೆ ಪ್ರಸಾರ. ನಗರದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ರೇಡಿಯೋ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಸಾರಕರು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಎರಡು AM ಮತ್ತು ಐದು ವಾಣಿಜ್ಯ FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು Suryan ಎಫ್ಎಂ, ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ, ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ ಮತ್ತು FM ರೈನ್ಬೋ ಇವೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಉಪಯುಕ್ತ ಸೇವೆಗಳು (ಯುಟಿಲಿಟಿ ಸರ್ವೀಸಸ್) ಚೆನೈ ಮತ್ತು ಉಪನಗರಗಳ ವಿವಿಧ ಪುರಸಭೆಗಳ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು. ಕಸ ನಿರ್ವಹಣೆ ಓನಿಕ್ಸ್, ಒಂದು ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮೆಟ್ರೋ ವಾಟರ್ ಎಂದು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ವಾಟರ್ ಸಪ್ಲೈ ಮತ್ತು ಕೊಳಚೆನೀರು ಬೋರ್ಡ್ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ತಮಿಳುನಾಡು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಮಂಡಳಿ ಪೂರೈಕೆ. ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್, ಟಾಟಾ ಇಂಡಿಕಾಮ್, ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫೋಕಾಂ ಮತ್ತು ಏರ್ಟೆಲ್: ನಗರದ ದೂರವಾಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಿರ ದೂರವಾಣಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್, ಹಚ್, ಏರ್ಟೆಲ್ ಮತ್ತು ಏರ್ಸೆಲ್ ಸಿಡಿಎಂಎ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಇದು GSM ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಇಂಡಿಕಾಮ್ ಮತ್ತು ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫೋಕಾಂ ನೀಡುವ: ಆರು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಕಂಪನಿಗಳು. ಫೋನ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಬ್ರಾಡ್ಬ್ಯಾಂಡ್ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. SCV ಮತ್ತು Hathway ಪ್ರಮುಖ ಕೇಬಲ್ ಟಿವಿ ಸೇವೆ ಹೋಮ್ಗೆ providers.Direct ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ (DTH) ಡಿಡಿ ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಪ್ಲಸ್ ಮತ್ತು ಡಿಶ್ ಟಿವಿ ಮೂಲಕ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಚೆನೈ ಕೇಬಲ್ ದೂರದರ್ಶನ ಷರತ್ತು ಪ್ರವೇಶ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ನಗರವಾಗಿದೆ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಶಿಕ್ಷಣ ಚೆನೈ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ರನ್, ಅಥವಾ ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರದ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ, ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಾಧ್ಯಮದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಆಗಿದೆ. ಸರಕಾರೀ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಮಾಧ್ಯಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಬಹುತೇಕ ಆದ್ಯತೆ ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ CBSE ಮಂಡಳಿಗೆ ಅಥವಾ ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಬೋರ್ಡ್ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳು ICSE ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ಮಾಂಟೆಸ್ಸರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳು ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಕೆಲೌರಿಯೇಟ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಶಾಲಾ ಮೂರು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಶುವಿಹಾರ ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಲ್ಲದ ವೃತ್ತಿಪರ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಪರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಶಿಕ್ಷಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಹೊಂದಿರುವ ಮದ್ರಾಸ್ (1857), ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಉದಾರ ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಕಾನೂನು, ವಿಜ್ಞಾನ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಎಲ್ಲಾ ಮದ್ರಾಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜ್ (1837), ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಕಾಲೇಜ್ (1840), ಪಚಿಯಪ್ಪ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ (1842), ಮದ್ರಾಸ್ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜ್ (1835), ಸ್ಟಾನ್ಲಿ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜ್ (1938) ಮತ್ತು ವಿವೇಕಾನಂದ ಕಾಲೇಜು (1948), ಗಳು ಅದರ ರಚನೆಯ ಮೇಲೆ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ತಮ್ಮನ್ನು. ಇತರೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮಹಿಳಾ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜು (1915), ಲೊಯೋಲಾ ಕಾಲೇಜ್, ಚೆನೈ (1925), ಫ್ಯಾಷನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (1995), ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ನ ಏಷ್ಯನ್ ಕಾಲೇಜ್ (2000) ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವರ್ಕ್ ಮದ್ರಾಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ (1952) ಸೇರಿವೆ. ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ (ಐಐಟಿ), ಮದ್ರಾಸ್ (1959), ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ ಇದೆ. ಹತ್ತಿರದ ಇದೆ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಗಿಂಡಿ (1794), ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ (1949), ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (1944) ಆಫ್ ಅಲಗಪ್ಪ ಕಾಲೇಜ್ ಕಾಲೇಜ್ ಒಂದು ವಿಲೀನದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ (1978), ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ಮತ್ತು ಯೋಜನಾ (1957) ಆಫ್ ಸ್ಕೂಲ್. ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಉಳಿದ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸ್ವಾಯತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಇವೆ. ಚಿತ್ರ: Iitm.maingate.logo.jpg ಅದರ ಲೋಗೋ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುರಿ ತೋರಿಸುವ ಐಐಟಿ ಮದ್ರಾಸ್ನ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು,. ಡಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜ್, ಚೆನೈ, ತಮಿಳುನಾಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು 1891 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮದ್ರಾಸ್ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜ್, 1835 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ [2], ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಹಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸ್ಟಾನ್ಲಿ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜ್, Kilpauk ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ರಾಮಚಂದ್ರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ನಗರದ ಇತರೆ ಗಮನೀಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು. 1903 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮದ್ರಾಸ್ ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜ್ ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿತ್ತು. 1890 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕನ್ನೆಮಾರಾ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಡಿಪಾಸಿಟರಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು. ಇದು ಒಂದು ಡಿಕ್ಲೇರ್ಡ್ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ಭಾರತದ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ, ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠ ಲೈಬ್ರರಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವು ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಲೈಬ್ರರಿ. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಚೆನೈ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ. MAC ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ MA ಚಿದಂಬರಂ ಚೆಪಾಕ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ (ಹಿಂದೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೈದಾನ ಅಥವಾ ಚೆಪಾಕ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಮತ್ತು, 1916 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚು 50,000 ಆಸನಗಳು ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಐಐಟಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪ್ಲಾಸ್ಟ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಗ್ರೌಂಡ್ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರ: Chennai.ATP.jpg ಎಟಿಪಿ ಚೆನೈ ಓಪನ್ - Nungambakkam ರಲ್ಲಿ SDAT ಟೆನಿಸ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸೆಂಟರ್ ಕೋರ್ಟ್ ಟೆನಿಸ್ ಚೆನೈ ಇನ್ನೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಆಟ. ಮತ್ತು 6,000 ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಬಗ್ಗೆ Nungambakkam ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ SDAT ಟೆನಿಸ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಐದು ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಮೇಲ್ಮೈ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಎಟಿಪಿ, ಚೆನೈ ಓಪನ್ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಟೆನಿಸ್ ವೃತ್ತಿಪರರ ಸಂಘದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಎರಡನೇ ವರ್ಷದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೊಸ ಈವೆಂಟ್ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವಿಜಯ್ ಅಮೃತ್ರಾಜ್, ರಾಮನಾಥನ್ ಕೃಷ್ಣನ್, ರಮೇಶ್ ಕೃಷ್ಣನ್ ಮತ್ತು ಚೆನೈ ನಿಂದ ಮಹೇಶ್ ಭೂಪತಿ ಆಲಿಕಲ್ಲು ಭಾರತೀಯ ಟೆನಿಸ್ ವೃತ್ತಿಪರರ. ಲಿಯಾಂಡರ್ ಪೇಸ್ ತನ್ನ ಶಾಲಾಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಚೆನೈ ಬಗ್ಗೆ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ. ಮೇಯರ್ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಹಾಕಿ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು 4,000 ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಚೆನೈ Veerans, ಒಂದು ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್ ತಂಡ ಚೆನೈ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ 2005 ರಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಟ್ರೋಫಿ (ವಿಶ್ವದ 6 ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತಂಡಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ) ಆಯೋಜಿಸಿದೆ. ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು 40,000 ಮತ್ತು ಅತಿಥೇಯಗಳ ಫುಟ್ಬಾಲ್ (ಸಾಕರ್), ಮತ್ತು ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು. ಸಂಕೀರ್ಣ ಕೂಡ ವಾಲಿಬಾಲ್, ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್, ಟೇಬಲ್ ಟೆನಿಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಇದು 8,000 ಒಂದು ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬಹು ಉದ್ದೇಶದ ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ. ವೇಲಾಚೇರಿ ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು 4,000 ಮತ್ತು ಜಲ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಚೆನೈ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯನ್ ಫೆಡರೇಷನ್ (ಎಸ್ಎಎಫ್) ಗೇಮ್ಸ್ 1995 ಆಯೋಜಿಸಿದೆ. ಕುದುರೆ ರೇಸಿಂಗ್ ಗಿಂಡಿ ರೇಸ್ ಕೋರ್ಸ್ 1777 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮೋಟಾರ್ ರೇಸಿಂಗ್ ಘಟನೆಗಳು ಕಾರುಗಳು ಶ್ರೀಪೆರುಂಬುದೂರ್ (Thirupperumbudur) ಟ್ರ್ಯಾಕ್, ಮತ್ತು ಸೈಕಲ್ಗಳಲ್ಲಿ Sholavaram ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮದ್ರಾಸ್ ಬೋಟ್ ಕ್ಲಬ್ ಬೇಸಿನ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಮತ್ತು ಅತಿಥೇಯಗಳ ರೊವಿಂಗ್ ಓಟಗಳು ನಲ್ಲಿ 1867 ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಇವೆರಡೂ ಕಾಸ್ಮೊಪೊಲಿಟನ್ ಕ್ಲಬ್, ಮತ್ತು ಆಟದ ಮೈದಾನ ಕ್ಲಬ್ ಗಾಲ್ಫ್,: ನಗರದ ಎರಡು 18 ಹೋಲ್ ಗಾಲ್ಫ್ ಕೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು. ಚೆನೈ ಮೊದಲ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಜೂನಿಯರ್ ಫೆನ್ಸಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್ಗಳಿಗೆ 2006 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. [ಬದಲಾಯಿಸಿ] ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನಗರಗಳು]] qzpmrsweoy0jefdye3f6dabahoyzd7l ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು 0 1073 1430863 1346496 2026-09-30T11:19:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430863 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}}{{Infobox ಊರು|name = ಚಿಕ್ಕಮ ಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|native_name_lang = ಕನ್ನಡ|other_name = ಕಾಫಿ ನಾಡು|settlement_type = ಜಿಲ್ಲೆ|image_skyline = ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ4.jpg|image_alt =|image_caption = '''ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ,ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು'''|nickname = ಕಾಫಿಯ ನಾಡು|image_map = Chikmagalur in Karnataka (India).svg|map_caption = ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇರುವ ಸ್ಥಳ|pushpin_map = h India|pushpin_label_position =left|pushpin_map_caption = ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳ.|latd = 13.32|latNS = N|longd = 75.77|longEW = E|coordinates_display = |coordinates_format = dms|subdivision_type = ದೇಶ|subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title = ಊಗಮ|established_date =೧೯೪೭|established_title1 = ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ|founder =ರುಕ್ಮಾಂಗದ ರಾಜ|named_for =ಕಾಫಿ, ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ.|seat_type = ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ|seat = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|parts_type = [[ತಾಲ್ಲೂಕು]]ಗಳು|parts = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, [[ಕಡೂರು]], [[ತರೀಕೆರೆ]], [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]], [[ಶೃಂಗೇರಿ]], [[ಕೊಪ್ಪ]], [[ಕಳಸ]], ಅಜ್ಜಂಪುರ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]|government_type =ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|governing_body =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿ|leader_title = ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name = ಷಡಕ್ಷರಿ ಸ್ವಾಮಿ ಎಸ್ ಪಿ|total_type =|unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_total_km2 = 7,201|area_total_sq_mi =|area_blank1_title = ಕಾಡು|area_blank1_km2 = 2108|elevation_footnotes =|elevation_m =1926|elevation_ft = 6318|population_total = 1137961|population_as_of = ೨೦೧೧|population_footnotes =<ref name="ಜನಸಂಖ್ಯೆ">{{cite web|url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|title=ಜನಸಂಖ್ಯೆ accessdate December 8, 2015|publisher=ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|author=ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್|date=December 8, 2015|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 27, 2015|archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023409/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/stati_population.htm|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2 = 158,19|population_rank =೪೦೮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ|population_demonym =ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗರು|demographics_type1 = ಭಾಷೆ|demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ|timezone1 = ಐ. ಎಸ್. ಟಿ|utc_offset1 = +೫:೩೦|postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್]]|postal_code = ೫೭೭೧‌‌‍‍xx|registration_plate = ಕೆ.ಏ-೧೮, ಕೆ.ಏ-೬೬|website = {{URL|http://chickmagalur.nic.in|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ}}|footnotes =|demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ|ಕನ್ನಡ]]}} '''ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''' [[ಭಾರತ]] ದೇಶದ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ [[ಕಾಫಿ]]ನಾಡು ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ದತ್ತಗಿರಿ/ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref> ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, [[ತುಂಗಾ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾ ನದಿ]]ಗಳ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರ ಶಿಖರವಾದ [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ಮಲೆನಾಡು]], [[ಅರೆಮಲೆನಾಡು]], ಹಾಗೂ [[ಬಯಲುಸೀಮೆ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ, ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದೇಶ ಮಲೆನಾಡು'. ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು, ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ, ಟೀ, ಏಲಕ್ಕಿ, ಮೆಣಸು, ಅಡಿಕೆ,ಬಾಳೆ, ತೆಂಗುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ನಾಡಾಗಿದೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Z Point Chikamagaluru.jpg|thumb|]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ತಾಣ. ಪ್ರಕುತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಲೆನಾಡು ಯೆಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ==ಉಗಮ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅದರ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರವಾದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ “ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳ ಊರು” ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ [[ರುಕ್ಮಾಂಗದ]], ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳಿಗಾಗಿ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದ್ದರಿಂದ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೆಸರಿನ ಉಗಮದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಹಾಗೆಯೇ “ಹಿರಿಯ ಮಗಳ ಊರು” ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಎಂಬ ಊರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕೀ.ಮೀ.ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಾಗ್ಯೂ ಬಹುತೇಕರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ''ಚಿಕ್ಕಮಂಗಳೂರು'' ಎಂದು '''ತಪ್ಪಾಗಿ''' ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ೧೯೪೭ ರ ತನಕ [[ಕಡೂರು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಡೂರಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. |access-date=2013-11-10 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201111442/http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/about_chickmagalur.htm |url-status=dead }}</ref>. ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಹಿರೇಮಗಳೂರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಮತ್ತು ಪಿರಿಯ ಮುಗುಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. == ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವ ಬೆಳೆ [[ಕಾಫಿ]]. ಇಲ್ಲಿನ ರೈತರು [[ಕಾಫಿ]] ಬೆಳೆಯಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು [[ಮಳೆ]]ಯಾಗುತ್ತದೆ.ಕಾಫೀಯ ತವರೂರು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾಬುಡನ್]] ಎ಼಼ಂಬ ಅರೇಬಿಯನ್ ಫಕೀರ್ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಎಂಬ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.ಎಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ದೇಶ, ಎಲ್ಲಿಯ [[ಕಾಫಿ|ಕಾಫಿ‌]] ಬೆಳೆ ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ..ಯಾಕೆಂದರೆ‌ ಕಾಫಿ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬೆಳೆ ಇದು ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲು ಅದೇನು ಪಾಪಸ್ ಕಳ್ಳಿಯೇ ಅಥವಾ ಖರ್ಜೂರ‌ ಗಿಡವೇ...ನಮ್ಮ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲೇ ನೆರಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ಗಿಡಗಳು ಸುಟ್ಟೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ.. ಅಂತಹುದರಲ್ಲಿ 50- 60 ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡ್ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಇರೋ ಮೆಕ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ... ಕಾಫೀ ಬೆಳೆಯನ್ನೂ ಸೆಕ್ಯೂಲರ್ ಮಾಡ ಹೊರಟ ಮೂರ್ಖರ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಕಟ್ಟು ಕತೆ ಇದು. ಬೆಳೆಯುವ ಕಾಫಿಯ ತಳಿಗಳೆಂದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ರೋಬಸ್ಟ ಅರೇಬಿಕ್ ತಳಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿಯ ಮೂಲ ತಳಿಗಳ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಳಿ ಕಾಫಿ ಎಂದೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಇದು ಹೇಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಅರೇಬಿಯನ್ ಲೂಟಿಕೋರರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಗ ಮೆಕ್ಕಾ ದೇಶದ ಆಮದು ಕೋರರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಆಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು. ಅರೇಬಿಕ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೆಯಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಂದಾಗ ಅರೇಬಿಕ್ ಕಾಫಿ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಖ್ಯಾತಿಗಳಿಸಿದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಹೋಗಿ [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]] ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕಾಫಿ ಎಂದೇ ಹೆಸರುವಾಸಿ. === ಅದಮ್ಯ ಹೋಮ್ ಸ್ಟೇ: === ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ.jpg|thumb|216x216px|right|ಶ್ರೀ ಆದಿಶಕ್ತಿ ವಸಂತ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಅಂಗಡಿ]] [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಉಗಮವಾದ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ತಮ್ಮ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ [[ಸೊಸೆಯೂರು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೊಸೆಯೂರು ಕಾಲನಂತರ ಹೊಯ್ಸಳರ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಧಾನಿ [[ಶಶಕಪುರವಾಗಿ]] ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಸೊಸೆಯೂರು ಈಗ [[ಅಂಗಾಡಿ ಗ್ರಾಮ]]ವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಇದು [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ದಟ್ಟವಾದ ಗೊಂಡಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳ ಇದಾಗಿತ್ತೆಂದು, [[ಚಾಳುಕ್ಯ]] ನಾಡಿನಿಂದ [[ಮಲ್ಲಚಂದ್ರದೇವ]] ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನೆಂಬ ವಿಷಯ ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಈಗಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ವಾಸಂತಿಕಾದೇವಿಯ ಗುಡಿ ಮುಂದೆ [[ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು]] ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಪಾಠ-ಪ್ರವಚನ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಹುಲಿಯೊಂದು ದಿಢೀರನೆ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಲು ಬಂದಾಗ ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು, ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ [[ಸಳ|ಸಳನಿಗೆ]] "ಹೊಯ್ ಸಳ" ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಇದೇ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಬ್ದದ ಮೂಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೂಡಲೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಳನು ತನ್ನ ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನಂತೆ. ೧೧೧೭ರ [[ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ]]ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ<ref>ಹೊಯ್ಸಳ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು, ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿದೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರದಿ, [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3063239.ece "ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೬)(ಚೆನೈ, ಭಾರತ: ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ).</ref>. ಆದರೆ ಇದರ ತಥ್ಯ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದು ಇನ್ನೂ ದಂತಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ತಲಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಬಹುಶಃ ಈ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಲಾಂಛನವು ಸಳನು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಚೋಳರ ಲಾಂಛನವು ಹುಲಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಂಶಗಳು ಈ ಊಹೆಗೆ ಕಾರಣ.ಕ್ರಿ.ಶ ೧೦೬೨ ರಲ್ಲಿ [[ವಿನಯಾದಿತ್ಯ]] ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸೊಸೆಯೂರಿನಿಂದ (ಶಶಕಪುರ-ಅಂಗಡಿ) ಬೇಲೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದನಂತೆ. ಅಂಗಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ವಾಸಂತಿಕ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಕರ ಜಿನಾಲಯ, ನೇಮೀನಾಥ ಬಸದಿ, ಶಾಂತಿನಾಥ ಬಸದಿ, ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಶೈವ ಪಂಥದ ಪಾತಾಳ ರುದ್ರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. [[ತರೀಕೆರೆ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರದಲ್ಲಿ]] ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆ [[ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ]] (೧೧೭೩-೧೨೨೦ ಸಿ.ಇ.) ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]]ವಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೭೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾಫಿಯನ್ನು [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು<ref name=":0" />. ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಅವರು [[ಮೆಕ್ಕಾ]] ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ [[ಯೆಮೆನ್]]ನ [[ಮೋಕಾ]] ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ [[ಕಾಫಿ]] ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಅವರು ಏಳು ಕಾಫಿಯ ಬೀಜವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಸುತ್ತ ಆಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಂದರು. ಅವರು ಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಾಬಾ ಬುಡನಗಿರಿ/ದತ್ತ ಪೀಠ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬೀಜಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ<ref name=":0" />. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾಫಿ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇದ್ದು. ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಲೇ. ಡಾ. ಲೆಸ್ಲಿ. ಸಿ. ಕೊಲ್‌ಮನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಾಫಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪೆರಿಮೆಂಟಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ೧೧೯.೮೬ ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕಾಫಿ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. === ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ === [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಜ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 988 ರಿಂದ ಸಾವಿರದ 1014 ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯವು [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರ  ಅದೀನದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ನೆಲದ ಕುಸ್ತಿ ಮಾಡುವ ಪೈಲ್ವಾನನು ಆ ಮಲ್ಲಯುದಕ್ಕೆ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು ನಂತರ ಆ ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಗೆದ್ದು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕುಸ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾಜ ರಾಜ ಈಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಗಡಿ ಮತ್ತು ಮುಗುಳುವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪೈಲ್ವಾನನಿಗೆ ಎರಡು ಗ್ರಾಮದ ಉಸ್ತುವಾರಿಕೆಯನ್ನು  ವಹಿಸಿದನು ಎಂದು ಜನಪದ ಇತಿಹಾಸವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. '''ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ  ಚಕ್ಕಮಗಳೂರು.'''           ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಇದ್ದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಮಗಳೂರೂ ಇರಬೇಕಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಹಜ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ‘ಹಿರೇಮಗಳೂರು’ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದಿಸಿದರೆ ಸಖರಾಯಪಟ್ಟಣದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ದೊರೆಯ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಹೇಳುವ ಪುರಾಣ ಕಥೆ ಇದೆ.           ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ಶಾಸನಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ಬರೆಯದೇ ಆಗಿದೆ, ತುಾ ಕುತೂಹಲಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಶ್ರೀ ಬಿ.ಎಲ್.ರೈಸ್ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1900ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ  ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಸಂಕಲಿಸಿ, ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೋಡಿದರೆ, ಆಗಿನ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ ಕೋಟೆ, ಬಸವನಹಳ್ಳಿ ಎರಡು ಮಾತ್ರವೇ. ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹೃದಯಭಾಗವೇ ಆಗಿಹೋಗಿರುವ ಉಪ್ಪಳ್ಳಿ, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು ಮುಂತಾದವೂ ಆಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಾಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆದಿದ್ದುವು! ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಎಂದರೆ ಈಗಿನ ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶ ಮಾತ್ರವೇ!      ಈಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ ಯೂಪ ಸ್ತಂಭದ ಶಾಸನ ಕ್ರಿ.ಶ. 2-3 ನೇ ಶತಮಾನದ್ದು.  ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿದ್ದುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ‘ಅಶ್ವಯೂಪ’ ಪದದ ಸುಳಿವಿನಿಂದ ಈ ಶಾಸನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂಬುದನ್ನೂ ಊಹಿಸಬಹುದು.       ನಂತರ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಗಂಗ]], [[ನೊಳಂಬ]], [[ಆಳುಪರು|ಆಳುಪ,]] ಸಾಂತರ, ತರ್ಯಲ್ಲ, ಸೇನವಾರ, [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]], [[ಚಾಲುಕ್ಯ|ಚಾಳುಕ್ಯ]], [[ಹೊಯ್ಸಳ]], ಸೇಉಣ, [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ]], [[ಬೇಲೂರು]] ನಾಯಕರು, [[ಮೈಸೂರು]] [[ಒಡೆಯರ್|ಒಡೆಯರು]] ಮುಂತಾದ ರಾಜ ಮನೆತನಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸೇರಿ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.      ಹಿರೇಮಗಳೂರಿನ [[ಪರಶುರಾಮ]] ದೇವಾಲಯದ ಮಾಳಿಗೆಯ  ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿರುವ ಶಾಸನ 8-9 ನೇ ಶತಮಾನಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 'ಹಿರಿ ಮುಗುಳಿಯಗ್ರಹಾರ’ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಊರಿನ ಹೆಸರಿನ ಬಗೆಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಶಾಸನ (ಚಿ.ಮ 3) (ಈಗ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಕಣ್ಮರೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕಿದೆ) ನೀತಿಮಾರ್ಗ [[ಕೊಂಕಣಿ|ಕೊಂಗಣಿ]]ವರ್ಮ ಧರ್ಮ ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗಳಿಯ ಪೆಮ್ಮಡಿಗೊಂಡನಿಗೆ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ, ಪಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕೊಮರಯ್ಯ, ಪಲ್ಮಾಡಿಯ ಮೆಂದಮ್ಮ, ಬೆಣ್ಣೆಯೂರಿನ ದೇವಗಣ, ಮಳ್ಳವೂರಿನ ಮೆರ್ಪಾಡಿಗೌಡ, ಉರ್ಪವಳ್ಳಿಯ ಚಾಮಯ್ಯ, ಇನ್ದವೂರಿನ ವಿಟಿಯ್ಯ ಮುಂತಾದವರು ಈ ದತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿದ್ದದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಾಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಮಾಡಿದಂತೇ ಆ ಕಾಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗೆ ತೋರು ಬೆರಳಾಗುತ್ತದೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1140ರ (ಚಿ.ಮ- 4) ಶಾಸನವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೋಟೆ ಕಂದಕದ ಗೋಡೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಗಲ್ಲು, ಈ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯನ್ನು ‘ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಪ್ರಭು ಚಿಕ್ಕಬಸವಯ್ಯನವರೆಂದೂ ಹೇಳುವ ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇವರ ಮಗ ಹೆಮ್ಮಾಡಿಗೌಡ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಮಸಣಿತಂಮ್ಮರ  ಉಲ್ಲೇಖಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.     ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ವೀರಗಲ್ಲು ಕ್ರಿ. ಶ.  1205ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿಯ ಕಟ್ಟಿನ ಕಾಳಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿ, ಕಿರಿಯ ಮುಗುಳಿ ಹೆಸರುಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.    ಅಗ್ರಹಾರ ಬೀದಿಯ ದಿಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಎರಡು ನಿಸದಿಗಲ್ಲುಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 1101ರ ಅವಧಿಯವು, ಇಲ್ಲಿದ್ದ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿವೆ.      ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕೋಟೆ [[ವೀರಭದ್ರ]] ದೇಗುಲದ ಬಳಿ ಇರುವ ದಾನಶಾಸನವು ಕ್ರಿ.ಶ. 1257ರ ಕಾಲದ್ದು (ಚಿ.ಮ-1).  ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ  ದ್ವಾರ ಸಮುದ್ರದ ಹೊಯ್ಸಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮೂರನೇ ವೀರನಾರಸಿಂಗ ದೇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಳಿಗೆ ನಾಡೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಗೆ ನಾಡಪ್ರಭು ಆಗಿದ್ದವರು ಸೋಮಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಮಸಣಗೌಡರು. ಇವರ ಮಗ ಸೋಮಣ್ಣ ಅಥವಾ ಸೋಮಗೌಡ. ಈ ಸೋಮಣ್ಣನ ತಮ್ಮ ಕಲಿಯುಗ ವೀರಭದ್ರ, ಮಹೇಶ್ವರ ಗಣಾವತಾರ, ಶಿವ ಸಮಯವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ ಸುಧಾಕರ ಎನಿಸಿದ ನಾಳಪ್ರಭು ಬಾಚಯನಾಯಕರು.    ಈ ಬಾಚಯನಾಯಕರ ಶೌರ್ಯ ಸಾಹಸ ವಿನೀತ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಕಂದ ಪದ್ಯಗಳ ಸೊಗಸು ಇದು! ದೇವಗುರು ಚರಣ ಸರಸಿಜ ಕೇವಲಮೇಂ ಸೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಚ ತಾಂ| ಭೂ ವಲಯಯದೊಳಗೆ ಬುಧನಿಧಿ ಭಾವಿಸೆ ವೀರನೊಳಗೇಕವೀರಂ ಬಾಚಂ||        ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಗೋತ್ರಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಶಾಶ್ವತ ಚಿಂತಾಮಣಿಯಂತೆ, ನಿಜವಾಗಲು ಹಸಣಿ ಹನುಮನ ಧ್ವಜದಂತೆ, ವೀರರೊಳಗೇ ಏಕವೀರನೆಂದು ಬಾಚರಸನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನಂತೆ. ಶೈವ  ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕನಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗದ್ದನು. ಇವನು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ಈ ಸೋಮನಾಥ ದೇವರನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ವೀರಭದ್ರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆಯುಪಾರಕ್ಕೆ ದತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.       ಕ್ರಿ.ಶ. 1280ರ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನವು ಲಾಲ್ ಬಾಗಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಕಲ್ಲು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ.(ಚಿ.ಮ-2) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಈ ಲಾಲ್ ಬಾಗ್ ಯಾವುದಿರಬಹುದೆಂಬ ಕುತೂಹಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಿನ್ನೂ ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ಮಸಣಗೌಡನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಸೋಮಗೌಡನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ದೊರೆ. ಈ ಸೋಮಗೌಡನು ಈ ಹಿಂದಿನ  ಶಾಸನ(ಚಿ.ಮ-1) ದಲ್ಲಿ 1257ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನೇ.  ಮಸಣಗೌಡನ ಮಗನೂ ಬಾಚರಸನ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನೂ ಆದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಆಳಿದ ದೊರೆ.  ಆ ಶಾಸನವು ಬಾಚರಸನನ್ನು ‘ಶೈವ ಸಮೇಯ ನಿಸ್ತಾರಕ’ನೆಂದು ಹೊಗಳಿದರೆ, ಆತನ ಹಿರಿಯಣ್ಣನಾದ, ಶ್ರೀ ಮೂಲಸಂಘದ ದೇಶಿಗಣ ಪುಸ್ತಕ ಗಚ್ಛ ಹನಸೋಗಿಯ ಕೊಂಡಕುಂದಾನ್ವಯದ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಭಟ್ಟಾರಕರ ಗುಡ್ಡ’ ಎನಿಸಿ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನಧರ್ಮ]] ಪರಿಪಾಲಕನಾಗಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಈ ಶಾಸನ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೀ ಮಂನಾಳು ಪ್ರಭು ಸುಚರಿತನೆನೆ ವಿನಯನಿಧಿಯು ನಿರ್ಮಳಚಿತ್ತಂ ಪ್ರೇಮಂ ಬುಧಜನನಿಕರಕ್ಕಾಲ ವಾಸು ನೇಮಂ ಸಕಳ ಜನಕ್ಕಾಧಾರಂ ಧಾರ್ಮಿಷ್ಟವೀರಂ ಧುರಂಧುರಂ ಪುರುಷಾಕಾರಂ ಕಾಮರೂಪಂ ಮಸಣಗಾಉಂಡನಗ್ರತನೂಜಂ ಸೋಮನಾಮಂ ಧರೆಯೋಳ್’ 'ಜಿನ ಸಮಯ ವಾರ್ಧಿ ವರ್ಧನ, ಅನವರತಂ ಚಾತುವರ್ಣಕ್ಕಿತ್ತುಂ ತಣಿಯನು ಘನಮಹಿಮ ಶ್ರೇಯಾಂಸ ಮುನಿಯ ಗುಡ್ಡನು ವಿನಯನಿಧಿ ಛಲದಂಕರಾಮನೆನಿಪಂ ಸೋಮನುಂ||    ಶ್ರೀ ಮನ್ ನಾಡಪ್ರಭು ಸುಚರಿತ, ವಿನಯನಿಧಿ, ನಿರ್ಮಳ ಚಿತ್ತ, ಪ್ರೇಮಮಯಿ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಕಲಾಪೂರ್ಣ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತ, ಸಕಲ ಜನರಿಗೂ ಆಧಾರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಮಹಾನ್ ಸಾಹಸವಂತ, ಪುರುಷಾಕಾರನಾದ ಮನ್ಮಥರೂಪಿ ಸೋಮಗೌಡನು ಜಿನಸಮಯವೆಂಬ ಸಾಗರದಲ್ಲೇ ಸದಾ ಈಜಾಡಿದರೂ ಚತುರ್ವರ್ಣದ ಎಲ್ಲವಕ್ಕೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿ ತಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ತಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಸಾಕು ಎನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ  ವಿನಯನಿಧಿಯೂ, ಛಲದಂಕರಾಮನೂ ಆಗಿದ್ದ ಮಹಾಮಹಿಮನು ಅಂದಿನ ಚಿಕ್ಕಮುಗುಳಿಯ ನಾಡಪ್ರಭು ಸೋಮಗೌಡನು.    ಈ ಮಹಾಮಹಿಮ ದೊರೆಯು 1280ರ ಜುಲೈ 1 ಅಥವಾ 31 ರಂದು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿ ಪಡೆದು ಸುರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದಾಗ ಆತನ ಮಗ ಹೆಗ್ಗಡೆಗೌಡನು ಇಲ್ಕಿ ನಿಸದಿಯಕಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿಸಿ ಅಷ್ಟವಿಧಾರ್ಚನೆಗೆ, ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದತ್ತಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ನಿಸದಿಕಲ್ಲಿನ ಶಾಸನ ನೀಡುವ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಸದಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂಬ ಊಹೆಗೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಶಾಸನಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ [[ರಾಜ]] ಮನೆತನದ [[ಅಣ್ಣ]] [[ತಮ್ಮ]]ರು [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]], ಶೈವ, [[ಧರ್ಮ]]ಗಳ ಆರಾಧಕರಾಗಿದ್ದ ಸಮನ್ವಯತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಹಿರಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.     ದಾಖಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ನಾಲ್ಕಾರು ಶಾಸನಗಳೇ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾವೆ. ಇನ್ನು ಅಂದು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಒಂದೊಂದು ಶಾಸನವಾದರೂ ಸಿಕ್ಕುವಂತಿದ್ದರೆ ಮತ್ತದೆಷ್ಟು ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಬಹುದಿತ್ತು ಎಂದು ಮನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಲಹರಿಗಳ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.     ಹೀಗೇ  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಎಂಟು ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 899ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ.1280 ರವರೆಗೆ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ರಾಜರು, ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಧರ್ಮ]], ಕಟ್ಟಿದ  [[ದೇವಸ್ಥಾನ|ದೇವಾಲಯ]]ಗಳು, ವೀರಪರಂಪರೆಯ ಛಾತಿ ಈ ಮುಂತಾದ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಮತ್ತಷ್ಟು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಮನವನ್ನು ಗಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.  ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಜ್ಞರ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಮನತುಡಿಯುತ್ತದೆ.    ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಬಸವನಹಳ್ಳಿ, ಉಪ್ಪಳಿ, ಹಿರೇಮಗಳೂರು, ದಂಟರಮಕ್ಕಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಶಾಸನಮೌಲ್ಯಗಳ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡುವುದನ್ನು ಪರಿಭಾವಿಸಬಹುದು. == ಭೌಗೋಳಿಕ == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ ೨೫೧ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ೧೨° ೫೪' ೪೨“-೧೩° ೫೩' ೫೩“ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ ಹಾಗೂ ೭೫° ೦೪' ೪೫“'-೭೬° ೨೧' ೫೦'” ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೧೩೮.೪ ಕಿ.ಮೀ. ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೮೮.೫ ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೧೯೨೫ ಮಿ.ಮೀ. ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ, ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ೧೯೫೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ಥಳ ಕೂಡ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೨೧೦೮.೬೨ ಕಿ.ಮೀ<sup>೨</sup>. ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೩೦ರಷ್ಟು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಗಳು ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿ, [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm "ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405151119/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic_main.htm |date=2007-04-05 }} ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಮಿಂಬಲೆ ತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತುಮಕೂರು]] ಮತ್ತು [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಹಾಸನ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಉಡುಪಿ|ಉಡುಪಿಯಿಂದ]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಮತ್ತು [[ದಾವಣಗೆರೆ]] ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ===ಹವಾಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಭಾರತದ ಎತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಎತ್ತರದ ತುದಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.(ಎತ್ತರ ೧೯೨೯ ಮೀ. ೬೩೨೯ ಅಡಿಗಳು ) ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು. ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾದ ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದಿಕ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಗಿಡ ಮರಗಳು ಅಚ್ಚ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ==( ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ )== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು  ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು 1895 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ 28 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಒಂದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಸ್ಥಳವನ್ನು  ಹಿಂದೂ ದೇವರು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮೂರು ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಮೂರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.  ಶೀಥಲ -ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ಗುಡಿ ಮತ್ತು ಮಠಗಳೆರಡನ್ನೂ  ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶೀಥಲ ದೇವಾಲಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ ಅನುಕೂಲವಾದರೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೇವಲ 1 ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವ ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಹೈಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಚಾರಣಗಳ ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಾಗ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಎರಡು ಜನಪ್ರಿಯ ಪರ್ವತಗಳೆಂದರೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ (1930 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜೊತೆ ಸೈಟ್ ಶಿಖರ) ಮತ್ತು ದತ್ತಗಿರಿ. ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದರೆ  ಜನರು 'ಕುರುಂಜಿ' ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯುವರು. ಇದು ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಹೂವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ  ಅರಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶ ಹಕ್ಕಿಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ ರ [[ಜನಗಣತಿ|ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ೧೧,೩೭,೯೬೧<ref name=":1">[http://www.census2011.co.in/census/district/250-chikmagalur.html "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ೨೦೧೧ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ"] Census2011.co.in</ref> ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ [[ಸೈಪ್ರಸ್]] ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ ಅಥವಾ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕ|ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೆರಿಕದ]] [[ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೦೮ನೇ<ref>[http://www.census2011.co.in/district.php "ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ 2011".] census2011.co.in/</ref> ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಒಟ್ಟು ೬೪೦ರಲ್ಲಿ). ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗೆ(೪೧೦/ಚದರ ಮೈಲಿ) ೧೫೮.೧೯ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೨೦೦೧-೨೦೧೧ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೦.೨೮ ಆಗಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರತಿ ೧೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೧೦೦೮ ಸ್ತ್ರೀ ಯ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೪ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=":1" /> ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡ ೮೧ ಜನರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೧೯ ಜನರು ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಬಹುತೇಕರು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜತೆಗೆ ತುಳು,ಕೊಂಕಣಿ, ಬ್ಯಾರಿ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವವರನ್ನೂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ಆಡಳಿತ== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯೂ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಮೈಸೂರು]] ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ಉಪ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ. ತರೀಕೆರೆ ಉಪ ವಿಭಾಗ, ತರೀಕೆರೆ ಕಡೂರು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಉಪ ವಿಭಾಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ]] ( ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಸಹ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=District Chikkamagaluru, Government of Karnataka |url=https://chikkamagaluru.nic.in/en/ |access-date=2026-02-14 |language=en-IN}}</ref> ಪ್ರತಿ ಉಪ ವಿಭಾಗವು [[ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರು|ಸಹಾಯಕ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು]]ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಬ್ಬ [[ತಹಸೀಲ್ದಾರ|ತಹಸೀಲ್ದಾರರನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇವರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |title=ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಮುಖಪುಟ |access-date=2016-07-22 |archive-date=2018-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828182419/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dc_main.htm |url-status=dead }}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== [[File:Coffee berries fresh.jpg|216x216px|thumb|right|ರೊಬಸ್ಟಾ ತಳಿ ಕಾಫಿ]] [[ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಯು]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಯು ಕೃಷಿಯ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಮುಂಗಾರು]], [[ಹಿಂಗಾರು]] ಮತ್ತು [[ಬೇಸಿಗೆ]]. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳು [[ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]] [[ಅಕ್ಕಿ]], [[ರಾಗಿ]], [[ಜೋಳ]], [[ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಚಿಕ್ಕ ಕಾಳುಗಳು]], [[ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ]], [[ತೊಗರಿ]], [[ಹುರುಳಿಕಾಳು]], [[ಹೆಸರು ಕಾಳು]], [[ಅವರೆಕಾಯಿ]] (ಹಯಸಿಂತ್ ಬೀನ್ಸ್) ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ ಕಾಳು]] ಮತ್ತು [[ಕಡಲೆ]]. [[ತೈಲ ಬೀಜಗಳು|ತೈಲ ಬೀಜಗಳಾದ]] [[ಶೇಂಗಾ]], [[ಎಳ್ಳು,]], [[ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು|ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಾದ]] [[ಕಬ್ಬು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು]] ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>ಕೃಷಿಯು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕತೆಯ]] ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಎಂದು  ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಿಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dept_agri.htm "ಕೃಷಿ"] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ, ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ, ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು</ref>. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್]], ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು ೮೫.೪೬೫ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಅರೇಬಿಕಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ರೊಬಸ್ಟಾ]] ಎಂಬ ತಳಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟೆದ ತಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦೦ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಗಾರರಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೯೬ ಬೆಳೆಗಾರರು ೪ ಚದರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅಥವ ಅದಕ್ಕಿಂತಲು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಉಳುಮೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಬೆಳೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಾಸರಿ ಕಾಫಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೫೫,೦೦೦:೩೫,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ೨೦,೦೦೦ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಅರೇಬಿಕಾ ೮೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಮತ್ತು ರೊಬಸ್ಟಾ ಆಫ್ ೧೧೧೦ ಕೆ.ಜಿ. ಆಗಿದೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [http://chickmagalur.nic.in/htmls/cb_main.htm ಕಾಫಿ] ಉತ್ಪಾದನೆ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ ಕಾಫಿ ಬೋರ್ಡ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಕೊರತೆ, ಕಳಪೆ ರಸ್ತೆಗಳು, ಕಳಪೆ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿರೋದ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಕುಂಟಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು<ref>ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ರವರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm "ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು SWOT ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸನ್ನಿವೇಶ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126111711/http://chickmagalur.nic.in/htmls/dic2.htm |date=2007-01-26 }}  ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು.</ref><ref>ಕರ್ನಾಟಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಅಸಮತೋಲನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಾಗೇಶ್ ಪ್ರಭುರವರ ಬರಹ. [http://www.thehindu.com/todays-paper/article3154719.ece "ಕೈಗಾರಿಕೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮತೋಲನ"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ಹಿಂದೂ ಪತ್ರಿಕೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿ - ಸಂಚಿಕೆ ಭಾನುವಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್ ೩೦,೨೦೦೬, ೨೦೦೬ ಹಿಂದೂ, ಹಿಂದೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದ.</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದೆ. ಅದೆ ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಅದಿರು ಸಂಸ್ಥೆ, ಇದು ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಕುದುರೆಮುಖ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಮುಖ ಗಣಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾರೀಕೃತ ೭.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾರೀಕೃತ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೊದಲ ಸಾಗಣೆಗೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಉನ್ನದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಫರ್ನೇಸ್ ಮತ್ತು ನೇರ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಗ್ರೇಡ್ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮೂರು ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅದಿರು ಉಂಡೆಗಳ ಘಟಕವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು<ref>ಕುದುರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ನಿಯಮಿತ ಇತಿಹಾಸ ": ಕಂಪನಿಯ ವಿವರ "ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್" [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [http://www.kioclltd.in/history.shtml ಮಿಂಬಲೆತಾಣ, ಕೆ ಐ ಒ ಸಿ ಅಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421043708/http://www.kioclltd.in/history.shtml |date=2016-04-21 }} ಕುದುರೆಮುಖ.</ref>. ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ನ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಪರವಾನಗಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ೩೧ ಡಿಸೇಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಕೆ.ಐ.ಒ.ಸಿ.ಎಲ್ ಭಾರಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ನೌಕರರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜಿಕ ಹಿಂಬಡಿತ ಆಗಬಾರದೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೆ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವಿದ್ದು ಇದು ತರೀಕೆರೆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ತರೀಕೆರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಇಎಂಎಲ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಉಕ್ಕಿನ ಅಚ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಒಂದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀರೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೩.೨೦ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೫೩.೪೦೦ ಮೀ.<sup>೨</sup>) ಮತ್ತು ಬೀರೂರು ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶ ೧೧.೧ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ (೪೫೦೦ ಮೀ<sup>೨</sup>) ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯು (ಕೆಐಎಡಿಬಿ) ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅಬ್ಳೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ ೧೪೫ ಎಕರೆ (೦.೫೯ ಕಿ. ಮೀ<sup>೨</sup>) ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಾಕ್ಷರತೆಯು ಶೇಕಡ ೭೯.೨೫ ರಷ್ಟು ಆಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೮೪.೪೧ಪುರಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡ ೭೩.೧೬ ಮಹಿಳೆಯರು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೭೫.೩೬ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೯೨.೬೮ ರೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಶೇಕಡ ೭೪.೩೩ ರೊಂದಿಗೆ ಕನಿಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು ೧೬೨೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೧೫೧೯೨೩ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಮತ್ತು ೨೩೫ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು(೩೪೬೦೭ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪೧೪ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೪೨೭೭೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೮೦ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೫೮೨೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ೭೪ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೯೯೯೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೪೯೨ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ===ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೪೬ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳು (೪೭೧೧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೧೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೩೨೪ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ೨ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ(೧೬೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ ===ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ=== ೨೦೦೧ ರಂತೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೩ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು (೪೬೧೫ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಿಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೪ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳೊಂದಿಗೆ (೧೬೪೮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಲ್ಲೂಕು ಆಗಿದೆ. ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು ೨ ಮತ್ತು ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ತಲ ೧ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ===ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ=== * '''ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್:''' ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ (ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್), ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್), ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ, ಪರಿಸರ (ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ) ಮತ್ತು ಸಿವಿಲ್ ವಿಭಾಗಗಳು ಇವೆ. ಈ ಕಾಲೇಜು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. * '''ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‍ಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ಗಳು ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು''': ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಮತ್ತು ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ), ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಡಿ ಎ ಸಿ ಜಿ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಮೆಕಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. ** '''ಎಸ್ ಜೆ ಎಮ್ ಎಮ್ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಬೀರೂರು:''' ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೀವೆ. *'''ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು:''' ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೭ ಔದ್ಯಮಿಕ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಡಿ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸಮ್ಸೇ, ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಕರ್ನಾಟಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಲಕ್ಷ್ಮೀಶಾ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ದೇವನೂರು, ಕಡೂರು ತಾಲೂಕಿನ. **ಮಾರುತಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕ್. **ಎಸ್. ಜೆ. ಎಮ್. ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು, ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕ್. ===ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ=== ಹೊಸ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಲ್ಲ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲ ಕೊಪ್ಪದ ಅರೋರ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿನಾರಾಯಣ ರಾವ್ ಸ್ಮಾರಕ ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು. ಈ ಕಾಲೇಜು ಆಯುರ್ವೇದಿಕ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ಜರಿ (ಬಿ ಏ ಎಮ್ ಎಸ್) ಪದವಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ==ಸಾರಿಗೆ== ===ರಸ್ತೆ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಸ್ತೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ರಸ್ತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಉತ್ತಮವಾದ ರೈಲು ಸಂರ್ಪಕ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಒಟ್ಟು ೭೨೬೪ ಕೀ. ಮೀ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೧೩(ಶೋಲಾಪೌರದಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ) ಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಎನ್.ಎಚ್.-೨೦೬(ಬೆಂಗಳೂರಿಂದ ಹೋನ್ನವರಗೆ) ಕಡೂರು.ತರೀಕೆರೆ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಾದ ತರೀಕೆರೆ-ಬೇಲೂರು, ಶೃಂಗೇರಿ-ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಕಡೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ===ರೈಲು=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕಡೂರು ಮತ್ತು ತರೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲುಕುಗಳು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟು ೧೩೬ ಕೀ.ಮೀ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೀರೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಂಕ್ಷನ್ ಆಗಿದೆ. ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಬೆಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು-ಮಂಗಳೂರು ಟ್ರಂಕ್ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗದ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ===ವಿಮಾನ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗೌಡನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಇದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ವಿಮಾನಗಳ ಉಡವಣೆಯ ಸಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಂಗಳೂರು, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು. == ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು == ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ದತ್ತಪೀಠ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಚಿಕ್ಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಬಿಂಡಿಗ ದೀಪೋತ್ಸವ=== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೀಪೋತ್ಸವ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಬಿಂಡಿಗ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಕಾಪಿsಯ ತವರಿನ ವಿಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ, ಆಚರಣೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ನಂಬಿಕೆಗಳು ಇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಲ್ಲೇನಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇವಿರಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ. ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ತಣ್ಣಗೆ ಇರುವ ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಏರಲು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಭಕ್ತರು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಡಿದಾದ ಅಂಕು ಡೊಂಕಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಬಾಲವೃದ್ಧರಾಗಿ ಸಾಲು-ಸಾಲಾಗಿ ಜನ ಬೆಟ್ಟ ಹತ್ತುವುದೇ ಒಂದು ರೋಮಂಚನ ಅನುಭವ. ಮಳೆ, ಛಳಿ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಜನ ಬೆಟ್ಟವೇರಿ, ದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯ ಇದ್ದು ಪ್ರತಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದಂದು ಉತ್ಸವ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಂದು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ದೇವಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟ ಏರಿದಷ್ಟೇ ಇಳಿಯುವುದೂ ಸಾಹಸದ ಕೆಲಸ. ದಣಿವು, ಆಯಸವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಇಂದು ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಇರುವೆಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಬಸ್ಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪೂಜೆ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿ ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದೀಪ ನೋಡಿ ಮನೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗುವುದು ಅನೂಚಾನವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದ ಪದ್ಧತಿ. ಮೈಸೂರು ಅರಸರೂ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ೨ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿರಮ್ಮ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಜರುಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ದಿನ ಕೆಂಡಾರ್ಚನೆ ನಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೇವಿರಮ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ತೆರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ತಿಕೆರೆ ಗ್ರಾಮವು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೪ ಕಿ, ಮೀ, ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಕರ್ತಿಕೆರೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜ್ರುಂಭಣೆಯಿಂದ ಶ್ರೀ ರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ್ಮ ನವರ ಜಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.ಆಗಮಿಸಿ ದೇವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ದೇವರಿಗೆ ಹರಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ದೇವರ ಕೃಪೇಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯು ಪ್ರಸ್ಸಿದ್ದವಾದ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥೋತ್ಸವ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರಥದಲ್ಲಿ ರಂಗನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ.ಸಂಜೆ ಈ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಶನಿ ದೇವರ ನಾಟಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆಡೆಯುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ== ===ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು=== ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ, ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ಗರಿ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಗುಂಡಿ, ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ, ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೋಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸ್ಥಳವು ದಟ್ಟವಾದ ಶೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಮನೋಹರವಾದ ನೋಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಹಸಿರು ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅದ್ಭುತ ವಾತಾವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟವನ್ನು ಆನಂದಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲುು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಬಹು ಸಾಹಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಂಪು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪೈಕಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಗಿರಿಧಾಮಗಳು=== [[File:Kemmangundi.jpg|thumb|213x213px|right|[[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯ.]] [[File:Manikyadhara.JPG|thumb|right|[[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]] ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯ ಹತ್ತಿರ.]] * [[ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ]]: ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತರೀಕೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ ಲಿಂಗದಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಗಿರಿಧಾಮ. ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸುಂದರ ಗಿರಿಧಾಮ. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚಿನ ಬೇಸಿಗೆ ಶಿಬಿರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು ಕೆ.ಅರ್. ಗಿರಿಧಾಮ ಎಂದು ಸಹ ಕರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಮ್ಮಣ್ಣಗುಂಡಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೪೩೪ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸುತ್ತ ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದು, ವರುಷವಿಡೀ ಹಿತಕರ ವಾತವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಿವರೆದಿದ್ದು, ಸಮೃದ್ಧ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಮೋಘವಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೫೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫೫ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ ಭವನದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಸಾಹಸಿಗರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಗುಲಾಬಿ ಹೂವಿನ ಉದ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೇಯ ಸ್ಥಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿನಿಂದ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳ ನೆಡಿಗಯ ದೂರದಲ್ಲಿ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಳವಿದೆ, ಈ ಶಿಖರದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಶೋಲಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ ವೈಮಾನಿಕ ನೋಟವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಪಂಚತಂತ್ರಮ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. * [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಮತ್ತು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: [[ಕುದುರೆಮುಖ]] ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ೯೫ ಕೀ.ಮೀ ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಕುದರೆಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಲುವ ಆಕಾರದ ಶಿಖರವಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕುದರೆಮುಖ ಅನ್ನುವ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಒಂದಕೊಂದು ಹೊಂದಿಹಕೊಂಡು ಆಳವಾದ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಾತಗಳುನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧೮೯೪.೩ ಮೀಟರ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುದರೆಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಇವೆ. ಕುದರೆಮುಖ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕಂಪನಿ ಕಭ್ಭಿಣದ ಗಣಿಗಾರಿಗೆ ಮಾಡಿ, ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಪಣಂಬೂರು ಬಂದರಿಗೆ ಕೊಳವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. * [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ]]: ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿಯು ೬೩೩೦ ಆಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ]]ದ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಮಠವಿದೆ. ಚಾರಣಿಗರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಸ್ ಸೌಕರ್ಯ ಇದ್ದು, ತದನಂತರ "ಸರ್ಪನ ದಾರಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಕಡಿದಾದ ಕಾಲುಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿ ತಲುಪಬೇಕು. [[ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿ|ಮುಳ್ಳಯ್ಯನ ಗಿರಿಯ]] ಮೇಲಿನಿಂದ ಸಿಗುವ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ ಅತ್ಯಂತ ಆಹ್ಲಾದಕರ * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಂದರವಾದ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌/ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಸಹ ಹೆಸರು ವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ನೀಲಗಿರಿ ನಡುವಿನ ಅತ್ತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೧೫೦ ವರುಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಇದ್ದನೆಂದು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಇದ್ದರೆಂದು ಹಿಂದೂಗಳು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ದತ್ತಗಿರಿ/ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿರುವ ಅದರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. * [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ|ದೇವರಮನೆ]]: [[ದೇವರ ಮನೆ ಮೂಡಿಗೆರೆ]] ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರ,ಬೆಟ್ಟ,ಗುಡ್ಡಗಳು ವರ್ಣನಾತೀತ. ===ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು=== [[File:Hanumanagundi Falls.jpg|thumb|221x221px|right|ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ]] [[File:Hebbe Falls.JPG|thumb|ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ, ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿ ಬಳಿ]] [[File:Sagir Ahmed or Dabdabe Falls.JPG|thumb|ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ|ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * [[ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ ಜಲಪಾತ|ಕಲ್ಹತ್ತಿಗಿರಿ]]: ಮಾಣಿಕ್ಯಧಾರಾ ಜಲಪಾತ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ ಅಥವಾ ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳವು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಹೆಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ: ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಢವಾದ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ೧೦ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ತೊರೆಗಳು ೧೬೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಬೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಹೆಬ್ಬೆ ಮೂಲಕ ಕೆಳಗೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * [[ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ|ಶಾಂತಿ ಜಲಪಾತ:]] ಕೆಮ್ಮಣ್ಣುಗುಂಡಿಯಿಂದ ಝಡ್-ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಸಿಗುವ ಜಲಪಾತ. * ಹನುಮಾನ ಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕಳಸದಿಂದ ೩೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತೊರೆಗಳು ೩೦ಮೀ ಎತ್ತರದಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡೆಯ ಸ್ತರಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಳುತ್ತದೆ. * ಕದಂಬಿ ಜಲಪಾತ: ಇದು ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಲಪಾತ. * [[ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ|ಸಿರಿಮನೆ ಜಲಪಾತ:]] ಇದು ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ೧೪ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. * ಸಗೀರ್ ಅಹಮದ್/ದಬ್‌ದಬೆ ಜಲಪಾತ: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]] ಕಡೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜಲಪಾತ ಸಿಗುತ್ತದೆ. * [[ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ|ಹಿರೇಕೊಳಲೆ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಸುಂದರ ಕೆರೆ. * [[ಅಯ್ಯನಕೆರೆ|ಅಯ್ಯನ ಕೆರೆ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೨೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಖರಾಯ ಪಟ್ಟದ ಬಳಿ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ. *[[ಜಾರಿ ಜಲಪಾತಗಳು|ಝರಿ ಜಲಪಾತಗಳು:]] ಜರಿ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಜಲಪಾತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ 12 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿಗುಂಡಿ ಬಳಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಈ ಸಮ್ಮೋಹನಗೊಳಿಸುವ ಜಲಪಾತವು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಬುಗ್ಗೆಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. .ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜಲು ಮತ್ತು ಆಟವಾಡಲು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಜಲಪಾತದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂಲ್ ಕೂಡ ಇದೆ. ನಗರದ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಜೀವನದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಇದು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ===ಮಂದಿರ ಪಟ್ಟಣಗಳು=== * [[ಶೃಂಗೇರಿ]]: [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೯೦ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ ಬಹಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಅದ್ವೈತ ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ಕಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಹನ್ನೆರಡು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. * [[ಹೊರನಾಡು]]: ಹೊರನಾಡು ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಯಾತ್ರಸ್ತಳವಾಗಿದೆ. ಹೊರನಾಡು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ 100 ಕಿಮೀ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿಯ ಪುರತಾನ ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಆಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಸ್ಟಾಪನೆ ಯಾಗಿರುವ ಆದಿ-ಶಕ್ತ್ಯತ್ಮಕ ಶ್ರೀ ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರ ವಿಗ್ರಹಾರದನೆ ನಡೆಯುತದೆ. ಶುಕ್ರವಾರವು ಅಮ್ಮನವರ ವಾರವೆಂದು, ಈ ದಿನ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಹೆಚ್ಚು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಊಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯವು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಪಂಚತೀರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಐದು ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. * ಕಳಸ: ಕಳಸ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ನಗರದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ೯೨ ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಭದ್ರ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಗರ. ಈ ನಗರ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಂಚ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳಸದ ಹತ್ತಿರ ಪಂಚ ತೀರ್ಥ ಎನ್ನುವ ಐದು ಪವಿತ್ರ ಕೊಳಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಸೋಪ್ ಕಲ್ಲು ಇರುವ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಪಂಚ ತೀರ್ಥದ ಕೊಳ ಒಂದರ ಹತ್ತಿರ ಮದ್ವಚಾರ್ಯ ಬಂಡೆ ಎನ್ನುವ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ದಾಂತ ಶಾಲೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರದ ಮದ್ವಚಾರ್ಯರು ಇರಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಡೆ ಮೇಲೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. * [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಗುರು ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠ/ ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ದರ್ಗಾ]]: [[ಬಾಬಾ ಬುಡನ್‌ಗಿರಿ|ಬಾಬಾ ಬುಡನ್ ಗಿರಿ/ ದತ್ತಗಿರಿ]]ಯ ಮೇಲೆ ಹಿಂದು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಇನಂ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪೀಠವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರಿವ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೆಂಪು ಅಥಾವ ಹಳದಿ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಗೂಹೆಯು ಸ್ವಾಮಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಮತ್ತು ಹಜರತ್ ದಾದಾ ಹಯಾತ್ ಮೀರ್ ಖಲಂದರ್ ವಾಸದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಫಕೀರ್ ಅವರು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪಾಲ್ಗೊಳುತ್ತಾರೆ. * [[ಅಮೃತಪುರ|ಅಮೃತಪುರ:]] ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೬೭ ಕೀ.ಮೀ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಅಮೃತಪುರವಿದೆ. ಅಮೃತಪುರವು ಹೊಯ್ಸಲ ರಾಜ ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮುಟ್ಟಲು ನಾಜೂಕದ, ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯಿಂದ ಇದು ಹೊಯ್ಸಲ ಕಾಲದ ಗಮನಾರ್ಹ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. * ಬೆಳವಾಡಿ: ಬೆಳವಾಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೨೯ ಕೀ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು-ಜಾವಗಲ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡಿನ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ೧೦ಕೀ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿಯು ಅಲಂಕೃತವಾದ ವೀರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಳವಾಡಿ ಉದ್ಭವ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]]: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರದ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವರಾದ ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವರ ಆಕರ್ಷಕ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹ ೧೫ನೇ ಮತ್ತು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ದೇಶ ವಿದೇಶದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೯೪ದರಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಲಯವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಿಂಹನಗದ್ದೆ  ಜೈನ್ ಧರ್ಮದ ಎಂಟನೇಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಶ್ರೀ ಭಗವಾನ್ ಚಂದ್ರಪ್ರಭುರವರ ಯಕ್ಷಿಣಿ (ರಕ್ಷಕಿ ಆತ್ಮ) ಜ್ವಲಮಾಲಿನಿ ದೇವಿಯ ಅತಿಶಯಕ್ಕೆ (ಪವಾಡಗಳ ಸ್ಥಳ) ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ===ವನ್ಯಜೀವನ=== * [[ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ|ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ:]] ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ೪೯೫ ಚದರ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹುಲಿ ಯೋಜನೆಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಹಣೆಕಟ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ಪೂರೈಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕಾಡುಗಳು ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಫಲವತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಪಕ್ಶಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮಲ್‌ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಅನನ್ಯವಾಗಿದೆ. * ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ: ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನನ್ನು ಉಷ್ಣವಲಯದ ತೇವಭರಿತ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದ್ರೇಶವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ೨೫ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಾಜ( ವೈಲ್ಡ್ಲೈಫ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ-ಡಬ್ಲೂ.ಸಿ.ಎಸ್.) ಮತ್ತು ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಫಂಡ್- ಯು.ಎಸ್.ಏ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿರುವ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಆದ್ಯತೆ-೧ ರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. === ಸಿರಿಮನೆ ಫಾಲ್ಸ್ === ಸಿರಿಮಾನೆ ಫಾಲ್ಸ್ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೩೦೦ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಕಿಗ್ಗಾ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಿಂದ ೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಂದರ ನೋಟದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ನೀರು ಕಾಫಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳು ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ, ಶೃಂಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದು ೪೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತದ ರಸ್ತೆ ಇದೆ, ಅದು ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲುಸಾಧ್ಯವಿರದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕೆಳಗಡೆ ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಆನಂದಿಸಬಹುದು. ಕಿಗ್ಗಾ: ಇದು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು, ಜಲಪಾತದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಹರಿ ದೇವಾಲಯ: ಈ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವು ಹರಿಹರಪುರದಲ್ಲಿದೆ. ಸುಮಾರು ೪೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಶರದಾ ದೇವಸ್ಥಾನ: ಇದು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಶರದಾಂಬ ದೇವತೆಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹಲವು ಭವ್ಯವಾದ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾ ಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ==ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣಗಳೆಂದರೆ ಬೀರೂರು, ಕಡೂರು, ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ, ಕೊಪ್ಪ, ಮೂಡಿಗೆರೆ, ತರೀಕೆರೆ. ==ತಾಲೂಕುಗಳು== [[File:Chikmagalur taluks map1.png|thumb|200px|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು.]] * ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು * [[ಕಡೂರು]] * [[ಕೊಪ್ಪ]] * [[ತರೀಕೆರೆ]] * [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] * [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] * [[ಶೃಂಗೇರಿ]] * [[ಕಳಸ]] * [[ಅಜ್ಜಂಪುರ]] == ಚಿತ್ರಪಟ == <gallery widths="350px" mode="packed-overlay" heights="250px" perrow="5" caption="ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು"> ಚಿತ್ರ:Profile of Amrutesvara Temple in Chikkamagaluru district.jpg|ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:A mountain stream near Sringeri, Karnataka.jpg|[[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಚಿತ್ರ:Fishes in the Tunga river at Sringeri.jpg|ತುಂಗಾ ನದಿ </gallery> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://chickmagalur.nic.in/chickmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಣ] * [http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಪ್ರವಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027050031/http://www.travelmasti.com/domestic/karnataka/chikmagalur.htm |date=2019-10-27 }} * [http://www.mapsofindia.com/maps/karnataka/districts/chikmagalur.htm ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಕ್ಷೆ] * [http://thatskannada.oneindia.in/search.html?topic=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ದಟ್ಸ್ ಕನ್ನಡ.ಕಾಂನಲ್ಲಿನ ಸಮಗ್ರ ಲೇಖನಗಳು]{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons category|Chikkamagaluru district}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Geographic location |Centre = ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು |North = [[ದಾವಣಗೆರೆ]] |Northeast = [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] |East = [[ತುಮಕೂರು]] (ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ) |Southeast = [[ಹಾಸನ]] |South = [[ಹಾಸನ]] |Southwest = [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] |West = [[ಉಡುಪಿ]] |Northwest = [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] }} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] g0k9fri67dnddy0xl3ozy6iiyh2qgz3 ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ 0 1097 1430790 1427681 2026-09-30T05:04:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430790 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ | image = | imagesize = 200 | caption = ಕೆ.ಪಿ.ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ | pseudonym = ಪೂಚಂತೇ | birth_date = ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೮ ೧೯೩೮ | birth_place = [[ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ]], ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕು, [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] | death_date = ಏಪ್ರಿಲ್ ೫ ೨೦೦೭ | death_place = [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]] | resting_place = [[ಕುಪ್ಪಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] | nationality = ಭಾರತೀಯ | alma_mater = [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | occupation = ಕೃಷಿಕ, ಲೇಖಕ, ಛಾಯಚಿತ್ರಗಾರ | period = 20ನೆಯ ಶತಮಾನ | genre = ಸಣ್ಣಕತೆ, ಕವಿತೆ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ, ವಿಮರ್ಶೆ, ಆತ್ಮಕಥೆ, ಜನಪ್ರಿಯ ವಿಜ್ಞಾನ | subject = ಪರಿಸರ, ವಿಜ್ಞಾನ | movement = [[ನವ್ಯ ಯುಗ]] | debut_works = ಲಿಂಗ ಬಂದ | awards = [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ | influences = [[ಕುವೆಂಪು]], [[ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ]], [[ರಾಮ ಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ]] | influenced = | spouse = ರಾಜೇಶ್ವರಿ ತೇಜಸ್ವಿ | children = ಸುಶ್ಮೀತಾ, ಈಶಾನ್ಯೆ | website = https://nammatejaswi.wordpress.com | footnotes = (ಇತರ ವಿಷಯಗಳು) }} '''ಕೆ.ಪಿ.ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ'''(ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೮ ೧೯೩೮ - ಏಪ್ರಿಲ್ ೫ ೨೦೦೭) - ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು. ತೇಜಸ್ವಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ [[ಕುವೆಂಪು]] ಮತ್ತು ಹೇಮಾವತಿ ಅವರ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ನವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಲೇಖಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಬರಹಗಾರರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.nammakannadanaadu.com/kavigalu/poornachandra-tejaswi.php |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-05-17 |archive-date=2017-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713185611/http://www.nammakannadanaadu.com/kavigalu/poornachandra-tejaswi.php |url-status=dead }}</ref> ನವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಬಂದ ಹೆಸರು, [[ಅಬಚೂರಿನ ಪೋಸ್ಟಾಫೀಸು]] ಕಥಾ ಸಂಕಲನದ ಮೂಲಕ [[ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ತೇಜಸ್ವಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಕಥಾ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಾದಂಬರಿ, ಲೇಖನಗಳ ಕಡೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹರಿಸಿದರು.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article2272137.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಜೀವನ == [[ಚಿತ್ರ:Rastrakavi Kuvempu family portrait.jpg|thumb|right|ತಂದೆ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಜೊತೆ ತೇಜಸ್ವಿ]] [[File:Tejaswi smaraka.jpg|thumb|ಕುಪ್ಪಳಿಯ ತೇಜಸ್ವಿ ಸ್ಮಾರಕ]] === ಶಿಕ್ಷಣ === ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ದಿಂದ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. === ವೃತ್ತಿ-ಪ್ರವೃತ್ತಿ === ಇವರ ಮೊದಲ ಕಥೆ [[ಲಿಂಗ ಬಂದ]]. ಈ ಕಥೆಗಾಗಿ ಅವರು ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯ ನಂತರ ಓರಗೆ ಇತರೆ ಬರಹಗಾರರಂತೆ ಅಧ್ಯಾಪಕ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸದೆ ಮಲೆನಾಡಿನ ಮೂಡಿಗೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕೃಷಿಯ ಜತೆಜತೆಗೆ ಅಗಾದವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೃಷಿ ಮಾಡಿದರು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಇವರಿಗೆ [[ವ್ಯವಸಾಯ]],[[ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗ್ರಹಣ]] ಹಾಗು ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿತ್ತು. ಇವರು ರೈತ ಚಳುವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. === ವೈವಾಹಿಕ ಬದುಕು === ಇವರ ಪತ್ನಿ ರಾಜೇಶ್ವರಿ. ಇವರು ತೇಜಸ್ವಿಯವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಮನೆ [[ಮೂಡಿಗೆರೆ]]ಯ 'ನಿರುತ್ತರ'ದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಈಗ ಮರಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು, ಸುಸ್ಮಿತಾ ಹಾಗು ಈಶಾನ್ಯ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಪರಿಣತರು. === ಮರಣ === ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿಯವರು ತಮ್ಮ ಮನೆ 'ನಿರುತ್ತರ'ದಲ್ಲಿ ೨೦೦೭ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ೫ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೨ ಘಂಟೆಗೆ, ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದರು. ಆಗ ಇವರ ವಯಸ್ಸು ೬೯ ವರ್ಷ. ==ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ == ಕವಿತೆ, ನಾಟಕ, ಕಾದಂಬರಿ, ಕತೆ ಮೊದಲಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಹಲವಾರು [[ಆಂಗ್ಲ]] ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕಥೆ, ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಮೂಲಕ, [[ವಿಜ್ಞಾನ | ವಿಜ್ಞಾನದ]] ವಿಸ್ಮಯಗಳ ಮೂಲಕ ತೇಜಸ್ವಿಯವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಆನೇಕ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೀಟಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ನದಿ-ಕೊಳ್ಳಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಬೇಟೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. "[[ಕರ್ವಾಲೋ]]" ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಜೀವವಿಕಾಸ ಪಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತ ರೂಪಾಂತರ ಹೊಂದುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವಾಗ ಹಾರುವ ಓತಿಯ ಕುರಿತು ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಮೂಡಿ ಬಂದಿವೆ. ===ಕವನ ಸಂಕಲನ=== # [[ಸೋಮುವಿನ ಸ್ವಗತ ಲಹರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕವನಗಳು]] (೧೯೬೨) ===ಕಾದಂಬರಿಗಳು=== # [[ಕರ್ವಾಲೋ]] (೧೯೮೦) # [[ಚಿದಂಬರ ರಹಸ್ಯ]] (೧೯೮೫) # [[ಜುಗಾರಿ ಕ್ರಾಸ್]] (೧೯೯೪) # [[ಮಾಯಾಲೋಕ]] (೨೦೦೫) # [[ಕಾಡು ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯ]] (೨೦೧೩) ===ನೀಳ್ಗತೆಗಳು=== # [[ಸ್ವರೂಪ]] (೧೯೬೬) # [[ನಿಗೂಢ ಮನುಷ್ಯರು]] (೧೯೭೩) ===ಕಥಾಸಂಕಲನ=== # [[ಹುಲಿಯೂರಿನ ಸರಹದ್ದು]] (೧೯೬೨) # [[ಅಬಚೂರಿನ ಪೋಸ್ಟಾಫೀಸು]] (೧೯೭೩) # [[ಕಿರಗೂರಿನ ಗಯ್ಯಾಳಿಗಳು (ಪುಸ್ತಕ)|ಕಿರಗೂರಿನ ಗಯ್ಯಾಳಿಗಳು]] (೧೯೯೧) # ಪಾಕಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕತೆಗಳು ===ನಾಟಕ=== # [[ಯಮಳ ಪ್ರಶ್ನೆ]] (೧೯೬೪) ===ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆ=== # [[ಅಣ್ಣನ ನೆನಪು]]. (೧೯೯೬) ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಕುರಿತು. ===ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ=== # [[ಅಲೆಮಾರಿಯ ಅಂಡಮಾನ್ ಹಾಗೂ ಮಹಾನದಿ ನೈಲ್]] (೧೯೯೦) ===ವಿಮರ್ಶಾ ಕೃತಿಗಳು=== # [[ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಿಧ್ಧಾಂತ]] (೧೯೬೪) # [[ವಿಮರ್ಶೆಯ ವಿಮರ್ಶೆ]] # [[ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳು]] ===ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಕುರಿತ ಕೃತಿಗಳು=== # [[ಪರಿಸರದ ಕತೆ]] (೧೯೯೧) # [[ಮಿಸ್ಸಿಂಗ್ ಲಿಂಕ್]] (೧೯೯೧) # [[ಸಹಜ ಕೃಷಿ]] (೧೯೯೨) # [[ಏರೋಪ್ಲೇನ್ ಚಿಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳು]] (೧೯೯೩) # [[ಹಕ್ಕಿ ಪುಕ್ಕ]] # [[ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ-ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು-ಭಾಗ ೧ ]] # [[ಹೆಜ್ಜೆ ಮೂಡದ ಹಾದಿ - ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು-ಭಾಗ ೨ ]] # [[ವಿಸ್ಮಯ -೧,೨,೩]] (೧೯೯೩) # [[ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಸಾಸರ್-ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨]] (೧೯೯೩) # [[ನಡೆಯುವ ಕಡ್ಡಿ, ಹಾರುವ ಎಲೆ]] # ಮನಸೋಬು ಪೂಕೋವೋಕ ಅವರ "ಒಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ಕ್ರಾಂತಿ " ಪುಸ್ತಕದ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಕೃತಿ === ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಕಲನ === ಶುಧ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಉಳ್ಳ ಕಥೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಸಂಗಡ ತೇಜಸ್ವಿಯವರು ಹಲವಾರು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಲೇಖನ ಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. # ಮಹಾಯುಧ್ಧ, # ಹಾರುವ ತಟ್ಟೆಗಳು, # ಮಹಾನದಿ ನೈಲ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ===ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಸರಣಿ=== ಹೊಸ ಮಿಲೇನಿಯಮ್‍ನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವಿಯವರು ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸುವ ಬೃಹತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ಫಲವೇ ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಕೃತಿ ಶ್ರೇಣಿ. ಈ ಕೃತಿಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೧೬ ಪುಸ್ತಕಗಳಿವೆ. # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧ - ಹುಡುಕಾಟ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೨ - ಜೀವನ ಸಂಗ್ರಾಮ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೩ - ಪೆಸಿಫಿಕ್ ದ್ವೀಪಗಳು # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೪ - ಚಂದ್ರನ ಚೂರು # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೫- ನೆರೆಹೊರೆಯ ಗೆಳೆಯರು # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೬ - ಮಹಾಯುದ್ಧ - ೧ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೭ - ಮಹಾಯುದ್ಧ - ೨ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೮ - ಮಹಾಯುದ್ಧ - ೩ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೯- ದೇಶವಿದೇಶ - ೧ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೦-ದೇಶವಿದೇಶ - ೨ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೧-ದೇಶವಿದೇಶ - ೩ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೨ - ದೇಶವಿದೇಶ - ೪ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೩ - ವಿಸ್ಮಯ ವಿಶ್ವ - ೧ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೪ - ಮಹಾಪಲಾಯನ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೫ - ವಿಸ್ಮಯ ವಿಶ್ವ - ೨ # ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ೧೬ - ಅಡ್ವೆಂಚರ್ ===ಅನುವಾದ=== # ಬೆಳ್ಳಂದೂರಿನ ನರಭಕ್ಷಕ(ಕಾಡಿನ ಕಥೆಗಳು ಭಾಗ ೧) (೧೯೯೩) - ಕೆನೆತ್ ಅಂಡರ್ಸನ್ ಅನುಭವಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ರೂಪಾಂತರ # ಪೆದ್ದಚೆರುವಿನ ರಾಕ್ಷಸ(ಕಾಡಿನ ಕಥೆಗಳು ಭಾಗ ೨) (೧೯೯೩) - ಕೆನೆತ್ ಅಂಡರ್ಸನ್ ಅನುಭವಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ರೂಪಾಂತರ # ಜಾಲಹಳ್ಳಿಯ ಕುರ್ಕ (ಕಾಡಿನ ಕಥೆಗಳು ಭಾಗ ೩) (೧೯೯೪) - ಕೆನೆತ್ ಅಂಡರ್ಸನ್ ಅನುಭವಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ರೂಪಾಂತರ # ಮುನಿಶಾಮಿ ಮತ್ತು ಮಾಗಡಿ ಚಿರತೆ(ಕಾಡಿನ ಕಥೆಗಳು ಭಾಗ ೪) # ರುದ್ರಪ್ರಯಾಗದ ಭಯಾನಕ ನರಭಕ್ಷಕ (೧೯೯೫) - ಜಿಮ್ ಕಾರ್ಬೆಟ್‍ರವರ]] 'ಮ್ಯಾನ್ ಈಟಿಂಗ್ ಲೆಪರ್ಡ್ ಆಫ್ ರುದ್ರಪ್ರಯಾಗ್' ಕೃತಿಯ ಅನುವಾದ. # ಪ್ಯಾಪಿಲಾನ್-೧,೨, 3 (ಪ್ಯಾಪಿಯೋನ್) - ಹೆನ್ರಿ ಷಾರಿಯರ್ ಅವರ 'Papillon' ಕೃತಿಯ ಅನುವಾದ. ===ಚಿತ್ರ ಸಂಕಲನ=== # [[ಮಾಯೆಯ ಮುಖಗಳು]] ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== # [[ಚಿದಂಬರ ರಹಸ್ಯ]] ಪತ್ತೇದಾರಿ ವಿಧಾನದ ವಸ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದು ಈ ಕಾದಂಬರಿಗೆ ವರ್ಷದ ಉತ್ತಮ ಕೃತಿ ಬಹುಮಾನ ದೊರೆತುದಲ್ಲದೆ, [[೧೯೮೭]]ರಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. # [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ # [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] # [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]]ಯೂ ಸಹ ಅದೇ ವರ್ಷ ತೇಜಸ್ವಿ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿದೆ. # ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಅವರು ಬರೆದಿರುವ "[[ಅಬಚೂರಿನ ಪೋಸ್ಟಾಫೀಸು]]", "[[ತಬರನ ಕಥೆ]]" ಕೃತಿಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿವೆ. # [[ಕುಬಿ ಮತ್ತು ಇಯಾಲ]] (ಕಥೆ)ಚಿತ್ರವು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿತು. #ಕಿರಗೂರಿನ ಗಯ್ಯಾಳಿಗಳು ಕತೆ ಸುಮನ್ ಕಿತ್ತೂರು ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಸಿನೆಮಾ ಆಗಿದೆ. == ಚಲನಚಿತ್ರ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ == ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿಯವರ ಅಬಚೂರಿನ ಪೋಸ್ಟಾಫೀಸು, ತಬರನ ಕಥೆ, ಕುಬಿ ಮತ್ತು ಇಯಾಲ, ಕಿರಗೂರಿನ ಗಯ್ಯಾಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಡೇರ್ ಡೆವಿಲ್ ಮುಸ್ತಾಫಾ ಕೃತಿಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ==ತೇಜಸ್ವಿ ಬಗ್ಗೆ == # ನನ್ನ ತೇಜಸ್ವಿ (ಲೇ: ರಾಜೇಶ್ವರಿ ತೇಜಸ್ವಿ) # ತೇಜಸ್ವಿ ನಾನು ಕಂಡಷ್ಟು (ಲೇ: ಧನಂಜಯ ಜೀವಾಳ ಬಿ. ಕೆ.) # ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತೇಜಸ್ವಿ (ಸಿ.ಡಿ.) # ನಮ್ಮ ನಡುವಿನ‌ ತೇಜಸ್ವಿ‌ ( ಲೇ : ಪ್ರಸಾದ್‌ ರಕ್ಷಿದಿ) ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.tejaswivismaya.org/ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಕುರಿತ ಅಧಿಕೃತ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908045427/http://www.tejaswivismaya.org/ |date=2018-09-08 }} * [http://sampada.net/node/577 ಸಂಪದ - ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿಯವರ ಸಂದರ್ಶನದ ಆಡಿಯೋ ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್] * [http://www.udayaravi.com ಉದಯರವಿ.ಕಾಮ್ - ತೇಜಸ್ವಿಯವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಬಹುದು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929191632/http://www.udayaravi.com/ |date=2007-09-29 }} {{clear}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೮ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೨೦೦೭ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾದಂಬರಿಕಾರರು]] ku3l0rcr5dv6wn1exvup07v63fwpmi1 ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ 0 1104 1430751 1426881 2026-09-30T01:57:15Z NesaraNesara 98708 /* ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿರುವ ಕಾದಂಬರಿಗಳು */ Clean-up 1430751 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ | image = karanth.jpg | imagesize = (ಚಿತ್ರದ ಗಾತ್ರ - default is 200px) | caption = ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ | pseudonym = | birth_date = ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦, ೧೯೦೨* | birth_place = ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ, [[ಉಡುಪಿ]] ಜಿಲ್ಲೆ | death_date = ಡಿಸೆಂಬರ್ ೯,೧೯೯೭ | death_place = ಮಣಿಪಾಲ, ಉಡುಪಿ | occupation = ಲೇಖಕ | nationality = ಭಾರತೀಯ | period = (ಮೊದಲ ಪ್ರಕಟಣೆಯಿಂದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಕಟನೆಯ ಕಾಲ) | genre = ಕಥೆ, ಕವನ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ, ಯಕ್ಷಗಾನ | subject = [[ಕರ್ನಾಟಕ]], ಜೀವನ | movement = [[ನವೋದಯ]] | debut_works = (ಮೊದಲ ಪ್ರಕಟಿತ ಕೃತಿ/ಗಳು) | influences = | influenced = ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ | signature = Karant-sign.jpg |website = https://web.archive.org/web/20060427081930/http://www.ekavi.org/jnanpeeth.htm | footnotes = (ಇತರ ವಿಷಯಗಳು) }} [[Image:Gondaranya.jpg|thumb|right|200px|[[ಗೊಂಡಾರಣ್ಯ]]]] [[Image:Chomanadudi.jpg|thumb|right|200px|ಚೋಮನ ದುಡಿ]] '''ಕೋಟಾ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ''' ([[ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦]], [[೧೯೦೨]]-[[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೨]], [[೧೯೯೭]])- "ಕಡಲತೀರದ ಭಾರ್ಗವ", "ನಡೆದಾಡುವ ವಿಶ್ವಕೋಶ" ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ [[ಕನ್ನಡ]] ಸಾಹಿತ್ಯ-ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಕ್ತಾರ, [[ಕವಿ]], [[ಕಾದಂಬರಿಕಾರ]], ನಾಟಕಕಾರ, ಅನುವಾದಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಬರಹಗಾರ. ಆಡುಮುಟ್ಟದ ಸೊಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಂತರು ಬರೆಯದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವೇ ಇಲ್ಲವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ, ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಶ್ರಮ ಅಪಾರವಾದುದು. [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ]], [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]], [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], [[ನಾಡೋಜ ಪುರಸ್ಕಾರ]], ಎಂಟು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ಗಳನ್ನಿತ್ತು ಪುರಸ್ಕರಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-09-24 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225201231/http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates%20 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2002/10/13/storie/2002101300330300.htm</ref> ==ಜೀವನ== *[[ಜ್ಞಾನಪೀಠ]] ಪುರಸ್ಕೃತ ಡಾ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಉಡುಪಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಟದಲ್ಲಿ [[೧೯೦೨]], [[ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦]]ರಂದು. ಒಂದು ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟೇ ಕಮ್ಮಿಯಾಗಿ ಬಾಳಿ, ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪೨೭ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ೪೭. ತಮ್ಮ ೯೬ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕುರಿತು ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದು, ಇದು ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಸಾಧನೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿರುವಂತೆ, ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಅಪಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಕಲೆಯಾದ [[ಯಕ್ಷಗಾನ]]ದ ಉಳಿವಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ತಾವೇ ಸ್ವತಃ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಕಲಿತು, ಬ್ಯಾಲೆಯಲ್ಲೂ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದರು. *ಯುವಕರಾಗಿದ್ದಾಗ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಗೂ ಕೈ ಹಾಕಿ, ವೇಶ್ಯಾ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು! ಯಕ್ಷಗಾನ ತಂಡಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರತಿಭೆ ಅರಳಿಸಲು ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಬಾಲವನ ಎಂಬ ಅಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆದಿದ್ದರು. ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುದ್ರಣಾಲಯ ತೆರೆದು, ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಹಲವು ಕಾದಂಬರಿಗಳಿಗೆ ತಾವೇ ಮುಖಪುಟದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬರೆದು ಮುದ್ರಿಸಿದ ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆ ಇವರದ್ದು! ಬಹುಶಃ ಮುಖಪುಟ ಚಿತ್ರ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿ ಇವರೊಬ್ಬರೇ. *ನಿರಂತರ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲರಾಗಿದ್ದ ಕೋಟ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಆರಂಭ ಮಾಡಿದ್ದು. ಮೂಕಿ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕುವ ಮೂಲಕ. ಹರಿಜನರ ಬದುಕನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದ ಡೊಮಿಂಗೋ (೧೯೩೦) ಚಿತ್ರವನ್ನು ತಾವೇ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿ, ಅಭಿನಯಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಭೂತರಾಜ್ಯ (೧೯೩೧) ಎಂಬ ಮೂಕಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://kanaja.in/archives/758 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-03-21 |archive-date=2015-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929233234/http://kanaja.in/archives/758 |url-status=dead }}</ref> ==ಪರಿಸರ ಹೋರಾಟ== ಕಾರಂತರ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಪರಿಸರದ ಚಿತ್ರಣ ಗಾಢವಾಗಿದೆ. ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಪರಿಸರದ ಉಳಿವಿಗೆ ಹೋರಾಡಿದ ಕಾರಂತರು, ಕೈಗಾ ಅಣುವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನಾಯಕತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಂದ, ವಯೋವೃದ್ಧರವರೆಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ ಮಾಡಿದ, ಚಿಂತಿಸಿದ ಕಾರಂತರು ಇಡೀ ದೇಶದ ದೊಡ್ಡ ನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದರು. [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆ, [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳಗಳು, ವಿದೇಶಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸುತ್ತುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಕೊನೆಗಾಲದವರೆಗೂ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ವಯಸ್ಸಿನ ದಣಿವು ಮರೆತು, ಜ್ಞಾನದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದ ಪ್ರೀತಿಯ "ಕಾರಂತಜ್ಜ" ಆಗಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವ ಪ್ರೇಮಿ ಹಾಗೂ ಮಹಾ ಮಾನವತಾವಾದಿ ಆಗಿದ್ದ ಕಾರಂತರು ಜ್ಞಾನ ಕ್ಷಿತಿಜವನ್ನು ಎಂಟು ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಚಾಚಿದ ಅಕ್ಷರ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದರು. ==ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ== ಡಾ. ಕಾರಂತರ ಹುಟ್ಟೂರಾದ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ (ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ), ಕಾರಂತ ಸ್ಮೃತಿಚಿತ್ರ ಶಾಲೆ ಎಂಬ ಸುಂದರ ಬಹುಮಹಡಿ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ, ಕಾರಂತರ ಕುರಿತಾದ ಹಲವಾರು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಆಶಯದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಭಿತ್ತಿ ಚಿತ್ರಗಳು, ಯಕ್ಷಗಾನದ ದಿರಿಸುಗಳು, ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಹಳೆಯ ಪ್ರತಿಗಳು, ಕಾರಂತರು ಬರೆದ ಚಿತ್ರಗಳು, ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲೇಖನಿ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೊಂಡ ಸುಂದರ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಇದು. ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೆದ್ದಾರಿಯ ಬದಿಯಲ್ಲೇ ಇರುವ ಈ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಕಾರಂತರ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಮಾಲಿನಿಮಲ್ಯ ಅವರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಈ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಸದಾ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ==ಬಾಲ್ಯ,ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== :ಕಡಲ ತೀರದ ಭಾರ್ಗವ ಎಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಟ ಎಂಬಲ್ಲಿ ೧೯೦೨ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦ರಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ಶೇಷ ಕಾರಂತರು,ತಾಯಿ ಲಕ್ಶ್ಮೀ ಕಾರಂತರು. ೯ ಮಕ್ಕಳ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ೪ನೇಯ ಮಗ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಅಣ್ಣ ಮದರಾಸ ಸರಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದರು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಅಣ್ಣ ವಾಸುದೇವ ಕಾರಂತರು ಲೇಖಕರೂ,ಆದ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದಾರೆ. :ಶೇಷ ಕಾರಂತರು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದು ದೊಡ್ದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸಾಕಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಜವಳಿ ಅಂಗಡಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು.ಇಂಗ್ಲೀಷರನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅಸಹ್ಯಪಡುತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೇಷರು ಅವರ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಕುಂದಾಪುರದ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೨೦ ರಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ತಮ್ಮ ಎಸ್.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸಿ ಪರೀಕ್ಶೆಯನ್ನು ಬರೆದು ಮುಗಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ರಂಗರಾಯರು ಕಾರಂತರ ಮೊದಲ ಗುರುಗಳಾಗಿ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದರು. ಮುದ್ದಣ ಕವಿಯ ಗುರುವಾಗಿದ್ದ ಮಳಲಿ ಸುಬ್ಬರಾಯರು ಸಹ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಗುರುವಾಗಿದ್ದರು. ಮಳಲಿ ಸುಬ್ಬರಾಯರು ಮೂಲತ: ಯಕ್ಷಗಾನ ರಚನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಶಿವರಾಮರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮೂಡಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣರಾದರು. :ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಪರಿಸರವೆಂದರೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿ. ಅವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಏರಿ,ಸಮುದ್ರತೀರ,ಮರದ ನೆರಳಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಧುನಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕೇವಲ ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನಿಜವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಕಸನವಾದರೆ ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಶಿಕ್ಷಣವೆನ್ನುವುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೨೦ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳು ಬಾಗವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಕರೆಕೊಟ್ಟಾಗ ಕಾರಂತರೂ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. :ಕಾರಂತರು ಅಪ್ಪ ಹಾಕಿದ ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಜೋತು ಬಿದ್ದವರಲ್ಲ. ಅವರ ಇಡೀ ಬದುಕು ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅನುಭವ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅವರು ಹಲವು ಬಾರಿ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮನುಷ್ಯ ಎಷ್ಟು ಕಲಿತರೂ ಕಲಿಯಬೇಕಾದದ್ದೇ ಬಹಳ ಎಂದು ನಂಬಿರುವ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಈ ಬದುಕೇ ಒಂದು ಪಾಠಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಂದಿನಲ್ಲೇ ಶಾಲೆ ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದ ಅವರು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಶಾಖೆಗಳಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡದ್ದು, ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಕಲಿತದ್ದು, ಕಲಿತದ್ದನ್ನು ಸರಳವಾದ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದು, ಬರೆದದ್ದು ಈಗ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟುಗಳು, ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಹತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅಸಂಖ್ಯ ಗೋಷ್ಠಿಗಳ,ಸಮ್ಮೇಳನಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪಟ್ಟಗಳು, ಸನ್ಮಾನಗಳು ಕಾರಂತರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದೆವೆ. ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಕಾರಂತರು ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ವಾಪಸು ಮಾಡಿದ್ದು ಕೂಡ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗಿದೆ. :ಸಾಹಿತ್ಯ, ರಂಗಭೂಮಿ, ಚಲನಚಿತ್ರ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಸಂಗೀತ, ಶಿಕ್ಷಣ, ರಾಜಕೀಯ, ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ, ಭಾಷೆ, ಸಂಸ್ಕøತಿ ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಂತರು ‘ ಬಾಲ ಪ್ರಪಂಚ’, ‘ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಪಂಚ’ಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಕುರಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಹಲವು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಶಿಲ್ಪಕಲೆ, ಚಿತ್ರಕಲೆ ಕುರಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಸ್ವತಃ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ==ಕೃತಿಗಳು== ===ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು=== # ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತ ಸುಧಾಕರ # ಸೀಳ್ಗವನಗಳು ===ಕಾದಂಬರಿಗಳು=== {{colbegin|3}} # ಅದೇ ಊರು, ಅದೆ ಮರ #[[ಅಳಿದ ಮೇಲೆ]] # ಅಂಟಿದ ಅಪರಂಜಿ # ಆಳ, ನಿರಾಳ # ಇದ್ದರೂ ಚಿಂತೆ # ಇನ್ನೊಂದೇ ದಾರಿ # ಇಳೆಯೆಂಬ # [[ಉಕ್ಕಿದ ನೊರೆ]] # ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರು # ಒಂಟಿ ದನಿ # ಔದಾರ್ಯದ ಉರುಳಲ್ಲಿ # ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕಾಣರು # ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡಾತ # ಕನ್ಯಾಬಲಿ # ಕರುಳಿನ ಕರೆ # ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರು # ಗೆದ್ದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ # ಗೊಂಡಾರಣ್ಯ # ಜಗದೋದ್ಧಾರ ನಾ # ಜಾರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ # ದೇವದೂತರು # ಧರ್ಮರಾಯನ ಸಂಸಾರ # ನಷ್ಟ ದಿಗ್ಗಜಗಳು # ನಂಬಿದವರ ನಾಕ, ನರಕ # [[ನಾವು ಕಟ್ಟಿದ ಸ್ವರ್ಗ]] # ನಿರ್ಭಾಗ್ಯ ಜನ್ಮ # ಬತ್ತದ ತೊರೆ # ಭೂತ # [[ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ]] # ಮುಗಿದ ಯುದ್ಧ # ಮೂಜನ್ಮ # ಮೈ ಮನಗಳ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ # ಮೊಗ ಪಡೆದ ಮನ # ವಿಚಿತ್ರ ಕೂಟ # ಶನೀಶ್ವರನ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ # ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಬದುಕು # ಸಮೀಕ್ಷೆ # [[ಸರಸಮ್ಮನ ಸಮಾಧಿ]] # ಸ್ವಪ್ನದ ಹೊಳೆ # ಹೆತ್ತಳಾ ತಾಯಿ {{colend|3}} ===ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿರುವ ಕಾದಂಬರಿಗಳು=== # ಕುಡಿಯರ ಕೂಸು # ಚಿಗುರಿದ ಕನಸು # [[ಚೋಮನ ದುಡಿ]] # [[ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ]] ===ನಾಟಕ=== {{colbegin|3}} # ಅವಳಿ ನಾಟಕಗಳು # ಏಕಾಂಕ ನಾಟಕಗಳು # ಐದು ನಾಟಕಗಳು # ಕಟ್ಟೆ ಪುರಾಣ # ಕಠಾರಿ ಭೈರವ # ಕರ್ಣಾರ್ಜುನ # ಕೀಚಕ ಸೈರಂಧ್ರಿ # ಗರ್ಭಗುಡಿ # ಗೀತ ನಾಟಕಗಳು # ಜಂಬದ ಜಾನಕಿ # ಜ್ಯೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರ್ # ಡುಮಿಂಗೊ # ದೃಷ್ಟಿ ಸಂಗಮ # ನವೀನ ನಾಟಕಗಳು # ನಾರದ ಗರ್ವಭಂಗ # ಬಿತ್ತಿದ ಬೆಳೆ # ಬೆವರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ # ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಾ # ಮಂಗಳಾರತಿ # ಮುಕ್ತದ್ವಾರ # ಯಾರೊ ಅಂದರು # ವಿಜಯ # ವಿಜಯ ದಶಮಿ # ಸರಳ ವಿರಳ ನಾಟಕಗಳು # ಸಾವಿರ ಮಿಲಿಯ # ಹಣೆ ಬರಹ # ಹಿರಿಯಕ್ಕನ ಚಾಳಿ # ಹೇಗಾದರೇನು? # ಹೇಮಂತ {{colend|3}} ===ಸಣ್ಣ ಕತೆ=== {{colbegin|2}} * ಕವಿಕರ್ಮ * ತೆರೆಯ ಮರೆಯಲ್ಲಿ * ಹಸಿವು * ಹಾವು ===ಹರಟೆ/ವಿಡಂಬನೆ=== * ಗ್ನಾನ * ಚಿಕ್ಕ ದೊಡ್ಡವರು * ದೇಹಜ್ಯೋತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಬಂಧಗಳು * ಮೈಗಳ್ಳನ ದಿನಚರಿಯಿಂದ * ಮೈಲಿಕಲ್ಲಿನೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆಗಳು * ಹಳ್ಳಿಯ ಹತ್ತು ಸಮಸ್ತರು ===ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ=== * ಅಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ * ಅರಸಿಕರಲ್ಲ * ಅಬೂವಿನಿಂದ ಬರಾಮಕ್ಕೆ * ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಪಯಣ * ಪೂರ್ವದಿಂದ ಅತ್ಯಪೂರ್ವಕ್ಕೆ * ಯಕ್ಷರಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವಾಸ ===ಆತ್ಮಕಥನ=== * ಸ್ಮೃತಿಪಟಲದಿಂದ (೧,೨,೩) * ಹುಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿನ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು ===ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ=== * ಕಲಾವಿದ ಕೃಷ್ಣ ಹೆಬ್ಬಾರರು ===ಕಲಾಪ್ರಬಂಧ=== * ಕಲೆಯ ದರ್ಶನ * ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ * ಚಾಲುಕ್ಯ ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ * ಚಿತ್ರಶಿಲ್ಪ, ವಾಸ್ತುಕಲೆಗಳು * ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು * ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ * ಭಾರತೀಯ ಶಿಲ್ಪ * ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ * ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಯಿಸಲು ===ವೈಜ್ಞಾನಿಕ=== * ಅದ್ಭುತ ಜಗತ್ತು (೧. ವಿಚಿತ್ರ ಖಗೋಲ, ೨. ನಮ್ಮ ಭೂಖಂಡಗಳು) * ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆಗ್ನೇಸ್ಯ * ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಸ್ಮಯಗಳು * ಮಂಗನ ಕಾಯಿಲೆ * ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂಧಶೃದ್ಧೆ * ವಿಶಾಲ ಸಾಗರಗಳು * ಹಿರಿಯ ಕಿರಿಯ ಹಕ್ಕಿಗಳು ===ಇತರ=== * ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತು * ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು * ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು ಅಥವಾ ಜೀವನ ಧರ್ಮ * ಮನೋದೇಹಿಯಾದ ಮಾನವ * ವಿಚಾರಶೀಲತೆ * ವಿಚಾರ ಸಾಹಿತ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ * ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಮಾನವ ===ಸಂಪಾದನೆ=== * ಐರೋಡಿ ಶಿವರಾಮಯ್ಯ ಬದುಕು, ಬರಹ * ಕೌಶಿಕ ರಾಮಾಯಣ * ಪಂಜೆಯವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ===ವಿಶ್ವಕೋಶ=== * ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚ * ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚ * ಬಾಲ ಪ್ರಪಂಚ (೧,೨,೩) * ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಪಂಚ (೧,೨,೩,೪) ===ನಿಘಂಟು=== * ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶ {{colend|2}} ===ಅನುವಾದ=== {{colbegin|2}} * ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಪಿಡುಗುಗಳು * ಕೋಟ ಮಹಾಜಗತ್ತು * ಜನತೆಯೂ ಅರಣ್ಯಗಳೂ * ನಮ್ಮ ಪರಮಾಣು ಚೈತನ್ಯ—ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಧನಗಳು * ನಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೂ, ಭವಿಷ್ಯವೂ * ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಡಲು * ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಭವಿಷ್ಯ * ಪರಮಾಣು – ಇಂದು ನಾಳೆ * ಪಂಚ ಋತು * ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆ * ಭಾರತದ ಪರಿಸರ – ದ್ವಿತೀಯ ಸಮಿಕ್ಷೆ * ಭಾರತದ ಪರಿಸರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ – [[೧೯೮೨]] – ಪ್ರಜೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ * ಭಾರತ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು * ಯಾರು ಲಕ್ಷಿಸುವರು? * ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣರ ಜೀವನ ಚರಿತೆ {{colend|2}} ===ಮಕ್ಕಳ ಪುಸ್ತಕಗಳು=== {{colbegin|2}} * ಅನಾದಿ ಕಾಲದ ಮನುಷ್ಯ * ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿ ಒಂದೇ ಹಗಲು * ಗಜರಾಜ * ಗೆದ್ದವರ ಸತ್ಯ * ಢಂ ಢಂ ಢೋಲು * ನರನೋ ವಾನರನೋ * ಮರಿಯಪ್ಪನ ಸಾಹಸಗಳು * ಮಂಗನ ಮದುವೆ * ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ * ಹುಲಿರಾಯ * ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ೧೦ ಪುಸ್ತಕಗಳು * ಐಬಿಎಚ್, ಮೂಲವಿಜ್ಞಾನ ಪಾಠಮಾಲೆ ಹಾಗು ‘ಇಕೊ’ ದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅನುವಾದಗಳು : ಸುಮಾರು ೧೩೩ * ‘ಇಕೊ’ ದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಂಪಾದಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳು : ೪೨ {{colend|2}} ==ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೃತಿಗಳು== {{colbegin|2}} ===ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ=== * ಓದುವ ಆಟ * ಗೃಹ ವಿಜ್ಞಾನ (೧,೨,೩) * ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ * ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ – ಅಂದು, ಇಂದು * ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದುಸ್ತಾನ * ನಾಗರಿಕತೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ * ರಮಣ ತಾತ * ಸ್ನೀತಿ (೧,೨,೩) * ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ (೧,೨,೩) * ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಪಾಠಮಾಲೆ (೧,೨,೩,೪,೫,೬,೭) * ಹೂಗನ್ನಡ ಪಾಠಮಾಲೆ (೧,೨,೩,೪,೫,೬,೭,೮) ===ವಯಸ್ಕರ ಶಿಕ್ಷಣ=== * ಅಳಿಲ ಭಕ್ತಿ ಮಳಲ ಸೇವೆ * ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು * ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ * ಜೋಗಿ ಕಂಡ ಊರು * ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದುಸ್ತಾನದ ನದಿಗಳು * ದೇವ ಒಲಿದ ಊರು * ಬೇರೆಯವರೂ ಸರಿ ಇರಬಹುದು * ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ಒಟ್ಟು ಒಟ್ಟು {{colend|2}} ==ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು== * Folk Art of Karnataka * Karnataka Paintings * My Concern for Life, Literature and Art * Picturesque South Kanara * Yakshagana ==ಕಾರಂತರ ಕೆಲವು ಚಿಂತನೆಗಳು== *ನಾನು ದೇವರನ್ನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಯಾವುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರು ನಂಬಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ನನಗೆ [[ರಾಮ]] ಎಂದರೆ ರಾಜಾ [[ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರ. [[ಕೃಷ್ಣ]] ಎಂದರೆ [[ಗುಬ್ಬಿ ವೀರಣ್ಣ]]ನವರ [[ಕೃಷ್ಣಲೀಲಾ]] ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ನಂಬಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ರೀತಿ ಆಗಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ದೇವರನ್ನು ನಂಬುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. *ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪಾತ್ರವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಸಾಹಿತಿ ಲೋಕೋದ್ಧಾರಕ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಏನೂ ಬೇಡ. ಆತನೂ ನಿಮ್ಮ ಹಾಗೆ ಮನುಷ್ಯ. ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಹಾರ ಸೂಚಿಸುವುದಲ್ಲ. ಆತ ಬರೆದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಹಾನುಭಾವ ಆಗೋಲ್ಲ. ಬರೆಯದವರೂ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಮರ ತಾನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯ ಬೆಳೆಯಲಾರ. ನಮ್ಮ ಬದುಕು ಆರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲೇ ಜೀವರಾಶಿ ಇಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಸಾಕು. *ಸಮಾಜ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಂಡಿತು - ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಒಂದು ಗ್ರಂಥದ ಸಾವಿರ ಪ್ರತಿಗಳು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಖರ್ಚಾದರೆ, ಅವನ್ನು ಓದಿದವರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಮಂದಿ ನನಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರೆ, ಅದರಿಂದ ಜನಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದಾರೆ- ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ನಾವು ಬರೆಯುವುದು ಸಾಮಾಜಿಕರೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಈ ಸಂಭಾಷಣೆ ಏಕಮುಖಿಯಾದದ್ದು. ನಾವೇನೋ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತೇವೆ; ಓದುಗರು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. *ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತ, ಓದುತ್ತ ಯಾವೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಪರಿಪಾಠವನ್ನು ನಾನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದ್ದರಿಂದ, ವಿಮರ್ಶಕರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆಂಬುದು ಕೂಡಾ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದ ಸಂಗತಿ. ಯಾರು ಏನನ್ನೇ ಹೇಳಲಿ, ನನಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಬರೆಯುತ್ತೇನೆ- ಎಂದು ಬರೆಯುವ ನನಗೆ ಜನಾದರಣೆಯ ವಿಚಾರ ತಿಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ. *ವಿಕ್ರಯಗೊಳ್ಳುವ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ನಾನು ಅದನ್ನು ತರ್ಕಿಸುವುದಾದರೆ, ನನ್ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಧಾರ ಸಿಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಾದಂಬರಿಯ ಸಾವಿರ ಪ್ರತಿಗಳು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಯಗೊಳ್ಳುವ, ಅಥವಾ ಅದರ ಭರ ಒಂದಿಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಗಿದ್ದರೂ, ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದ ಮರು ಮುದ್ರಣ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನೂರು ಪ್ರತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ವಿಕ್ರಯಗೊಳ್ಳದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಜನರು ಭಾಷಣಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿ ಎಂದು ಕರೆದರೂ, ಅಂಥ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯ ಗಾತ್ರ ಸಾಕಷ್ಟು ಕುಬ್ಜವಾದದ್ದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನನಗೆ. *ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ [[ಅ.ನ.ಕೃಷ್ಣರಾಯ|ದಿವಂಗತ ಅ.ನ.ಕೃಷ್ಣರಾಯರು]] ಬರೆದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ನನಗಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ಪಾಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಾಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ನನ್ನ, ಅವರ ಓದುಗರು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೂಡ ವಿಂಗಡಿಸಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅಂಥ ಓದುಗರು ಪ್ರಬುದ್ಧ ರೋ, ಅಪ್ರಬುದ್ಧರೋ, ಹೆಂಗಸರೋ, ಗಂಡಸರೋ, ತರುಣರೋ, ವೃದ್ಧರೋ, ಗಂಭೀರ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡುವವರೋ, [[ಅನುಭವ]] ಸಾಮ್ಯತೆ ಪಡೆದವರೋ, ಚಿಂತನಶೀಲರೋ, ಅಲ್ಲದವರೋ- ಇಂಥ ಯಾವೊಂದು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸದೆ ಜನಮನ್ನಣೆಯ ತೂಕವನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಆದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ತಿನ್ನಿ. ನಾಲಗೆ ರುಚಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ತಿನ್ನುವುದಲ್ಲ. ಮನಬಂದ ಕೆಲಸವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ. ಇದು ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯದ ರಹಸ್ಯ. *[https://kn.wikiquote.org/wiki/ಶಿವರಾಮ_ಕಾರಂತ ವಿಕಿಕೋಟ್‍ನಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಉಕ್ತಿಗಳು]. ==ವಿದ್ವಾಂಸರ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರ ಸಾಹಿತ್ಯ== ===[[ತೀ ನಂ ಶ್ರೀ|ತೀ.ನಂ.ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ]]=== *ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ನಮ್ಮ ತಲೆಮಾರಿನ ಕನ್ನಡದ ಕ್ರಾಂತಿಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಅಳವಡದ ಕಲೆಯಿಲ್ಲ. ಅವರ ಲೇಖನಿಯಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಹೊರಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವನ್ನು ಓದಿ ಮೆಚ್ಚಿರುವ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಒಬ್ಬ. ದೂರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಲ್ಲದೆ ಹತ್ತಿರದಿಂದಲೂ ಅವರ ಬಹುಮುಖವಾದ ಕಾರ್ಯೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಆಗಾಗ ವೀಕ್ಷಿಸಿ ಬೆರಗಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅವರ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ಕೆಲವು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪಡೆದು ನನ್ನ ಅನುಭವ ಆನಂದಗಳನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. *ನಿಸರ್ಗವೇ ನಮ್ಮ ಎದುರಿಗೆ ಸುರುಳಿ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಅನುಭವ ಕಾರಂತರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಲಭಿಸಿದೆ. ಅವರ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಕಲೆಯ ನಿರ್ಮಿತಿಗಿಂತ ನಿಸರ್ಗದ ಆವಿಷ್ಕೃತಿ ಹೆಚ್ಚು. ಇಲ್ಲಿ ನಿಸರ್ಗವೆಂದರೆ ಕಡಲು, ಬೆಟ್ಟ, ಹೊಳೆ, ಕಾಡು ಮೊದಲಾದ ಅಚೇತನ ಪ್ರಕೃತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿವಿಧ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾನವಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರುತ್ತದೆ. *ಕಾರಂತರ ಬರವಣಿಗೆ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅವರ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಶಕ್ತಿಯೂ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದುಡಿಮೆ ದುಃಖ ಇವೇ ತಮ್ಮ ಬಾಳಿನ ಸಾರವಾದರೂ ಅಚಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿ ನೆಮ್ಮಿ ನಿಲ್ಲುವ ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಂತೂ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವ. ಇಂಥ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಲೇ ಅವರ ಮಹಾಕೃತಿ ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ, ನಂಬಿದವರ ನಾಕ-ನರಕ ಮೊದಲಾದವು ಅಮರವಾಗಿರುವುದು. ವಿಚಾರಪರರಾದ ಕಾರಂತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು. *ಆದರೆ ಅನ್ಯರ ಬದುಕನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಅವರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು -ಅವು ತಮ್ಮವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ- ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕಾರಂತರ ಧೃಡತತ್ವ. ಡಾಂಭಿಕವರ್ತನೆಯನ್ನು, ಆಷಾಡಭೂತಿ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಆಗದು. ಅದನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ವಾಚ್ಯವಾಗಿ ಅವರು ಖಂಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. *ಇಷ್ಟಾದರೂ ಬದುಕಿನ ಅನಂತ ವಿವಿಧತೆಯನ್ನು ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮನಗಂಡವರು; 'ಹಳ್ಳಿಯ ಹತ್ತು ಸಮಸ್ತರು' ಎಂಬ ಅಪೂರ್ವ ಕೃತಿ ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಿ. ಕಾದಂಬರಿಯ ತಂತ್ರದ ಕಡೆ ಕಾರಂತರ ಗಮನ ಕಡಿಮೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವರು ಮುಟ್ಟಬಲ್ಲರೆಂಬುದನ್ನು ಅವರ 'ಅಳಿದ ಮೇಲೆ' ಸಾರುತ್ತದೆ. ===[[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]]=== [[ಲೋಹಿಯಾ]]ರವರ ತತ್ವ ಚಿಂತನೆ,[[ಕುವೆಂಪು]]ರವರ ಕಲಾಸೃಷ್ಟಿ, ಕಾರಂತರ ಜೀವನದ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ- ಈ ಮೂರೇ ನನ್ನ ಈಚಿನ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಯ ಮೇಲೆ ಗಾಢ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿರುವಂಥವು. ಬಹುಶಃ ಮುಂಬರುವ ಕಲಾವಿದ ರಿಗೆ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯಶಕ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲಂಥವು ಈ ಮೂರೇ. ===[[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]]=== ಯಾವ ಮಾನದಿಂದ ಅಳೆದರೂ ಕಾರಂತರು ವಿಶ್ವಲೇಖಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಬಲ್ಲವರು. ===[[ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗ]]=== ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರನ್ನು ನಿಮಗೆ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದೂ ಒಂದೇ, ನೇಸರನ್ನು ಸೊಡರಿನಿಂದ ತೋರಿಸುವುದೂ ಒಂದೇ. ===[[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]]=== ಬೆಟ್ಟ ಕಡಲಿನ ನಡುವೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಚೈತನ್ಯ ಕಡಲಿನಷ್ಟೇ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರಿಸಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರಂತರ ನಿಧನದಿಂದ ಉಜ್ವಲವಾದ ಸೃಜನ ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ತಲೆಮಾರಿನ ಮುಕ್ತಾಯದ ಶೂನ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ನಾವು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿದೆ. ==ಬಾಲವನ== *ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಡಾ. ಶ್ರೀ. ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯೇ ಬಾಲವನ. ಪುತ್ತೂರಿನ [http://www.karanthabalavana.com/ ಕಾರಂತ ಬಾಲವನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130905122627/http://www.karanthabalavana.com/ |date=2013-09-05 }} ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ನಾಟ್ಯ ಶಾಲೆ, ರಂಗ ಮಂದಿರ, ಆಟದ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು ಈಜುಕೊಳವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಮಯಾವಕಾಶ ಈ ರೀತಿ ಇದೆ, *ಗ್ಯಾಲರಿ ಸಮಯ: 2..00 P.M – 6.00 P.M ಮತ್ತು 2..00 P.M – 6.00 P.M *ಮ್ಯೂಸಿಯಂನ ಸಮಯ: 9.30 A.M – 1.00 P.M ಮತ್ತು 2.00 P.M – 6.00 P.M *ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಸಮಯ: 10.00 A.M – 1.00 P.M ಮತ್ತು 3.30 P.M - 7.00 P.M =='''ಬಾಲವನದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತಜ್ಜ'''== ಕಾರಂತರು ಕೆಲಕಾಲ [[ತರಂಗ]] ಸಾಪ್ತಾಹಿಕದ 'ಬಾಲವನ' - ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 'ಬಾಲವನದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತಜ್ಜ' ಎಂಬ ಕಾಲಂ ನಡೆಸಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಬಹಳವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಪುಟಾಣಿಗಳು ಕಳುಹಿಸಿದ ವಿಜ್ಞಾನ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಂತರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅರ್ಥ ವಾಗುವಂತೆ ಸರಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಕಾರಂತರು, 'ಕಾರಂತಜ್ಜ' ರೆಂದೇ ಚಿರಪರಿಚಿತ.<ref>{{Cite web |url=http://www.kannadakavi.com/kavikoota/3jnanapeeta/kota_shivarama_karanth.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-03-21 |archive-date=2016-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160720084905/http://kannadakavi.com/kavikoota/3jnanapeeta/kota_shivarama_karanth.htm |url-status=dead }}</ref> '''ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' 1975 ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ – ಚೋಮನ ದುಡಿ 2010 - ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ / ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖ – ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ<ref>{{Cite web |title= |url= |access-date=https://en.wikipedia.org/wiki/Shivaram_Karanth}}</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ/ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು== * [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ|ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] * [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] * ವಿವಿಧ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ * ರಾವ್ ಬಹದೂರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೧೯೩೦ ರಲ್ಲಿ) * ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ==ನಿಧನ== *ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಬದುಕು ಕಳೆದ ಸಾಹಿತ್ಯ ದಿಗ್ಗಜ ಡಾ. ಶಿವರಾಮಕಾರಂತರು [[೧೯೯೭]] <ref>http://m.rediff.com/news/dec/09kar.htm</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ ೦೯ ರಂದು ನಿಧನ ಹೊಂದಿದರು. ನಿಸರ್ಗದ ಚೆಲುವಿನೊಂದಿಗೆ ಅವಿರತವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವರು ಕಾರಂತರು. ದೂರದ ಕೋಟದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪುತ್ತೂರಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಡಿಲಿನಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಹೋರಾಟದೊಂದಿಗೆ, ಸಮಗ್ರ ಕೋನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಷಿಸಿ ಧನ್ಯತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಾದ ದಿವ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರ.<ref>[https://kannada.yourstory.com/read/e16d56f0c9/i-have-a-small-writing-about-karanth ಕಾರಂತರ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನದೊಂದು ಚಿಕ್ಕ ಬರಹ;ಗಗನಚುಕ್ಕಿ;ಲೇಖಕರು ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪುರವರ ಮೊಮ್ಮಗಳು;GAGANACHUKKI;NOVEMBER 02, 2015]</ref> ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಕನ್ನಡ ಲೇಖಕರಾದ ಪ್ರೊ. ಪ್ರಸನ್ನ ಸಂತೇಕಡೂರು ಅವರು ಕಾರಂತರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಬರಹಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ಅನುಭವವನ್ನು "ಬಾಲಕ ಮತ್ತು ಕಾರಂತಜ್ಜ" ಎಂಬ ಕತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಥಾಸಂಕಲನಕ್ಕೂ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ===ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಂತ=== *[https://www.prajavani.net/artculture/article-features/pluralism-and-work-of-k-shivaram-karanth-and-his-contribution-to-the-art-and-culture-of-karnataka-771698.html ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಬಹುತ್ವದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ;;ಎಸ್. ಆರ್. ವಿಜಯಶಂಕರ Updated: 18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> ==ಬಾಹ್ಯಸಂಪರ್ಕಗಳು== # 'ನೆನಪು ಕಹಿಯಲ್ಲ',ಪರಂಜ್ಯೋತಿ,ಮಯೂರ, ಜೂನ್,೨೦೧೬,ಪು.೧೫೩-೧೩೬ #. ಕಾರಂತರು ನಕ್ಕ ಸಮಯ![http://www.prajavani.net/news/article/2016/10/09/443987.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009144152/http://www.prajavani.net/news/article/2016/10/09/443987.html |date=2016-10-09 }} # [https://www.prajavani.net/karnataka-news/late-dr-shivaram-karanths-personal-assistant-malini-mallya-passes-away-1027295.html ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಆಪ್ತ ಸಹಾಯಕಿ 'ಮಾಲಿನಿ ಮಲ್ಯ' ನಿಧನ] ==ಈ‌ ಪುಟಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[:ವರ್ಗ:ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಕೃತಿಗಳು|ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಕೃತಿಗಳು]] * {{Wikiquote|ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ}} {{ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೦೨ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೯೭ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] 5mjwqo8c15p5hwr35zieern35aoudi8 ಎಂ.ಎಸ್.ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿ 0 1319 1430727 1338809 2026-09-29T22:39:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430727 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಗಾಯಕಿ |Name = ಮಧುರೈ ಷಣ್ಮುಖವಡಿವು ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿ |Background =solo_singer, (ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ ೧೬, ೧೯೧೬ - ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೧, ೨೦೦೪) |Img = MSSubbulakshmi.jpg |Img_capt = |Img_size = |Born = {{birth date|1916|09|16|df=y}} |Died = {{Death date and age|2004|12|11|1919|3|28}}<br>[[ಚೆನ್ನೈ]], ಭಾರತ |Origin = [[ಮಧುರೈ]], [[ತಮಿಳು ನಾಡು]], [[ಭಾರತ]] |Occupation = [[ಗಾಯಕಿ]] |Years_active = ೧೯೪೦-೨೦೦೪ |Genre = [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಮತ್ತು [[ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯಕ|ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯನ]] |Label = HMV, EMI, RPG, AVM Audio, Inreco, Charsur Digital Workshop etc. | website = {{URL|http://www.msstribute.org/}} }} '''ಮಧುರೈ ಷಣ್ಮುಖವಡಿವು ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿ''' (ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಎಂ.ಎಸ್., ಅಥವಾ ಎಂ.ಎಸ್.ಎಸ್., ಎಮ್ಮೆಸ್ಸಮ್ಮ), ([[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೬]], [[೧೯೧೬]] - [[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೧]], [[೨೦೦೪]]) [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ==ಜೀವನ== [[೧೯೧೬]] ರಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು. ===ವಿವಾಹ=== [[೧೯೩೬]] ರಲ್ಲಿ 'ಸದಾಶಿವಂ ಅಯ್ಯರ್' ಎಂಬ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. [[೧೯೪೦]] ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ವಿವಾಹವಾದರು. ===ನಿಧನ=== [[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨]], [[೨೦೦೪]] ರಂದು ಅಸ್ವಸ್ಥರಾದ ಎಂ.ಎಸ್. [[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೧]] ರಂದು ದಿವಂಗತರಾದರು. <ref>[http://msstribute.org/tributes/tributes_radha-padmanabhan.php Tributes to MS]</ref> ==ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ== ಎಂ ಎಸ್ ೧೦ ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗಲೆ ಅವರ ಮೊದಲ ಧ್ವನಿ-ಮುದ್ರಣ ಹೊರಬಂದಿತು. ನಂತರ ಸೆಮ್ಮಂಗುಡಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಐಯರ್ ಅವರಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಹಾಗೂ ಪಂಡಿತ್ ನಾರಾಯಣ್ ರಾವ್ ವ್ಯಾಸ್ ಅವರಿಂದ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತ]] ಕಲಿತುಕೊಂಡರು. ೧೭ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[ಮದರಾಸು]] ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಎಂ ಎಸ್, ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆಗೆ ಸಿಕ್ಕದಷ್ಟು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ತಮಿಳು]], [[ಹಿಂದಿ]], [[ಕನ್ನಡ]], [[ಬೆಂಗಾಲಿ]], [[ಗುಜರಾತಿ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ತೆಲುಗು]], [[ಸಂಸ್ಕೃತ]]). ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲೂ ಕೈಯಾಡಿಸಿದ ಎಂ ಎಸ್, [[೧೯೪೫]] ರಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ '''ಮೀರಾ''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದರು.೭೨ ರಾಗಗಳೂ ಅವರ ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನರ್ತನ ಮಾಡಿವೆ. ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿಯವರು ಕಳೆದ ಐದು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಯಭಾರಿಗಳಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವಗಳ ಮೂಲಕ [[ಭಾರತ]]ವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[೧೯೯೭]] ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಎಂ ಎಸ್ ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ-ಗೌರವ== ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ 'ಎಂ ಎಸ್' ಅವರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಶಂಸೆಗಳು ಅಪಾರ. ಅವರ "ಹರಿ ತುಮ್ ಹರೋ ಜನ್ ಕೀ ಭೀರ್" ಎಂಬ ಮೀರಾ-ಭಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ]] "ಆ ಭಜನೆ ಕೇವಲ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು, ಇನ್ನಾರಿಗೂ ಅಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು! ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರೊಬ್ಬರಿಗೆ ದೊರಕಬಹುದಾದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಎಂ.ಎಸ್ ಅವರಿಗೆ ದೊರಕಿವೆ: <ref>[http://www.thehindu.com/2004/12/16/stories/2004121605531200.htm Hindu, M.S.' recreated, By T. Ramakrishnan ಎಮ್.ಎಫ್.ಹುಸೇನ್ ರವರ ಕೃತಿ'] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರು 1966ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಜನ್ಮ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಗೌರವಾರ್ಥ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿಶೇಷ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ ಹೊರ ತರಲು ಮುಂದಾಗಿದೆ. * [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ([[೧೯೫೪]]) * [[ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ]] ([[೧೯೬೮]])-ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ, * [[ರಮೋನ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸೆಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ರಾಮನ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸೇಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ([[೧೯೭೪]]), * [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] ([[೧೯೭೫]]), * [[ಕಾಳಿದಾಸ ಸಮ್ಮಾನ್|ಕಾಳಿದಾಸ ಸಮ್ಮಾನ]] ([[೧೯೮೮]]), * ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐಕ್ಯತೆಗಾಗಿ ನೀಡುವ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ([[೧೯೯೦]]), * [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] ([[೧೯೯೮]]), ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.msstribute.org/music.php 'Her music', 'ಎಮ್ಮೆಸ್ಸಮ್ಮನವರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು,ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನಗಳು'] {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ ರತ್ನ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] b9bykzkc29jscljfasrzml16155gln3 ಐಝ್ವಾಲ್ 0 2267 1430735 1377842 2026-09-30T00:49:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430735 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು | name = ಐಝ್ವಾಲ್ | native_name = आइजोल | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = ರಾಜಧಾನಿ ನಗರ. | image_skyline = Aizawl.jpg | image_alt = | image_caption = A view of Aizawl | nickname = | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = [[ಮಿಜೋರಾಮ್]] | subdivision_type2 = ಜಿಲ್ಲೆ | subdivision_name2 = ಐಜ್ವಾಲ್ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 457 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1132 | population_total = 291,822 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = 234 | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆ | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[Mizo language|ಮಿಜೋ]] | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|ಪಿನ್‍ಕೋಡ್]] | postal_code = 796001 | area_code_type = ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್ | area_code = 0389 | registration_plate = MZ | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|ಲಿಂಗಾನುಪಾತ]] | blank1_info_sec1 = 1024 females per 1000 males [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = {{URL|aizawl.nic.in}} | footnotes = }} '''ಐಝ್ವಾಲ್''' [[ಮಿಝೋರಂ]] [[ರಾಜ್ಯ|ರಾಜ್ಯದ]] [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಹಿಂದೆ ಐಜಾಲ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ಭಾರತದ ಮಿಜೋರಾಂನ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://aizawl.nic.in/about-district/#:~:text=Aizawl+is+the+largest+city,state+of+Mizoram+in+India.|title=About District &#124; Aizawl District, Government of Mizoram &#124; India}}</ref> ಇದು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವೂ ​​ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Top 10 Most Populated Cities in North-east India|date=10 November 2019|url=http://negreens.com/article/top-10-most-populated-cities-in-north-east-india/|publisher=negreens.com|access-date=7 ಜನವರಿ 2026|archive-date=10 ಫೆಬ್ರವರಿ 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210060601/http://negreens.com/article/top-10-most-populated-cities-in-north-east-india/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=North-east India – Emerging Urbanisation|url=http://urbanecology.in/about/north-east-india-emerging-urbanisation/|publisher=urbanecology.com|access-date=2026-01-07|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130080427/http://urbanecology.in/about/north-east-india-emerging-urbanisation/|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು 1132 ಮೀಟರ್ (3714 ಅಡಿ) ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Mizoram Tourism">{{Cite web|url=https://www.mizoramtourism.com/place-to-visit/1|title=Mizoram Tourism}}</ref> 2024 ರಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಅಂದಾಜು 415000 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="macrotrends">{{cite web|title=Aizawl, India Metro Area Population 1950–2024|url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21154/aizawl/population#:~:text=The%20current%20metro%20area%20population,a%202.38%25%20increase%20from%202021.|publisher=macotrends.net|access-date=4 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403161309/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21154/aizawl/population#:~:text=The%20current%20metro%20area%20population,a%202.38%25%20increase%20from%202021.|archive-date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Aizawl Population 2024|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/aizawl-population|publisher=worldpopulationreview.com|access-date=4 April 2024}}</ref> ==ಹವಾಮಾನ== ಈ ನಗರವು ಮಿಜೋರಾಂನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಕಾಟಕ ವೃತ್ತದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತ್ಲಾಂಗ್ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಟುಯಿರಿಯಲ್ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಇದೆ.<ref>{{Cite web |title=Aizawl – the State Capital: Mizoram |url=https://mizoram.nic.in/more/aizawl.htm |access-date=6 November 2023 |website=mizoram.nic.in}}</ref> ಕೊಪ್ಪೆನ್ ವರ್ಗೀಕರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಐಜ್ವಾಲ್ ಆರ್ದ್ರ ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು (Cwa) ಹೊಂದಿದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯು ಮಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ತಾಪಮಾನವು 20–30 °C (68–86 °F) ನಡುವೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲವು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾಪಮಾನವು 11–21 °C (52–70 °F) ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಗರವು ಏಪ್ರಿಲ್ ನಿಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ,ಮೇ, ಜುಲೈ, ಆಗಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ತಿಂಗಳುಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಶುಷ್ಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ..<ref name="en-in.topographic-map.com"/> 2024 ರಲ್ಲಿ 'ಸ್ವಚ್ಛ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ AQI' ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರವಾಗಿ ಐಜ್ವಾಲ್ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=21 November 2024 |title=India's top 10 cities with the best air quality in 2024: Global cities' AQI insights revealed |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-indian-cities-with-best-air-quality-index-aqi-2024-9680798/ |access-date= |website=The Indian Express |language=en}}</ref> {{climate chart |collapsed = |ಐಝ್ವಾಲ್ |metric first = Yes |single line = Yes |11.4|20.5|5.9 |13.5|22.0|26.5 |15.6|25.3|77.9 |17.9|27.2|157.9 |18.6|26.6|246.5 |19.2|25.4|477.2 |19.3|25.3|276.4 |19.2|25.6|304.7 |19.5|25.8|285.0 |18.1|24.6|240.4 |15.1|22.7|39.9 |12.6|21.3|7.0 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/aizwal2.htm IMD] |float=right |clear=left }} ==ಭೂದೃಶ್ಯ== {{Panorama |image = File:Aizawl Panoramic View.jpg |height = 200 |alt = |caption = ಐಜ್ವಾಲ್‍ನ ಒಂದು ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ }} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Commons category}} *{{Wikivoyage inline|Aizawl}} * [https://aizawl.nic.in/ Aizawl Official Website] * [https://amcmizoram.com/ Aizawl Municipal Corporation] {{Commons category|Aizawl|ಐಝ್ವಾಲ್}} {{Clear}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಜಧಾನಿ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಿಝೋರಂ]] denfgn1l6w6g5boagsxkg26z0rc1evw ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ 0 2829 1430821 1344384 2026-09-30T07:52:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430821 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಗಾಯಕಿ |Name = ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ |Img = Gangubai Hangal.jpg |Img_capt = ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ |Img_size = |Background = solo_singer |Birth_name = ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ |Alias = |Born = {{Birth date and age|1913|3|5|df=y}} |Died = {{death date and age|2009|7|21|1913|3|5}} |Origin = [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] |Genre = [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] |Occupation = [[ಗಾಯಕಿ]] |Years_active = |Label = |URL = }} (೧೯೧೩, ಮಾರ್ಚ್, ೫-೨೦೦೯, ಜುಲೈ, ೨೧) '''ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್''' ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಹಾನಗಲ್|ಹಾನಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ]], [[೧೯೧೩]]ರ [[ಮಾರ್ಚ್ ೫]]ರಂದು. ಆದರೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದು [[ಧಾರವಾಡ]]ದಲ್ಲಿ. ಇವರ ತಂದೆ ಚಿಕ್ಕೂರಾವ್ ನಾಡಗೀರ, ತಾಯಿ ಅಂಬಾಬಾಯಿ. [[ನರಗುಂದ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಇವರ ಅಜ್ಜಿಯ ಅಜ್ಜ, [[ನರಗುಂದ ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ]]ರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಟಿನ [[ಮುನ್ಸೀಫ]]ರಾಗಿದ್ದರು. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷರ]] ವಿರುದ್ಧ ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ ಸಮರ ಸಾರಿದಾಗ, ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಅಜ್ಜಿಯ ಅಜ್ಜಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರ ಕೈಸೆರೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಹಾನಗಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಇವರ ಮನೆ ಹೆಸರು ಹಾನಗಲ್ ಆಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2005/03/27/stories/2005032700550100.htm |title=Grand legend, www.thehindu.com |access-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110132627/http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2005/03/27/stories/2005032700550100.htm |archive-date=2016-01-10 |url-status=dead}}</ref> 'ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್, ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎರಡುಬಾರಿ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮೂಲ ಹೆಸರು, 'ಗಾಂಧಾರಿ ಹಾನಗಲ್,' ಎಂದಿತ್ತು. ಸಂಗೀತವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದಂತೆ, ಅವರ ಪರಿಚಯ 'ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹುಬ್ಳೀಕರ,' ಎಂದಾಯಿತು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಸಮಯವಾಗಿದ್ದು ಅವರನ್ನು ಕೀರ್ತಿ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 'ಮಿಯಾ ಕೀ ಮಲ್ಹಾರ್, ' ರಾಗವನ್ನು ಹಾಡಿದಾಗ, ಆಕಾಶವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಸಾರಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಯವರ ಸೋದರಮಾವ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ, 'ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್,' ಎಂದು ಘೋಶಿಸಲಾಯಿತು. 'ಹಾನಗಲ್' ಎನ್ನುವುದು ಬಾಯಿಯವರ ಪೂರ್ವಜರ ಊರು, ಅದನ್ನು ಖ್ಯಾತಿಗೊಳಿಸುವ ಸದಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. == ಬಾಲ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ == ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ [[ಧಾರವಾಡ]]ದಲ್ಲಿ [[ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾಯರು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಇಯತ್ತೆಯವರೆಗೆ ಆಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಸರಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು “ದೇವಾರೂ ನಮ್ಮ ಈ ಧೀರೋದಾತ್ತಾವರಾದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ ದೊರೆಗಳನು” ಎನ್ನುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹೇಳುವಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾದ ತಾವು “ಮಾತೃಭೂಮಿ ನಿನ್ನ ಚರಣಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಾ” ಹಾಗೂ “ವಂದೇ ಮಾತರಂ” ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವೆಂದು ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. [[೧೯೨೪]]ರಲ್ಲಿ [[ಬೆಳಗಾವಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಅಧಿವೇಶನ ನಡೆದಾಗ, ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ|ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧೀಜಿ]]ಯವರೆದುರಿಗೆ “ಸ್ವಾಗತವು ಸ್ವಾಗತವು ಸಕಲ ಜನ ಸಂಕುಲಕೆ” ಎಂದು ಸ್ವಾಗತಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಹಾಗೂ ಸಭಿಕರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿದ್ದರು. == ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ == ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ತಾಯಿ ಅಂಬಾಬಾಯಿಯವರು ಸ್ವತಃ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]]ದ ಗಾಯಕಿ. [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] ಗಾಯಕರಾದ ಹೀರಾಬಾಯಿ ಬಡೋದೆಕರ, [[ಅಬ್ದುಲ್ ಕರೀಮ ಖಾನ]]ರು [[ಧಾರವಾಡ]], [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಗಳಿಗೆ ಬಂದಾಗಲೊಮ್ಮೆ ಅಂಬಾಬಾಯಿಯವರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಲಿಕೆ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಅವರು ಮೆಚ್ಚಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಅಂಬಾಬಾಯಿಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಗಳಿಗೆ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]][ [http://en.wikipedia.org/wiki/Hindustani_classical_music] ಕಲಿಸುವ ಆಸೆಯಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನೆಯನ್ನು [[ಧಾರವಾಡ]]ದಿಂದ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು. ಮೊದಲಲ್ಲಿ ದತ್ತೋಪಂತ ದೇಸಾಯಿ, ಕೃಷ್ಣಾಚಾರ್ಯ ಹುಲಗೂರ ಇವರಿಂದ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಗಂಗೂಬಾಯಿ, ಬಳಿಕ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಿರಾನಾ ಘರಾನಾ ಗಾಯಕರಾದ [[ಸವಾಯಿ ಗಂಧರ್ವ]] ಯಾನೆ ರಾಮಭಾವು ಕುಂದಗೋಳಕರ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆಯಾದರು. ತನ್ನ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಪದ್ಧತಿಯು ಮಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಾರದೆನ್ನುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅಂಬಾಬಾಯಿಯವರು ಹಾಡುವದನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟರು! ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗಮಯಿ ತಾಯಿ [[೧೯೩೨]]ರಲ್ಲಿ ತೀರಿಕೊಂಡದ್ದು ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರಿಗೆ ತೀವ್ರ ಆಘಾತದ ಘಟನೆಯಾಯಿತು. ವರ್ಷಾರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಚಿಕ್ಕೂರಾಯರೂ ಸಹ ನಿಧನರಾದರು. '''== ಸಂಗೀತ ಯಾತ್ರೆ == [[೧೯೨೯]]ರಲ್ಲಿ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಯ ಗುರುನಾಥ ಕೌಲಗಿ ಎನ್ನುವ ವಕೀಲರು ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಕೈ ಹಿಡಿದರು. [[೧೯೩೨]]ರಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಮ್.ವಿ. ಗ್ರಾಮಾಫೋನ ಕಂಪನಿಯವರ ಆಹ್ವಾನದ ಮೇರೆಗೆ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು [[ಮುಂಬಯಿ]]ಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಸಂಗೀತ ದಿಗ್ವಿಜಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. [[ಮುಂಬಯಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು [[ಮುಂಬಯಿ]] ಆಕಾಶವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಹಾಡತೊಡಗಿದರು. ಎಚ್.ಎಮ್.ವಿ. ಕಂಪನಿಯವರು ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಮೊದಲ ಗಾನಮುದ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹುಬಳೀಕರ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಾಗ ಆ ಬಳಿಕ ಗಾಂಧಾರಿ ಹಾನಗಲ್ ಎಂದು ಹೆಸರು ನೀಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ [[ಮುಂಬಯಿ]] ಆಕಾಶವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಎಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ಉದ್ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಆ ಕಾಲದ ಎಲ್ಲಾ ಉದ್ದಾಮ ಸಂಗೀತಕಾರರಾದ [[ಬಡೆ ಗುಲಾಮ ಅಲಿ ಖಾನ]], ಉಸ್ತಾದ ಫಯಾಜ ಖಾನ, ಪಂಡಿತ ಓಂಕಾರನಾಥ, ಶಹನಾಯಿ ಮಾಂತ್ರಿಕ [[ಉಸ್ತಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನ್|ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾ ಖಾನ]] ಮೊದಲಾದವರು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಖ್ಯಾತ ಚಿತ್ರನಟಿ ನರ್ಗೀಸಳ ತಾಯಿಯಾದ ಜದ್ದನಬಾಯಿಯವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದಲೇ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು [[ಕೊಲಕತ್ತಾ]]ದಲ್ಲಿಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಂಗೀತ ಸಮ್ಮೇಲನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಂದರು. ಗಾನಮುದ್ರಿಕೆ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲದೆ, ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು [[ಮುಂಬಯಿ]]ಯಲ್ಲಿಯ ಅನೇಕ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಭಾಗವಹಿಸತೊಡಗಿದರು. ''' == ಜೀವನ ಯಾತ್ರೆ == ಸಂಗೀತಯಾತ್ರೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೇ ಸಾಗಿತಾದರೂ, ಜೀವನಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಎಡರು ತೊಡರುಗಳು ಎದುರಾದವು. ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳಾದ ಕೃಷ್ಣಾ, ಬಾಬೂ, ನಾರಾಯಣ ಇವರು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದ್ದರು. ಈ ನಡುವೆ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಪತಿ ಶ್ರೀ ಗುರುನಾಥ ಕೌಲಗಿಯವರು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮನೆಯನ್ನು ಒತ್ತೆ ಹಾಕಿದ್ದು, ಸಾಲ ಮರಳಿಸಲಾಗದೆ ಮನೆಯು ಲಿಲಾವಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಸುದೈವದಿಂದ ಲಿಲಾವಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಉಪೇಂದ್ರ ನಾಯಕ ಎನ್ನುವ ಸದ್ಗೃಹಸ್ಥರು ಇವರಿಗೇ ಅದನ್ನು ಮರಳಿಸಿ, ಲಿಲಾವಿನ ಹಣವನ್ನು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಕೊಡಲು ಹೇಳಿದರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗುರುನಾಥ ಕೌಲಗಿಯವರಿಗೆ ತೀವ್ರ ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವಾಯಿತು. ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು ಒಂದು ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ [[ದಿಲ್ಲಿ]]ಗೆ ಹೋದಾಗಲೇ, ಶ್ರೀ ಗುರುನಾಥ ಕೌಲಗಿಯವರು [[೧೯೬೬]] [[ಮಾರ್ಚ್|ಮಾರ್ಚ]] ೬ರಂದು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. == ಜೈತ್ರಯಾತ್ರೆ == ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಉದ್ದಗಲದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ [[೧೯೫೮]]ರಲ್ಲಿ [[ನೇಪಾಳ]],[[೧೯೬೧]]ರಲ್ಲಿ [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[೧೯೭೯]]ರಲ್ಲಿ [[ಅಮೆರಿಕ|ಅಮೇರಿಕಾ]] ಮತ್ತು [[ಕೆನಡಾ]] ಹಾಗು [[೧೯೮೪]]ರಲ್ಲಿ [[ಜರ್ಮನಿ]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]] ದೇಶಗಳಿಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸವಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಉಣಬಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಗುರುಗಳಾದ [[ಸವಾಯಿ ಗಂಧರ್ವ]]ರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕುಂದಗೋಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ "ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ" ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಶಿಷ್ಯವೃಂದ == ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಧಾರೆ ಎರೆದು ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಗಳೆ ಆದ ಕೃಷ್ಣಾಳನ್ನು ಹಾಗು ಸೀತಾ ಹಿರೆಬೆಟ್ಟ, ಸುಲಭಾ ನೀರಲಗಿ ಮತ್ತು ನಾಗನಾಥ ಒಡೆಯರ ಇವರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == [[File:Gangubai Hangal 2014 stampsheet of India cr.jpg|right|thumb|ಗಂಗುಬಾಯಿ ಹಂಗಲ್, 2014 ಭಾರತದ ಅಂಚೆಚೀಟಿ]] ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ಲರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಲಭಿಸಿದ್ದು ಕೆಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು: * ೧೯೬೨—ರಾಜ್ಯ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೭೧—[[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೭೩—ಕೇಂದ್ರ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ * ೧೯೮೪—ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಸರಕಾರದಿಂದ ತಾನಸೇನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೮೭—ರೂಹೆ ಘಜಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೮೯—ಹಫೀಝ ಅಲಿಖಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೦—ಭುವಾಲಿಕಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೨—ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರದಿಂದ ಕನಕ-ಪುರಂದರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೩—ಸುಜನ ಗೌರನ ಪುರಸ್ಕಾರ * ೧೯೯೩—ಗೋದಾವರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೩—ಅಸ್ಸಾಮ ಸರಕಾರದಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತ ಶಂಕರದೇವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೪-೯೫—ಸಂಗೀತರತ್ನ ಟಿ.ಚೌಡಯ್ಯ ಸ್ಮಾರಕ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೭—ದೀನಾನಾಥ ಮಂಗೇಶಕರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೭—ಗಾನಯೋಗಿ ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೭—ವರದರಾಜ ಆದ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೧೯೯೮—ಮಾಣಿಕರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೨೦೦೦—ಎಸ್.ಆರ್.ಪಾಟೀಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ೨೦೦೦—ಆಚಾರ್ಯ ಪಂಡಿತ ರಾಮನಾರಾಯಣ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಬೇಗಮ್ ಅಖ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಕಾಶೀ ನಾಗರೀ ಪ್ರಚಾರಕೀ ಸಭಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ == ಡಾಕ್ಟರೇಟ್/ಪದವಿ == * ೧೯೭೬—[[ಧಾರವಾಡ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ * ೧೯೯೫— ಹಂಪಿ [[ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ನಾಡೋಜ ಪದವಿ * ೧೯೯೮—ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ * ಗುಲಬರ್ಗಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ * ಪ್ರಯಾಗ ಸಂಗೀತ ಸಮಿತಿಯ ಪದವಿ * ಗಂಧರ್ವ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಪದವಿ == ಫೆಲೋಶಿಪ್ == * ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೊಶಿಪ್ == ಬಿರುದುಗಳು == * [[೧೯೪೮]]— ಬನಾರಸದಲ್ಲಿ '''ಭಾರತೀಕಂಠ''' ಬಿರುದು * [[೧೯೬೯]]—ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ '''ಸ್ವರಶಿರೋಮಣಿ''' ಬಿರುದು. * ಗಾಯನ ಸಮಾಜ, ಬೆಂಗಳೂರು ನೀಡಿದ '''ಸಂಗೀತ ಕಲಾರತ್ನ''' ಬಿರುದು * ತ್ಯಾಗರಾಜ ಉತ್ಸವ ಸಮಿತಿ, ತಿರುಪತಿ ನೀಡಿದ '''ಸಪ್ತಗಿರಿ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ವನ್ಮಣಿ''' ಬಿರುದು == ಸಂಭಾವನಾ ಗ್ರಂಥ == [[೧೯೮೮]]ರಲ್ಲಿ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ಲರವರಿಗೆ ೭೫ನೆಯ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವನಾ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇದರ ಪ್ರಕಾಶಾಕರು ಡಾ|ಎಸ್.ಎಸ್.ಗೋರೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಡಾ| ವಿಜಯಾ ಮುಳೆಯವರು ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಬಗೆಗೆ ಒಂದು ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. == ಶಾಸಕಿ == ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ನಾಮಕರಣಗೊಂಡ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರು. == ಜೀವನ ದರ್ಶನ == ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ವರಕವಿ [[ದ ರಾ ಬೇಂದ್ರೆ|ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ]]ಯವರು ಇವರ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಗುರು ಶಿಷ್ಯ ಸಂಬಂಧ ಬೇಂದ್ರೆಯವರ ಜೀವಿತದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿತ್ತು. ಬೇಂದ್ರೆಯವರ ಒಂದು ಗೀತವನ್ನೆ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರ ಜೀವನ ದರ್ಶನವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು: “ಎನ್ನ ಪಾಡೆನಗಿರಲಿ, ಅದರ ಹಾಡನ್ನಷ್ಟೆ ನೀಡುವೆನು ರಸಿಕ ನಿನಗೆ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯಂಥ ನಿನ್ನೆದೆಯು ಕರಗಿದರೆ ಆ ಸವಿಯ ಹಣಿಸು ನನಗೆ!” ಆಕರ: [[ಎನ್.ಕೆ.ಕುಲಕರ್ಣಿ]]ಯವರಿಂದ ನಿರೂಪಿತವಾದ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ: “ನನ್ನ ಬದುಕಿನ ಹಾಡು.” == ನಿಧನ == ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧೀ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಯಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ೯೭ ವರ್ಷಪ್ರಾಯದ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತಕಾರರಾದ ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರು, ೨೧, ಜುಲೈ, ೨೦೦೯ ರ ಮಂಗಳವಾರದ ಬೆಳಗ್ಗೆ ೭-೧೦ ಕ್ಕೆ '[[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಯ ಲೈಫ್ ಲೈನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ'ಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರಿವಾರದವರನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಅಪಾರ ಸಂಗೀತಪ್ರೇಮಿಗಳನ್ನೂ ಅಗಲಿದರು. ಶ್ರೀಮತಿ. ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ, ಧಾರವಾಡದ ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ರಜಾ ಘೋಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು. == ತಮ್ಮ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳ ದಾನ== 'ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್, ತಮ್ಮ ಮರಣಾನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡುವ ವಾಗ್ದಾನಮಾಡಿದ್ದರು. ಅದರಂತೆ 'ಗಂಗೂಬಾಯಿಯವರ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು 'ಎಂ. ಎಂ ಜೋಶಿ ನೇತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ' ಯ ಖ್ಯಾತ ನೇತ್ರತಜ್ಞ ಡಾ. ಎಂ. ಎಂ ಜೋಶಿ, ಡಾ. ಸತ್ಯಮೂರ್ತಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದ ವೈದ್ಯರ ತಂಡ ಆಗಮಿಸಿ, ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. =='ಸಂಗೀತ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಆಸೆ'== ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪಾಠಕ್ರಮವನ್ನು ಆಳವಡಿಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಸುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರು, ಮತ್ತಿತರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ,ತಮ್ಮ ನಿಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ವಚನನೀಡಿದ್ದು, 'ಉಣಕಲ್' ಹತ್ತಿರ, ಗುರುಕುಲದ ಮಾದರಿಯ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತಾವು ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೇ ಆಶೀರ್ವದಿಸುವ ಮಹದಾಶೆ, ಅವರ ಜೀವಿತಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕನಸಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{commons category|Gangubai Hangal}} {{clear}} {{ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ - ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಗಾರರು}} {{ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ - ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಗಾರರು}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೧೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] blog5rhu9el0hqjmdm5bivoif61sopu ಓ.ಎಲ್.ನಾಗಭೂಷಣಸ್ವಾಮಿ 0 4567 1430746 1340136 2026-09-30T01:21:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430746 wikitext text/x-wiki [[Image:OLN.jpg|thumb|ಉಪನ್ಯಾಸವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೊ. ಓ.ಎಲ್.ಎನ್. ಸ್ವಾಮಿ]] ಪ್ರೊಫೆಸರ್ '''ಓ ಎಲ್ ನಾಗಭೂಷಣ ಸ್ವಾಮಿ<ref>http://kannadasaahithya.com/ksc_bak_15_01_2016/wordpress/?author=74{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>'''ಯವರು [[ಕನ್ನಡ]]ದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲೇಖಕರಲ್ಲೊಬ್ಬರು<ref>{{Cite web |url=http://ruthumana.com/author/olnagabhushanaswamy/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826002945/https://ruthumana.com/author/olnagabhushanaswamy/ |archive-date=2019-08-26 |url-status=dead}}</ref>. ಜನನ: [[೨೨ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್]], [[೧೯೫೩]]. ತಂದೆ ಓ.ಎನ್.ಲಿಂಗಣ್ಣಯ್ಯ, ತಾಯಿ ಪುಟ್ಟಗೌರಮ್ಮ. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ: ಎಂ.ಎ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ [[೧೯೭೩]], [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ಎಂ.ಎ ಕನ್ನಡ [[೧೯೭೫]], ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ. ಉದ್ಯೋಗ: ಎಂಡಿಟಿಡಿಬಿ ಕಾಲೇಜು [[ಮೈಸೂರು]], ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು, [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಥಮದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು [[ಆನೇಕಲ್]], [[ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾಂತರ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಮಹಾರಾಣಿ ಮಹಿಳಾ ಕಲಾ ಕಾಲೇಜು [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಇಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. ಜನವೆರಿ [[೨೦೦೫]]ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ನಿವೃತ್ತಿ. ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಶೇಷಾದ್ರಿಪುರಂ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ಸ್ನಾತಕ ಪದವಿ ಪಡೆವವರಿಗೆ ತೂಕ ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು. ===ಕವನ ಸಂಕಲನಫ್ಗಳು=== * ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, (೧೯೭೩) * ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ (೧೯೯೭) ==ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ== * ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪರಿಭಾಷೆ (೧೯೮೩) * ಪ್ರಜ್ಞಾಪ್ರವಾಹ ತಂತ್ರ (೧೯೮೫) * ಇಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ (೧೯೯೭) * ಮತ್ತೆ ತೆರೆದ ಬಾಗಿಲು. ==ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ== * ನನ್ನ ಹಿಮಾಲಯ, (೧೯೯೨) ==ಸಂಪಾದಿತ ಕೃತಿಗಳು== * ವಚನ ಸಾವಿರ (೨೦೦೪) * ವಚನಗಳು, ನವಸಾಕ್ಷರರಿಗಾಗಿ * ಅಲ್ಲಮ ವಚನ ಸಂಗ್ರಹ * ತತ್ವಪದಗಳು, ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಕಲನ, (ಸಂಪಾದಕ) * ಮಲಯಾಳಂ ವೈಚಾರಿಕ ಬರಹಗಳು,(ಇತರರೊಡನೆ) * ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳು ಕವಿತೆ, ಅನುವಾದ (ಸಂಪಾದಕ) ==ಅನುವಾದಗಳು== * ಲಿಯೊ ಟಾಲ್ ಸ್ಟಾಯ್ ೦೩ ಕಥೆಗಳು (೨೦೦೭) * ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಭಾಗ-೧,೨ (೨೦೧೦) * ನಾನು ನೆನೆವ ಭವಿಷ್ಯ (ಚೇತನ ತ್ರಿಪಾಠಿ- ದ ಫ್ಯೂಚರ್ ಐ ರಿಕಾಲ್ ಕವನ ಸಂಕಲನ)(೨೦೧೨) * ಎ.ಕೆ.ರಾಮಾನುಜನ್:ಆಯ್ದ ಪ್ರಬಂಧಗಳು(೨೦೧೨) * ಅನುದಿನ ಚಿಂತನೆ (ಜಿಡ್ಡು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಅವರ ಕೃತಿ)(೨೦೧೩) * ವಿಚಾರ ಸಂಕಥನ - ೧(ಪೀಟರ್ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಕೃತಿ)(೨೦೧೬). * ಬಿನ್ನಪ (ಟಾಲ್ ಸ್ಟಾಯ್ ಆತ್ಮಕತೆ ಕನ್ ಫೆಶನ್), ೨೦೧೭ *ಪಾಬ್ಲೊ ನೆರೂಡ ನೆನಪುಗಳು (ಮೆಮಾಯರ್ಸ್ ಆತ್ಮಕತೆ),೨೦೧೮ * ಮುಗ್ಧ ಪ್ರಬುದ್ಧ (ಒರ್ಹಾನ್ ಪಮುಕ್ ನ ಕೃತಿ),೨೦೧೯ * ಕೆಂಪು ಮುಡಿಯ ಹೆಣ್ಣು (ಒರ್ಹಾನ್ ‌ಪಮುಕ್ ),೨೦೨೦ * ದುಃಖವಿರದ ಬದುಕಿಗಾಗಿ, ಜೆಕೆ ಕೃತಿಯ ಅನುವಾದ * ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿದಾಯ, ಜೆಕೆ ಕೃತಿಯ ಅನುವಾದ * ಪ್ರೀತಿ ಎಂದರೇನು, ಜೆಕೆ ಕೃತಿಯ ಅನುವಾದ * ಸಂಬಂಧವೆಂದರೇನು, ಜೆಕೆ ಕೃತಿಯ ಅನುವಾದ ==ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳು== * ಏಕಾಂತ ಲೋಕಾಂತ. * ನುಡಿಯೊಳಗಾಗಿ, ==ಆಂಗ್ಲ ಕೃತಿಗಳು== * ಚಕೋರಿ, ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ ಅವರ ಕನ್ನಡ ಕಾದಂಬರಿಯ ಅನುವಾದ * ತುಕ್ರಾಸ್ ಡ್ರೀಮ್, ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರರ ಕನ್ನಡ ನಾಟಕದ ಅನುವಾದ * ಯೇಗ ಹ್ಯಾಸ್ ಇಟ್ ಆಲ್, ಬೆಳಗೆರೆ ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿಯವರ ಕೃತಿಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ * ಬಿಟ್ವೀನ್ ಯು ಅಂಡ್ ಮಿ, ಜಿ. ಎಸ್. ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ * ರಾಕ್ಸ್ ಆಫ್ ಹಂಪಿ, ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರರ ಕವಿತೆಗಳ ಅನುವಾದ * ಡೆಟ್ ಅಂಡ್ ಅದರ್ ಸ್ಟೋರೀಸ್, ಮನುಬಳಿಗಾರ ಅವರ ಕಥೆಗಳ ಅನುವಾದ ==ಮನ್ನಣೆ, ಗೌರವ== * ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪರಿಭಾಷೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಬಹುಮಾನ * ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪರಿಭಾಷೆಗೆ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಬಹುಮಾನ * ಚಕೋರಿ ಅನುವಾದಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಬಹುಮಾನ<ref>http://vijayavani.net/ನಾಗೇಶ್-ಹೆಗಡೆ-ಒಎಲ್​ಎನ್​ಗ/{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಜಿ.ಎಸ್.ಎಸ್.ಪ್ರಶಸ್ತಿ ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [http://chilume.com/?author=96 ಚಿಲುಮೆ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣದಲ್ಲಿರುವ ಓ ಎಲ್ ನಾಗಭೂಷಣ ಸ್ವಾಮಿರವರ ಬರಹಗಳು] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಮರ್ಶಕರು]] adj63p4pfckcal95pfld7b41k9odp98 ಆರ್.ನಾಗೇಂದ್ರರಾವ್ 0 5835 1430705 1337000 2026-09-29T20:04:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430705 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಆರ್.ನಾಗೇಂದ್ರ ರಾವ್ | image =R. Nagendra Rao.jpg | birth_name = ರಟ್ಟೀಹಳ್ಳಿ ನಾಗೇಂದ್ರ ರಾವ್ | birth_date = {{Birth date|1896|06|23|df=yes}} | birth_place = ಹೊಳಲ್‌ಕೆರೆ, [[ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ | death_date = ೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೭೭ (ವಯಸ್ಸು ೮೦) | death_place = | occupation = [[ನಟ]], [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ]], ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ, ಸಂಯೋಜಕ | years_active = | children = ೪, ಸೇರಿದಂತೆ ಆರ್ ಎನ್ ಕೆ ಪ್ರಸಾದ್ [[ಆರ್.ಎನ್.ಜಯಗೋಪಾಲ್]] [[ಆರ್.ಎನ್.ಸುದರ್ಶನ್]] | spouse = {{plainlist| * ರತ್ನಾ ಬಾಯಿ * ಕಮಲಾ ಬಾಯಿ }} | awards = [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] (೧೯೭೬) }} '''ರಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ನಾಗೇಂದ್ರ ರಾವ್''' (೨೩ ಜೂನ್ ೧೮೯೬ – ೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೭೭) ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ [[ಚಿತ್ರಾಂಗದ|ಚಿತ್ರರಂಗದ]] ಭಾರತೀಯ [[ರಂಗಭೂಮಿ]] [[ನಟ]], [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] ನಟ ಮತ್ತು [[ನಿರ್ದೇಶಕ]]ನಾಗಿದ್ದರು. [[ರಂಗಭೂಮಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ನಂತರ, ರಾವ್ [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನಟ, ನಿರ್ದೇಶಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಕತೆಗಾರ ಮತ್ತು ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಾಗ [[ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ|ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ]]ರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite news |title=Anbey Deivam 1957 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/anbey-deivam-1957/article3849085.ece |newspaper=The Hindu |date=2 September 2012 |access-date=7 October 2014}}</ref> ಹನ್ನೇಳೆ ಚಿಗುರಿದಾಗ (೧೯೬೮) ಚಿತ್ರದ ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ, ರಾವ್ ಅವರಿಗೆ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಟರಾಗಿ ಲಭಿಸಿತು. ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತ್ತು. ರಾವ್ ಅವರಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಎರಡನೆಯ ಮಗ, ಆರ್. ಎನ್. ಕೆ. ಪ್ರಸಾದ್, ಸಿನಿಮಾಟೋಗ್ರಾಫರ್, ಅವರ ಮೂರನೇ ಮಗ, ಆರ್. ಎನ್. ಜಯಗೋಪಾಲ್, ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಿರಿಯ, ಆರ್. ಎನ್. ಸುದರ್ಶನ್, ನಟ.<ref>{{cite news |title=R.N. Jayagopal passes away |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/rn-jayagopal-passes-away/article1261589.ece |newspaper=The Hindu |date=20 May 2008 |access-date=7 October 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ನಾಗೇಂದ್ರ ರಾವ್ ಅವರು ೧೮೯೬ ರ ಜೂನ್ ೨೩ ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ [[ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಹೊಳಲ್‌ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book |author1=Ashish Rajadhyaksha |author2=Paul Willemen |title=Encyclopedia of Indian Cinema |url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA14-PA1985 |date=10 July 2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-135-94325-7}}</ref> ==ವೃತ್ತಿ== ರಾವ್ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಕಿರುನಟನಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು, ಎಂಟು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ [[ನಾಟಕ]]ಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಬಾಲನಟನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು [[ಸೀತೆ]] ಹಾಗು ಚಂದ್ರಮತಿ, ಡೆಸ್ಡೆಮೋನಾ ಎಂಬಂತಹ [[ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಟಕ|ಐತಿಹಾಸಿಕ]] ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹಿಳಾ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಪುರುಷ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿದರು, ಮತ್ತು ಅವರ ಅಭಿನಯವು ಆಗಿನ ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡೇತರ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯಲ್ಲೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಎ. ವಿ. ವರದಾಚಾರ್ಯರ ರತ್ನಾವಳಿ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿಯ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿನ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು<ref name="th1">{{cite news |title=First film to talk in Kannada |url=http://www.thehindu.com/fr/2004/12/31/stories/2004123102420300.htm |archive-url=https://archive.today/20141007150617/http://www.thehindu.com/fr/2004/12/31/stories/2004123102420300.htm |url-status=dead |archive-date=7 October 2014 |date=31 December 2004 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=7 October 2014}}</ref> ೧೯೩೧ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ, ರಾವ್ ಬಾಂಬೆಗೆ (ಈಗ ಮುಂಬೈ) ತೆರಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯ ಪಾರಿಜಾತ ಪುಷ್ಪಹರಣಂ (೧೯೩೨), ನಾರದ (೧೯೩೨), ಕೋವಲನ್ (೧೯೩೩) ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಾಮದಾಸು (೧೯೩೩) ನಲ್ಲಿ ನಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ ಪಿ.ಕೆ. ರಾಜಾ ಸ್ಯಾಂಡೋ ಅವರಿಂದ ನಟಿಸಿದರು. ರಾವ್ ಕೊನೆಯ ಎರಡೂ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ರಾವ್ ಬೆಂಗಳೂರುಗೆ ಮರಳಿ, ನಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ ಸಬ್ಬಯ್ಯ ನಾಯ್ಡು ಅವರೊಂದಿಗೆ, ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಳಿಸಿದ ಶ್ರೀ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ನಾಟಕ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು (ಶ್ರೀ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014" /> ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕನಸನ್ನು ನನಸಾಗಿಸಲು ಅವರು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿ]]ನ ಉದ್ಯಮಿ ಶಾ ಚಮನ್‌ಲಾಲ್ ದೂಂಗಾಜಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ದೂಂಗಾಜಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಯರಗುಡಿಪತಿ ವರದ ರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಾತನಾಡುವ ಚಿತ್ರವಾದ [[ಸತಿ ಸುಲೋಚನ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸತಿ ಸುಲೋಚನ]]ವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ೩ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೩೪ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾವ್ ರಾವಣನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿ, ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ ೧೯೪೩ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ '[[ಸತ್ಯ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ (೧೯೬೫ರ ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸತ್ಯ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ]]' ಯಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="th1" /> ರಾವ್ ಅವರ ಭೂಕೈಲಾಸ ನಾಟಕವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು; ೧೯೩೮ ಮತ್ತು ೧೯೪೦ ರಲ್ಲಿ ಸುಂದರ್ ರಾವ್ ನಾಡಕರ್ಣಿ, ಮತ್ತು ೧೯೫೮ ರಲ್ಲಿ ಕೆ. ಶಂಕರ್. ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೇ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಲಿರುವ ರಾಜಕುಮಾರ್ ಅವರು [[ನಾರದ]]ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ರಂಗಭೂಮಿ]]ಯ ನಟರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014" /> ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ, ರಾವ್ ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಯಾದ ಆರ್‌ಎನ್‌ಆರ್‌ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ೧೯೫೭ ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರೇಮದ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಈ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ರಾವ್ ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ೫ ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಚಿತ್ರವು ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web |title=18th National Film Awards |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm5thNFAAward.aspx?PdfName=5NFA.pdf |publisher=Directorate of Film Festival |access-date=7 October 2014 |archive-date=15 ಜುಲೈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715003527/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm5thNFAAward.aspx?PdfName=5NFA.pdf |url-status=dead }}</ref> ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯು ೧೯೬೪ ರವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದರ ನಂತರ, ಅವರು ಶ್ರೀ ಕನ್ನಿಕಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ಕಥೆ (೧೯೬೬) ಮತ್ತು ಕರುಲಿನ ಕರೆ (೧೯೭೦) ನಂತಹ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೯೬೮ ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹನ್ನೆಲೆ ಚಿಗುರಿದಾಗ, [[ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಸಹ-ನಟನಾಗಿ ಅವರ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟನಿಗಾಗಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ]]ನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ೧೯೭೪ ರ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಹುಚ್ಚುರಾಯ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಯಿತು.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014" /> == ಚಿತ್ರಕಥೆ == {| class="wikitable" style="margin-right: 0;" ! rowspan="2" width="33" | ವರ್ಷ ! rowspan="2" width="250" | ಚಲನಚಿತ್ರ ! rowspan="2" width="50" | ಬಾಷೆ ! colspan="5" | ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ ! rowspan="2" | ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- ! width="65" | ನಿರ್ದೇಶಕ ! width="65" | ನಿರ್ಮಾಪಕ ! width="65" | ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ ! width="65" | [[ನಟ]] ! width="65" | ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೩೨ | ''ರಾಮದಾಸು'' | ತೆಲುಗು | | | |{{Yes}} | | ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೩೩ | ''ಪಾರಿಜಾತ ಪುಷ್ಪಹರುಣಂ'' | ತಮಿಳ್ | | | | {{Yes}} | [[ನಾರದ]] | |- | ೧೯೩೩ | ''ಕೋವಲನ್'' | ತಮಿಳ್ | | | | {{yes}} | | ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೩೪ | ''[[ಸತಿ ಸುಲೋಚನಾ]]'' | [[ಕನ್ನಡ]] | | | {{yes}} | {{yes}} | [[ರಾವಣ]] | ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಧ್ವನಿ ಚಿತ್ರ |- | ೧೯೩೫ | ''ನವೀನ ಸದಾರಮೆ'' | ತಮಿಳ್ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೪೦ | ''ಭೂಕೈಲಾಸ'' | ತೆಲುಗು | | | | {{yes}} | [[ನಾರದ]] | |- | ೧೯೪೧ | ''ವಸಂತಸೇನ'' | ಕನ್ನಡ | | {{yes}} | {{yes}} | {{yes}} | ಸಕಾರ | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೪೩ | ''[[ಸತ್ಯ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ]]'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | {{yes}} | {{yes}} | {{yes}} | ವಿಶ್ವಮಿತ್ರ | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೪೭ | ''ಮಹಾತ್ಮ ಕಬೀರ'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೪೯ | ''ಅಪೂರ್ವ ಸಾಗೋಧರರ್ಗಲ್'' | ತಮಿಳ್ | | | | {{yes}} | ಮಾರ್ತಾಂಡನ್ | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೫೦ | ''ಅಪೂರ್ವ ಸಹೋದರರು'' | ತೆಲುಗು | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೨ | ''ಮೂಂಡ್ರು ಪಿಳ್ಳೈಗಲ್ <br />ಮುಗ್ಗೂರು ಕೊಡುಕುಲು'' | ತಮಿಳ್ ತೆಲುಗು | {{yes}} | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೩ | ''ಚಂದಿರಾಣಿ'' | ತೆಲುಗು<br />ತಮಿಳ್<br />ಹಿಂದಿ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೩ | ''ಜಾತಕ ಫಲ''<br />''ಜಾತಕಫಲಮ್''<br />''ಜಾತಕಮ್'' | ಕನ್ನಡ ತೆಲುಗು ತಮಿಳ್ | {{yes}} | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೫ | ''ಸಂತೋಷಮ್''<br />''ನಯಾ ಆದ್ಮಿ'' | ತೆಲುಗು<br />ಹಿಂದಿ | | | | {{yes}} | ದಯಾನಿಧಿ | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೫೬ | ''ನಾಗುಲ ಚವಿತಿ''<br />''ಆದರ್ಶಸತಿ'' | ತೆಲುಗು ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೬ | ''ರೇಣುಕಾ ಮಹಾತ್ಮೆ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೬ | ''[[ಭಕ್ತ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ]]'' | ಕನ್ನಡ ತೆಲುಗು | | | | {{yes}} | | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೫೭ | ''[[ಬೆಟ್ಟದ ಕಳ್ಳ]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೭ | ''ಮಹಿರಾವಣ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೫೭ | ''[[ಪ್ರೇಮದ ಪುತ್ರಿ]]''<br />''ಅಂಬೆ ದೈವಂ'' | ಕನ್ನಡ ತಮಿಳ್ | {{yes}} | {{yes}} | | {{yes}} | | ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | ೧೯೫೯ | ''ಅಮುಧವಲ್ಲಿ'' | ತಮಿಳ್ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೦ | ''ರಣಧೀರ ಕಂಠೀರವ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ವಿಕ್ರಮ ರಾಯ | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೬೧ | ''ವಿಜಯನಗರದ ವೀರಪುತ್ರ'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | {{yes}} | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೨ | ''ಗಾಳಿ ಗೋಪುರ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಗೋವಿಂದಯ್ಯ | |- | ೧೯೬೩ | ''ವೀರ ಕೇಸರಿ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಧರ್ಮ ನಾಯಕ | |- | ೧೯೬೩ | ''ಆನಂದ ಬಾಷ್ಪ'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | {{yes}} | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೪ | ''ಪಥಿಯೇ ದೈವ'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೪ | ''ನವಜೀವನ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೬೫ | ''ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೫ | ''ಬಾಲರಾಜನ ಕಥೆ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೫ | ''[[ಮದುವೆ ಮಾಡಿ ನೋಡು]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೫ | ''ಚಂದ್ರಹಾಸ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಚಕ್ರೇಶ್ವರ | ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೬೬ | ''ತೂಗುದೀಪ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೭ | ''ಶ್ರೀ ಕನ್ಯಕಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ಕಥೆ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೬೭ | ''ಪ್ರೇಮಕ್ಕೂ ಪರ್ಮಿಟ್ಟೆ'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೭ | ''[[ನಕ್ಕರೆ ಅದೇ ಸ್ವರ್ಗ]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೭ | ''ಶ್ರೀ ಪುರಂದರದಾಸರು'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಕೃಷ್ಣ | |- | ೧೯೬೭ | ''ಜನರಾ ಜನ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೮ | ''ಹನ್ನೆಲೆ ಚಿಗುರಿದಾಗ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಅನಂತ | ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟನೆಗಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | ೧೯೬೮ | ''ಅತ್ತೆಗೊಂದುಕಾಲ ಸೊಸೆಗೊಂದುಕಾಲ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೬೯ | ''ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಾಲೆ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೯ | ''ಗೃಹಲಕ್ಷ್ಮಿ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೯ | ''[[ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು]]'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೬೯ | ''[[ಮಕ್ಕಳೇ ಮನೆಗೆ ಮಾಣಿಕ್ಯ]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೦ | ''[[ನಾಡಿನ ಭಾಗ್ಯ]]'' | ಕನ್ನಡ | {{yes}} | | | {{yes}} | ಧರ್ಮಯ್ಯ | |- | ೧೯೭೦ | ''ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೦ | ''ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರಸ್ವತಿ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೦ | ''ಕರುಲಿನಾ ಕರೆ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಸುಬ್ಬಣ್ಣ | |- | ೧೯೭೧ | ''ಅಳಿಯ ಗೆಳೆಯಾ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ರಾವ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ರಂಗ ರಾವ್ | |- | ೧೯೭೧ | ''[[ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಅಜ್ಜಯ್ಯ | |- | ೧೯೭೧ | ''ಕುಲ ಗೌರವ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಕಲಾ ಅವರ ಅಜ್ಜ | ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರ |- | ೧೯೭೧ | ''ನಗುವ ಹೂವು'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೨ | ''ಕಲವಾರಿ ಕುಟುಂಬ'' | ತೆಲುಗು | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೨ | ''[[ನಾ ಮೆಚ್ಚಿದ ಹುಡುಗ]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಎನ್‌.ಜಿ. ರಾವ್‌ | |- | ೧೯೭೩ | ''[[ಮಣ್ಣಿನ ಮಗಳು]]'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೩ | ''ಪ್ರೇಮಾ ಪಾಷಾ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | | |- | ೧೯೭೪ | ''ಫ್ರೋಫ಼ೆಸರ್‌ ಹುಚ್ಚುರಾಯ'' | ಕನ್ನಡ | | | | {{yes}} | ಶಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರಿ | |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * {{IMDb name|0619306}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] 9xiezal568gknow61v0n2olbgv2ry1g ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ 0 6056 1430681 1380712 2026-09-29T17:45:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430681 wikitext text/x-wiki {{ದ್ವಂದ್ವ|ಈ ಲೇಖನ '''ಅಮೇರಿಕ''' [[ದೇಶ]]ದ ಬಗ್ಗೆ.|ಇದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕ]] ಎಂಬ [[ಖಂಡ]]ಗಳೂ ಇವೆ.}} {{Infobox Country |native_name = United States of America <br /> ''ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕ'' |conventional_long_name=ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ |common_name= ಅಮೇರಿಕ ದೇಶ |image_flag=Flag of the United States.svg |image_coat=US-GreatSeal-Obverse.svg |length=1776–Present |symbol_type=ಚಿಹ್ನೆ |national_motto=<!--Please read the talk page before editing these mottoes:-->''ಈ ಪ್ಲುರಿಬಸ್ ಯುನಮ್'' (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ)<br />''ಇನ್ ಗಾಡ್ ವಿ ಟ್ರಸ್ಟ್'' (ಅಧಿಕೃತ, ೧೯೫೬ರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ) |image_map=United States (orthographic projection).svg |map_width=220px |national_anthem="ದಿ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಪಾಂಗಲ್ಡ್ ಬ್ಯಾನರ್" |official_languages=ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ;<br />[[ಅಮೇರಿಕದ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಆಂಗ್ಲ]] ''ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ'' |languages_type=[[National language]] |languages=[[English language|English]] (''[[de facto]]''){{smallsup|2}} |capital=[[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿ.ಸಿ.]] |largest_city=[[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ]] |latd=38|latm=53|latNS=ಉ|longd=77|longm=01|longEW=ಪ |[[List of United States cities by population|largest_city]]=[[New York City]] |government_type=[[ಸಂಘಟಿತ ಗಣರಾಜ್ಯ]] |leader_title1=[[President of the United States|President]] |leader_name1=[[ಜೋ ಬೈಡನ್]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |leader_title2=[[Vice President of the United States|Vice President]] |leader_name2=[[ಕಮಲ ಹ್ಯಾರ್ರಿಸ್]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |leader_title3={{nowrap|[[Speaker of the United States House of Representatives|Speaker of the House]]}} |leader_name3=[[Nancy Pelosi]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |leader_title4=[[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] |leader_name4=[[John G. Roberts|John Roberts]] |sovereignty_type=[[American Revolutionary War|Independence]] {{nobold|from the [[Kingdom of Great Britain]]}} |established_event1=[[United States Declaration of Independence|Declared]] |established_date1=July 4, 1776 |established_event2=[[Treaty of Paris (1783)|Recognized]] |established_date2=September 3, 1783 |established_event3=[[United States Constitution|Current constitution]] |established_date3=June 21, 1788 |area_footnote=<ref name="WF"/> |area_sq_mi=3794066 |area_km2=9826630 |area_rank=3rd/4th{{smallsup|3}} |area_magnitude=1 E12 |percent_water=6.76 |population_estimate={{uspop commas}}<ref name="POP"/> |population_estimate_year={{CURRENTYEAR}} |population_estimate_rank=3rd{{smallsup|4}} |population_census=281,421,906<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_submenuId=population_0&_sse=on|title=Population Finder: United States|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-12-20|year=2000|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://archive.today/20200212060450/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_submenuId=population_0&_sse=on|url-status=dead}}</ref> |population_census_year=2000 |population_density_km2=31 |population_density_sq_mi=80 |population_density_rank=180th |GDP_PPP_year=2008 |GDP_PPP=$14.264&nbsp;trillion<ref name=IMF_GDP>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=60&pr.y=9|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-22}}</ref> |GDP_PPP_rank=1st |GDP_PPP_per_capita=$46,859<ref name="IMF_GDP"/> |GDP_PPP_per_capita_rank=6th |GDP_nominal=$14.264&nbsp;trillion<ref name="IMF GDP"/> |GDP_nominal_rank=1st |GDP_nominal_year=2008 |GDP_nominal_per_capita=$46,859<ref name="IMF_GDP"/> |GDP_nominal_per_capita_rank=17th |HDI_year=2006 |HDI={{steady}} 0.950<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/2008/countries/country_fact_sheets/cty_fs_USA.html HDI of the US] The United Nations. Retrieved 10 July 2009.</ref> |HDI_rank=15th |HDI_category=<span style="color:#090;">high</span> |Gini=45.0<ref name="WF"/> |Gini_rank=38th |Gini_year=2007 |currency=United States dollar ($) |currency_code=USD |country_code=USA |utc_offset=-5 to -10 |utc_offset_DST=-4 to -10 |cctld=[[.us]] [[.gov]] [[.mil]] [[.edu]] |calling_code= [[North American Numbering Plan|+1]] |drives_on=Right |demonym=[[Names for U.S. citizens|American]] |footnote1=English is the official language of at least 28 states—some sources give a higher figure, based on differing definitions of "official".<ref name=ILW/> English and [[Hawaiian language|Hawaiian]] are both official languages in the state of Hawaii. |footnote2=English is the ''de facto'' language of American government and the sole language spoken at home by 81% of Americans age five and older. Spanish is the [[Spanish in the United States|second most commonly spoken language]]. |footnote3=Whether the United States or the People's Republic of China is larger is [[List of countries and outlying territories by total area|disputed]]. The figure given is from the U.S. [[Central Intelligence Agency]]'s ''[[World Factbook]]''. Other sources give smaller figures. All authoritative calculations of the country's size include only the 50 states and the District of Columbia, not the territories. |footnote4=The population estimate includes people whose usual residence is in the fifty states and the District of Columbia, including noncitizens. It does not include either those living in the territories, amounting to more than 4 million U.S. citizens (most in [[Puerto Rico]]), or U.S. citizens living outside the United States. }} '''ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ''' ವು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ''', '''ಯುಎಸ್''', '''ಯುಎಸ್‌ಎ''' ಅಥವಾ '''ಅಮೆರಿಕಾ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ) ಐವತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯ. ಬಹುತೇಕ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗದ [[ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕ|ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಈ ದೇಶದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪದ ಪ್ರದೆಶಗಳು|ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿರುವ 48 ರಾಜ್ಯಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಮುಖ್ಯ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ಪ್ರಧಾನ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌]] [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌, ಡಿ.ಸಿ.|ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿಸಿ]], [[ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್]] ಹಾಗೂ [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರ]]ಗಳ ನಡುವೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಕೆನಡಾ]] ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಮೆಕ್ಸಿಕೊ|ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]ಗಳನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಗಡಿಗಳು|ಗಡಿ]]ಗಳಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಅಲಾಸ್ಕ|ಅಲಾಸ್ಕಾ]] ರಾಜ್ಯವು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೆನಡಾವನ್ನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ [[ಬೇರಿಂಗ್ ಜಲಸಂಧಿ]]ಯನ್ನು ಹಾದು [[ರಷ್ಯಾ]]ವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಹವಾಯಿ|ಹವಾಯ್]] ರಾಜ್ಯವು ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ [[ದ್ವೀಪಸಮೂಹ]]ವಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಹಾಗೂ [[ಕೆರಿಬಿಯನ್|ಕೆರೆಬಿಯನ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ದೇಶದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು|ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] ಅಥವಾ [[ನಡುಗಡ್ಡೆ ಪ್ರದೇಶ|ದ್ವೀಪಕಲ್ಪ]]ಗಳಿವೆ. 3.79 ಚದರ ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು (9.83 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಚ.ಕಿ.ಮೀ) ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು 307 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ [[ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಹೊರಗಿರುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ಮೂರನೇ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೇ]] ದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾಗಿಯೂ, ಭೂವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹಾಗೂ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜನಸಂಖ್ಯೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಲಸೆ|ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳ ವಲಸೆಗಾರ]]ರಿಂದಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನ [[ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಾಜ|ಜನಾಂಗ ವೈವಿಧ್ಯ]] ಹಾಗೂ [[ಬಹು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕತೆ|ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯುಳ್ಳ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="DD">ಆಡಮ್ಸ್, ಜೆ.ಕ್ಯೂ., ಅಂಡ್ ಪರ್ಲೀ ಸ್ಟ್ರಾದರ್-ಆಡಮ್ಸ್ (2001). ''ಡೀಲಿಂಗ್ ವಿತ್ ಡೈವರ್ಸಿಟಿ'' ಶಿಕಾಗೋ: ಕೆಂಡಾಲ್/ಹಂಟ್.ISBN 0-7872-8145-X.</ref> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅರ್ಥಿಕವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಬಹುದೊಡ್ದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. 2008 ರಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ [[ಸಮಗ್ರ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|ಜಿಡಿಪಿ]]ಯು 14.3 [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಡಾಲರ್|ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್]] ಆಗಿತ್ತು. (ಜಗತ್ತಿನ ನಾಮಾಂಕಿತ ಜಿಡಿಪಿ ಶೇಕಡಾ 23% ಮತ್ತು [[ಖರೀದಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ|ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮ್ಯತೆ]]ಯು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 21%)<ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/index.aspx|publisher=International Monetary Fund|title=World Economic Outlook Database|date=October 2008|year=2008|accessdate=2008-10-27}}</ref><ref>ದಿ [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್]] ಹ್ಯಾಸ್ ಎ ಲಾರ್ಜರ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವಿಟಿ ಎಕಾನಮಿ, ಬಟ್ ಈಸ್ ನಾಟ್ ಎ ಸಿಂಗಲ್ ನೇಶನ್.</ref> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ ತೀರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಾಗರ]]ದುದ್ದಕ್ಕೂ ಇದ್ದ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ]] [[ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತುಗಳು|ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತು]]ಗಳಿಂದ ಈ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿತು. ಅವರು 4 ಜುಲೈ 1776ರಂದು ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಹಕಾರೀ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಚನೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು]]. ಬಂಡುಕೋರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಥಮ ಯಶಸ್ವೀ [[ವಸಾಹಾತುಶಾಹಿ ಇತಿಹಾಸ|ವಸಾಹತುಷಾಹಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಮರ]]ವೆನಿಸಿದ [[ಅಮೇರಿಕದ ಕ್ರಾಂತಿ ಸಮರ|ಅಮೆರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವು.<ref>ಡಲ್, ಜೊನಾಥನ್ ಆರ್.(2003 "ಡಿಪ್ಲೊಮಸಿ ಆಫ್ ದಿ ರೆವೊಲ್ಯುಶನ್, ಟು 1783," ಪಿ.352, ಚಾಪ್ಟರ್ ಇನ್ ಎ ''ಕಂಪಾನಿಯನ್ ಟು ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ರಿವೊಲ್ಯುಶನ್'', ಎಡಿಶನ್. ಜ್ಯಾಕ್ ಪಿ.ಗ್ರೀನ್ ಅಂಡ್ ಜೆ.ಆರ್.ರೋಲ್. ಮೇಡನ್, ಮಾಸ್.: ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ವೆಲ್,ಪಿಪಿ. 352-361ISBN 1-4051-1674-9.</ref> [[ಫಿಲಡೆಲ್‍ಫಿಯ ಒಪ್ಪಂದ|ಫಿಲಿಡೆಲ್ಫಿಯ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯು ಈಗಿನ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ]]ವನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17, 1787ರಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಅದಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಅನುಮೋದನೆಯಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಬಲ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಒಂದೇ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಅಂಗಗಳಾದವು. ಹಲವು ಮೂಲಭೂತ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿ, ಹತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡ್ಡಿಯ ಪಟ್ಟಿ|ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕು ಮಸೂದೆ|ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಸೂದೆ]]ಯು 1791ರಲ್ಲಿ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆಯಿತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಲುಯಿಸಿಯಾನ ಖರೀದಿ|ಫ್ರಾನ್ಸ್]], [[ಅಡಮ್ಸ್ - ಒನಿಸ್ ಒಂಪ್ಪದ|ಸ್ಪೇನ್]], [[ಓರೆಗಾನ್ ದೇಶ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್]], [[ಮೆಕ್ಸಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಯುದ್ಧ|ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]] ಹಾಗೂ [[ಅಲಾಸ್ಕಾ ಖರೀದಿ|ರಷ್ಯಾ]]ಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]] ಹಾಗೂ [[ಹವಾಯಿ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಹವಾಯ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ಗಳನ್ನು [[ಸ್ವಾಧೀನ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ|ಸ್ವಾಧೀನ]]ಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. [[ದಕ್ಷಿಣದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು|ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ದಕ್ಷಿಣ]] ಹಾಗೂ [[ಉತ್ತರದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು|ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉತ್ತರ]] ಭಾಗಗಳ ನಡುವೆ [[ರಾಜ್ಯಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳು|ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕುಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜೀತಪದ್ಧತಿ|ಗುಲಾಮೀ ಪದ್ಧತಿ]]ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಕುರಿತು ಉಂಟಾದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು 1860ರ [[ಅಮೇರಿಕಾದ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧ|ಅಮೆರಿಕದ ಆಂತರಿಕ ಸಮರ]]ಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾದವು. ಉತ್ತರದ ವಿಜಯವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ದೇಶವನ್ನು ಹೋಳಾಗಿಸಿತು ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನದ ಹದಿಮೂರನೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಸಕ್ರಮ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕೊನೆ]]ಗೊಳಿಸಿತು. 1870ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.<ref>{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Historical Statistics for the World Economy|publisher=The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen|year=2006|accessdate=2008-11-06|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205205145/http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|url-status=dead}}</ref> [[ಸ್ಪೇನ್-ಅಮೇರಿಕ ಯುದ್ಧ|ಸ್ಪಾನಿಷ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮರ]] ಮತ್ತು [[I ನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರ|ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ]]ಗಳು ದೇಶದ ಸೈನಿಕ ಬಲದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಗೊಳಿಸಿದವು. 1945ರಲ್ಲಿ [[II ನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರ|ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]]ದಿಂದ [[ಅಣುಅಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಅಣ್ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ದೇಶ]]ವಾಗಿ ಹಾಗೂ [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಸಮಿತಿ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯಾಟೋ]]ದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಇತಿಹಾಸ (1985-1991)|ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್‌ನ ವಿಲೀನ]]ವು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು [[ಮಹಾನ್ ಶಕ್ತಿ|ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ]]ಯಾಗಿಸಿತು.ಜಾಗತಿಕ ರಕ್ಷಣಾವೆಚ್ಚದ [[ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯ ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ|ಸರಿಸುಮಾರು ಶೇ50ರಷ್ಟನ್ನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸುವ]] ಈ ದೇಶ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ, ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.org/20040701faessay83406/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower.html|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July–August 2004|accessdate=2006-07-14}} {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Country Profile: United States of America|publisher=BBC News|date=2008-04-22|accessdate=2008-05-18}}</ref> == ಹೆಸರು ಬಂದ ಬಗೆ == {{See also|Names for U.S. citizens}} 1507ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ [[ಭೂಪಟ ಶಾಸ್ತ್ರ|ನಕ್ಷೆಕಾರ]] [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ವಲ್ಡ್‌‍ಸೀಮುಲ್ಲರ್|ಮಾರ್ಟಿನ್ ವಾಲ್ಡ್‌ಸೀಮುಲ್ಲರ್]] ತಯಾರಿಸಿದ ವಿಶ್ವ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ, ಇಟಾಲಿಯನ್ ಅನ್ವೇಷಕ ಹಾಗೂ ನಕ್ಷೆಕಾರ [[ಅಮೆರಿಗೊ ವೆಸ್ಪುಚ್ಚಿ|ಅಮೆರಿಗೋ ವೆಸ್ಪುಸಿ]]ಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಭೂಗೋಳದ ಭಾಗಗಳನ್ನು [[ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|‘ಅಮೆರಿಕಾ’]] ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2007-04-24-america-turns-500_N.htm?csp=34|title=Cartographer Put 'America' on the Map 500 years Ago|work=USA Today|date=2007-04-24|accessdate=2008-11-30}}</ref> ಜುಲೈ 14, 1776ರಂದು ಮಾಜಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಈ ಆಧುನಿಕ ಹೆಸರನ್ನು “ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ" ಗಳಿಂದ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ “[[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ|ಅಮೆರಿಕೆಯ ಹದಿಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೊರಲಿನ ಘೋಷಣೆ]]" ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡವು.<ref>{{cite web|url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html|title=The Charters of Freedom|publisher=National Archives|accessdate=2007-06-20}}</ref> ಈಗಿನ ಹೆಸರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡು ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದು 15, ನವೆಂಬರ್ 1777ರಲ್ಲಿ, [[ಎರಡನೆ ಭೂಖಂಡದ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಎರಡನೇ ಖಂಡಗಳ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ದಲ್ಲಿ. ಅದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ, “ಈ ಒಕ್ಕೂಟದ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿರಲಿದೆ" ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯುಳ್ಳ [[ಮಹಾಒಕ್ಕೂಟದ ಲೇಖನಗಳು|ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ ಕಲಮಿನಲ್ಲಿ]] ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ''ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ'' ಎಂಬ ಇದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪವೂ ಮಾನ್ಯವೇ. ''ಯುಎಸ್'', ''ಯುಎಸ್‌ಏ '' ಮತ್ತು ''ಅಮೆರಿಕಾ '' ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ ''ಯುಎಸ್ ಆಫ್ ಏ'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್'' ಎಂದೂ ಕರೆಯುವುದುಂಟು. ''[[ಕೊಲಂಬಿಯಾ (ಹೆಸರು)|ಕೊಲಂಬಿಯಾ]] '' ಎಂಬ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಿಂದಿನ ಜನಪ್ರಿಯ ಹೆಸರು [[ಕ್ರಿಸ್ಟೊಫರ್ ಕೊಲಂಬಸ್|ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಕೊಲಂಬಸ್‌]]ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌, D.C.|“ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೊಲಂಬಿಯಾ"]] ಎಂಬ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನರನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ''[[ಅಮೇರಿಕನ್ (ಪದ)|ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]]'' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)ವು ಔಪಚಾರಿಕ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಾಗ ಯು.ಎಸ್., ಅಮೇರಿಕನ್ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ (“ಅಮೆರಿಕನ್ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಯು.ಎಸ್.ಸೇನೆಗಳು). ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ''ಅಮೆರಿಕನ್ '' ಎಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ವಿಲ್ಸನ್, ಕೆನ್ನೆಥ್ ಜಿ.(1993). ''ದಿ ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಗೈಡ್ ಟು ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಕೋಲಂಬಿಯ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ಪಿಪಿ.27-28.ISBN 0-231-06989-8.</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಎಂಬ ಬಹುವಚನದ ರೂಪವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 1865ರಲ್ಲಿ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಹದಿಮೂರನೆ ತಿದ್ದುಪಡ್ಡಿ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಹದಿಮೂರನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಾಗರಿಕ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯದನಂತರ ಏಕವಚನದ- “ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ" ಎಂಬ ಬಳಕೆ ವ್ಯಾಪಕಗೊಂಡಿತು. ಏಕವಚನದ ಬಳಕೆಯು ಈಗ ಸರ್ವಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. "ಈ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು" ಎಂಬ ಬಹುವಚನದ ನುಡಿಗಟ್ಟನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002663.html|author=Zimmer, Benjamin|date=2005-11-24|title=Life in These, Uh, This United States|publisher=University of Pennsylvania—Language Log|accessdate=2008-02-22}}</ref> == ಭೂಗೋಳ, ವಾಯುಗುಣ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ == {{Main|Geography of the United States|Climate of the United States|Environment of the United States}} [[ಚಿತ್ರ:USATopographicalMap.jpg|left|thumb| ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಕ್ಷೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವ ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರ]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ]] ಒಟ್ಟು ಭೂಭಾಗ ಸುಮಾರು 1.9 ಬಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆಗಳು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಲಾಸ್ಕಾವು ಕೆನಡಾದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು 365 ಎಕರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತೀದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಹವಾಯಿ ದ್ವೀಪಸಮೂಹವು ಕೇವಲ 4 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಎಕರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz|url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|title=AREI Chapter 1.1: Land Use|publisher=Economic Research Service|date=2006-07-21|accessdate=2009-03-09|archive-date=2006-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|url-status=dead}}</ref> ರಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದ ನಂತರದ ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಹೊರಗಿರುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ಒಟ್ಟು ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಅತೀದೊಡ್ಡ ದೇಶ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಚೀನಾ]]ದ ಕೆಳಗೆ ಅಥವಾ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಹೊಂದಿದೆ. ಚೀನಾ ಮತ್ತು [[ಭಾರತ]]ಗಳ ಗಡಿವಿವಾದ ಇತ್ಯರ್ಥಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಟ್ಟು ಗಾತ್ರವು ಹೇಗೆ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಅದರ ಸ್ಥಾನವು ನಿಗದಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: CIA ''ವರ್ಲ್ಡ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟ್‌ಬುಕ್'' ಪ್ರಕಾರ, {{convert|3794083|sqmi|km2|0|abbr=on}} ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರಕಾರ,{{convert|3717813|sqmi|km2|0|abbr=on}} ಮತ್ತು ''ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ'' ಪ್ರಕಾರ{{convert|3676486|sqmi|km2|0|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9111233/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2008-03-25|archive-date=2012-07-29|archive-url=https://archive.is/20120729115512/http://www.britannica.com/eb/article-9111233/United-States|url-status=bot: unknown}}</ref> ಕೇವಲ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ರಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ ಹಿಂದೆ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಮತ್ತು ಕೆನಡಾಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html;_ylt=As1XMsN8kgSx746VWazy_s7PecYF|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|publisher=Yahoo Education|accessdate=2007-02-28}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Barns grand tetons.jpg|thumb|left|ಟೀಟನ್ ಶ್ರೇಣಿ, ಶಿಲಾ ಪರ್ವತಗಳ ಭಾಗ]] ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಕರಾವಳಿಯು [[ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಮರ|ಉದುರೆಲೆ]] ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಪೀಡ್‌ಮಾಂಟ್ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ‌)|ಪೀಡ್‌ಮಾಂಟ್‌]]ನ ರೋಲಿಂಗ್ ಹಿಲ್ಸ್‌‌ನ ಒಳನಾಡಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. [[ಅಪ್ಪಲೆಚಿಯನ್ ಪರ್ವತಗಳು|ಅಪಾಲೇಶಿಯನ್ ಪರ್ವತಗಳು]] [[ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್|ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್‌]]ನಿಂದ ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್|ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ]]ದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. [[ಉದ್ದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ನದಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಗತ್ತಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನದಿ]]ಯಾದ [[ಮಿಸ್ಸಿಸ್ಸಿಪ್ಪಿ ನದಿ|ಮಿಸ್ಸಿಸಿಪ್ಪಿ]]-[[ಮಿಸ್ಸೌರಿ ನದಿ]]ಯು ದೇಶದ ಹೃದಯಭಾಗವನ್ನು ಹಾದು ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣದುದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. [[ಗ್ರೇಟ್ ಪ್ಲೇನ್ಸ್|ಗ್ರೇಟ್ ಪ್ಲೇನ್ಸ್‌]]ನ ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಸಂಪದ್ಭರಿತ [[ಪ್ರೈರೀ|ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು]] ಆಗ್ನೇಯದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಳಭಾಗದ ಮಲೆನಾಡುಗಳು|ಮಲೆನಾಡಿನ ಭಾಗ]]ಗಳನ್ನು ಹಾದು ಪಶ್ಚಿಮದೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿದೆ. ಗ್ರೇಟ್ ಪ್ಲೇನ್ಸ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಶಿಲಾ ಪರ್ವತಗಳು|ಕಲ್ಲಿನ ಪರ್ವತಗಳು]] ದೇಶದ ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತನಕ ಹಬ್ಬಿದೆ ಮತ್ತು [[ಕೊಲೋರಡೋ|ಕೊಲರಾಡೋ]]ದಲ್ಲಿ 14,000 ಅಡಿ (4,300 ಮೀ)ಗಿಂತಲೂ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೂರದ ಪಶ್ಚಿಮವು ಶಿಲಾವೃತವಾದ [[ಗ್ರೇಟ್ ಬಸಿನ್|ಮಹಾ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]]ಗಳು ಹಾಗೂ [[ಮೊಜಾವೆ ಮರುಭೂಮಿ|ಮೊಜಾವೆ]]ಯಂತಹ ಮರಳುಗಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. [[ಸಿಯಾರ ನವಾಡ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ಸಿಯೆರ್ರಾ ನೆವಾಡಾ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಸ್‌ಕೆಡ್ ಶ್ರೇಣಿ|ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡ್]] ಪರ್ವತಗಳು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರ ಪ್ರದೇಶ|ಪೆಸಿಫಿಕ್]] ತೀರಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ. 20,320 ಅಡಿ (6,194 ಮೀ) ಎತ್ತರದ ಅಲಾಸ್ಕಾದ ಮೌಂಟ್ ಮ್ಯಾಕ್ ಕಿನ್ಲೇಯು ದೇಶದ ಅತೀ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ. ಅಲಾಸ್ಕಾದ [[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ದ್ವೀಪಸಮೂಹ|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್]] ಮತ್ತು [[ಅಲುಟಿಯನ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಲ್ಯೂಶನ್ ದ್ವೀಪಗಳಾ]]ದ್ಯಂತ ಜೀವಂತ [[ಅಗ್ನಿಪರ್ವತ|ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ]]ಗಳು ತೀರಾ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಮತ್ತು ಹವಾಯಿ ದ್ವೀಪದಲ್ಲೂ ಕೂಡಾ ಜ್ವಾಲಾಮಖಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ದ್ವೀಪಗಳಿವೆ.ರಾಕೀಸ್‌ನ [[ಎಲ್ಲೊಸ್ಟೊನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ|ಎಲ್ಲೋಸ್ಟೋನ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬರುವ [[ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಗ್ನಿಪರ್ವತ|ಮಹಾಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ]]ಯು ಈ ಖಂಡದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone?|author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://archive.today/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archivedate=2012-05-25|url-status=live}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|right|thumb|upright|ಬೋಳುತಲೆಯ ಹದ್ದು, 1782 ರಿಂದ ಯುನೈಟ್‌ಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷಿ]] ತನ್ನ ಅಗಾಧ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹಾಗೂ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಹಲವು ಬಗೆಯ ಹವಾಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[೧೦೦ನೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಮೆರಿಡಿಯನ್|100ನೇ ಮೆರಿಡಿಯನ್‌]]ಗೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನವು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಭೂಪ್ರದೇಶದ ತೇವ ಹವಾಗುಣ|ತೇವ]]ಗುಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ತೇವವಾದ ಉಪ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಗುಣ|ತೇವ ಉಷ್ಣವಲಯ]]ದವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಹವಾಯಿ ದ್ವೀಪದಂತೇ [[ಫ್ಲೊರಿಡಾ|ಫ್ಲೋರಿಡಾ]]ದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವೂ ಉಷ್ಣವಲಯವಾಗಿದೆ. 100ನೇ ಮೆರಿಡಿಯನ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಗ್ರೇಟ್ ಪ್ಲೇನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಶುಷ್ಕ ವಾತಾವರಣವಾಗಿದೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಪಶ್ಚಿಮದ ಪರ್ವತಗಳು [[ಅಲ್ಪೈನ್ ಹವಾಗುಣ|ಅಲ್ಪೈನ್‌]] ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಗ್ರೇಟ್ ಬೇಸಿನ್, ನೈರುತ್ಯದ ಮರಳುಗಾಡು, [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಕರಾವಳಿ|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಕರಾವಳಿ]]ಯ [[ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್‌ ಹವಾಗುಣ|ಮೆಡಿಟರ್ರೇನಿಯನ್]] ಮತ್ತು [[ಒರೆಗಾನ್|ಓರೆಗಾನ್]] ಕರಾವಳಿಯ [[ಸಮುದ್ರ ಹವಾಗುಣ|ಓಶಿಯಾನಿಕ್]], [[ವಾಷಿಂಗ್ಟ್‌ನ್|ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಲಾಸ್ಕಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ವಾಯುಗುಣವು ಶುಷ್ಕವಾಗಿದೆ.ಅಲಾಸ್ಕಾದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವು ಉಪ ಉತ್ತರಧ್ರುವ ಅಥವಾ ಧ್ರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳು ಅತೀಸಾಮಾನ್ಯ. [[ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ಕೊಲ್ಲಿ|ಗಲ್ಫ್-ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]ದ ಗಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತ|ಸುಂಟರಗಾಳಿ]]ಯು ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತೀ ಹಚ್ಚಿನ [[ಟಾರ್ನಡೋ|ತೂಫಾನಿ]]ಗೆ ದೇಶದ ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ [[ಟೊರ್ನಾಡೋ ಕಾಲುದಾರಿ|ಟೋರ್ನಡೋ ಅಲೇಯ್‌]]ಗಳು ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archivedate=2007-07-01|title=Tornado Alley, USA|accessdate=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News|url-status=live}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪರಿಸರವು "[[ಮೆಗಾಡೈವರ್ಸ್ ದೇಶಗಳು|ಅತಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ]]"ಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅಲಾಸ್ಕಾ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 17,೦೦೦ ಜಾತಿಯ [[ನಾಳರಚನೆಯ ಸಸ್ಯಗಳು|ನಾಳರಚನೆಯ (vascular) ಸಸ್ಯಗಳು]] ಮತ್ತು 1,800ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಾತಿಯ [[ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯ|ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳು]] ಹವಾಯಿ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|accessdate=2008-10-27|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು 400ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಾತಿಯ ಸಸ್ತನಿಗಳು, 750 ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು 500 ಸರೀಸೃಪಗಳು ಹಾಗೂ ಉಭಯವಾಸೀ ಜೀವಿಗಳ ತವರೂರಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|accessdate=2009-01-20}}</ref> ಸುಮಾರು 91,000 ಕೀಟಜಾತಿಗಳಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|accessdate=2009-01-20}}</ref>[[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೀನು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಸೇವೆ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮತ್ಸ್ಯ ಹಾಗೂ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸೇವೆ]]ಗಳ ಸುಪರ್ದಿಗೊಳಪಡುವ ಅಪಾಯ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ [[ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಪಂಗಡಗಳ ಕಾಯಿದೆ|ಅಪಾಯದಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಕಾಯ್ದೆ,1973]]ಯು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೆಂಟು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾರ್ಕ್‌]]ಗಳು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಇತರ ಸ್ವತಂತ್ರನಿರ್ವಹಣೆಯ ಪಾರ್ಕುಗಳು, ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ನಿರ್ಜನಪ್ರದೇಶ|ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|title=National Park Service Announces Addition of Two New Units|publisher=National Park Service|date=2006-02-28|accessdate=2006-06-13|archive-date=2006-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ದೇಶದ 28.8% ಭೂಭಾಗವು ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="FL">{{cite web|url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|title=Federal Land and Buildings Ownership|publisher=Republican Study Committee|date=2005-05-19|accessdate=2009-03-09|archive-date=2009-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|url-status=dead}}</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು [[ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶ|ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ]]. ಕೆಲಭಾಗಗಳು ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಗೋಮಾಳಗಳಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. 2.4% ಭಾಗವು ಸೇನಾ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref name="FL"/> == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of the United States}} === ಮೂಲ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ನೆಲಸಿಗರು === {{seealso|Native Americans in the United States|European colonization of the Americas|Thirteen Colonies}} ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಭೂಪ್ರದೇಶದ [[ಅಮೆರಿಕದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು|ಸ್ಥಳೀಯರು]] ಹಾಗೂ [[ಅಲಾಸ್ಕಾ ಸ್ಥಳೀಯರು|ಅಲಾಸ್ಕಾದ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳು]] [[ಹೊಸ ಜಗತ್ತಿಗೆ ವಲಸೆಯ ಮಾದರಿಗಳು|ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದವರೆಂದು]] ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ 12,000ದಿಂದ 40,000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ವಲಸೆ ಬರಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|title=Peopling of Americas|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|date=June 2004|year=2004|accessdate=2007-06-19}}</ref> ಕೆಲವು, [[ಪೂರ್ವ ಕೊಲಂಬಿಯನ್|ಕೊಲಂಬಿಯನ್ ಪೂರ್ವದ]] [[ಮಿಸ್ಸಿಸ್ಸಿಪ್ಪಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಮಿಸ್ಸಿಸ್ಸಿಪ್ಪಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯಂಥವು ಸುಧಾರಿತ ಕೃಷಿಗಾರಿಕೆ, ವೈಭವದ ವಾಸ್ತುಕಲೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದ ಸಮಾಜಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದವು. ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಾರಂಭಿಸಿದ ನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಮದಾದ [[ಸಿಡುಬು|ಸಿಡುಬಿ]]ನಂತಹ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಖಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ [[ಅಮೆರಿಕದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಇತಿಹಾಸ|ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು]].<ref>{{Cite journal|author=Meltzer, D.J.|year=1992|title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them?|journal=New Scientist|pages=38|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}</ref> --[[ವಿಶೇಷ:Contributions/37.8.71.121|37.8.71.121]] ೧೩:೦೭, ೨೫ ಜುಲೈ ೨೦೧೩ (UTC)<ref>لفرصشطويست رف</ref> [[ಚಿತ್ರ:MayflowerHarbor.jpg|left|thumb| ಮೇಫ್ಲವರ್ ಹಡಗು ಧಾರ್ಮಿಕ ಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಸ ಜಗತ್ತಿಗೆ 1620ರಲ್ಲಿ ರವಾನೆ ಮಾಡಿತು. ಇದನ್ನು ವಿಲಿಯಮ್ ಹಲ್ಸಲ್ಸ್‌ರವರು 1882ರಲ್ಲಿ ಪ್ಲೇಮೌತ್ ಹಾರ್ಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.]] 1942ರಲ್ಲಿ [[ಜೆನೊವಾ|ಜಿನೋವಾದ]] ಅನ್ವೇಷಕ [[ಕ್ರಿಸ್ಟೊಫರ್ ಕೊಲಂಬಸ್|ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಕೊಲಂಬಸ್‌]]ನು ಸ್ಪಾನಿಷ್ ಅಧಿಪತ್ಯದ ಗುತ್ತಿಗೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕೆರೆಬಿಯನ್ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತಲುಪಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಪ್ರಥಮ ಸಂಪರ್ಕ(ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ)|ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಸಂಪರ್ಕ]] ಸಾಧಿಸಿದನು. ಏಪ್ರಿಲ್ 2,1513ರಂದು ಸ್ಪಾನಿಷ್ [[ಕಾನ್‌ಕ್ವಿಸ್ಟಾಡೊರ್|ದಿಗ್ವಿಜಯಕಾರ]] [[ಜುವಾನ್ ಪಾನ್ಸ್ ಡೆ ಲಿಯಾನ್|ಜಾನ್ ಪೋನ್ಸ್ ಡಿ ಲಿಯೋನ್]], ಯುರೋಪಿಯನ್ನನ ಆಗಮನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ, ಯು.ಎಸ್.ನ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿರುವ [[ಪ್ಲೊರಿಡಾದ ಇತಿಹಾಸ|“ಲಾ ಫ್ಲೋರಿಡಾ"]]ದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿರಿಸಿದನು.ಸ್ಪಾನಿಷ್ ನೆಲೆಗಳು ಇಂದಿನ [[ನೈರುತ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಮುಖಾಂತರ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿತು. ಫ್ರೆಂಚ್‌ನ [[ತುಪ್ಪಳ ವ್ಯಾಪಾರ|ತುಪ್ಪುಳ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು]] [[ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್|ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್‌]]ನ ಸುತ್ತ [[ಹೊಸ ಫ್ರಾನ್ಸ್|ನ್ಯೂ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌]]ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದ ಒಳನಾಡಿನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಕೊಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ತನ್ನ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿತು.ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಯಶಸ್ವೀ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಗಳೆಂದರೆ, 1607ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಜೆಮ್ಸ್‌ಟವನ್,ವರ್ಜಿನಿಯಾ|ಜೇಮ್ಸ್‌ಟೌನ್]] ನಲ್ಲಿನ [[ವರ್ಜಿನಿಯಾದ ಕಾಲೋನಿ|ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಕಾಲೊನಿ]] ಮತ್ತು 1620ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ [[ಯಾತ್ರಿಕ|ಪಿಲ್‌ಗ್ರಿಮ್ಸ್‌]] [[ಪ್ಲೈಮೌತ್ ಕಾಲೊನಿ]]. 1628ರಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಸ್ಸಚುಸೆಟ್ಸ್ ಕೊಲ್ಲಿ ಕಾಲೊನಿ|ಮಸಾಚುಯೆಟ್ಸ್ ಬೇ ಕಾಲೊನಿ]]ಯ ಸನದು ವಲಸೆಗಾರರ ಮಹಾಪೂರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು; 1634ರ ವೇಳೆಗೆ ಕೆಲವು 10,000 [[ಅತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥ|ಪ್ಯುರಿಟನ್ನರಿಂದ]] [[ಹೊಸ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಹೊಸ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು.ಅಮೆರಿಕನ್ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು 1610ರ ಮಧ್ಯೆ ಸುಮಾರು 50,000 ಅಪರಾಧಿಗಳು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಲೊನಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು.<ref>{{cite web|DUPLICATE_work=Butler, James Davie|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|work=American Historical Review 2|date=October 1896|year=1896|accessdate=2007-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20020602194900/http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|archive-date=2002-06-02|url-status=dead}}</ref> 1614ರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಹಡ್‌ಸನ್ ನದಿ|ಹಡ್ಸನ್ ನದಿ]]ಯ ಕೆಳಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಡಚ್ಚರು ತಮ್ಮ ವಸಾಹತನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಜೊತೆಗೆ [[ಮ್ಯಾನ್ಹಟ್ಟನ್|ಮ್ಯಾನ್ಹಟನ್ ದ್ವೀಪ]]ದಲ್ಲಿ [[ಹೊಸ ಆಮ್‌ಸ್ಟರ್‌ಡ್ಯಾಂ|ನ್ಯೂ ಆಮ್‌ಸ್ಟರ್ಡಾಮ್]] ನ್ನು ಕೂಡಾ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. 1674ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ ಅಮೆರಿಕಾ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು [[ಹೊಸ ನೆದರ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ನ್ಯೂ ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಹೊಸದಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿತು.1630 ಮತ್ತು 1680ರ ಮಧ್ಯೆ [[ದಕ್ಷಿಣದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸ|ದಕ್ಷಿಣದ]] ಕಡೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗದ ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವಲಸೆಗಾರರು [[ಕರಾರು ಕೂಲಿ]]ಗಳಾಗಿದ್ದರು.<ref>ರಸ್ಸೆಲ್, ಡೇವಿಡ್ ಲೀ (2005). ''ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ರಿವೊಲ್ಯುಶನ್ ಇನ್ ದಿ ಸೌಥರ್ನ್ ಕಾಲೊನೀಸ್.'' ಜೆಫರ್ಸನ್, ಎನ್.ಸಿ.,ಅಂಡ್ ಲಂಡನ್: ಮೆಕ್‌ಫಾರ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ಪಿ.12.ISBN 0-7864-0783-2.</ref> ಶತಮಾನ ಕಳೆಯುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಸಾಹತಿನಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮಗಿರಿ|ಆಫ್ರಿಕನ್ ಗುಲಾಮರು]], ಜೀತದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದರು. [[ಕರೊಲಿನ್ಸ್|ಕೆರೋಲಿನಾ]]ಗಳ 1729ರ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗೂ 1732ರ [[ಜಾರ್ಜಿಯಾ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯ)|ಜಾರ್ಜಿಯಾ]] ವಸಾಹತೀಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ಬ್ರಿಟಿಷ ವಸಾಹತುಗಳು ಸೇರಿ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.[[ಆಂಗ್ಲರ ಹಕ್ಕುಗಳು|ಆಂಗ್ಲರ ಪುರಾತನ ಹಕ್ಕು]]ಗಳೆಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆರಾಧನಾಭಾವ ಮತ್ತು [[ಗಣರಾಜ್ಯವಾದ|ಗಣರಾಜ್ಯತ್ವ]]ಕ್ಕೆ ಇಂಬುಕೊಡುವ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರದ ಬಗೆಗಿನ ಅರಿವಿನಿಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಮುಕ್ತ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. [[ಆಫ್ರಿಕದ ಜೀತದಾಳುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ|ಅಫಿಕನ್ ಗುಲಾಮರ ಮಾರಾಟ]]ವನ್ನು ಎಲ್ಲವೂ ಕಾನೂನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದವು.ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ, ಕಡಿಮೆ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ವಲಸೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ವಸಾಹತಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಏರುಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. 1730 ಮತ್ತು 1740ರ [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಪುನಶ್ಚೇತನ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ]]ಯ ಚಳುವಳಿಯು [[ಮೊದಲ ಮಹಾಜಾಗೃತಿ|ಗ್ರೇಟ್ ಅವೇಕನಿಂಗ್]] ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕತೆ ಎರಡರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.[[ಪ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಯುದ್ಧ|ಫ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಯುದ್ಧ]]ದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಡೆಗಳು ಫ್ರೆಂಚರಿಂದ ಕೆನಡಾವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡವು. ಆದರೆ [[ಫ್ರಾಂಕೋಫೋನ್]] ಜನರು ದಕ್ಷಿಣದ ವಸಾಹತಿನಿಂದ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ದೂರವೇ ಉಳಿದರು. ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಮೂಲ ಅಮೆರಿಕನ್ನ]]ರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ (ಅಮೆರಿಕನ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ) ಆ ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 1770ರಲ್ಲಿ 2.6 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಆಗಿತ್ತು. ಸುಮಾರು ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ಬ್ರಿಟನ್ನರು ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ಅಮೆರಿಕದ ಕಪ್ಪು ಗುಲಾಮರಾಗಿದ್ದರು.<ref>ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಬರ್ನ್, ರಾಬಿನ್ (1998).''ದಿ ಮೇಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸ್ಲ್ಯಾವೆರಿ: ಫ್ರಂ ದಿ ಬರೋಕ್ ಟು ದಿ ಮಾಡರ್ನ್, 1492–1800''. ಲಂಡನ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ವೆರ್ಸೋ, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.</ref>[[ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ತೆರಿಗೆಯಿಲ್ಲ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಂದಾಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ]] ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಲೋನಿಗಳು [[ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು|ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ]]ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆ === {{seealso|American Revolution|American Revolutionary War|Manifest Destiny}} [[ಚಿತ್ರ:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|ಜಾನ್ ಟ್ರುಮ್‍ಬುಲ್‌ನಿಂದ ಯುನೈಟೆ‌ಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ,1817–18]] 1760 ಮತ್ತು 1770ರ ಅಮೆರಿಕಾ ವಸಾಹತು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಧ್ಯದ [[ಅಮೆರಿಕದ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕ್ರಾಂತಿಯ ಅವಧಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ತಿಕ್ಕಾಟವು ನಂತರ 1775 ರಿಂದ 1781ರವರೆಗಿನ [[ಅಮೆರಿಕದ ಕ್ರಾಂತಿ ಸಮರ]]ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಜೂನ್ 4, 1775ರಂದು [[ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾಾ|ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಸಿದ [[ಎರಡನೆ ಭೂಖಂಡದ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]], [[ಜಾರ್ಜ್ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್|ಜಾರ್ಜ್ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಒಂಡಬಡಿಕೆಯ ಸೈನ್ಯ|ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಆರ್ಮಿ]]ಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು.[[ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ|"ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಸಮಾನರು"]]ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವ [[ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳು|ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಕೀಯವಲ್ಲದ ಹಕ್ಕು]]ಗಳನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕರಡನ್ನು ಜುಲೈ 4, 1776ರಲ್ಲಿ [[ಥಾಮಸ್ ಜೆಫರ್‌ಸನ್]] ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಈ ದಿನವನ್ನು ಈಗ ಪ್ರತೀವರ್ಷವೂ ಅಮೆರಿಕದ [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ ದಿನಾಚರಣೆ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನ]] ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕ್ಷೀಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು 1777ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಧಿನಿಯಮಗಳು|ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾನ್ಫೆಡರೇಶನ್]] 1789ರವರೆಗೂ ನಡೆಸಿತು. [[ಅಮೆರಿಕದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌|ಫ್ರೆಂಚ್‌ನ ಸಹಯೋಗ]]ದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದ ಪಡೆಗಳು [[ಯಾರ್ಕ್‌ಟೌನ್‌ನ ಮುತ್ತಿಗೆ|ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ]] ನಂತರ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ [[ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದ (1783)|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮನಗಂಡಿತು]] ಮತ್ತು [[ಮಿಸ್ಸಿಸ್ಸಿಪ್ಪಿ ನದಿ|ಮಿಸ್ಸಿಸಿಪ್ಪಿ ನದಿ]]ಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಅಮೆರಿಕಾದ ಆಡಳಿತವು [[ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ|ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ]]ಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಕಂದಾಯದ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಸಬಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸಿದವರು 1787ರಲ್ಲಿ ಒಂದು [[ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾಾ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ]]ವು 1788ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಯಿತು. ಮತ್ತು [[1ನೇ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಗಣರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಶಾಸನಸಭೆ]], ಸದಸ್ಯರುಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ|ಅಧ್ಯಕ್ಷ]] ಜಾರ್ಜ್ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ 1789ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುವ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕು ಮಸೂದೆ|ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಸೂದೆ]]ಯು ಅಂಗೀಕೃತಗೊಂಡು, 1791ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಂಡಿತು. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮಗಿರಿ|ಗುಲಾಮೀಪದ್ಧತಿ]]ಯೆಡೆಗೆ ಒಲವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು; [[: ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಚೇದ ಒಂದು#ಕಲಂ 9 : ಸೀಮಿತ ಸಮ್ಮೇಳನ.|ಸಂವಿಧಾನದ ಒಂದು ನಿಯಮ]]ವು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಗುಲಾಮೀ ಮಾರಾಟವನ್ನು 1808ರ ವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಿಸಿತು.1780 ಮತ್ತು 1804ರ ಮಧ್ಯೆ ಉತ್ತರದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಗುಲಾಮಗಿರಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದವು. ತಮ್ಮ [[ವಿಲಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ|"ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಮಾಜ"]]ವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಕ್ಷಿಣದ [[ಗುಲಾಮ ರಾಜ್ಯ|ಗುಲಾಮೀ ರಾಜ್ಯಗಳು]] ಇನ್ನೂ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.[[ಎರಡನೆ ಮಹಾ ಜಾಗೃತಿ|ಎರಡನೇ ಮಹಾ ಜಾಗೃತಿ (great awakening)]] 1800ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ [[ಸುಧಾರಣ ಚಳುವಳಿ|ಸುಧಾರಣಾ ಚಳುವಳಿ]]ಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿ [[ನಿರ್ಮೂಲನ|ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಚಳವಳಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ [[ಇವಾಂಗೆಲಿಕಲಿಸಂ|ಕ್ರಿಸ್ತೀಕರಣಕ್ಕೆ (evangelicalism)]] ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|ದಿನಾಂಕಾನುಸಾರ ವಸಾಹತು ಪ್ರಾಪ್ತಿ]] ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮಹಾತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಸಾಹತು ಪ್ರಾಪ್ತಿ|ಪಶ್ಚಿಮದೆಡೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದುದು]] [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಯುದ್ಧ|ಇಂಡಿಯನ್ ಸಮರ]]ದ ಸರಣಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್ನರ ತೊಲಗಿಸುವಿಕೆ|ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಥಳಾಂತರ]] ಕಾನೂನು ಮೂಲ ಸ್ಥಳೀಯರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ನೆಲದಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಥಾಮಸ್ ಜೆಫರ್‌ಸನ್ ಅವರು 1803ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾಗಗಳನ್ನು [[ಲುಯಿಸಿಯಾನಾ ಖರೀದಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಖರೀದಿಸಿದ್ದು ದೇಶದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಸುಮಾರು ಎರಡರಷ್ಟಾಗಿಸಿತು. ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್ ವಿರುದ್ಧ ಘೋಷಿಸಿದ [[1812ರ ಯುದ್ಧ]]ವು ಯು.ಎಸ್. [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ]]ಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಳಿಸಿತು. ಫ್ಲೊರಿಡಾ ಮೇಲಿನ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರಣಿ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ [[ಅಡ್ಯಮ್ಸ್‌- ಒನಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದ|ಸ್ಪೇನ್ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಗಿ]] ಬಂತು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೊಲ್ಲಿ ತೀರದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡಾ 1819ರಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿತು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಟೆಕ್ಸಸ್ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ವನ್ನು 1845ರಲ್ಲಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಮೆನಿಫೆಸ್ಟ್ ಡೆಸ್ಟಿನಿ|ಮ್ಯಾನಿಫೆಸ್ಟ್ ಡೆಸ್ಟಿನಿ]] ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು.<ref>ಮೊರಿಸನ್, ಮೈಕೆಲ್ ಏ. (1999). ''ಸ್ಲ್ಯಾವೆರಿ ಅಂಡ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ವೆಸ್ಟ್: ದಿ ಎಕ್ಲಿಪ್ಸ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನಿಫೆಸ್ಟ್ ಡೆಸ್ಟಿನಿ ಅಂಡ್ ದಿ ಕಮಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ವಾರ್'' ಚ್ಯಾಪೆಲ್ ಹಿಲ್: ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನಾರ್ಥ್ ಕೆರೊಲಿನಾ ಪ್ರೆಸ್, pp. 13–21.ISBN 0-8078-4796-8.</ref> 1846ರ ಬ್ರಿಟನ್ ಜೊತೆಗಿನ [[ಓರೆಗಾನ್ ಒಪ್ಪಂದ]]ವು [[ವಾಯುವ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕದ ಈಗಿನ ವಾಯವ್ಯ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು. 1848ರ [[ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ - ಅಮೆರಿಕನ್ ಯುದ್ಧ|ಮೆಕ್ಸಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್]] ಸಮರದಲ್ಲಿ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯ]]ವು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ಸ್ವಾಧೀನ|ಸೋಲೊಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು]] ಮತ್ತು ಈಗಿನ [[ನೈರುತ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕದ ನೈರುತ್ಯ]] ಭಾಗಗಳು ವಶವಾದವು. 1848-49ರ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಗೋಲ್ಡ್ ರಶ್‌]]ನಿಂದಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ವಲಸೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ಸಿಕ್ಕಿತು.[[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ#ಇತಿಹಾಸ|ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ]]ದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದಾಗಿ ವಲಸಿಗರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳಲು ಸುಲಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಜೊತೆ ಸಂಘರ್ಷಗಳೂ ಜಾಸ್ತಿಯಾದವು.ಸರಿಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ ಹಾಗೂ ರೇಲ್ವೇ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ 40ಮಿಲಿಯನ್‌ [[ಅಮೆರಿಕದ ಕಾಡೆಮ್ಮೆ|ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಡೆಮ್ಮೆ]] ಹಾಗೂ ಕಾಡುಕೋಣಗಳು ಹತವಾದವು. [[ಭಾರತೀಯ ಮೈದಾನಗಳು|ಇಂಡಿಯನ್ನರ]] ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿದ್ದ ಕೋಣಗಳ ವಿನಾಶವು ಹಲವು ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದವು. === ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಔದ್ಯಮೀಕರಣ === {{seealso|American Civil War|Reconstruction era of the United States|Spanish-American War}} [[ಚಿತ್ರ:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left| ಗೆಟ್ಯುಸ್‌ಬ‌ರ್ಗ್ ಯುದ್ಧ, ಕುರಿಯರ್ & ಇವೆಸ್‌ರಿಂದ ಶಿಲಾಮುದ್ರಣ1863]] [[ಗುಲಾಮ ರಾಜ್ಯ|ಮುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೂಲಿಗಳ ಮಧ್ಯದ [[ಅಮೆರಿಕದ ಸಿವಿಲ್ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಗಳು|ತಿಕ್ಕಾಟ]]ವು [[ರಾಜ್ಯಗಳ ಹಕ್ಕು|ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಮಧ್ಯದ ವಾದಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಹಾಗೇ ಕೂಲಿಯ [[ರಕ್ತ ಹರಿಯುವ ಕ್ಯಾನ್ಸ್‌ಸ್|ದ್ವೇಷಯುತ ತಿಕ್ಕಾಟ]]ವು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಹರಡುವುದಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಗುಲಾಮಗಿರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರೋಧಿ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷ(ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷ]]ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ [[ಅಬ್ರಹಮ್ ಲಿಂಕನ್|ಅಬ್ರಹಾಂ ಲಿಂಕನ್]] 1860ರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಬ್ರಹಾಂ ಲಿಂಕನ್ ಅಧಿಕಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಏಳು ಗುಲಾಮ ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ [[ಬೇರ್ಪಡೆ|ವಿಯೋಜನೆ]]ಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದವು. ಇವುಗಳನ್ನು [[ಅಮೆರಿಕದ ಬೆಂಬಲಿಗ ರಾಜ್ಯಗಳು|ಅಮೆರಿಕದ ಒಕ್ಕೂಟ ರಾಜ್ಯಗಳು]] ಮತ್ತು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಫೊರ್ಟ್ ಸಮರ ರಣಾಂಗಣ|ಫೋರ್ಟ್ ಸಮ್ಟರ್‌ನ ಮೇಲೆ ಕಾನ್ಫ್ಹೆಡರೇಟ್‌ನ ದಾಳಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಅಮೆರಿಕದ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಗುಲಾಮ ರಾಜ್ಯಗಳು ಕಾನ್ಫೆಡರಸಿಯನ್ನು ಸೇರಿದವು. ಲಿಂಕನ್ನರ [[ದಾಸ್ಯಮುಕ್ತಿಯ ಉದ್ಘೋಷಣೆ]]ಯು ಗುಲಾಮಗಿರಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ [[ಒಕ್ಕೂಟ (ಅಮೆರಿಕದ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧ)|ಯೂನಿಯನ್‌‌]]ನ್ನು ಬದ್ಧನಾಗಿಸಿತು. 1865ರ ಯೂನಿಯನ್ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಮೂರು ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಮಿಲಿಯನ್‌ [[ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್|ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅಮೆರಿಕನ್]] ಗುಲಾಮರನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಹದಿಮೂರನೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಸ್ವತಂತ್ರರನ್ನಾಗಿಸಲಾಯಿತು]].<ref>{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|title=1860 Census|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-06-10}} ಪೇಜ್ 7 ಲಿಸ್ಟ್ಸ್ ಎ ಟೋಟಲ್ ಸ್ಲೇವ್ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಆಫ್ 3,953,760.</ref> ಅವರನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆ ತಿದುಪಡಿ|ನಾಗರಿಕರನ್ನಾಗಿಸಿ]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನದ ಹದಿನೈದನೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಮತ ಚಲಾವಣೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು]]. ಈ ಸಮರ ಮತ್ತು ತೀರ್ಮಾನಗಳು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫೆಡರಲಿಸಂ|ಫೆಡರಲ್ ಶಕ್ತಿಯ]] ಸದೃಢ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.<ref>ಡೆ ರೋಸಾ, ಮಾರ್ಶಲ್ ಎಲ್. (1997). ''ದಿ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಆಫ್ ಡಿಸ್ಸೊಲ್ಯುಶನ್: ದಿ ಕ್ವೆಸ್ಟ್ ಫಾರ್ ಎ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಐಡೆಂಟಿಟಿ ಅಂಡ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಿವಿಲ್ ವಾರ್''. ಎಡಿಸನ್, ಎನ್‌ಜೆ: ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್, p. 266ISBN 1-56000-349-9.</ref> [[ಚಿತ್ರ:Ellis island 1902.jpg|thumb|ಇಲ್ಲಿಸ್ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಲಸೆಗಾರರ ನೆಲೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, 1902]] [[ಅಬ್ರಹಾಂ ಲಿಂಕನ್ ಹತ್ಯೆ|ಲಿಂಕನ್ನರ ಕೊಲೆ]]ಯಿಂದಾಗಿ [[ತೀವ್ರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದ|ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಮೂಲಸ್ವರೂಪ]]ದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪುನರ್‍ರಚನೆಯ ಯುಗ|ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣ]] ನಿಯಮವು ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಅದೇ ವೇಳೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾದ ಗುಲಾಮರ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ,1876|1876ರ ವಿವಾದಿತ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನವಣೆ]]ಯು [[1877ರ ಸಂಧಾನ|1877ರ ಒಪ್ಪಂದ]]ದೊಂದಿಗೆ ಪುನ್‌ನಿರ್ಮಾಣವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. [[ಜಿಮ್ ಕ್ರೊ ಕಾನೂನುಗಳು|ಜಿಮ್ ಕ್ರೋವ್ ಕಾನೂನು]] ಹಲವು [[ಪುನರ್‍ರಚನೆ ಯುಗದ ನಂತರ ಪೌರಹಕ್ಕಿನ ಅರ್ಹತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ‍)|ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿತು]]. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ನಗರೀಕರಣದಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಯುರೋಪ್|ದಕ್ಷಿಣ]]ದಿಂದ ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾಗಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಲಸೆ#ವಲಸೆ 1850 ರಿಂದ 1930|ಹರಿದು ಬಂದ ವಲಸೆಗಾರರ ಪ್ರವಾಹ]]ವು ಹಾಗೂ [[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್‌]]ನಿಂದಾಗಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇತಿಹಾಸ#ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯ.|ದೇಶದ ಔದ್ಯಮೀಕರಣ]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ವಲಸೆಗಾರ ಪ್ರವಾಹವು 1929ರ ವರೆಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸರಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೂಲಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು. 1867ರಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಮಾಡಿದ [[ಅಲಸ್ಕ ಖರೀದಿ|ಅಲಾಸ್ಕಾ ಖರೀದಿ]]ಯು ದೇಶದ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿತು. 1890ರ [[ವೂಂಡೆಡ್ ನೀ ಕಗ್ಗೊಲೆ|ಗಾಯಗೊಂಡ ಮಂಡಿಯ ನರಮೇಧ]]ವು ಇಂಡಿಯನ್ ಸಮರಗಳಲ್ಲೇ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾದ ಸೈನಿಕ ಘರ್ಷಣೆಯು ಅಮೆರಿಕಾದ ನಾಗರಿಕರ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿನ ಕ್ರಾಂತಿಯು [[ಹವಾಯಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಹವಾಯಿಯ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ [[ಪುರಾತನ ಹವಾಯಿ|ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ]]ವನ್ನು 1893ರಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು 1898ರಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಸಮೂಹವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. [[ಸ್ಪೈನ್ - ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮರ|ಸ್ಪಾನಿಷ್ - ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿನ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಅದೇ ವರ್ಷವೇ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಧಿಕಾರ|ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಯುತ]] ರಾಷ್ಟ್ರ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು [[ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ್‌|ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್]], ಪ್ಯೂರ್ಟೋ ರಿಕೋ ಮತ್ತು ಗುವಾಮನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|author=Gates, John M.|url=http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html|title=War-Related Deaths in the Philippines|work=Pacific Historical Review|publisher=College of Wooster|date=August 1984|accessdate=2007-09-27|archive-date=2014-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html|url-status=dead}}</ref> ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ಯೂರ್ಟೋ ರಿಕೋ ಮತ್ತು ಗುವಾಮ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು. === ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ, ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ, ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ. === {{seealso|American Expeditionary Force|Great Depression in the United States|Military history of the United States during World War II}} [[ಚಿತ್ರ:Dust Bowl - Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|ಡಸ್ಟ್ ಬೌಲ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಡಕೊಟಾದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಕೃಷಿಭೂಮಿ, 1936]] [[I ನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರ|1914ರ ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ]]ದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದ್ದಿತು. ಅಮೆರಿಕದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚರಿಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರಿಸಿದರು, ಆದರೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ಅಮೆರಿಕದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು.<ref>ಫಾನರ್, ಎರಿಕ್, ಅಂಡ್ ಜಾನ್ ಎ. ಗರೆಟಿ (1991). ''ದಿ ರೀಡರ್ಸ್ ಕಂಪಾನಿಯನ್ ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ ಹಿಸ್ಟರಿ.'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಹೌಟನ್ ಮಿಫ್ಲಿನ್, p. 576.ISBN 0-395-51372-3.</ref> 1917ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[I ನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರದ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಒಕ್ಕೂಟ]]ವನ್ನು ಸೇರಿತು. [[ಕೇಂದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳು|ಕೇಂದ್ರ ಶಕ್ತಿಯ]] ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿತು. [[ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಲೀಗ್ ಆಫ್ ನೇಶನ್ಸ್]] ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ವರ್ಸೈಲ್ಸ್ ಒಪ್ಪಂದ (1919)|ವರ್ಸೈಲ್ ಒಪ್ಪಂದ]]ವನ್ನು ಸಮರದ ನಂತರ ಸಂಸತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. [[ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾ ನೀತಿ|ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದದ]] ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ [[ಏಕಪಕ್ಷೀಯತೆ]]ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ದೇಶವು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು.<ref>ಮೆಕ್‌ಡಫೀ, ಜೆರೋಮ್, ಗ್ಯಾರಿ ವೇಯ್ನ್ ಪಿಗ್ರೆಮ್, ಅಂಡ್ ಸ್ಟೀವನ್ ಈ.ವುಡ್‌ವರ್ಥ್ (2005). ''ಯು.ಎಸ್.ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೂಪರ್ ರಿವ್ಯೂ''. ಪಿಸ್ಕ್ಯಾಟ್‌ವೇ, ಎನ್‌ಜೆ: ರೀಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಅಸೋಸಿಯೇನ್, p. 418. ISBN 0-7386-0070-9.</ref> 1920ರಲ್ಲಿ [[ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕು|ಸ್ತ್ರೀ ಹಕ್ಕು]] ಚಳುವಳಿಯಿಂದಾಗಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿ]]ಯು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮತದಾನದಹಕ್ಕು|ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮತದಾನ]]ದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗೌರವಿಸಿತು. [[1929ರ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಕ್ರಾಶ್|1929ರ ವಾಲ್‌ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಕ್ರಾಶ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ [[ರೋರಿಂಗ್ ಟ್ವೆಂಟಿಸ್|ರೋರಿಂಗ್ ಟ್ವೆಂಟೀಸ್‌]] ಎಂಬ 1920 ರ ದಶಕದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಇದು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕಮುಗ್ಗಟ್ಟು|ಮಹಾ ಅರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ]]ಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. 1932ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿ ಬಂದ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಲಿನ್ ಡಿ.ರೂಸವೆಲ್ಟ್|ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್ ಡಿ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್]] [[ಹೊಸ ವ್ಯವಹಾರ|ಹೊಸ ನಿಯಮ]]ಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಈ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳು ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. 1930ರ ಮಧ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಡಸ್ಟ್ ಬೌಲ್|ಡಸ್ಟ್ ಬೋವ್ಲ್‌]]ನಿಂದಾಗಿ ಹಲವಾರು ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಬಡತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ವಲಸೆಗಾರರಿಗೆ ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತುಂಬಿತು. [[ಚಿತ್ರ:1944 NormandyLST.jpg|thumb|ಡಿ-ದಿನದಂದು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೊದಲ ಕಾಲ್ದಳದ ತುಕಡಿಯು ನೊರ್ಮಾಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೂನ್ 6, 1944ರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತು.]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[II ನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರ|ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]ದ ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 1939ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿ|ನಾಝಿ ಜರ್ಮನಿ]]ಯು [[ಪೊಲ್ಯಾಂಡ್ ದಂಡಯಾತ್ರೆ(1939)|ಪೋಲಾಂಡ್ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ]] ಬಂದ ನಂತರ 1941ರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಲೆಂಡ್ -ಲೀಸ್|ಲೆಂಡ್-ಲೀಸ್]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[IIನೇ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಒಕ್ಕೂಟ]]ಕ್ಕೆ [[ಸಾಮಗ್ರಿ]]ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. [[ಜಪಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವು [[ಪರ್ಲ್ ಹಾರ್ಬರ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ|ಪರ್ಲ್‌ ಹಾರ್ಬರ್ ಮೇಲೆ ಡಿಸೆಂಬರ್ 7, 1941ರಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕ ದಾಳಿ]]ಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಇದು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಆಕ್ಸಿಸ್ ಶಕ್ತಿಗಳು|ಅಕ್ಷ ರಾಷ್ಟ್ರ]]ಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಸೇರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಿಸಿತು. ಸಮರದಲ್ಲಿನ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯು ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅಮೇರಿಕವೊಂದೇ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದುದು. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಶ್ರೀಮಂತವಾಯಿತು.<ref>ಕೆನ್ನೆಡಿ, ಪಾಲ್ (1989). ''ದಿ ರೈಸ್ ಅಂಡ್ ಫಾಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಪಾವರ್ಸ್'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ವಿಂಟೇಜ್, p. 358. ISBN 0670728197.</ref> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಬ್ರೆಟನ್ ವುಡ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಯಾಲ್ಟಾ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಯಾಲ್ಟಾ]]ನಲ್ಲಿನ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]] ಮತ್ತು [[ಸೋವಿತ್ ಯುನಿಯನ್ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್‌]]ಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡವು. [[ಯುರೋಪ್ ದಿನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ|ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿಜಯ]]ದ ನಂತರ 1945ರಲ್ಲಿ [[ಅಂತರ್‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ವು [[ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್‌ಸಿಸ್ಕೊ|ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ]] ದಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಚಾರ್ಟರ್|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸನ್ನದ]]ನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಇದು ಸಮರದ ನಂತರ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941–October 1945|date=October 2005|year=2005|accessdate=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023164441/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archivedate=2005-10-23|url-status=live}}</ref> [[ಮ್ಯಾನ್‌ಹಟ್ಟನ್ ಯೋಜನೆ|ಅಣ್ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರ]]ವಾದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಪಾನಿನ [[ಹಿರೋಶಿಮಾ ಮತ್ತು ನಾಗಾಸಾಕಿ ಮೇಲೆ ಅಣು ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ|ಹಿರೋಶಿಮಾ ಮತ್ತು ನಾಗಾಸಾಕಿ]]ಗಳ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿತು. [[ಜಪಾನ್‌ನ ಶರಣಾಗತಿ|ಜಪಾನ್ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಎರಡರಂದು ಶರಣಾಗತ]]ವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಮರವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಾರ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಸೊಸೈಟಿ (2006). ''ಜಪಾನ್ಸ್ ಲಾಂಗೆಸ್ಟ್ ಡೇ'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್.ISBN 4-7700-2887-3.</ref> === ಶೀತಲ ಸಮರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ರಾಜಕೀಯ === {{seealso|Cold War|African-American Civil Rights Movement (1955–1968)|Vietnam War}} [[ಚಿತ್ರ:Martin Luther King - March on Washington.jpg|thumb|left|upright|ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜ್ಯು. "ಏ ಹ್ಯಾವ್ ಎ ಡೀಮ್" ಭಾಷಣ ಮಾಡುವುದು, 1963]] ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್‌ಗಳು ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮೋಸದ ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವು. ಜೊತೆಗೆ ಇವು [[ನ್ಯಾಟೋ]] ಮತ್ತು [[ವಾರ್ಸಾ ಒಪ್ಪಂದ|ವಾರ್ಸಾ ಕರಾರಿ]]ನ ಮೂಲಕ ಯುರೋಪ್‌ನ ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದವು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಉದಾರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ|ಪ್ರಗತಿಪರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ]]ವನ್ನು ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿತ್ವವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ [[ಯೋಜನಾಬದ್ಧ ಆರ್ಥಿಕವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಯೋಜಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯನ್ನು ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್ ಬೆಂಬಲಿಸಿತು. ಎರಡೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ನಿರಂಕುಶ ಅಧಿಕಾರತ್ವವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದವು ಮತ್ತು [[ಪ್ರೊಕ್ಸಿ ಯುದ್ಧ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವು. ಅಮೆರಿಕಾದ ಪಡೆಗಳು 1950-53 ರ [[ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧ|ಕೊರಿಯನ್ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿ [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಚೀನಾದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ]]ರ ಜೊತೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿದವು. [[ಹೌಸ್ ಯುಎನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕಮಿಟಿ|ಹೌಸ್ ಅನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟಿವಿಟೀಸ್ ಕಮಿಟಿ]]ಯು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹದಗೆಡಿಸುವ ಎಡಪಂಥೀಯವಾದದ ಬಗ್ಗೆ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಜೋಸೆಫ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕಾರ್‍‌ತಿ|ಜೋಸೆಫ್ ಮೆಕಾರ್ಥಿ]]ಯವರು ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ವಿರೋಧೀ ಸಂವೇದನೆಯ ಮುಖ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. 1961ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್ [[ವೊಸ್ಟೋಕ್-1|ಮೊದಲ ಮಾನವಸಹಿತ ವ್ಯೋಮನೌಕೆ]]ಯನ್ನು ಉಡಾಯಿಸಿತು. ಇದರ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಜಾನ್ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ|ಜಾನ್ ಎಫ್ ಕೆನಡಿ]]ಯವರು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವೇ ಮೊದಲು [[ಅಪೊಲೋ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ|"ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಾನವ"]]ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಕರೆ ನೀಡಿದರು, ಅದನ್ನು 1969ರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿಸಿದರು. ಆದರೆ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಸೇನೆಯು ಕ್ಯೂಬಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ [[ಕ್ಯೂಬಾದ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು|ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆ]]ಯನ್ನು ಕೆನಡಿ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಏನೇ ಆದರೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. [[ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳುವಳಿ (1955–1968)|ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳುವಳಿ]]ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದಾಗಿ [[ರೋಸಾ ಪಾರ್ಕ್ಸ್‌|ರೋಸಾ ಪಾರ್ಕ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್, ಜು.|ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್ ಜೂನಿಯರ್‌]]ರಂತಹ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಗೆ ಹೋರಾಡುವಂತಾಯಿತು. 1963ರಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ ಹತ್ಯೆ|ಕೆನಡಿಯವರ ಹತ್ಯೆ]]ಯನಂತರ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಲಿಂಡನ್‌ ಬಿ. ಜಾನ್ಸನ್‌|ಲಿಂಡಾನ್ ಬಿ.ಜಾನ್ಸನ್‌]]ರವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ [[1964ರ ಸಿವಿಲ್ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ|1964ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕಿನ ಕಾನೂನು]] ಮತ್ತು [[1965ರ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ|1965ರ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕಿನ ಕಾನೂನು‌]] ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. ಜಾನ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಂದ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ನಿಕ್ಸೊನ್‌|ರಿಚರ್ಡ್ ನಿಕ್ಸನ್‌]]ರವರು ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಮರವನ್ನು ಏಷ್ಯಾದ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು ಮತ್ತು [[ವಿಯಾಟ್ನಾಂ ಯುದ್ಧ|ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. [[ಲೈಂಗಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ]], [[ಕಪ್ಪು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ]] ಮತ್ತು [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್ ಯುದ್ಧದ ವಿರುದ್ಧ|ಸಮರ ವಿರೋಧ]]ಗಳಿಂದಾಗಿ [[1960ರ ವಿರುದ್ಧಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತಿ ಚಳುವಳಿ]]ಯು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಡಿತು. [[ಬೆಟ್ಟಿ ಫ್ರಿಯಡನ್|ಬೆಟ್ಟಿ ಫ್ರೀಡನ್]], [[ಗ್ಲೊರಿಯ ಸ್ಟೈನೆಮ್|ಗ್ಲೋರಿಯಾ ಸ್ಟೀನೆಮ್]] ಮತ್ತಿತರರು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾಪರ ಚಳುವಳಿಗಳು|ಹೊಸ ಅಲೆಯ ಸ್ತ್ರೀವಾದ]]ವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿತು. [[ವಾಟರ್‌ಗೇಟ್ ಹಗರಣ]]ದಿಂದಾಗಿ 1974ರಲ್ಲಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ನಿಕ್ಸನ್ ಅವರು ಹೀಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸಂಯಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ಅಧಿಕಾರದ ದುರ್ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಉಂಟಾದ [[ದೋಷಾರೋಪಣೆ|ದೋಷಾರೋಪ]]ಣೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವರು ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ [[ಗೆರಾಲ್ಡ್ ಫೋರ್ಡ್]] ಅವರ ತರುವಾಯ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಪಟ್ಟಿ|ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ]]. [[ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾರ್ಟರ್|ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾರ್ಟರ್‌]]ರವರ 1970ರ ಆಡಳಿತವನ್ನು [[ಉಬ್ಬರಮಂದ ಸ್ಥಿತಿ|ಹಸಿವು-ನಿರುದ್ಯೋಗದ ಸಮಯ]] ಎಂದು ಹಾಗೂ [[ಇರಾನ್ ಒತ್ತೆಯಾಳು ಬಿಕ್ಕಟು|ಇರಾನ್ ಒತ್ತೆಯಾಳು ಸಂದಿಗ್ಧ]]ತೆಯ ಸಮಯ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 1980ರಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ರೊನಾಲ್ಡ್ ರೆಗನ್|ರೊನಾಲ್ಡ್ ರೇಗನ್]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆ|ಅಮೆರಿಕಾ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಸರಿದಾರಿಗೆ ತಂದ]] ರಾಯಭಾರಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ರೀಗನಾಮಿಕ್ಸ್|ತೆರಿಗೆ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಸದ್ಬಳಕೆ]]ಯ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದಂತಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಇವರ ಎರಡನೇ ಅವಧಿಯು [[ಇರಾನ್ – ಕೊಂಟ್ರಾ ವ್ಯವಹಾರ|ಇರಾನ್-ಕಾಂಟ್ರಾ]] ಹಗರಣ ಮತ್ತು [[ಶೀತಲ ಸಮರ (1985–1991)|ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಮಹತ್ವದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ]]ಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಂತರದ ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್ ಒಡಕಿನಿಂದ ಶೀತಲ ಸಮರವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. === ಸಮಕಾಲೀನ ಘಟನೆಗಳು === {{seealso|September 11 attacks|Iraq War|Late 2000s recession}} [[ಚಿತ್ರ:World-Trade-Center 9-11.jpg|thumb|right|ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಳಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11, 2001]] [[ಜಾರ್ಜ್ ಹಾರ್‌ಬರ್ಟ್ ವಾಕರ್ ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ವಾಕರ್ ಬುಶ್]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಆರಂಭಿಸಿದ [[ಕೊಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ|ಗಲ್ಫ್ ಸಮರ]] ಮತ್ತು [[ಬಿಲ್ ಕ್ಲಿಂಟನ್]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಯುಗೊಸ್ಲವ್ ಯುದ್ಧಗಳು|ಯುಗೋಸ್ಲಾವ್ ಸಮರ]]ದ ಸೂತ್ರಧಾರನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಒಕ್ಕೂಟವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನಾಗಿ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು. ಆಧುನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಧೀರ್ಘವಾದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯು (ಮಾರ್ಚ್ 1991 ರಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ 2001) ಕ್ಲಿಂಟನ್ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು [[ಡಾಟ್ -ಕಾಂ ಬಬ್ಬಲ್|ಡಾಟ್-ಕಾಂ ಬಬಲ್‌]]ನವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archive-date=2006-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|url-status=dead}}</ref> 1998ರಲ್ಲಿ ಒಂದು [[ಪೌಲಾ ಜೋನ್ಸ್|ಸಿವಿಲ್ ಮೊಕದ್ದಮೆ]] ಮತ್ತು [[ಲೆವಿನ್‌ಸ್ಕಿ ಹಗರಣ|ಲೈಂಗಿಕ ಹಗರಣ]]ದಿಂದಾಗಿ [[ಬಿಲ್ ಕ್ಲಿಂಟನ್ ದೋಷಾರೋಪಣೆ|ಕ್ಲಿಂಟನ್‌ರವರ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ]] ಮಾಡಲಾಯಿತಾದರೂ ಅವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ, 2000|2000ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ]]ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ಯೆ [[ಬುಷ್ ವಿ. ಗೋರೆ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿ]]ನಿಂದಾಗಿ ಪರಿಹಾರಗೊಂಡು ಜಾರ್ಜ್ ಎಚ್.ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಬುಷ್‌ನ ಪುತ್ರರಾದ [[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯು.ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಬುಷ್]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11ರ ದಾಳಿ|ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11, 2001]]ರಂದು [[ಅಲ್-ಕೈಯಿದಾ|ಅಲ್-ಖಾಯಿದಾ]] ಉಗ್ರರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಟ್ಟಡ|ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಳಿಗೆ]] ಮತ್ತು ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿ.ಸಿಯ ಹತ್ತಿರದ [[ದಿ ಪೆಂಟಗನ್|ಪೆಂಟಗಾನ್]] ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಸಾವಿರ ಜನರು ಪ್ರಾಣಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ [[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲು. ಬುಷ್ ನಿವಾಸ|ಬುಷ್ ಆಡಳಿತ]]ವು "[[ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ|ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಸಮರ]]"ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. [[ತಾಲಿಬಾನ್]] ಆಡಳಿತವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅಲ್-ಖಾಯಿದಾ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರಗಳ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗಾಗಿ 2001ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೈನಿಕ ಪಡೆಗಳು [[ಅಫ್ಘಾ‌ನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ (2001–)|ಅಫಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ]] ಮಾಡಿದವು. ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ತಾಲಿಬಾನ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಾರರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. 2002ರಲ್ಲಿ ಬುಷ್ ಆಡಳಿತವು [[ಇರಾಕ್ ಸಮರದ ಸಕಾರಣತೆ|ವಿವಾದದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು]] ಮುಂದೊಡ್ಡಿ ಇರಾಕಿನಲ್ಲಿ [[ಅಳ್ವಿಕೆ ಬದಲಾವಣೆ|ಆಡಳಿತ ಬದಲಾವಣೆ]]ಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು.<ref>{{cite web|title=Many Europeans Oppose War in Iraq|work=USA Today|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|date=2003-02-14|accessdate=2008-09-01}}{{cite web|author=Springford, John|title='Old' and 'New' Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy|publisher=Centre for European Reform|url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|date=December 2003|year=2003|accessdate=2008-09-01|archive-date=2004-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|url-status=dead}}</ref> ನ್ಯಾಟೋ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬೆಂಬಲ ಇರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬುಷ್ ಆಡಳಿತವು ಸೈನಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ [[ನಂಬಿಕೆಯ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸಂಯೋಜಿತ ಸಮ್ಮತಿ]]ಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿತು. ಸಂಯೋಜಿತ ಪಡೆಗಳು [[ಸಮರ ಪೂರ್ವ ಸಿದ್ಧತೆ|ಪೂರ್ವಭಾವಿ]]ಯಾಗಿ, 2003ರಲ್ಲಿ [[2003 ಇರಾಕ್ ಅನ್ವೇಷಣೆ|ಇರಾಕ್‌ನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ]] ಮಾಡಿದವು. ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಮಾಜಿ ಸ್ನೇಹಿತ [[ಸದ್ದಾಂ ಹುಸೇನ್|ಸದ್ದಾಮ್ ಹುಸೇನ್‌‌‌]]ನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. 2005ರಲ್ಲಿ [[ಕತ್ರಿನಾ ಚಂಡಮಾರುತ]]ವು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಗಲ್ಫ್ ಕರಾವಳಿ|ಗಲ್ಫ್‌ನ ಕರಾವಳಿ]]ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ, ನಂತರ ಗಂಭೀರ ಹಾನಿಗೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಓರ್ಲಿಯಾನ್ಸ್|ನ್ಯೂ ಓರ್ಲಿಯನ್ಸ್‌]] ವಿಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿತು. ನವೆಂಬರ್ 4, 2008ರಲ್ಲಿ [[2000ರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿಕೆ#ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆ]]ಯ ಮಧ್ಯೆ [[ಬರಾಕ್ ಓಬಾಮ|ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮಾ]]ರವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಇವರು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ. == ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಗಳು == {Main|[[:en:Federal government of the United States]]|[[:en:Elections in the United States]]} *[[ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗಳು]]--[[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ]] [[ಚಿತ್ರ:Capitol Building Full View.jpg|thumb|right| ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಮನೆಯಾಗಿರುವ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸರಕಾರದ ಕಾರ್ಯಾಲಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರ]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತಿನ ಅತೀ ಹಳೆಯ ಉಳಿದಿರುವ [[ಫೆಡರೇಶನ್|ಒಕ್ಕೂಟರಾಷ್ಟ್ರ]]ವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ]]ವಾಗಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಾನೂನು|ಕಾನೂನಿಂ]]ದ ರಕ್ಷಿಸಿಲ್ಪಟ್ಟ [[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಹಕ್ಕುಗಳು|ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಕ್ಕು]]ಗಳು [[ಬಹುಮತ ಕಾಯ್ದೆ|ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರ ಆಡಳಿತ]]ವನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ಶೆಬ್, ಜಾನ್ ಎಮ್., ಅಂಡ್ ಜಾನ್ ಎಮ್. ಶೆಬ್ II (2002). ''ಎನ್ ಇಂಟ್ರಡಕ್ಷನ್ ಟು ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಲೀಗಲ್ ಸಿಸ್ಟಮ್'' ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್, ಕೆವೈ: ಡೆಲ್ಮರ್, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.</ref> ಇದು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ [[ಮಾದರಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ|ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ]] ರಚನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನಾಗರಿಕರು ಫೆಡರಲ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮತದಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.<ref>ರಸ್ಕಿನ್, ಜೇಮ್ಸ್ ಬಿ. (2003 ''ಓವರ್‌ರೂಲಿಂಗ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ: ದಿ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್ ವರ್ಸಸ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಪೀಪಲ್'' ಲಂಡನ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಂತೆ, ಸರ್ಕಾರವು [[ಶಕ್ತಿಗಳ ವಿಭಜನೆ|ಚೆಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಫೆಡರಲಿಸಂ#ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕದ ಫೆಡರಲಿಸ್ಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು ಫೆಡರಲ್, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಎಂಬ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗಗಳು|ಮೂರು ಹಂತದ ಸರ್ಕಾರದ]] ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುತ್ತಾರೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಕೆಲಸವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಕೌಂಟಿ(ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ಕೌಂಟಿ]] ಮತ್ತು ಪೌರಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಡಳಿತದ ಮಧ್ಯೆ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ಯ ನಾಗರಿಕರ [[ಬಹುಮತ ಪದ್ಧತಿ|ಬಹುಮತ]]ದಿಂದ ಆರಿಸಿ ಬಂದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಫೆಡರಲ್ ಹಂತದಲ್ಲಿ [[ಅನುಪಾತಾಧಾರಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ|ಅನುಪಾತದ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿತ್ವ]] ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕೆಳ ಹಂತದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಕಡಿಮೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಫೆಡರಲ್ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹಾಗೂ [[ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ (ಸರ್ಕಾರ)|ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ]]ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕಾರ್ಯಾಂಗದಿಂದ ನಾಮಾಂಕಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗದಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಜನರಿಂದ ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left| ವೈಟ್ ಹೌಸ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ದ್ವಾರ, ಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ.]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರವು ಮೂರು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: *[[ಶಾಸಕಾಂಗ]]: [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂಪುಟ|ಸೆನೆಟ್]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮನೆ|ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮನೆ]]ಯಾದಂತಹ [[ಬೈಕ್ಯಾಮೆರಲಿಸಂ|ಉಭಯ ಸದನ]]ಗಳ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಸಮ್ಮಿಳನ]]ವು [[ಫೆಡರಲ್ ಕಾನೂನು]]ಗಳ ರಚನೆ, [[ಸಮರ ಘೋಷಣೆ|ಸಮರ ಸಾರುವಿಕೆ]] ಹಾಗೂ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡುವಂತದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು [[ಹಣದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ|ಹಣಕಾಸಿನ ಶಕ್ತಿ]] ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿನ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತಹ [[ದೋಷಾರೋಪಣೆ|ದೋಷಾರೋಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿ]]ಯನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. *[[ಕಾರ್ಯಾಂಗ (ಸರ್ಕಾರ)|ಕಾರ್ಯಾಂಗ]]: [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ|ಅಧ್ಯಕ್ಷ]]ರು [[ಸೇನಾಪಡೆ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ|ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ]]ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, [[ಬಿಲ್ (ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಕಾನೂನು)|ಶಾಸಕಾಂಗದ ಮಸೂದೆ]]ಗಳು ಕಾನೂನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗುವ ಮುಂಚೆಯೇ ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿರಾಕರಣಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಫೆಡರಲ್ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್|ಸಂಪುಟ]] ಮತ್ತು ಇತರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. * [[ನ್ಯಾಯಾಂಗ]]: ಕಾನೂನಿನ ಅರ್ಥವಿವರಣೆ ನೀಡುವ ಮತ್ತು [[ಸಾಂವಿಧಾನಿಕತೆ|ಅಸಾಂವಿಧಾನಿಕ]] ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದವುಗಳನ್ನು ಸರಿತಿರುಗಿಸುವ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ದ ಮತ್ತು ಕೆಳ ಹಂತದಲ್ಲಿನ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಂಪುಟದಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right| ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಕಟ್ಟಡದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮುಂಭಾಗ]] *ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮನೆಯು 435 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೂ ಒಂದು [[ಸಮ್ಮಿಳಿತ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌|ಕಾಂಗ್ರೆಶ್ಶನಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌]]ಗಳಿಗೆ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾದ ನಂತರ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಪುನರ್‌ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಡೆದರೆ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ ತೊಂಬತ್ತರಷ್ಟು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಆರಿಸಿ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ.<ref name="twsSEPnn01">{{cite news | author = Perry Bacon Jr. | title = Post Politics Hour: Weekend Review and a Look Ahead | newspaper = Washington Post | date = August 31, 2009 | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2009/08/27/DI2009082703265.html | accessdate = 2009-09-20 }}</ref><ref name="twsSEP03">{{cite book | last = Huckabee | first = David C. | title = Reelection Rates of Incumbents | publisher = Novinka Books, an imprint of Nova Science Publishers | date = 2003 | location = Hauppauge, New York | pages = 21 | url = https://books.google.com/books?id=NSFntwPRYmUC&dq=congress%3F+re-election%3F+statistic%3F+(%2290%25%22+or+%2290+percent%22)&pg=PA21 | doi = | id = | isbn = 1-59033-5090-0}}</ref><ref name="twsSEPoo">{{cite document | url=http://74.125.113.132/search?q=cache:7vwfDnZQrecJ:https://www.policyarchive.org/bitstream/handle/10207/265/95-361_19950308.pdf%3Fsequence%3D1+congress%3F+re-election%3F+statistic%3F+(%2290%25%22+or+%2290+percent%22)&cd=7&hl=en&ct=clnk&gl=us&client=firefox-a | title=Reelection rate of House Incumbents 1790-1990 Summary (page 2) | version= | format=.PDF | publisher=Congressional Research Service -- The Library of Congress | author=David C. Huckabee -- Analyst in American National Government -- Government Division | date=1995-03-08 | accessdate=2009-09-20 }}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="twsSEPnn05">{{cite news | author = Janice Francis-Smith | title = Waging campaigns against incumbents in Oklahoma | publisher = The Oklahoma City Journal Record | date = 2008-10-22 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4182/is_20081022/ai_n30925232/ | accessdate = 2009-09-20 | archive-date = 2010-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100510101334/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4182/is_20081022/ai_n30925232/ | url-status = dead }}</ref><ref name="twsSEPnn06">{{cite news | author = | title = How To Clean Up The Mess From Inside The System, A Plea--And A Plan--To Reform Campaign Finance Before It's Too | publisher = NEWSWEEK | date = Oct 28, 1996 | url = http://www.newsweek.com/id/103143 | accessdate = 2009-09-20 }}</ref> ಈ ಮನೆಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತೀ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮ್ಮಿಳನದ ಪಾಲು|ಪಾಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ]]. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಗಣತಿ, 2000|2000ದ ಜನಗಣತಿ]]ಯಂತೆ ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳು ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಪ್ರತಿನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಇದೇವೇಳೆ ಆತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾವು ಐವತ್ಮೂರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. *ಸೆನಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನೂರು ಜನ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದು ಪ್ರತೀ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸೆನಟ್‌ ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸದಸ್ಯರು ಆರು ವರ್ಷಗಳ [[ದೊಡ್ಡದಾದ|ದೀರ್ಘ]] ಅವಧಿಗೆ ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗದ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಪ್ರತೀ ಎರಡು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಚುನಾವಣೆಯು ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಗೆ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಾಂಗಕ್ಕೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ಅವಧಿ|ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ]] ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಕ್ಷರು [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ|ನೇರ ಮತಗಳಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಲ್ಲ]]. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಮತಗಳ ಭಾಗಗಳಾದ ಪರೋಕ್ಷ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಎಲೆಕ್ಟೋರಲ್ ಕಾಲೇಜು|ಎಲೆಕ್ಟೋರಲ್ ಕಾಲೇಜು]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ]]ಗಳು ಒಂಭತ್ತು ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಕಠಿಣವಾದ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ನೆಬ್ರಸ್ಕಾ]]ವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ [[ಬಹುಮುಖೀ|ಏಕಸದನ]]ಗಳ ಶಾಸಕಾಂಗವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತೀ ರಾಜ್ಯದ [[ಗವರ್ನರ್#ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಗವರ್ನರ್]] ನೇರವಾಗಿ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಯಿದೆ ಕ್ರಮಗಳು ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಫೆಡರಲ್‌ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಸಂವಿಧಾನದ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಅದನ್ನು ಅನೂರ್ಜಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ಪಠ್ಯವು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳೊಡನೆ ಇರಬೇಕಾದ ಸಂಬಂಧದ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಂದನೇ ಅಧಿನಿಯಮ|ಮೊದಲನೇ ಅಧಿನಿಯಮ‌]]ವು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೇಬಿಯಸ್ ಕಾರ್ಪಸ್|ಹೇಬಿಯಸ್ ಕಾರ್ಪಸ್‌]]ನ "ಮಹಾ ನಿರೂಪ"ವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೂರನೇ ಅಧಿನಿಯಮ|ಮೂರನೇ ಆರ್ಟಿಕಲ್‌]] ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ [[ನ್ಯಾಯ ತೀರ್ಮಾನ#ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸಮಿತಿಯ ವಿಚಾರಣೆಯ ಹಕ್ಕ]]ನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಐದನೇ ಅದಿನಿಯಮ|ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಗೆ]] ನಾಲ್ಕನೇ ಮೂರು ಭಾಗದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನವು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಬಾರಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೊದಲ ಹತ್ತು ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕು ಮಸೂದೆ|ಬಿಲ್ ಆಪ್ ರೈಟ್ಸ್‌]]ಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ]]ಯು ಅಮೆರಿಕದವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿರುವುದಾಗಿದೆ. === ಪಕ್ಷಗಳು, ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ === {{Main|Politics of the United States|Political ideologies in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Barack Obama - ITN.jpg|thumb|ಜನವರಿ 20, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಜಾನ್ ಜಿ.ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ಅವರಿಂದ ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಪ್ರಮಾಣವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ [[ದ್ವಿ ಪಕ್ಷ ಪದ್ಧತಿ|ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಹಂತಗಳ ಚುನಾಯಿತ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಆಡಳಿತದ [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚುನಾವಣೆ]]ಯು, ಪ್ರಮುಖ ಪಕ್ಷಗಳ ನೇಮಕಗೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ [[ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ|ಮಹಾ ಚುನಾವಣೆ]]ಗೆ ಆರಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ, 1856|1856ರ ಮಹಾ ಚುನಾವಣೆ]]ಯವರೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಪಕ್ಷಗಳಾಗಿ [[ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಇತಿಹಾಸ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|1824]]ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ಪಕ್ಷ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷದ ಇತಿಹಾಸ|1854]]ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷ]]ವು ಕಂಡುಬಂತು. ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ [[ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ)|ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷ]]ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ, ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[ಥಿಯೊಡರ್ ರೂಸ‌್ವೆಲ್ಟ್‌|ಥಿಯೋಡರ್ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್]] ರ [[ಪ್ರೊಗ್ರೆಸ್ಸಿವ್ ಪಕ್ಷ (ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ, 1912)|ಪ್ರೊಗ್ರೆಸ್ಸಿವ್]] ಪಕ್ಷವು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ,1912|1912]]ರಲ್ಲಿ 20% ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕದ [[ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷವು ಬಲ ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯವಾದ|ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ]]ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ಪಕ್ಷವು ಎಡ ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಧುನಿಕ ಉದಾರವಾದ|ಉದಾರವಾದ]]ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ. [[ಕೆಂಪು ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನೀಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳು|ನೀಲಿ ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶ (ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕ )|ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್]], [[ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ#ರಾಜಕೀಯ|ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ]] ಮತ್ತು [[ವಾಯುವ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ#ರಾಜಕೀಯ|ಈಶಾನ್ಯ]] ರಾಜ್ಯಗಳು ಉದಾರವಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲವೃದ್ಧಿ|ಕೆಂಪು ರಾಜ್ಯ]]ಗಳಾದ [[ಮಧ್ಯಪೂರ್ವ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ#ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು|ಗ್ರೇಟ್ ಪ್ಲೇನ್ಸ್‌]]ನ ಭಾಗಗಳು, [[ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ#ರಾಜಕೀಯ|ಕಲ್ಲಿನ ಪರ್ವತಗಳು]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಕೀಯ|ದಕ್ಷಿಣ]]ದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ 2008|2008ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿಬಂದಿರುವ ಡೆಮಾಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ [[ಬರಾಕ್ ಓಬಾಮ|ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮಾ]]ರವರು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಪಟ್ಟಿ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 44ನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷ]] ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಹಿಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮೂಲದ ಪೀಳಿಗೆಯವರಾಗಿದ್ದರು. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮನೆಯ ಚುನಾವಣೆ, 2008|ಹೌಸ್]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂಪುಟ ಚುನಾವಣೆ, 2008|ಸೆನೆಟ್]]ದಲ್ಲಿ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು 2008ರ ಚುನಾವಣೆಯೂ ಕಂಡಿದೆ. [[111ನೇ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮ್ಮೇಳನ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 111ನೇ ಸಭೆ]]ಯು ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ, ಐವತ್ತೇಳು ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು, ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ರ ಜೊತೆ ರಹಸ್ಯ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಇಬ್ಬರು [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ(ರಾಜಕಾರಣಿ)|ಸ್ವತಂತ್ರರು]] ಮತ್ತು 40 ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ನರನ್ನು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಖಾಲೀ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 256 ಡೆಮಾಕ್ರಾಟ್‌ರನ್ನು ಮತ್ತು 178 ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ನರನ್ನು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಖಾಲೀ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೌಸ್ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. == ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗಗಳು == {{Main|ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಗಳು}} {{See|Territorial evolution of the United States|Territorial acquisitions of the United States}} ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು 50 ರಾಜ್ಯಗಳ [[ಫೆಡರೇಶನ್|ಫೆಡರಲ್ ಒಕ್ಕೂಟ]]ವಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿಯ ಮೂಲ ಹದಿಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ತಿರುಗಿಬಿದ್ದ [[ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತುಗಳು|ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತು]]ಗಳಿಂದ ಆದವುಗಳಾಗಿವೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದ ತಲೆಮಾರಿನ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು (ರಾಜ್ಯದಾಚೆಗಿನ ಭೂಭಾಗಗಳು) ಫೆಡರಲ್ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಂದ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳು. [[ವರ್ಜೀನಿಯಾ]]ದಿಂದ [[ಕೆಂಟುಕಿ]], [[ಉತ್ತರ ಕೆರೊಲಿನ|ಉತ್ತರ ಕೆರೊಲಿನಾ]]ದಿಂದ [[ಟೆನ್ನೆಸ್ಸಿ|ಟಿನ್ನೀಸ್]], [[ಮೆಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್|ಮೆಸಾಚ್ಯುಸೆಟ್ಸ್‌]]ನಿಂದ [[ಮೈನೆ]] ಈ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಮೂಲರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯು.ಎಸ್‌, ಸಮರದ ಮೂಲಕ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡವು ಅಥವಾ ಖರೀದಿಸಿದ್ದಾಗಿವೆ. ಒಂದು ಅಪವಾದವೆಂದರೆ, ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಸೇರುವ ಮೊದಲು [[ವೆರ್ಮಾಂಟ್]], [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್]] ಮತ್ತು [[ಹವಾಯಿ]] ಈ ಮೂರೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಈ ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸದ ಮೊದಲ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.[[ಅಮೇರಿಕಾದ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧ|ಅಮೆರಿಕದ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಜೀನಿಯಾದಿಂದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜಿನಿಯಾ|ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜೀನಿಯಾ]]ವು ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇತ್ತೀಚಿನ ರಾಜ್ಯವಾದ ಹವಾಯಿಯು ಅಗಸ್ಟ್ 21, 1959ರಂದು ರಾಜ್ಯ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ರಾಜ್ಯಗಳು ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ [[ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದು|ಮುಕ್ತ]]ವಾಗುವ [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ವಿ.ವೈಟ್|ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ]]. ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದೇಶದ ಇನ್ನೆರಡು ಸಮಗ್ರ ಭಾಗಗಳೆಂದರೆ ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಹಾಗೂ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್‌ನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ [[ಫೆಡರಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌]]. ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ [[ಪಾಮಿರಾ ಅಟೊಲ್]] ಕೂಡಾ, ಜನವಸತಿಯಿಲ್ಲದ, ದೇಶಕ್ಕೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಭಾಗವೇ]] ಆಗಿದೆ. ಐದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸಮುದ್ರಲ್ಲಿನ ಆಡಳಿತದ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆರಿಬಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಪೋರ್ಟೋ ರಿಕೋ|ಪೊರ್ಟೋ ರಿಕೋ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿರ್ಜಿನ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವರ್ಜಿನ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಹಾಗೂ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮೊಯ|ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮೋವಾ]], [[ಗುವಾಮ|ಗುವಾಮ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಮರಿಯಾನ ದ್ವೀಪಗಳು]]. ಈ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು (ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮೋವಾವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೌರತ್ವ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಹಕ್ಕು|ಅಮೆರಿಕದ ಪೌರತ್ವವನ್ನು]] ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. {{USA midsize imagemap with state names}} == ವಿದೇಶಿ ಸಂಬಂಧಗಳು ಹಾಗೂ ಸೇನೆ == {{Main|Foreign policy of the United States|United States armed forces}} [[ಚಿತ್ರ:President Barack Obama meets Prime Minister Gordon Brown.jpg|thumb|right|ಯುನೈಟ್‍ಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಗೊರ್ಡೊನ್ ಬ್ರೌನ್ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಒಬಾಮ]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ರಾಜಕೀಯ, ಸೇನಾ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಸಮಿತಿ]]ಯ ಖಾಯಂ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಧಾನಕಚೇರಿ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಲಯ]]ವಿದೆ. ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳೂ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿ.ಸಿ ಯಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಯಭಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಾಯಭಾರ ಕಛೇರಿ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮತ್ತು ದೇಶಾದ್ಯಂತ [[ನಿಯೋಗಿ(ಪ್ರತಿನಿಧಿ)|ವಾಣಿಜ್ಯ ದೂತಾವಾಸ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಸುಮಾರು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳೂ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನನಲ್ಲಿ ರಾಯಭಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅಮೆರಿಕನ್ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ನಿವಾಸ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದರೆ [[ಕ್ಯೂಬಾ – ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ಕ್ಯೂಬಾ]], [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ - ಇರಾನ್ ಸಂಬಂಧ|ಇರಾನ್]], [[ಉತ್ತರ ಕೊರಿಯ – ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ಉತ್ತರ ಕೊರಿಯಾ]], [[ಭೂತಾನ್‌|ಭೂತಾನ್]], [[ಸುಡಾನ್]] ಮತ್ತು [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಚೀನಾ ಗಣರಾಜ್ಯ]] (ತೈವಾನ್) ಗಳು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜೊತೆ ಔಪಚಾರಿಕ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ - ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ [[ಕೆನಡಾ – ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ಕೆನಡಾ]]ದೊಂದಿಗೆ [[ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ -ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಸಂಬಂಧ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್ – ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ನ್ಯೂಝಿಲ್ಯಾಂಡ್]], [[ಜಪಾನ್ – ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ಜಪಾನ್]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯ– ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]], [[ಇಸ್ರೇಲ್ – ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧ|ಇಸ್ರೇಲ್]], ಮತ್ತು ಇತರೆ [[ನ್ಯಾಟೋ]] ಸದಸ್ಯತ್ವದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆ ದೃಢವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ -ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಸಂಬಂಧ|ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]ದ ಜೊತೆಗೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದ|ಮುಕ್ತ ವಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದ]]ಗಳಾದ [[ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದ]]ಗಳ ಮತ್ತು [[ಅಮೆರಿಕ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಅಮೆರಿಕದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಂಘಟನೆ]]ಯ ಮೂಲಕ ನೆರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಆಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಚೀನಾ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ವು ಸುಮಾರು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 1.6 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟು [[ರಕ್ಷಣೆ (ಹಣಕಾಸು)|ಶೇರುಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿರುವ,<ref>[http://www.reuters.com/article/bondsNews/idUSPEK16627420090820 ಚೀನಾ ಮಸ್ಟ್ ಕೀಪ್ ಬೈಯಿಂಗ್ ಯುಎಸ್ ಟ್ರೆಶರೀಸ್ ಫಾರ್ ನೌ-ಪೇಪರ್].ರಾಯ್ಟರ್ಸ್‌ಅಗಸ್ಟ್ 19, 2009.</ref> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಲ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಾಲದ ಋಣ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತೀದೊಡ್ಡ ವಿದೇಶೀ ಹಣಕಾಸುದಾರನಾಗಿದೆ.<ref>[http://money.cnn.com/2009/07/29/news/economy/china_america_lender_respect.fortune/index.htm ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಲರ್ನ್ಸ್ ಟು ಟ್ರೀಟ್ ಚಿನಾ ವಿತ್ ಕೇರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129072457/http://money.cnn.com/2009/07/29/news/economy/china_america_lender_respect.fortune/index.htm |date=2014-01-29 }}.CNNMoney.com. ಜುಲೈ 29, 2009.</ref> 2005ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು 27$ ಬಿಲಿಯನ್ ಹಣವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತದಲ್ಲಿ [[ಅಧಿಕೃತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಹಾಯ|ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನೆರವಿ]]ಗೆ ಖರ್ಚುಮಾಡಿದೆ. [[ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ|ನಿವ್ಹಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯ]](ಜಿಎನ್ಐ) ದಲ್ಲಿ 0.22% ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ದಾನಿ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ದರ್ಜೆಯನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದೆ. ಖಾಸಗೀ ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಂತಹ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು $96 ಬಿಲಿಯನ್ ದಾನ ಮಾಡಿವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ $123 ಬಿಲಿಯನ್ ಹಣವು ಜಿಎನ್‌ಐ ಶೇಕಡಾದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Americans Favor Private Giving, People-to-People Contacts|date=2007-05-24|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2007&m=May&x=20070524165115zjsredna0.2997553|accessdate=2007-06-17}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:USS Abraham Lincoln(CVN 72).jpg|thumb|left|ಯಎಸ್‌ಎಸ್ ''ಅಬ್ರಹಾಂ ಲಿಂಕನ್ '' ವಿಮಾನ ವಾಹನ]] ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯ ದಂಡನಾಯಕನ ಪದವಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] ಹಾಗೂ [[ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಜಂಟಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ|ಜಂಟಿ ಕಾರ್ಯಮುಖ್ಯಸ್ಥ]]ರ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರೇ ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ]]ಯು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೈನ್ಯ|ಭೂಸೇನೆ]], [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನೌಕಾದಳ|ನೌಕಾಸೇನೆ]], [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಡಲಿನ ಸೈನ್ಯದಳ|ಜಲಾಂತರ್ಗತ ಸೇನೆ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ವಾಯುಪಡೆ|ವಾಯುಸೇನೆಯ]] ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕರಾವಳಿ ತೀರ ಕಾವಲುಗಾರರು|ಕರಾವಳಿ ಪಡೆ]]ಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭೂ ರಕ್ಷಣೆ ವಿಭಾಗ|ಗೃಹರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ]]ಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನೌಕಾಪಡೆ ವಿಭಾಗ|ನೌಕಾಸೇನಾ ಇಲಾಖೆ]]ಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. 2005ರಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿಯು 1.38 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/tables/2005/1231militarypersonnel.pdf|title=Department of Defense Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|date=2005-12-31|publisher=Global Policy Forum|accessdate=2007-06-21}}</ref> ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವು ನೂರು ಸಾವಿರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೈನ್ಯದ ಮಿಸಲು ಘಟಕ|ಮೀಸಲು ಪಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ತ್ರೀಯ ಕಾವಲುಗಾರರು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಕ್ಷಕ]]ರನ್ನು ಒಟ್ಟು [[ಒಟ್ಟು ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|2.3 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಪಡೆ]]ಗಾಗಿ ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಸುಮಾರು ಏಳು ಲಕ್ಷ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆಯು ಸ್ವಯಂಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯ ಸೈನ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ|ಕಡ್ಡಾಯ ಸೈನ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಹೊಂದಿದವರನ್ನು [[ಆಯ್ದ ಸೇವೆ ಪದ್ಧತಿ|ಆಯ್ದ ಸೇವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಡಿ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು. ವಿಮಾನಗಳ ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇಂಧನ ಮರುಪೂರಣಾ ಸಂಗ್ರಾಹಕಗಳಿಂದ ಅಮೆರಿಕದ ಪಡೆಗಳು ಶರವೇಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧರನ್ನಾಗಿಸಬಹುದು. ಹನ್ನೊಂದು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ವಿಮಾನ ವಾಹಕಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಡಲ ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯ ಘಟಕ|ಕಡಲತಡಿಯ ಪ್ರಯಾಣ ಘಟಕ]]ಗಳು ನೌಕಾಪಡೆಯ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಫ್ಲೀಟ್ ಫೋರ್ಸಸ್ ಕಮ್ಯಾಂಡ್|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮತ್ತು]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಫೆಸಿಫಿಕ್ ಫ್ಲೀಟ್|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ನೆಲೆ]]ಗಳಲ್ಲಿವೆ. [[ಅಂಟಾರ್ಟಿಕದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಚಟುವಟಿಕೆ|ಅಂಟಾರ್ಕ್ಟಿಕಾವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ]] ಭೂಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹೊರಗೆ, [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೈನದ ಬೆಳವಣಿಗೆ|770 ನೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಮಿಲಿಟರಿಯನ್ನು ನಿಯಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/intervention/2005/basestructurereport.pdf|title=Department of Defense Base Structure Report, Fiscal Year 2005 Baseline|publisher=Global Policy Forum|accessdate=2007-06-21}}</ref> ಈ ಜಾಗತಿಕ ಮಿಲಿಟರಿ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು "ನೆಲೆಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ"ವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|author=Ikenberry, G. John|url=http://people.cas.sc.edu/rosati/ttp.ikenberry.empirereviews.fa.march04.htm|title=Illusions of Empire: Defining the New American Order|work=Foreign Affairs|date=March–April 2004|access-date=2009-11-18|archive-date=2012-05-25|archive-url=https://archive.today/20120525210055/http://people.cas.sc.edu/rosati/ttp.ikenberry.empirereviews.fa.march04.htm|url-status=dead}} {{cite web|author=Kreisler, Harry, and Chalmers Johnson|url=http://globetrotter.berkeley.edu/people4/CJohnson/cjohnson-con3.html|title=Conversations with History|publisher=University of California at Berkeley|date=2004-01-29|accessdate=2007-06-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610041016/http://globetrotter.berkeley.edu/people4/CJohnson/cjohnson-con3.html|url-status=dead}}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಮಿಲಿಟರಿ ಖರ್ಚು $528 ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಜಗತ್ತಿನ 46%ರಷ್ಟು ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ನಂತರದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಲಿಟರಿ ಖರ್ಚು-ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಆಗುವ ಮೊತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತವಾಗಿದೆ. ( ಈ ರೀತಿಯ ಖರ್ಚು-ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ [[ಖರೀದಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ|ಕ್ರಯದ ಶಕ್ತಿಯ ಅನುರೂಪತೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಇದು ನಂತರದ ಆರನೇಯ ಮತ್ತು ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.) 1,756 ರಷ್ಟು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ತಲಾ ಖರ್ಚು-ವೆಚ್ಚವು ಜಗತ್ತಿನ ಸರಾಸರಿ ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚದ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು.<ref>{{cite web|url=http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download|title=The Fifteen Major Spender Countries in 2006|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|year=2007|accessdate=2007-06-20}}</ref> 4.06% ರ ಜಿಡಿಪಿಯು 172 ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಮಿಲಿಟರಿ ಖರ್ಚು-ವೆಚ್ಚಗಳಲ್ಲಿ 27ನೇ ದರ್ಜೆಯದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html|title=Rank Order—Military Expenditures—Percent of GDP|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-05-31|accessdate=2007-06-13|archive-date=2018-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120113336/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html|url-status=dead}}</ref> 2009ರ ಉದ್ದೇಶಿತ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸೈನ್ಯದ ಅಯವ್ಯಯ ಪತ್ರ|ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಆಯವ್ಯಯ]]ವು $515.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು 2008ಕ್ಕಿಂತ 7%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 2001ರ ನಂತರ 74% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/omb/budget/fy2009/defense.html|title=Department of Defense|publisher=Office of Management and Budget|work=Budget of the United States Government, FY 2009|accessdate=2008-03-02|archive-date=2008-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306191929/http://www.whitehouse.gov/omb/budget/fy2009/defense.html|url-status=dead}}</ref> [[ಇರಾಕ್ ಯುದ್ಧ|ಇರಾಕ್ ಸಮರ]]ದ ಖರ್ಚನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ ಸುಮಾರು $2.7 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Goldman, David|url=http://money.cnn.com/2008/06/11/news/economy/iraq_war_hearing/|title=Iraq War Could Cost Taxpayers $2.7 Trillion|publisher=CNNMoney|date=2008-06-12|accessdate=2009-03-10|archive-date=2008-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080717162004/http://money.cnn.com/2008/06/11/news/economy/iraq_war_hearing/|url-status=dead}}</ref> ಮೇ 3, 2009ರವರೆಗೆ ಸಮರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 4,284 ಸೈನಿಕರು ಸಾವು-ನೋವು ಅನುಭವಿಸಿದರು ಮತ್ತು 31,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೈನಿಕರು ಗಾಯಾಳುಗಳಾದರು.<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|title=Iraq Coalition Casualties|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2009-05-03|accessdate=2009-05-03|archive-date=2011-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|url-status=dead}}</ref> == ವಾಣಿಜ್ಯ == {{Main|Economy of the United States}} {| class="wikitable sortable " border="1" style="border:1px black;float:right;margin-left:1em" |- ! style="background:#f99" colspan="2"|ಆರ್ಥಿಕ ಸೂಚಕಗಳು |- | [[ನಿರುದ್ಯೋಗ]] | 9.4%<sup>ಜುಲೈ 2009</sup><ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2009-08-07|accessdate=2009-08-09}}</ref> |- | GDP ಬೆಳವಣಿಗೆ | −1.0%<sup>2Q 2009</sup> [0.4%<sup>2008</sup>]<ref>{{cite web |date=2009-07-31 |title=Gross Domestic Product |url=http://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826171407/https://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls |archive-date=2009-08-26 |accessdate=2009-08-06 |publisher=Bureau of Economic Analysis}}ಚೇಜ್ ಈಸ್ ಬೇಸ್ಡ್ ಆನ್ [[ಸರಣಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳು|ಚೈನ್‌ಡ್ 2005 ಡಾಲರ್ಸ್]] ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲೀ ಗ್ರೋತ್ ಈಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ಡ್ ಆಸ್ ಎನ್ ಆನ್ಯುವಲೈಸ್ಡ್ ರೇಟ್.</ref> |- | [[ಗ್ರಾಹಕ ಬೆಲೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ|CPI]] ಹಣದುಬ್ಬರ | −2.1%<sup>{{as of|date=2009|June|alt=July 2008 – July 2009}}</sup><ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: July 2009|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2009-08-14|accessdate=2009-08-23}}</ref> |- | [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಲ|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಲ]] | $11.808 trillion<sup>ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 18, 2009</sup><ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2009-09-21|archive-date=2011-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|url-status=dead}}</ref> |- | [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಡತನ|ಬಡತನ]] | 13.2%<sup>2008</sup><ref name="CBPR08">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2009pubs/p60-236.pdf|title=Income, Poverty and Health Insurance Coverage in the United States: 2008|publisher=U.S. Census Bureau|date=2009-09-10|accessdate=2009-09-16}}</ref> |} ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ|ಬಂಡವಾಳಗಾರ]]ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ [[ಮಿಶ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯಾಗಿದೆ. ಸಮೃದ್ಧ [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲ|ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮೂಲಸೌಲಭ್ಯ]]ಗಳು, ಸುಸಜ್ಜಿತ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇದಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆದಿದೆ.<ref>{{cite book|title=Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny|url=https://archive.org/details/naturalresources0000unse_f4n2|author=Lederman, Daniel, and William Maloney|publisher=World Bank|year=2007|isbn=978-0821365458|page=[https://archive.org/details/naturalresources0000unse_f4n2/page/185 185]}}</ref> [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ನಿಧಿ|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನಿಟರಿ ನಿಧಿ]]ಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವ್ಯಾಪಾರ ದರದಲ್ಲಿನ 23% [[ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪನ್ನ|ನಿವ್ಹಳ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ]]ವನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 14.3% ಜಿಡಿಪಿಯು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಖರೀದಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ|ಕ್ರಯದ ಶಕ್ತಿಯ ಅನುರೂಪತೆ]]ಯ ನಿವ್ಹಳ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪನ್ನವು ಸುಮಾರು 21% ಆಗಿದೆ.(ppp)<ref name="IMF GDP"/> ಜಗತ್ತಿನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಿಡಿಪಿಯು, 2007ರಲ್ಲಿನ pppಯಂತೆ [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್‌]]ನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದ ಜಿಡಿಪಿಯು 4%ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=Rank Order—GDP (Purchasing Power Parity)|publisher=CIA|work=World Factbook|date=2008-10-09|accessdate=2008-10-21|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> [[ಜಿಡಿಪಿ ಮೇಲಿನ (ಪಿಪಿಪಿ) ತಲಾ ವರಮಾನದ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|pppಯ ತಲಾ ಆದಾಯದ ಜಿಡಿಪಿ]]ಯಂತೆ ಆರನೇಯ ಮತ್ತು [[ಜಿಡಿಪಿ ಮೇಲಿನ (ನಾಮಾಂಕಿತ) ತಲಾ ವರಮಾನದ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ತಲಾ ಆದಾಯದ ನಾಮಮಾತ್ರದ ಜಿಡಿಪಿ]]ಯಂತೆ ದೇಶವು ಹದಿನೇಳನೇ ದರ್ಜೆಯದಾಗಿದೆ.<ref name="IMF GDP"/> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ವಸ್ತುಗಳ ಆಮದಿನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತೀದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರನಾಗಿದೆ. ಆದರೂ [[ತಲಾ ವರಮಾನದ ರಫ್ತುಗಳ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ತಲಾ ರಫ್ತು]] ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. ಕೆನಡಾ, ಚೀನಾ, ಮೆಕ್ಸಿಕೋ, ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಗಳು ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಪಾಲುದಾರರು.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=U.S. Top Trading Partners, 2006|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-03-26}}</ref> ಮುಖ್ಯ ರಫ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಂದರೆ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಯಂತ್ರಗಳು. ಇದೇ ವೇಳೆ ವಾಹನಗಳು ಮುಖ್ಯ ಆಮದು ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/foreign.pdf|title=Table 1289. U.S. Exports and General Imports by Selected SITC Commodity Groups: 2002 to 2005|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|date=October 2006|year=2006|accessdate=2007-08-26}}</ref> [[ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ವರದಿ|ಗ್ಲೋಬಲ್ ಕಾಂಪಿಟಿಟಿವ್‌ನೆಸ್ ವರದಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಒಟ್ಟು ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌|ಸ್ವಿಝರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಈಗ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದೆ.<ref name="Rank2009">{{Cite web| url=http://www.weforum.org/pdf/GCR09/GCR20092010fullrankings.pdf|title = Table 4: The Global Competitiveness Index 2009–2010 rankings and 2008–2009 comparisons| author = World Economic Forum|accessdate=2009-09-09}}</ref> ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007ರಿಂದ [[2000ನೇ ಇಸವಿಯ ಕುಸಿತ|ಹಿಂಜರಿಕೆ]]ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/12/02/business/02markets.html|author=Grynbaum, Michael A.|title=Dow Plunges 680 Points as Recession Is Declared|work=New York Times|date=2008-12-01|accessdate=2008-12-01}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:NYC NYSE.jpg|thumb|ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸ್ಟಾಕ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೆಂಜ್,ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್]] 2009ರಲ್ಲಿ [[ಖಾಸಗೀ ವಲಯ|ಖಾಸಗೀ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ವು ಅಂದಾಜು 55.3%, ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ ಚಟುವಟಿಕೆಯು 24.1%, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಚಟುವಟಿಕೆಯು (ಫೆಡರಲ್ ವಿನಿಮಯವನ್ನೂ ಸೇರಿ) ಇನ್ನುಳಿದ 20.6%ರಷ್ಟನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.usgovernmentspending.com/index.php|title=Government Spending Overview|publisher=usgovernmentspending.com|accessdate=2009-05-09}}</ref> [[ಪೂರ್ವಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಮಾಜ|ಪೂರ್ವ ಔದ್ಯಮಿಕ]]ವಾದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿನ 67.8%ರಷ್ಟನ್ನು [[ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ತೃತೀಯವಲಯ|ಸೇವಾಕ್ಷೇತ್ರ]]ವು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="Econ">{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|accessdate=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs}}</ref> ನಿವ್ಹಳ ವ್ಯವಹಾರ ಜಮೆಯು ಸಗಟು ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ಆದಾಯವು ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಿಮಾಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಬಂದುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/business.pdf|title=Table 726. Number of Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|date=October 2006|year=2006|accessdate=2007-08-26}}</ref> ಇವೆರಡೂ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಔದ್ಯಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/manufact.pdf|title=Table 971. Gross Domestic Product in Manufacturing in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2000 to 2005 (2004)|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|date=October 2006|year=2006|accessdate=2007-08-26}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂರನೇ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದನಾ ದೇಶವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆಮದು ದೇಶವೂ ಕೂಡಾ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|accessdate=2007-09-14|archive-date=2012-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|url-status=dead}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|accessdate=2007-09-14|archive-date=2013-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504153025/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|url-status=dead}}{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2008-08-26|accessdate=2008-09-10}}</ref> ಲವಣ, ಫಾಸ್ಪೇಟ್ಸ್, ಸಲ್ಫರ್, ನೈಸರ್ಗಿಕ ದ್ರವ ಅನಿಲ, ಜೊತೆಗೆ ಅಣುಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೊಲನೆಯದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ|ಕೃಷಿ]]ಯು ಜಿಡಿಪಿಯ<ref name="Econ"/> ಕೇವಲ ೧%ರಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸೋಯಾಬಿನ್<ref>{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|accessdate=2008-03-13|archive-date=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯ<ref>{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn|archivedate=2008-01-12|title=Corn|publisher=U.S. Grains Council|accessdate=2008-03-13|url-status=live}}</ref> ದ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿದೆ. ಡಾಲರ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೂಲಕ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಶೇರು ವಿನಿಮಯ]]ವು ಜಗತ್ತಿನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|accessdate=2007-08-03|archive-date=2013-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409073623/http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|url-status=dead}}</ref> [[ಕೊಕಾ-ಕೊಲಾ|ಕೋಕಾಕೋಲಾ]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಕ್‍ಡೊನಾಲ್ಡ್ಸ್|ಮೆಕ್‌ಡೊನಾಲ್ಡ್ಸ್]], ಇವೆರಡೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಾಂಡ್‌ಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2|title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands|publisher=Cheskin|date=2005-06-06|accessdate=2007-06-19}}</ref> 2೦೦5ರಲ್ಲಿ 155ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜನರು ಉತ್ತಮ ಆದಾಯವಿರುವ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಇವರಲ್ಲಿ 80%ರಷ್ಟು ಜನರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://pubdb3.census.gov/macro/032006/perinc/new05_001.htm|title=Labor Force and Earnings, 2005|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-05-29}}</ref> ಸೇವಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ 79%ರಷ್ಟು ಗರಿಷ್ಠ ಜನರು ಕೆಲಸ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="WF"/> ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯಂಥ ಮುಖ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸುಮಾರು 15.5 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/business.pdf|title=Table 739. Establishments, Employees, and Payroll by Employment-Size Class and Industry: 2000 to 2003|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|date=October 2006|year=2006|accessdate=2007-08-26}}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್‌ನ 30%ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸುಮಾರು 12%ರಷ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಂಘ|ಸಂಘಟಿತ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|accessdate=2007-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archivedate=2005-06-16|url-status=live}}</ref> ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ದರ್ಜೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕು ನೀಡಿದೆ.<ref name="EDBI">{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|accessdate=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}</ref> 1997 ಮತ್ತು 2003ರ ಮಧ್ಯೆ ಸರಾಸರಿ ವರ್ಷದ ಕೆಲಸವು 199 ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.usnews.com/usnews/opinion/articles/031110/10dobbs.htm|author=Dobbs, Lou|title=The Perils of Productivity|work=U.S. News & World Report|date=2003-11-02|accessdate=2007-06-30}}</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತೀಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ 1950ರಿಂದ 1990ರವರೆಗಿನ ಪ್ರತೀ ಘಂಟೆಯ ಉತ್ಪಾದಕತೆಗಿಂತ ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನದಲ್ಲ. ನಾರ್ವೆ, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಮತ್ತು [[ಲಕ್ಸಮ್‍ಬರ್ಗ್|ಲಕ್ಸಂಬರ್ಗ್‌]]ನ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/2005/press/download/ExSumEN.pdf|title=Highlights of Current Labour Market trends|publisher=International Labour Organization|work=Key Indicators of the Labour Market Programme|date=2005-12-09|accessdate=2007-12-20|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000018/http://kilm.ilo.org/2005/press/download/ExSumEN.pdf|url-status=dead}}</ref> ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿಸಿದರೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಪದ್ಧತಿ|ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ದರ]]ವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ ಕೂಲಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ತೆರಿಗೆ ದರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite magazine|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|magazine=Time|accessdate=2007-06-28|archive-date=2010-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|url-status=dead}}</ref> === ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. === {{Main|Income in the United States}} {{seealso|Income inequality in the United States|Poverty in the United States|Affluence in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Chart showing inflation-adjusted percentage increase in mean after-tax household income in the United States 1979–2005.jpg|thumb|300px|1979 ಮತ್ತು 2005ರ ಮಧ್ಯೆ ಗೃಹ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಗರಿಷ್ಠ 1% ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕ್ವಿಂಟೈಲ್‌ಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ನಂತರ ಹಣದುಬ್ಬರವು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಯಿತು. (ಕೆಳಹಂತದ ಮೂಲಕ ಗಳಿಕೆಯ ಗರಿಷ್ಠ 1%ರಷ್ಟು; ಗರಿಷ್ಠ ಹಂತದ ಮೂಲಕ ಕೆಳ ಕ್ವಿಂಟೈಲ್ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.)]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಗಣತಿ ಬ್ಯೂರೊ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಗಣತಿ ವಿಭಾಗ]]ದ ಆಧಾರದಂತೆ [[ಕುಟುಂಬ ಆದಾಯ|ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಪೂರ್ವತೆರಿಗೆ ಆದಾಯ]]ವು 2007ರಲ್ಲಿ $50,233 ಆಗಿದೆ. ಮದ್ಯಮವರ್ಗದ ಆದಾಯವು [[ಮೆರಿಲ್ಯಾಂಡ್|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ]]ಲ್ಲಿ $68,080ಯಿಂದ [[ಮಿಸ್ಸಿಸಿಪ್ಪಿ]]ಯಲ್ಲಿ $36,338ರ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref name="CBPR08"/> [[ಖರೀದಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ|ಕ್ರಯದ ಶಕ್ತಿಯ ಸಮಾನತೆಯ]] ವಿನಿಮಯ ದರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕುಟುಂಬದ ವರಮಾನ#ಅಂತರ್ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೋಲಿಕೆ|ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ದೇಶ]]ದಲ್ಲಿನ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗವು ಸಮವಾಗಿದೆ. ಅವನತಿಯ ನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಡತನ|ಬಡತನದ ದರ]]ವು 1970 ರಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾಯಿತು. ಜೊತಗೆ 11-15% ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಪ್ರತೀವರ್ಷ [[ಬಡತನದ ಪ್ರಾರಂಭ|ಬಡತನ ರೇಖೆ]]ಗಿಂತ ಕೆಳಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ 25 ಮತ್ತು 75ರ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 58.5%ರಷ್ಟು ಜನರು ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ವರ್ಷ ಬಡನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.<ref name="USCB IP&HIC 2007">{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|date=August 2008|year=2008|accessdate=2008-11-13}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hacker|first=Jacob S.|year=2006|title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream|url=https://archive.org/details/greatriskshift00jaco|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=0195335341}}</ref> 2007ರಲ್ಲಿ 37.3 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ.<ref name="CBPR08"/> [[ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ|ಬಡತನ ಸಂಬಂಧವಾದ]] ಮತ್ತು [[ಬಡತನದ ಪ್ರಾರಂಭ|ನಿಶ್ಚಿತ ಬಡತನ]]ವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಲ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳು ಕಠೋರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಾಳಿವೆ.<ref name="Sme">ಸ್ಮೀಡಿಂಗ್, ಟಿ.ಎಮ್ ( 2005. "ಪಬ್ಲಿಕ್ ಪಾಲಿಸಿ: ಎಕಾನಮಿಕ್ ಇನ್‌ಈಕ್ವಲಿಟಿ ಅಂಡ್ ಪಾವರ್ಟಿ: ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಇನ್ ಕಂಪಾರಟಿವ್ ಪರ್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್"''ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲೀ'' 86, 955–983.</ref><ref>ಕೆನ್ವರ್ಥೀ, ಎಲ್. (1999). "Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? "ಡು ಸೋಶಿಯಲ್-ವೆಲ್ಫೇರ್ ಪಾಲಿಸೀಸ್ ರೆಡೂಸ್ ಪಾವರ್ಟಿ? ಎ ಕ್ರಾಸ್-ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಸ್ಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್" ''ಸೋಶಿಯಲ್ ಫೋರ್ಸಸ್'' 77(3), 1119–1139. ಬ್ರಾಡ್ಲೀ, ಡಿ., ಈ.ಹಬರ್, ಎಸ್.ಮೋಲರ್, ಎಫ್.ನೀಲ್ಸನ್, ಎಂಡ್ ಜೆ.ಡಿ.ಸ್ಟೀಫನ್ಸ್ (2003). "ಡಿಟರ್ಮಿನಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ರಿಲೇಟಿವ್ ಪಾವರ್ಟಿ ಇನ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಕಾಪಿಟಲಿಸ್ಟ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸೀಸ್" ''ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೋಶಿಯಲಾಜಿಕಲ್ ರಿವ್ಯೂ'' 68(1), 22–51.</ref> ಇದೇವೇಳೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಲ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯವು ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಸಶಕ್ತ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದೆ.<ref>ಓರ್, ಡಿ. (ನವೆಂಬರ್-ಡಿಸೆಂಬರ್, 2004). ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಈಸ್‌ನಾಟ್ ಬ್ರೋಕನ್: ಸೋ ವೈ ದಿ ರಶ್ ಟು ’ಫಿಕ್ಸ್’ ಇಟ್ ? ಇನ್ ಸಿ.ಸ್ಟರ್ ಅಂಡ್ ಆರ್.ವಾಸುದೇವನ್, ಎಡಿಶನ್.2007''ಕರೆಂಟ್ ಎಕನಮಿಕ್ ಇಶ್ಯೂಸ್''. ಬೋಸ್ಟನ್: ಎಕಾನಮಿಕ್ ಅಫೇರ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೋ.</ref> ಯುವಜನತೆಯು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ..<ref>{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|accessdate=2008-07-24|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|url-status=dead}}</ref> 2007ರ [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಕ್ಕಳ ನಿಧಿ|ಯುನಿಸೆಫ್‌]]ನ ಮಕ್ಕಳ ಉತ್ತಮ ಉನ್ನತಿಯ ಅವಲೋಕನವು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಔದ್ಯಮಿಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದಂತೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಕೊನೆಯದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|accessdate=2007-09-10}}</ref> ಆದರೂ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತಮ ಹೆಚ್ಚಳ, ಕಡಿಮೆ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತು ಕನಿಷ್ಠ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿಕೆಯು 1980ರ ನಂತರ ಮೊದಲಿಗಿಂತ ನಿಧಾನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಆರ್ಥಿಕ ಅಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. 1947 ಮತ್ತು 1979ರ ಮಧ್ಯೆ [[ವಾಸ್ತವ ಆದಾಯ|ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ನಿಜವಾದ ಆದಾಯ]]ವು ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ 80%ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಸಿರಿವಂತರಿಗಿಂತ ಬಡ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದರು.<ref name="Bar">ಬರ್ಟ್ಲೆಸ್, ಎಲ್.ಎಮ್. (2008 ''ಯುನಿಕಲ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ: ದಿ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಎಕಾನಮಿ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯೂ ಗಿಲ್ಡೆಡ್ ಏಜ್''. ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್, ಎನ್‌ಜೆ: ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, C.|year=2008|title=By the Numbers: Income|accessdate=2008-07-24|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|url-status=dead}}</ref> 1980ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ [[[131] ಕುಟುಂಬ ಆದಾಯ|ಮದ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯ]]ವು ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref>{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|accessdate=2007-06-19}}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಲಿಂಗ ಭೇದವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿದ ಕೆಲಸದ ಸಮಯದಿಂದಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಗಳಿಸುವ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಚ್ಚಳವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ನಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ತಾರಕಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತು.(ಗ್ರಾಫನ್ನು ನೋಡಿ)<ref name="Sme"/><ref name="Bar"/><ref>{{cite web |author=Yellen, J. |year=2006 |title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine |url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html |archive-date=2010-12-05 |accessdate=2008-07-24 |publisher=Federal Reserve Board |location=San Francisco}}{{cite web |author=Shapiro, Isaac |date=2005-10-17 |title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise |url=http://www.cbpp.org/10-17-05inc.htm |accessdate=2007-05-16 |publisher=Center on Budget and Policy Priorities}} ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್, ಡಿ. (1998). ''ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕ್ಲಾಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ''. ಬೆಲ್ಮಾಂಟ್, ಸಿಏ: ವಾಡ್ಸ್‌ವರ್ಥ್. ISBN 0-534-50520-1.</ref> 2005ರಲ್ಲಿ ಆದಾಯದ ಪಾಲಿನ ಗರಿಷ್ಠ 1% ರಿಂದ 21.8%ರ ಒಟ್ಟು ವರದಿಯಾದ ಆದಾಯವು 1980ರಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&en=fb472e72466c34c8&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay|work=New York Times|date=2007-03-29|accessdate=2007-05-16}}</ref> ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯುತ ದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref name="Sme"/><ref>{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|date=October 2007|year=2007|accessdate=2008-07-24}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|accessdate=2007-06-17|archive-date=2014-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625144901/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|url-status=dead}}</ref> ಗರಿಷ್ಠ 1%ರಷ್ಟು ಎಲ್ಲ ಫೆಡರಲ್ ತೆರಿಗೆಯ 27.6%ರಷ್ಟನ್ನೂ ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಟ 10%ರಷ್ಟು 54.7%ರಷ್ಟು ಎಲ್ಲ ಫೆಡರಲ್ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml|title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005|publisher=Congressional Budget Office|accessdate=2008-11-02}}</ref> ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಆದಾಯವೆಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶೇಕಡಾ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಯುವಕರು ಶೇಕಡಾ 69.8%ರಷ್ಟು ದೇಶದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಎರಡನೇ ದೇಶವಾಗಿ ಪಾಲನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|date=December 2006|year=2006|accessdate=2006-08-21|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|url-status=dead}}</ref> 33.4% ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು 1% ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher=Federal Reserve Board|work=Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|accessdate=2007-06-24}}</ref> === ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === {{Main|Science and technology in the United States}} {{seealso|Technological and industrial history of the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|right|thumb| 1969ರ ಮೊದಲ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಾನವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಗಗನಯಾತ್ರಿ ಬುಝ್ ಅಲ್ಡ್ರಿನ್]] 19ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳ ಮುಖಂಡನಾಗಿದೆ. 1876ರಲ್ಲಿ [[ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್‌|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್‌]]ನು [[ದೂರವಾಣಿಯ ಅವಿಷ್ಕಾರ|ದೂರವಾಣಿಗಾಗಿನ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪೇಟೆಂಟ್ ಪಡೆದನು.]] [[ಥಾಮಸ್ ಎಡಿಸನ್]] ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು [[ಫೊನೊಗ್ರಾಫ್|ಬೆಳಚ್ಚು ಯಂತ್ರ]], [[ತಾಪಜ್ವಲನ ದೀಪದ ಬಲ್ಬ್|ಬೆಳಕಿನ ಬಲ್ಬ್]], ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ [[ಕೈನೆಟೋಸ್ಕೋಪ್|ಚಲನೆಯ ಕ್ಯಾಮೆರಾ]]ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು. [[ನಿಕೊಲ ಟೆಸ್ಲಾ|ನಿಕೊಲಾ ಟೆಸ್ಲಾ]]ರವರು [[ಎಸಿ ಮೋಟಾರು|ಎಸಿ ಮೋಟರ್]], [[ರೇಡಿಯೋ]]ಗಳಿಗೆ [[ಪರ್ಯಾಯ ವಿದ್ಯುತ್|ಪರ್ಯಾಯ ವಿದ್ಯುತ್ತ]]ನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ರೆನ್ಸನ್ ಈ.ಓಲ್ಡ್ಸ್|ರಾನ್ಸನ್ ಈ. ಓಲ್ಡ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಹೆನ್ರಿ ಫೊರ್ಡ್|ಹೆನ್ರಿ ಫೋರ್ಡ್‌]]ರವರ ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕಂಪನಿಗಳು [[ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಲೈನ್|ಸಂಯೋಜನಾ ರೇಖೆ]]ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. [[ರೈಟ್ ಸಹೋದರರು]] 1903ರಲ್ಲಿ [[ಮೊದಲ ಹಾರುವ ಯಂತ್ರ|ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಗಾಳಿ ಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಭಾರವಾದ, ತಾಳಿಕೆಯ ವಿಮಾನ]]ವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.<ref>{{cite web|author=Benedetti, François|url=http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp|title=100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality|publisher=Fédération Aéronautique Internationale (FAI)|date=2003-12-17|accessdate=2007-08-15|archive-date=2007-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp|url-status=dead}}</ref> [[ನಾಜಿತತ್ವ|ನಾಝಿಸಂ]]ನ ಹರಡುವಿಕೆಯ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದಾಗಿ 1930ರಲ್ಲಿ [[ಆಲ್ಭರ್ಟ್‌ ಐನ್‌ಸ್ಟೈನ್‌|ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಐನ್‌ಸ್ಟೀನ್]] ಮತ್ತು [[ಎನ್‌ರಿಕ್ ಫೆರ್ಮ್|ಎನ್ರಿಕೋ ಫೆರ್ಮಿ]]ಯಂತಹ ಹಲವು ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬರುವಂತಾಯಿತು. ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾನ್‌ಹಟ್ಟನ್ ಯೋಜನೆ|ಮ್ಯಾನ್‌ಹಟನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್]] ಅಣು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ಅಣುಶಕ್ತಿ ಯುಗ|ಅಣು ಸಮಯ]]ವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸ್ಪರ್ಧೆ|ಸ್ಪೇಸ್ ರೇಸ್‌]]ನಿಂದಾಗಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ರಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು, [[ಮೂಲವಸ್ತುಗಳ ವಿಜ್ಞಾನ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿ]]ಮತ್ತು ಕಂಫ್ಯೂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಅರ್ಪಾನೆಟ್|ARPNET]]ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. [[ಅಂತರಜಾಲ|ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌]] ಇದರ ಯಶಸ್ಸು. ಇಂದು 64%ರಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಣವು ಖಾಸಗೀ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2007-06-19 | archive-date = 2008-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081031141104/http://www.census.gov/compendia/statab/tables/08s0775.xls | url-status = dead }}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು [[ಪ್ರಬಾವ ಅಂಶ|ಪರಿಣಾಮದ ಅಂಶ]]ಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶ್ಕನಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | accessdate = 2006-05-14 }}</ref> ಅಮೆರಿಕವು ಗರಿಷ್ಠಮಟ್ಟದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಗ್ರಾಹಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref>{{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capita | title = Media Statistics > Televisions (per capita) by Country | publisher = NationMaster | date = December 2003 | year = 2003 | access-date = 2009-11-18 | archive-date = 2007-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070317112936/https://www.nationmaster.com/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capita | url-status = dead }} {{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_per_com_percap-media-personal-computers-per-capita | title = Media Statistics > Personal Computers (per capita) by Country | publisher = NationMaster | date = December 2003 | year = 2003 }} {{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_rad_percap-media-radios-per-capita | title = Media Statistics > Radios (per capita) by Country | publisher = NationMaster | date = December 2003 | year = 2003 | accessdate = 2007-06-03 | archive-date = 2006-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061222160715/https://www.nationmaster.com/graph/med_rad_percap-media-radios-per-capita | url-status = dead }}</ref> ಮತ್ತು ಸರಿಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕುಟುಂಬಗಳು [[ಬ್ರಾಡ್‌ಬ್ಯಾಂ‌ಡ್ ಅಂತರ್‍ಜಾಲ ಮಾರ್ಗ|ಬ್ರಾಡ್‌ಬ್ಯಾಂಡ್ ಅಂತರಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ]].<ref>{{cite web | url = http://adage.com/digital/article?article_id=116136 | title = Download 2007 Digital Fact Pack | date=2007-04-23| work = Advertising Age | accessdate = 2007-06-10 }}</ref> [[ಜೈವಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿತ ಆಹಾರ|ಆನುವಂಶಿಕ ಪರಿವರ್ತಿತ ಆಹಾರ]]ವನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ಬೆಳೆಗಗಲನ್ನು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.isaaa.org/Resources/Publications/briefs/35/executivesummary/default.html | title = ISAAA Brief 35-2006: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2006 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications | accessdate = 2007-06-19 }}</ref> === ಸಾರಿಗೆ === {{Main|Transportation in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Map of current Interstates.svg|thumb|ಅಂತರ್‌ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ವಿಸ್ತಾರ [240][242]]] ಆಟೊಮೊಬೈಲ್‌ಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನದ ಅಮೆರಿಕದ ಸಾರಿಗೆಯು ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್‌ನ ಒಂದು ಸಾವಿರ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ 472 ಆಟೊಮೊಬೈಲ್‌ಗಳಂತೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, 2003ರವರೆಗೆ 759 ಆಟೊಮೊಬೈಲ್‌ಗಳು 1,000 ಅಮೆರಿಕನ್ನರಿಗೆ ಇತ್ತು.<ref>{{cite web | url =http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/06/125| title =Car Free Day 2006: Nearly One Car per Two Inhabitants in the EU25 in 2004| date=2006-09-19|publisher =Europa, Eurostat Press Office| accessdate = 2007-08-15 }}</ref> ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ ನಲವತ್ತರಷ್ಟು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಿಕರ ವಾಹನ|ಖಾಸಗೀ ವಾಹನ]]ಗಳೆಂದರೆ ವ್ಯಾನ್‌ಗಳು, [[ಕ್ರೀಡೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ವಾಹನ|ಎಸ್‌ಯುವಿ]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಹಗುರ ವಾಹನಗಳು.<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archive-date =2007-09-29|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|url-status =dead}}</ref> ಸರಾಸರೀ ಅಮೆರಿಕನ್ ವಯಸ್ಕ ಚಾಲಕರು (ಚಾಲಕರು ಮತ್ತು ಚಾಲಕರಲ್ಲದವರನ್ನೂ ಸೇರಿ) ಸುಮಾರು 55ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ವಾಹನ ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ.{{convert|29|mi|km|0}}<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archive-date =2007-09-29|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|url-status =dead}}</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಮನಯಾನ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಾಸಗೀಕಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೇವೇಳೆ ಹಲವು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾನಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ.. ಅಮೆರಿಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ [[ನೈರುತ್ಯ ವಾಯುದಾರಿಗಳು|ಸೌತ್‌ವೆಸ್ಟ್ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯು ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm|title=Scheduled Passengers Carried (2008 data)|publisher=International Air Transport Association (IATA)|accessdate=2009-06-27|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323213100/http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm|url-status=dead}}</ref> ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಜನದಟ್ಟಣೆಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ. [[ಹಾರ್ಟ್ಸ್‌ಫಿಲ್ಡ್-ಜಾಕ್‌ಸನ್ ಅಟ್ಲಾಂಟ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಜನದಟ್ಟಣೆ]]ಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿ ಹದಿನಾರು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|accessdate=2007-08-15|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|url-status=dead}}</ref> ಇದೇವೇಳೆ ರೈಲಿನ ಮೂಲಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಾಗಾಟ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡಾ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ತುಂಬ ಕಡಿಮೆ ಜನ ನಗರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಅಥವಾ ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ರೈಲನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| accessdate = 2007-06-20 }}</ref> ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶೇಕಡಾ 9ರಷ್ಟು ಮಾತ್ರ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ|ಸಮೂಹ ಸಾರಿಗೆ]]ಯಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | accessdate = 2007-06-11 | archive-date = 2014-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | url-status = dead }}</ref> ಯುರೋಪಿಯನ್ನರ ಉಪಯೋಗದ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಬೈಸಿಕಲ್ ಉಪಯೋಗದ ಮಟ್ಟ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf | author = Pucher, John, and Lewis Dijkstra | title = Making Walking and Cycling Safer: Lessons from Europe | date = February 2000 | year = 2000 | publisher = Transportation Alternatives | work = Transportation Quarterly | accessdate = 2007-08-15 | archive-date = 2008-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080216000017/http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf | url-status = dead }}</ref> === ಶಕ್ತಿ === {{Main|Energy in the United States}} {{seealso|Energy policy of the United States}} ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶಕ್ತಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಪ್ರತೀವರ್ಷಕ್ಕೆ ೨೯,೦೦೦ [[ವ್ಯಾಟ್-ಹವರ್|ಟೆರ್ರಾವ್ಯಾಟ್ ಗಂಟೆ]]ಗಳಾಗಿದೆ. ಜರ್ಮನಿಯ 4.2ಟನ್ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದ 8.3 ಟನ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯು ಪ್ರತೀ ಮನುಷ್ಯ]]ನಮೇಲೆ, ಪ್ರತೀ ವರ್ಷದ ತೈಲದ ಸರಿಸಮವಾಗಿ 7.8 ಟನ್ ಆಗಿದೆ. 2005ರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 40ರಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂನಿಂ, ಶೇಕಡಾ 23 ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾ 22ರಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನುಳಿದವು ಅಣು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು [[ನವೀಕರಿಸಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿ|ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಮೂಲ]]ಗಳಿಂದ ಪುರೈಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf|title= Diagram 1: Energy Flow, 2007|work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration|accessdate=2008-06-25}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂನ ಗ್ರಾಹಕ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|accessdate=2007-09-14|archive-date=2013-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504153025/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|url-status=dead}}</ref> ಇತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯುತ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ|ಅಣು ಶಕ್ತಿ]]ಯು ಹಲವು ದಶಕಗಳಿಂದ ಸೀಮಿತ ಪಾತ್ರ್ವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಅಹವಾಲುಗಳನ್ನು ಅಣು ಶಕ್ತಿಯ ಘಟಕಗಳಿಗಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843|title= Atomic Renaissance|work=Economist|accessdate=2007-09-06}}</ref> == ಜನಾಂಗ ಅಧ್ಯಯನ == {{Main|Demographics of the United States}} {{seealso|Immigration to the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County-1396x955.png|thumb|right|ಕೌಂಟಿಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಂಶಾವಳಿಯ ಗುಂಪು, 2000]] ಅಂದಾಜು 11.2 ಮಿಲಿಯನ್‌ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರ ವಲಸೆಗಾರರು|ಅಕ್ರಮ ವಲಸೆಗಾರ]]ರನ್ನೂ ಸೇರಿ,{{uspop commas}} <ref name="POP">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/popclockus.html|publisher=U.S. Census Bureau|title=U.S. POPClock Projection}}ಫಿಗರ್ ಅಪ್‌ಡೇಟೆಡ್ ಅಟೊಮೇಟಿಕಲಿ.</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಗಣತಿ ಬ್ಯೂರೋ ಮೂಲಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author =Camarota, Steven A., and Karen Jensenius | title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population | date =July 2008 | year =2008| publisher = Center for Immigration Studies | accessdate = 2008-08-06}}</ref> ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನಂತರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ನರ 0.16% ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿನ [[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ದರವು 0.89% ಆಗಿದೆ.<ref name="WF"/><ref>{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| title = European Union| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| accessdate = 2007-06-15| archive-date = 2020-06-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20200611111527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| url-status = dead}}</ref> 1,000 ಜನರಿಗೆ [[ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ|ಜನನ ದರ]]ವು 14.16 ಆಗಿದೆ. ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಸರಾಸರಿಯ ಶೇಕಡಾ ಮೂವತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು [[ಅಲ್ಬೇನಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಐರ್‌ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಐರ್‌ಲ್ಯಾಂಡಿ]]ನಂತಹ ಯುರೋಪಿಯನ್ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| title = Rank Order—Birth Rate| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| accessdate = 2007-06-13| archive-date = 2013-03-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20130309174328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| url-status = dead}}</ref> 2008ರ ಹಣಕಾಸಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 1.1ಮಿಲಿಯನ್‌ ವಲಸೆಗಾರರು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಖಾಯಂ ಗೃಹ ಚೀಟಿ|ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ವಸತಿ]]ಗೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/statistics/publications/lpr_fr_2008.pdf "ಯು.ಎಸ್. ಲೀಗಲ್ ಪರ್ಮನೆಂಟ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ಸ್: 2008"][[ವಲಸೆಗಾರರ ಅಂಕಿಅಂಶ ಕಛೆರಿ|ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ಇಮ್ಮಿಗ್ರೇಶನ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್]] ''ಎನ್ಯುವಲ್ ಫ್ಲೋ ರಿಪೋರ್ಟ್.''</ref> ಕಳೆದೆರಡು ದಶಕಗಳಿಂದ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ದೇಶವು ಹೊಸ ವಸತಿದಾರರಿಗೆ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. 1998ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಚೀನಾ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್ ದೇಶಗಳು ನಾಲ್ಕನೇ ದೊಡ್ಡ, ಪ್ರತೀವರ್ಷ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url = http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|accessdate=2008-09-06}}</ref> ಅತೀಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಔದ್ಯಮಿಕ ದೇಶವೆಂದರೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವೊಂದೇ.<ref name="PRC">{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|date=May 2000|year=2000|accessdate=2007-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archivedate=2007-06-04|url-status=live}}</ref> ಮಿಲಿಯನ್‌ ಸದಸ್ಯರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಮೂವತ್ತೊಂದು [[ಅಮೆರಿಕದ ವಂಶಾವಳಿ ನಕ್ಷೆ|ವಂಶ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ತುಂಬಾ [[ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಾಜ|ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="An2000">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|date=June 2004|year=2004|accessdate=2007-06-13}}</ref> [[ಬಿಳಿಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಬಿಳಿ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] ಬಹದೊಡ್ಡ [[ಜನಾಂಗ (ಮನುಷ್ಯ ಜೀವಿಗಳ ವಿಂಗಡನೆ)|ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗ]]ವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ [[ಜರ್ಮನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಜರ್ಮನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]], [[ಐರಿಷ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನ]]ರೆಂಬ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳು ದೇಶದ ಸಂತತಿಯ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="An2000"/> [[ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್|ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] ದೇಶದ [[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪು|ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ದೊಡ್ಡ ಸಂತತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="An2000"/><ref name="Cen2008">{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/national/asrh/NC-EST2008-srh.html|title=Annual Estimates of the Population by Sex, Race, and Hispanic Origin for the United States: April 1, 2000 to July 1, 2008 (NC-EST2008-03)| publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2009-05-01| accessdate = 2009-07-23}}</ref> [[ಏಷ್ಯಾದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಏಷ್ಯದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] ದೇಶದ ಎರಡನೇ ದೊಡ್ಡ ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎರಡು ಏಷ್ಯದ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳೆಂದರೆ [[ಚೀನಾದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಚೈನೀಸ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] ಮತ್ತು [[ಫಿಲಿಪಿನೋ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಫಿಲಿಪಿನೋ ಅಮೆರಿಕನ್ನ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="An2000"/> 2008ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಂದಾಜು, 4.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಅಮೆರಿಕನ್ ಇಂಡಿಯನ್]] ಜನರನ್ನೂ ಅಥವಾ [[ಅಲಸ್ಕಾ ಸ್ಥಳಿಯರು|ಅಲಾಸ್ಕದ ಸ್ಥಳೀಯ]] ಸಂತತಿಯನ್ನೂ (3.1 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಈ ರೀತಿಯ ವಿಶೇಷ ಸಂತತಿಯವರನ್ನು) ಮತ್ತು 1.1 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಹವಾಯಿಯ ಸ್ಥಳೀಯರು|ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಯಿ]] ಜನರನ್ನೂ ಅಥವಾ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ದ್ವೀಪದವರು|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ದ್ವೀಪ]]ದ ಸಂತತಿಯನ್ನು (0.6 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ) ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Cen2008"/> <div style="font-size:90%"> {| class="wikitable sortable " border="1" style="border:1px black;float:right;margin-left:1em" |- ! style="background:#f99" colspan="2"|ಜನಾಂಗ/ಜನಾಂಗೀಯತೆ(2008)<ref name="Cen2008"/> |- | [[ಬಿಳಿಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಬಿಳಿಯರು]] | 79.8% |- | [[ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಅಮೆರಿಕಾದ ನೀಗ್ರೋ]] | 12.8% |- | [[ಏಷ್ಯಾದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಏಷ್ಯದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] | 4.5% |- | [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಮತ್ತು ಅಲಾಸ್ಕಾದ ಸ್ಥಳೀಯರು]] | 1.0% |- | [[ಹವಾಯಿಯ ಸ್ಥಳಿಯರು|ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಯಿ ಹನರು ಮತ್ತು ಪೆಸಿಫಿಕ್ ದ್ವೀಪದವರು]] | 0.2% |- | [[ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ]] | 1.7% |- | [[ಹಿಸ್ಪನಿಕ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನೊ ಅಮೆರಿಕದವರು|ಸ್ಪಾನಿಷ್‌ರು]] (''ಯಾವುದೇ ಜನಾಂಗದ'' ) | 15.4% |} </div> [[ಹಿಸ್ಪ್ಯಾನಿಕ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನೊ ಅಮೆರಿಕದವರು|ಸ್ಪಾನಿಶ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನೋ ಅಮೆರಿಕನ್]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ (ಈ ಪದವು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಕಾರಕವಾಗಿದೆ.) ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿಜ್ಞಾನದ ಬಲಾವಣೆ|ಜನಾಂಗ ಅಧ್ಯಯನದ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕಾ]]ಗಿದೆ. ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿರುವಂತೆ 46.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ <ref name="Cen2008"/> ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ "[[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗ|ಜನಾಂಗೀಯತೆ]]"ಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. [[ಮೆಕ್ಸಿಕೊದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಮೆಕ್ಸಿಕನ್‌]]ನ 64% ಜನರು ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="CB2007">{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2008-09-26 | archive-date = 2020-02-12 | archive-url = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | url-status = dead }}</ref> 2000 ಮತ್ತು 2008ರ ಮಧ್ಯೆ ದೇಶದ ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 32% ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದೇವೇಳೆ ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಅಲ್ಲದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕೇವಲ 4.3% ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="Cen2008"/> ಈ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ವಲಸೆಯಿಂದಾದದ್ದು. 2007ರಂತೆ ೧೨.೪%ರಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕದ ಜನರು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು. ಜೊತೆಗೆ 54%ರಷ್ಟು ಜನರು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕ|ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು.<ref>{{cite web| url = http://www.census.gov/compendia/statab/cats/population/native_and_foreignborn_populations.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071225193714/http://www.census.gov/compendia/statab/cats/population/native_and_foreignborn_populations.html| archivedate = 2007-12-25| title = Population: Native and Foreign-born Populations (Tables 42 and 43)| publisher = U.S. Census Bureau| work = 2009 Statistical Abstract| date = 2008-12-23| accessdate = 2009-01-21| url-status = live}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸರಾಸರಿಯ ಫಲವತ್ತತೆಯೂ ಒಂರು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸರಿಸುಮಾರು ಒಬ್ಬ ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಗುವಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಸರಾಸರಿ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ದರವು ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಅಲ್ಲದ ಕಪ್ಪು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ 2.2ರಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಅಲ್ಲದ ಬಿಳಿ ಸ್ತ್ರೀರಲ್ಲಿ ಈ ದರವು 1.8ರಷ್ಟಿದೆ.(2.1 [[ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತೆಯ ದರ#ಬದಲಿ ದರಗಳು|ಬದಲಾವಣೆಯ ದರ]]ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೆಳಗೆ)<ref name="PRC"/> [[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪು|ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು]]( ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಅಲ್ಲದ, ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ ಬಿಳಿಯರಲ್ಲದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸೇರಿ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ) 34% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದಾರೆ. 2042ರಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|accessdate=2008-09-06}}</ref> ಸುಮಾರು 79% ರಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ನರು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ. ([[ಉಪನಗರ]]ಗಳಂಥವನ್ನೂ ಸೇರಿಸ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದಂತೆ). ಇವರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನರು, 50,000 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| accessdate = 2008-09-23| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| url-status = dead}}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ 254 [[ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅಸಂಘಟಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳು 100,000ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್‌ನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕು [[ಜಾಗತಿಕ ನಗರ]]ಗಳಾದ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ]], [[ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್|ಲಾಸ್ ಏಂಜಲ್ಸ್]], [[ಚಿಕಾಗೊ|ಚಿಕಾಗೋ]] ಮತ್ತು [[ಹೌಸ್ಟನ್]] ನಗರಗಳು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್‌ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="PopEstBigCities">{{cite web | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2007/cb07-91table1.pdf| title =Table 1: Population Estimates for the 25 Largest U.S. Cities Based on July 1, 2006, Population Estimates: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work = 2006 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date =2007-06-28| accessdate = 2007-09-08}}</ref> ಐವತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಹಾನಗರವಾಸಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ|ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್‌ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="PopEstMSA">{{cite web | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/cb07-51tbl2.pdf | title = Table 2. Population Estimates for the 100 Most Populous Metropolitan Statistical Areas Based on July 1, 2006, Population Estimates | work = 2006 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau| date =2007-04-05| accessdate = 2007-06-17}}</ref> ಐವತ್ತು ಅತೀವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಮೆಟ್ರೋ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿದೆ. [[ಅಟ್ಲಾಂಟ|ಅಟ್ಲಾಂಟಾ]], [[ಡಲ್ಲಾಸ್‌|ಡಲ್ಲಾಸ್]], ಹೌಸ್ಟನ್, [[ಫೀನಿಕ್ಸ್, ಆರಿಜೊನ|ಫೊನಿಕ್ಸ್]] ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ [[ಒಳಪ್ರದೇಶ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ )|ಅಂತರ್ದೇಶೀಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವು 2000 ಮತ್ತು 2006ರ ಮಧ್ಯೆ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜನರು ಮೂರು ಪಾದಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/009865.html|title=50 Fastest-Growing Metro Areas Concentrated in West and South|publisher=U.S. Census Bureau|date=2007-04-05|accessdate=2007-01-26}}</ref> {{Largest cities of the United States}} {{-}} === ಭಾಷೆ === {{Main|Languages of the United States}} {{seealso|Language Spoken at Home (U.S. Census)}} <div style="font-size:90%"> {| class="wikitable sortable " border="1" style="border:1px black;float:right;margin-left:1em" ! style="background:#f99" colspan="2"|ಭಾಷೆಗಳು (2005)<ref name="USCB Lang">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2007pubs/08statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2006| title=Table 52—Languages Spoken at Home by Language: 2005|accessdate = 2008-10-18}}</ref> |- | ಇಂಗ್ಲಿಷ್ (''ಕೇವಲ'' ) | 216.2 ಮಿಲಿಯನ್‌ |- | ಸ್ಪಾನಿಷ್, [[ಸ್ಪಾನಿಶ್ ಮೂಲದ ಕ್ರೆಒಲ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಕ್ರಿಯೋಲ್ ಸೇರಿ]] | 32.2 ಮಿಲಿಯನ್‌ |- | ಚೀನಿಯರು | 2.3 ಮಿಲಿಯನ್‌ |- | ಫ್ರೆಂಚ್,[[ಫ್ರೆಂಚ್ ಮೂಲದ ಕ್ರೆಯೋಲ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಕ್ರಿಯೋಲ್ ಸೇರಿ]] | 1.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ |- | [[ಟ್ಯಗಲಾಗ್ ಭಾಷೆ|ತಗಲೊಗ್]] | 1.4 ಮಿಲಿಯನ್‌ |- | [[ವಿಯೆಟ್ನಮೀಯರ ಭಾಷೆ|ವಿಯೆಟ್ನಾಮಿಗಳು]] | 1.1 ಮಿಲಿಯನ್‌ |- | ಜರ್ಮನ್ | 1.1 ಮಿಲಿಯನ್‌ |} </div> ನಿಜವಾದ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆ]] [[ಅಮೆರಿಕದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]. ಫೆಡರಲ್ ಹಂತದಲ್ಲಿ [[ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ]] ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು#ನೈಸರ್ಗಿಕತೆ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ಅಗತ್ಯ]]ದಂಥ ಕೆಲವು ಕಾನೂನುಗಳು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. 2005ರಲ್ಲಿ ಐದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 216ಮಿಲಿಯನ್‌ ಅಥವಾ 81% ರಷ್ಟು ಜನರು ಕೇವಾಲ್ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಾನಿಶ್|ಸ್ಪಾನಿಷ್]] ಭಾಷೆಯು 12%ರಷ್ಟು ಜನರಿಂದ ಮಾನಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಇದು ದೇಶದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಡಿದ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="USCB Lang"/><ref>{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = Fall 2002| publisher = MLA| accessdate = 2006-10-16| archive-date = 2006-10-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20061005184348/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| url-status = dead}}</ref> ಕನಿಷ್ಠ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಕೆಲವು ಅಮೆರಿಕನ್ ವಕೀಲರು ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ದೇಶದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾಡುತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ILW">{{cite web| author = Feder, Jody| url = http://www.ilw.com/immigdaily/news/2007,0515-crs.pdf| title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress| date = 2007-01-25| publisher = ILW.COM (Congressional Research Service)| accessdate = 2007-06-19| archive-date = 2009-06-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20090618133418/http://www.ilw.com/immigdaily/news/2007,0515-crs.pdf| url-status = dead}}</ref> ಹವಾಯಿ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನಿನಂತೆ [[ಹವಾಯಿಯ ಭಾಷೆ|ಹವಾಯಿ ಭಾಷೆ]] ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಎರಡೂ ಭಾಷೆಗಳು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|accessdate=2007-06-19|archive-date=2007-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705235552/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|url-status=dead}}</ref> ಇದ್ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲದೇ [[ಹೊಸ ಮೆಕ್ಸಿಕೊ|ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]] ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪಾನಿಷ್ ಎರಡನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾನೂನು ಸಮ್ಮತಿಸಿದೆ. ಹಾಗೇ [[ಲುಯೀಸಿಯಾನಾ|ಲೂಸಿಯಾನಾ]]ವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾಷೆಗಳೆರಡನ್ನೂ ಸಮ್ಮತಿಸಿದೆ.<ref>{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1853596515}}</ref> [[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ]]ದಂಥ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಂಥ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರೀ ಕಡತಗಳನ್ನು ಸ್ಪಾನಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/waisgate?WAISdocID=90544325063+0+0+0&WAISaction=retrieve|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)| publisher=Legislative Counsel, State of California|accessdate=2007-12-17}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms| publisher=Judicial Council, State of California|accessdate=2007-12-17}}</ref> ಕೆಲವು ದ್ವೀಪದಂಥ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನ ಜೊತೆ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರ. [[ಸಮಾವೋ ಭಾಷೆ|ಸಮೌನ್]] ಮತ್ತು [[ಶಮೊರೋ ಭಾಷೆ|ಚಮೊರ್ರೋ]] ಭಾಷೆಯು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮಾಓ ಮತ್ತು ಗುವಾಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೂ, [[ಕೆರೊಲಿನಿಯನ್ ಭಾಷೆ|ಕೆರೊಲಿನಿಯನ್]] ಮತ್ತು ಚಮೊರ್ರೋ ಭಾಷೆಯು ಉತ್ತರ ಮರಿಯಾನಾ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.ಸ್ಪಾನಿಷ್ ಭಾಷೆಯು ಪೋರ್ಟೋ ರಿಕೋದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. === ಧರ್ಮ === {{Main|Religion in the United States}} {{seealso|History of religion in the United States|Freedom of religion in the United States|Separation of church and state in the United States|List of religious movements that began in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:BrunswickWhiteChurch.jpg|thumb|right| ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೆರಿಯನ್ ಚರ್ಚ್; ಬಹಳಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ [[ಜಾತ್ಯತೀತ ರಾಜ್ಯ|ಜಾತ್ಯಾತೀತ ರಾಷ್ಟ್ರ]]ವಾಗಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಮೊದಲ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಮುಕ್ತ ಆಚರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಡಳಿತದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. 2002ರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ 59%ರಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ನರು, "ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಅತೀ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ" ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದವರ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆ ಇದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations…U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|accessdate=2008-10-23|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|url-status=dead}}</ref> 2007ರ ಗಣತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, 78.4% ಯುವಕರು ತಮ್ಮನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮೀಯತೆ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮೀಯ]]<ref name="Pew">{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|accessdate=2008-10-23}}</ref> ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಮಾಣ 1990ರಲ್ಲಿ 86.4%ರಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="ARIS">{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm|title=American Religious Identification Survey|publisher=CUNY Graduate Center|year=2001|accessdate=2007-06-17|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm|url-status=dead}}</ref> 51.3%ರಷ್ಟು [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಾಂಟಿಸಮ್|ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್]] ಪಂಗಡವಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದೇವೇಳೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್‌ವಾದ|ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್]] ಪಂಗಡವು 23.9%ರಷ್ಟಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಅತೀ ದೊಡ್ದ ಅಂತರ್‌ಪಂಗಡಗಳು. ಅಧ್ಯಯನವು ಹೇಳುವಂತೆ 26.3%ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಿಳಿ [[ಇವ್ಯಾಂಗೆಲಿಕಲಿಸಂ|ಇವಾಂಜೆಲ್‌]]ಗಳು ದೇಶದ ಅತೀದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Pew"/> ಇನ್ನೊಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜಿಸುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಜನಾಂಗದ ಇವಾಂಜೆಲ್‌ಗಳು ಸುಮಾರು 30-35%ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron|5=Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|accessdate=2007-06-18|archive-date=2009-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930141512/http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನೇತರ ಧರ್ಮವು 2007ರಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾದಂತೆ 4.7%ರಷ್ಟಿದ್ದು 1990ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು 3.3%ರಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="ARIS"/> ಮುಖ್ಯವಾದ ಕ್ರಿಷ್ಚಿಯನೇತರ ಧರ್ಮಗಳೆಂದರೆ: [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಜ್ಯೂಸ್|ಜುದಾಯಿ ಧರ್ಮೀಯರು]] (1.7%), [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೌದ್ಧ ಧರ್ಮ|ಬೌದ್ಧ ಧ್ರರ್ಮೀಯರು]](0.7%), [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ|ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮೀಯರು(]]0.68%), [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮೀಯರು]] (0.4%) ಮತ್ತು [[ಯುನಿಟೇರಿಯನ್ ಜಾಗತಿಕತೆ|ಮುಕ್ತ ಧರ್ಮೀಯರು]](0.38%).<ref name="Pew"/> 1990<ref name="ARIS"/> ರಲ್ಲಿ 8.2%ರಷ್ಟಿದ್ದ [[ನಾಸ್ತಿಕತೆ|ದೈವತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳುಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದವರು]],[[ನಿರೀಶ್ವರವಾದ|ನಾಸ್ತಿಕರು]], ಅಥವಾ [[ಮತಧರ್ಮ ವಿರೋಧ|ಧರ್ಮ ಇಲ್ಲದವರೆಂ]]ದು ಕರೆದುಕೊಂಡವರು 2007ರಲ್ಲಿ 16.1%ರಷ್ಟಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Pew"/> === ಶಿಕ್ಷಣ === {{Main|Education in the United States}} {{seealso|Educational attainment in the United States|Higher education in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb|right| ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಂಥಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 80%ರಷ್ಟು ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಭ್ಯಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಥಾಮಸ್ ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಒಂದು ಜಾಗತಿಕ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾಲತಾಣ.]] ಅಮೆರಿಕದ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ]]ವು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಫೆಡರಲ್ ನಿಧಿಯ ಪರಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ[[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಭಾಗ|ಸಂಯಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆ]]ಯ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಆರು ಅಥವಾ ಏಳನೇ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಶಿಶುವಿಹಾರ|ಕಿಂಡರ್‌ಗಾರ್ಟನ್]] ಅಥವಾ [[ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ|ಮೊದಲ ದರ್ಜೆ]]ಗೆ) ಹದಿನೆಂಟನೇ ವರ್ಷದವರೆಗೆ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಹನ್ನೆರಡನೆ ದರ್ಜೆ|ಹನ್ನೆರಡನೇ ದರ್ಜೆ]]ಯಿಂದ [[ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]]ಯ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ) ಶಾಲೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಬೇಕು. ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಅಥವಾ ಹದಿನೇಳನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಶಾಲೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಇದೆ.<ref>{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |accessdate = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}</ref> ಸುಮಾರು 12%ರಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳು [[ಪ್ರಾಂತೀಯ ಶಾಲೆ|ಪ್ರಾಂತೀಯ]] ಅಥವಾ [[ಪಂಥೀಯವಲ್ಲದ|ಅಸಂಘಟಿತ]] [[ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆ]]ಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ 2%ರಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ [[ಮನೆಶಾಲೆ|ಮನೆಯೇ ಶಾಲೆ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |accessdate = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ಅಮೆರಿಕದ ಪ್ರೌಢ‌ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಗಳಿವೆ. ಹಾಗೆಯೆ ಮುಕ್ತ ನೋಂದಣಿ ನಿಯಮದಡಿ ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಮುದಾಯ ಶಾಲೆ|ಸಮುದಾಯ ಕಾಲೇಜು]]ಗಳೂ ಇವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಕ ಅಮೆರಿಕನ್ನರಲ್ಲಿ 84.6% ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ, 52.6%ರಷ್ಟು ಜನರು ಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದಾರೆ, 27.2%ರಷ್ಟು ಜನರು [[ಪ್ರಥಮ ಪದವಿ|ಪದವಿ]] ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು 9.6%ರಷ್ಟು ಜನರು ಉನ್ನತ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate = 2006-08-01}}</ref> ಇಲ್ಲಿಯ ಮೂಲ [[ಸಾಕ್ಷರತೆ‌#ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ದರ]]ವು ಸರಿಸುಮಾರು 99% ಆಗಿದೆ.<ref name="WF"/><ref>ಫಾರ್ ಮೋರ್ ಡೀಟೇಲ್ ಆನ್ ಯು.ಎಸ್ ಲಿಟರಸಿ, ಸೀ [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF ಎ ಫರ್ಸ್ಟ್ ಲುಕ್ ಅಟ್ ದಿ ಲಿಟರಸಿ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕಾಸ್ ಅಡಲ್ಟ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಟ್ವೆಂಟಿಫಸ್ಟ್ ಸೆಂಚುರಿ], ಯು.ಎಸ್.ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್ (2003).</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೂಚ್ಯಾಂಕದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಟ್ಟವು 0.97ಇದ್ದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archivedate=2007-06-20|url-status=live}}</ref> === ಆರೋಗ್ಯ === {{seealso|Health care in the United States|Health care reform in the United States|Health insurance in the United States}} ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ [[ಜೀವನ ನಿರೀಕ್ಷೆ|ಆಯುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ]]ವು 77.8 ವರ್ಷವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf#027|title=Health, United States, 2006|date=November 2006 | year=2006|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics|accessdate = 2007-08-15}}</ref> ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪಿಗಿಂತ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ನಾರ್ವೆ, ಸ್ವಿಝರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Eberstadt, Nicholas, and Hans Groth|url=http://www.iht.com/articles/2007/04/19/opinion/edeber.php|title=Healthy Old Europe|date=2007-04-19|work=International Herald Tribune|accessdate=2007-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070423013852/http://www.iht.com/articles/2007/04/19/opinion/edeber.php|archivedate=2007-04-23|url-status=live}}</ref> ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳಿಂದೀಚೆಗೆ ದೇಶದ ಆಯುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣದ ದರ್ಜೆಯು 11ನೇ ಸ್ಥಾನದಿಂದ 42ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಿಳಿದಿದೆ.<ref>{{cite web|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|accessdate = 2007-08-15}}</ref> ಸ್ಥಳಾಧಾರದ [[ಶಿಶು ಮರಣಪ್ರಮಾಣ|ಮೇಲೆ ಶಿಶು ಮರಣ ದರ]]ವು, 221ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು 42ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪಶ್ಚಿಮ ಯೂರೋಪ್ ದೇಶಗಳ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಾನವಿದು.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Rank Order—Infant Mortality Rate|date=2007-06-14|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2007-06-19|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|url-status=dead}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಿಂದ ಬದುಕುಳಿದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.<ref> {{cite news| first = Nicole| last = Martin| title = UK Cancer Survival Rate Lowest in Europe| url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1560849/UK-cancer-survival-rate-lowest-in-Europe.html | work = The Daily Telegraph| date = 2007-08-24}} {{cite journal| last = Gatta| first = Gemma | year = 2006| date = February 2006| title = Survival from Rare Cancer in Adults: A Population-Based Study| journal = The Lancet Oncology| volume = 7| issue = 2| pages = 132–140| doi = 10.1016/S1470-2045(05)70471-X| pmid = 16455477 |issn = 1470-2045 }}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗದ ಯುವ ಜನರು [[ಸ್ಥೂಲಕಾಯ|ಬೊಜ್ಜು]] ಮೈಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ಮೂರು ಭಾಗದ ಜನರು ಅತೀ ತೂಕದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |accessdate = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}</ref> ಸ್ಥೂಲಕಾಯದ ದರವು ಔದ್ಯಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತೀಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಳೆದ ದಶಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationda01schl | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0060938455 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationda01schl/page/240 240] }}</ref> ಸ್ಥೂಲಕಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ [[ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಮೆಲ್ಲಿಟುಸ್ 2ನೇ ಬಗ|ಎರಡನೇ ವರ್ಗದ ಸಿಹಿಮೂತ್ರರೋಗ]]ವು [[ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] ಎಂದು ಆರೋಗ್ಯ ಪರಿಣಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |accessdate = 2007-06-17|work= [[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]]|publisher=American Heart Association}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಪಕ್ವ ವಯಸ್ಸಿನ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ದರವು ಪ್ರತೀ 1,000 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 79.8% ಆಗಿದೆ. ಈ ದರವು ಪ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಐದು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.advocatesforyouth.org/PUBLICATIONS/factsheet/fsest.htm |title=Adolescent Sexual Health in Europe and the U.S.—Why the Difference? |date=October 2001 |year=2001 |accessdate=2007-06-17 |publisher=Advocates for Youth |archive-date=2007-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520020329/http://www.advocatesforyouth.org/PUBLICATIONS/factsheet/fsest.htm |url-status=dead }}</ref>[[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನನಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಪಾತ|ಗರ್ಭಪಾತ]]ವು ಅವಶ್ಯಕ ಎಂಬಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಅದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು ಉಳಿದಂತೆ ಇದು ಅತೀ ವಿವಾದಿತ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿಧಿ ನೀಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿವೆ ಹಾಗೆಯೇ ತಡವಾಗಿ ಗರ್ಭಪಾತ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತರಿಗೆ ಗರ್ಭಪಾತ ಮಾಡಿಸಲು ಪೋಷಕರ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ನಿಗಧಿತ ಸಮಯವನ್ನು ನಿರ್ಧಾರ ಪೂರ್ವ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಸಮಯವಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ ಕಾನೂನಾಗಿಸಿದೆ. ಇದೇವೇಳೆ ಗರ್ಭಪಾತದ ದರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದು 1,000 ಸಜೀವ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ 241 ಗರ್ಭಪಾತದ ಪ್ರಮಾಣವಿದೆ. ಮತ್ತು ಹಲವು ಪಶ್ಚಿಮ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಗರಿಷ್ಠವಾದ ಗರ್ಭಪಾತದ ಪ್ರಮಾಣವು 15-44 ವರ್ಷದ 1,000 ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ 15 ಇದೆ.<ref>{{cite journal |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|accessdate = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|journal=MMWR|date=2006-11-24|volume=55 |issue=11 |pages=1–32 |pmid=17119534 }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right|ಹ್ಯೂಸ್ಟನ್‌ನ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ, ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ[381]]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾಳಜಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ [[ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಟ್ಟು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಖರ್ಚಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅತಿಹೆಚ್ಚು]] ಖರ್ಚು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಲಾ ಖರ್ಚು ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಮೂಲಕ ಅಳೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>''ಓ ಇಸಿಡಿ ಹೆಲ್ತ್ ಡಾಟಾ 2000: ಎ ಕಂಪಾರೆಟಿವ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಆಫ್ 29 ಕಂಟ್ರೀಸ್'' [CD-ROM] (OECD: Paris, 2000). ಸೀ ಆಲ್ಸೋ{{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.%20HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive?|year=2001|accessdate=2006-11-29|publisher=University of Maine|archive-date=2010-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604233313/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.%20HCweb.pdf|url-status=dead}}</ref>[[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ ಸಂಘಟನೆ]]ಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆರೋಗ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮ ಕಾಳಜಿಯುಳ್ಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದು 2000ದಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಿತು. ಆದರೇ ಒಟ್ತಾರೆ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ 37ನೆಯದೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ರೋಗಗಳಿಗೆ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದೇಶವಾಗಿದೆ. 2004ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮೇತರ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಯುರೋಪ್‌ನ ತಲಾ ಆದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಖರ್ಚನ್ನು ಜೈವಿಕ ಔಷಧಗಳ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite journal |author=Groves, Trish| year=2008|date=February 2008 |title=Stronger European Medical Research |journal=British Medical Journal |volume=336 |pages=341–342| doi=10.1136/bmj.39489.505208.80 |pmid=18276671 |first1=T |issue=7640 | pmc=2244738|issn=0959-8138}}</ref> ಉಳಿದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯುತ ದೇಶಗಳಂತೆ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾಳಜಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ [[ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ]]ವಾಗಿಲ್ಲ. 2004ರಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವಿಮೆಯಿಂದ 36%ರಷ್ಟನ್ನು ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ವೆಚ್ಚವೂ, 15% ಖಾಸಗಿ ವೈಯುಕ್ತಿಕೇತರ ಹಣವೂ ಮತ್ತು ಉಳಿದ 44%ರಷ್ಟನ್ನು ಫೆಡರಲ್, ರಾಜ್ಯ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಪಾವತಿಸಿವೆ.<ref name="CDC H">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|accessdate = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}</ref> 2005ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 46.6 ಮಿಲಿಯನ್‌‌ ಅಂದರೆ 15.9%ರಷ್ಟು ಜನರು ವಿಮೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿಲ್ಲ ಇದು 2001ರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ 5.4 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಮೆರಿಕನ್ನರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದುದು.<ref name="CBPP">{{cite web|url=http://www.cbpp.org/8-29-06pov.htm|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|accessdate = 2007-06-24}}</ref> ವಿಮೆ ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ವಿಮೆ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಡುವೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದದ್ದು ಅಮೇರಿಕಾ ರಾಜಕೀಯ ವಿವಾದಾಂಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|accessdate=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|url=https://archive.org/details/sim_medical-care-research-and-review_2006-12_63_6/page/n4|year= 2006|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121|date=Dec 2006|first1=LA|first2=A|first3=TJ|s2cid=37099198 |issn=1077-5587}}</ref> [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕಾಗಿನ ಅಮೆರಿಕದ ನಿಯತಾಲಿಕ|ಅಮೆರಿಕನ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಹೆಲ್ತ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಮೂಲದ ಅದ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜಿಸಿರುವಂತೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತೀವರ್ಷದ ಸುಮಾರು 45,000 ಮರಣವು ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.cnn.com/2009/HEALTH/09/18/deaths.health.insurance/index.html?eref=rss_latest 45,000 ಅಮೆರಿಕನ್ ಡೆಥ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್ ವಿತ್ ಲ್ಯಾಕ್ ಆಫ್ ಇನ್ಸುರೆನ್ಸ್] CNN.com. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 18, 2009.</ref> 2006ರಲ್ಲಿ [[ಮೆಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್|ಮಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್]] ರಾಜ್ಯವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|newspaper=Washington Post|accessdate=2007-06-19}}</ref> === ಅಪರಾಧ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ === {{Main|Policing in the United States|Crime in the United States}} {{seealso|Law of the United States|Incarceration in the United States|Capital punishment in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Homicide rate2004.svg|right|400px]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪೋಲೀಸರು ಮತ್ತು [[ಶೆರಿಫ್|ಶೆರಿಫ್‌]] ಇಲಾಖೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ [[ರಾಜ್ಯ ಪೋಲಿಸ್|ರಾಜ್ಯ ಪೋಲೀಸ]]ರು ಕೂಡಾ ವಿಸ್ತ್ರತ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. [[ತನಿಖೆಯ ಫೆಡರಲ್ ಬ್ಯೂರೊ|ಫೆಡರಲ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಗೇಶನ್]] (ಎಫ್‌ಬಿಐ) ಮತ್ತು [[ಸಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾಮನದ ಮಾರ್ಶಲ್ಸ್ ಸೇವೆ|ಯು.ಎಸ್. ಮಾರ್ಶಲ್ಸ್ ಸರ್ವೀಸ್‌]]ನಂತಹ ಫೆಡರಲ್ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಫೆಡೆರಲ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರವು [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು]] ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅಪರಾಧೀ ವಿಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ವು ಕೆಲವೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ [[ಮೇಲ್ಮನವಿ]] ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. [[ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರ|ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯುತ ದೇಶ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು ಸರಾಸರಿ ಮಟ್ಟದ ಅಪರಾಧಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗರಿಷ್ಠಮಟ್ಟದ [[ನರಹತ್ಯೆ|ನರಹಂತಕರು]] ಹಾಗೂ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದೂಕಿನ ಹಿಂಸಾಚಾರ|ಬಂದೂಕಿನ ಬಳಕೆ]] ಇದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|accessdate=2008-05-18}} {{cite journal |author=Krug, E.G, K.E. Powell, and L.L. Dahlberg |year=1998 |title=Firearm-Related Deaths in the United States and 35 Other High- and Upper-Middle Income Countries |journal=International Journal of Epidemiology |volume=7|issue=2 |pages=214–221 |url=http://ije.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/27/2/214 |doi=10.1093/ije/27.2.214 |pmid=9602401 |date=Apr 1998 |first1=EG |first2=KE |first3=LL |issn=0300-5771}}</ref> 2007ರಲ್ಲಿ 100,000 ಜನರಿಗೆ 5.6 ಕೊಲೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ.<ref name="Crime 2007">{{cite web|url=http://www.fbi.gov/ucr/cius2007/data/table_01.html|title=Crime in the United States by Volume and Rate per 100,000 Inhabitants, 1988–2007|work=Crime in the United States 2007|publisher=FBI|date=September 2008|year=2008|accessdate=2008-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916005702/http://www.fbi.gov/ucr/cius2007/data/table_01.html|archivedate=2008-09-16|url-status=live}}</ref> ಇದು ನೆರೆಯ ದೇಶವಾದ ಕೆನಡಾಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/legal02.htm?sdi=crimes|title=Crimes by Type of Offence|publisher=Statistics Canada|date=2008-07-17|accessdate=2008-10-26}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನರಹತ್ಯೆಯ ದರವು 1991 ಮತ್ತು 1999 ರ ಮಧ್ಯೆ 42%ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಈವರೆಗೆ ಅದೇ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="Crime 2007"/> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಎರಡನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ|ಬಂದೂಕಿನ ಪರವಾನಗಿ ಕಾನೂನು]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನನಲ್ಲಿ ಬಂದುಕು ರಾಜಕೀಯ|ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆ]]ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತೀಹೆಚ್ಚು [[ಕಾರಾಗೃಹವಾಸ]]ದ ದರವನ್ನು <ref name="SP">{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/Admin/Documents/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|date=December 2006|year=2006|accessdate=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archive-date=2007-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611193444/http://www.sentencingproject.org/Admin/Documents/publications/inc_newfigures.pdf|url-status=dead}}</ref> ದಾಖಲಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರಾಗೃಹವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|author=Walmsley, Roy|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf|archivedate=2007-06-28|title=World Prison Population List|year=2005|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}ಫಾರ್ ದಿ ಲೇಟೆಸ್ಟ್ ಡಾಟಾ, ಸೀ {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archivedate=2007-08-04|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}ಫಾರ್ ಅದರ್ ಎಸ್ಟಿಮೇಟ್ಸ್ ಆಪ್ ದಿ ಇನ್‌ಕಾರ್ಸೇಶನ್ ರೇಟ್ ಇನ್ ಚೀನಾ ಅಂಡ್ ನಾರ್ತ್ ಕೊರಿಯಾ ಸೀ{{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|accessdate=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}</ref> 2008ರ ಪ್ರಾರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 2.3 ಮಿಲಿಯನ್‌‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಕಾರಾಗೃಹವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಪ್ರತಿ ನೂರು ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.pewcenteronthestates.org/news_room_detail.aspx?id=35912|title=Pew Report Finds More than One in 100 Adults are Behind Bars|date=2008-02-28|accessdate=2008-03-02|publisher=Pew Center on the States|archive-date=2008-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303025427/http://www.pewcenteronthestates.org/news_room_detail.aspx?id=35912|url-status=dead}}</ref> ಈಗಿನ ದರವು 1980ರ ಅಂಕಿ ಅಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಏಳು ಬಾರಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006|accessdate = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics}}</ref> ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಪುರುಷರು, ಬಿಳಿಯ ಪುರುಷರ ದರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಆರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸೆರೆವಾಸ ಹಾಗೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಾನಿಷ್‌ ಮಾತನಾಡುವ ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್ ಪುರಷರಿಗಿಂತ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆರೆವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="SP"/> 2006ರಲ್ಲಿ ಯು.ಎಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಪೊಲಂಡ್‌ನಲ್ಲಿಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಮೂರುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಇದು [[ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಹಕಾರ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ಸಂಘಟನೆ|ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್‌ ಫಾರ್ ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಕೋ ಆಪರೇಷನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡೆವೆಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌]] (OECD)ನ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲೇ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/highest_to_lowest_rates.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070824173340/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/highest_to_lowest_rates.php|archivedate=2007-08-24|title=Entire World—Prison Population Rates per 100,000 of the National Population|year=2007|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}</ref> ದೇಶದ ಕಾರಗೃಹವಾಸದ ದರವು ಅತೀಹೆಚ್ಚಿರುವುದರ ಕಾರಣವೆಂದರೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಫೆಡರ್ಲ್ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ನೀತಿನಿಯಮಾವಳಿಗಳು|ಶಿಕ್ಷೆಯ ತೀರ್ಪು]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಔಷಧಗಳ ನೀತಿ|ಮದ್ಯವ್ಯಸನದ ನಿಯಮಾವಳಿ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref name="SP"/><ref name="HRW">{{cite web |url=http://www.hrw.org/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |date=May 2000 | year=2000 |accessdate = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}</ref> ಹಲವು ಪಶ್ಚಿಮದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆಯಾದರೂ [[ಮರಣದಂಡನೆ]]ಯನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೂವತ್ತಾರು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಫೆಡರಲ್ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಅಪರಾಧಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. 1976ರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನಿಷೇಧದ ನಂತರ [[ಗ್ರೆಗ್ ವಿ. ಜಾರ್ಜಿಯಾ|ಮರಣ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಪುನರ್‌ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ]]. 1,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|accessdate=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archive-date=2008-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|url-status=dead}}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಆರನೇ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಶಿರಚ್ಛೇದಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನಾ, [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], ಇರಾಕ್ ಮತ್ತು [[ಸುಡಾನ್|ಸುಡಾನ್‌]]ನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective |title=Executions Around the World|accessdate = 2007-06-15|year=2007 |publisher=Death Penalty Information Center}}</ref> [[ಹೊಸ ಮೆಕ್ಸಿಕೊ|ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]ವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ, 2007ರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಜರ್ಸಿ|ನ್ಯೂ ಜೆರ್ಸಿ]]ಯು 1976ರ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮರಣ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಶಾಸನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಿದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Main|Culture of the United States}} {{seealso|Social class in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|ಅಮೆರಿಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಕೇತ: ಆ‍ಯ್ಪಲ್ ಪೈ, ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಫ್ಲಾಗ್]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕತೆ|ಬಹು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ]] ದೇಶವಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಜನಾಂಗದ ಗುಂಪುಗಳ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಗಳ ವಿಶಾಲ ವೈವಿಧ್ಯದ ತವರಾಗಿದೆ.<ref name="DD"/><ref name="Society in Focus">ಥಾಂಪ್ಸನ್, ವಿಲಿಯಮ್, ಅಂಡ್ ಜೋಸೆಫ್ ಹಿಕೇ (2005). ''ಸೊಸೈಟಿ ಇನ್ ಫೋಕಸ್''. ಬಾಸ್ಟನ್: ಪೀಯರ್ಸನ್. ISBN 0-205-41365-X.</ref> ತುಂಬ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] ಮತ್ತು [[ಹವಾಯಿ ಸ್ಥಳೀಯರು|ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಯಿ ಜನರು]]ನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಸುಮಾರು ಎಲ್ಲಾ ಅಮೆರಿಕನ್ನರೂ ಅಥವಾ ಅವರ ಪೂರ್ವಜರೂ ಕಳೆದ ಐದು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>ಫಿಯೋರಿನಾ, ಮೊರಿಸ್ ಪಿ., ಅಂಡ್ ಪಾಲ್ ಈ. ಪೀಟರ್ಸನ್ (2000). ''ದಿ ನ್ಯೂ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ''.ಲಂಡನ್: ಲಾಂಗ್‌ಮನ್, p. 97. ISBN 0-321-07058-5.</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ (ಮುಖ್ಯ ವಾಹಿನಿಯ ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು) [[African American culture|ಆಫ್ರಿಕಾದ ಕೂಲಿಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಂಥ]] ಹಲವು ಪ್ರಭಾವಗಳ ಜೊತೆಗೆ [[ಅಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಲಸೆಗಾರರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಂಥ]] [[ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಸೃತಿ|ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="DD"/><ref>ಹೋಲೋವೇ, ಜೋಸೆಫ್ ಈ. (2005.''ಆಫ್ರಿಕನಿಸಮ್ಸ್ ಇನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಲ್ಚರ್'', 2d ed. ಬ್ಲೂಮಿಂಗ್ಟನ್: ಇಂಡಿಯಾನಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, pp. 18–38. ISBN 0-253-34479-4. ಜಾನ್ಸನ್, ಫೆರ್ನ್ ಎಲ್. (1999). ''ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಕಲ್ಚರಲಿ: ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್ ಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಇನ್ ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್''. ಥೌಸಂಡ್ ಓಕ್ಸ್, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, ಲಂಡನ್, ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ದೆಲ್ಲಿ: ಸೇಜ್, p. 116. ISBN 0-8039-5912-5.</ref> ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಏಷ್ಯದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು|ಏಷ್ಯಾ]]ದಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದಿಂದ ಬಂದ ವಲಸೆಗಾರರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮ್ಮಿಳನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ವಲಸೆಗಾರರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಪುನರ್‌ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ [[ಕರಗುವ ಮಡಿಕೆ|ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಕುಡಿಕೆ]] ಮತ್ತು [[ಹೆಚ್ಚಿದ ಹಸಿತರಕಾರಿಗಳ ಬೌಲ್ (ಸಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಚಾರ)|ಸಂಕರ ಕುಡಿಕೆ]] ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="DD"/> [[ಗೀರ್ಟ್ ಹೊಫ್‌ಸ್ಟೆ‌ಡ್|ಗೀರ್ಟ್ ಹಾಫ್‌ಸ್ಟೀಡ್]] ಅವರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕವಲಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಂತೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಇತರೆಲ್ಲ ದೇಶದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಿಂತ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು [[ವಯಕ್ತಿಕವಾದ|ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದದ]]ಯ ಅಂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|accessdate=2009-02-28}}</ref> ಇದೇ ವೇಳೆ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು [[ವರ್ಗರಹಿತ ಸಮಾಜ|ವರ್ಗವಿಲ್ಲದ ಸಮಾಜ]]ವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1903900085}}</ref> ದೇಶದ [[ಸಾಮಾಜೀಕರಣ|ಸಾಮಾಜಿಕತೆ]], ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮಧ್ಯೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0801488990}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |accessdate=2007-01-27}}</ref> [[ಅಮೆರಿಕದ ಮದ್ಯಮ ವರ್ಗ|ಅಮೆರಿಕದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗವು]] [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾ‍ದನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಇತಿಹಾಸ|ಆಧುನಿಕ ಸ್ತ್ರೀವಾದ]], [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಚಳುವಳಿ|ಪರಿಸರವಾದ]] ಮತ್ತು ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಯತೆಯಂತಹ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |url=https://archive.org/details/fearoffallinginn00ehre |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0060973331}}</ref> ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಸ್ವಂತ ಕಲ್ಪನೆಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಅವರ ಕೆಲಸಗಳ ಜೊತೆ ಅಸಹಜವಾದ ಸಮೀಪ ಹಂತದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0313261113}}</ref> ಅದೇ ವೇಳೆ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಸಮಾಜೋಆರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಉನ್ನತ ಮೌಲ್ಯಗಳು, [[ಸರಾಸರಿ ಜೋ|ಸಾಧಾರಣ ಅಥವಾ ಸರಾಸರಿ]]ಯಾಗಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |url=https://archive.org/details/averageamericant00okee |publisher=PublicAffairs |location=New York |isbn=158648270X}}</ref> ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಅನುಭವಿಸುವ ಉತ್ತಮ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಲನೆ|ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಹಾಗೂ [[ಅಮೆರಿಕದ ಕನಸು]]ಗಳು ವಲಸೆಗಾರರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದೆ. ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಂತೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಪಶ್ಚಿಮ ಯೂರೋಪ್ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/world/unitedstates/displayStory.cfm?story_id=3518560|title=Ever Higher Society, Ever Harder to Ascend: Whatever Happened to the Belief That Any American Could Get to the Top|work=Economist|date=2004-12-29|accessdate=2006-08-21}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|date=April 2005|year=2005|accessdate=2006-08-21|archive-date=2006-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಹುಪಾಲು, ಮನೆಯ ಹೊರಗಡೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಹೊಂದುವುದು|ಪದವಿ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |accessdate=2007-06-06 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |url-status=dead }}</ref> 2005ರಲ್ಲಿ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮಾಜ#ಗೃಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು|28%ರಷ್ಟು ಕುಟುಂಬಗಳು]] ಮದುವೆಯಾಗಿ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ದಂಪತಿಗಳಾಗಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>ವಿಲಿಯಮ್ಸ್, ಬ್ರಿಯಾನ್, ಸ್ಟೇಸೀ ಸಿ. ಸಾಯರ್, ಅಂಡ್ ಕಾರ್ಲ್ ಎಂ.ವಾಲ್ಸ್‌ಟ್ರಾಮ್( 2005).''ಮ್ಯಾರೇಜಸ್, ಫ್ಯಾಮಿಲೀಸ್ ಅಂಡ್ ಇಂಟಿಮೇಟ್ ರಿಲೇಶನ್ಶಿಪ್ಸ್''. ಬೋಸ್ಟನ್: ಪೀಯರ್ಸನ್. ISBN 0-205-36674-0.</ref> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಲಿಂಗ ಮದುವೆ|ಸಲಿಂಗ ಮದುವೆ]]ಯು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಲಿಂಗ ಮದುವೆ ಕಾನೂನು|ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳ]] ಸಿವಿಲ್ ಯೂನಿಯನ್‌ಗಳು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ಒಕ್ಕೂಟ|ಲಿಯೂ ಆಫ್ ಮ್ಯಾರೇಜ್‌ಗೆ]] ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. 2003ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಗಳ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಲಿಂಗ ಮದುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ಹನ್ನೆರಡಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಮತದಾರರು ಸಲಿಂಗ ಕಾಮದ ಆಚರಣೆಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ. 2009ರಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು [[ವೆರ್ಮಾಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಲಿಂಗ ಮದುವೆ|ವೆರ್ಮಾಂಟ್]], [[ಮೈನೆಯಲ್ಲಿ ಸಲಿಂಗ ಮದುವೆ|ಮೈನೆ]] ಮತ್ತು [[ಹ್ಯಾಮ್‌ಶೈರ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸಿವಿಲ್ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು|ನ್ಯೂ ಹ್ಯಾಂಪ್‌ಶೈರ್‌]] ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಮಲೈಂಗಿಕತೆಗೆ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅನುಮತಿಸಿದೆ. === ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮ === {{Main|Cinema of the United States|Television in the United States|Music of the United States}} [[ಚಿತ್ರ:PB050006.JPG|thumb|ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿಹ್ನೆ]] ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು [[ಥಾಮಸ್ ಎಡಿಸನ್|ಥಾಮಸ್ ಎಡಿಸನ್‌]]ನ [[ಕೈನೆಟೋಸ್ಕೋಪ್|ಕೈನೆಟೋಸ್ಕೋಪ್‌]]ನ್ನ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ 1894ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಈ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ವಾಕ್ ಚಲನಚಿತ್ರ|ವಾಕ್‌‍ಚಿತ್ರ]]ಗಳ ಬೆಳಣಿಗೆಗೆ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿತು. 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಹಾಲಿವುಡ್, ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಹಾಲಿವುಡ್‌]]ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಉದ್ಯಮವು ನೆಲೆಯಾಯಿತು. [[ಚಲಚಿತ್ರ ವ್ಯಾಕರಣ|ಚಲನಚಿತ್ರ ವ್ಯಾಕರಣ]]ದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ [[ಡಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಗ್ರಿಫ್ಫಿತ್|ಡಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಗ್ರಿಫಿತ್‌]]ಕಾರಣರಾದರು ಮತ್ತು [[ಆರ್ಸನ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್|ಓರ್ಸನ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್‌]]ರ ''[[ಸಿಟಿಜನ್ ಕೇನ್]]'' (೧೯೪೧), ಎಲ್ಲ ಸಮಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>[http://www.filmsite.org/villvoice.html "ವಿಲೇಜ್ ವಾಯ್ಸ್": 100 ಬೆಸ್ಟ್ ಫಿಲಮ್ಸ್ ಆಪ್ ದಿ 20ತ್ ಸೆಂಚುರಿ(2001)].Filmsite.org; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''ಸೈಟ್ ಅಂಡ್ ಸೌಂಡ್'' ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ರೋಲ್ 2002]. BFI. ರಿಟ್ರೈವ್‌ಡ್ ಆನ್ 2007-06-19.</ref> ಅಮೆರಿಕದ ಚಿತ್ರತಾರೆಗಳಾದಂತಹ [[ಜಾನ್ ವೇಯ್ನ್|ಜಾನ್ ವಾಯ್ನ್]] ಮತ್ತು [[ಮರ್ಲಿನ್ ಮನ್ರೆ|ಮರ್ಲಿನ್ ಮನ್ರೋ]]ರವರು ಪೂಜನೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾದರು. ಅದೇವೇಳೆ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾದ [[ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ|ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನೆ]] [[ಅನಿಮೇಶನ್|ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಿತ್ರ]]ಕ್ಕೂ ಮತ್ತು [[ವಾಣಿಜ್ಯಸರಕು|ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ]] ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾದರು. ಹಾಲಿವುಡ್‌ನ [[ಪ್ರಮುಖ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಟು‌ಡಿಯೋ|ಮುಖ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಟುಡಿಯೋ]]ಗಳು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ''[[:ಸ್ಟಾರ್ ಸಮರದ ಸರಣಿ IV: ಒಂದು ಹೊಸ ಭರವಸೆ|ಸ್ಟಾರ್ ವಾರ್]]'' (1977) ಮತ್ತು ''[[ಟೈಟಾನಿಕ್‌ (1997 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಟೈಟಾನಿಕ್]] '' (1997)ನಂತಹ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದವು. ಇಂದು ಜಾಗತಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಹಾಲಿವುಡ್ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |accessdate=2007-09-14}} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |accessdate=2007-09-14}}</ref> ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದರ್ಶನ ವೀಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics > Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |accessdate=2007-06-03}}</ref> ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ವೀಕ್ಷಣೆಯ ಅವಧಿಯು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಏರುತ್ತಾ 2006ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಐದು ಗಂಟೆಯಷ್ಟಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archive-date=2007-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611081621/http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1005003 |url-status=dead }}</ref> ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಸಾರ ಜಾಲಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೂಲದವು. ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಬಾನುಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸುಮಾರು ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡೂವರೆ ಗಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೂಡಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609155415/http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1004830 |url-status=dead }}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ [[ಅಂತರಜಾಲ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ|ಅಂತರಜಾಲ ದ್ವಾರ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಅಂತರಜಾಲ ಹುಡುಕಾಟ ಯಂತ್ರ|ಅಂತರಜಾಲ ಹುಡುಕುವ ಸಾಧನ]]ಗಳಿವೆ. ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಜಲತಾಣಗಳೆಂದರೆ [[ಫೇಸ್‌ಬುಕ್|ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌]], [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬ್]], [[ಮೈಸ್ಪೇಸ್]], [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ]], [[ಕ್ರೇಗ್ಸ್‌ಲಿಸ್ಟ್|ಕ್ರೇಗ್ಲಿಸ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಈಬೇ]]ಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="alexa-topsitesus">{{cite web |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/US |title=Top Sites in United States |year=2009 |publisher=Alexa |accessdate=2009-05-01 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409001248/http://www.alexa.com/topsites/countries/US |url-status=dead }}</ref> [[ಅಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಗೀತ|ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಂಗೀತ]]ದ ಲಯ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಶೈಲಿಯು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂಗೀತ|ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಂಗೀತ]]ದ ಮೇಲೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.[[ಜನಪದ ಸಂಗೀತ|ಜನಪದ]] ಮತ್ತು [[ಬ್ಲೂಸ್|ಬ್ಲೂಸ್‌]]ಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು ಈಗ [[ಹಳೆ ಕಾಲದ ಸಂಗೀತ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ [[ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ|ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕಾರ]]ಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಜಾಝ್]] ಸಂಗೀತವು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಕರಾದ [[ಲುಯಿಸ್ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್|ಲೂಯಿಸ್ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಡ್ಯುಕ್ ಎಲ್ಲಿಂಗ್‌ಟ‌ನ್|ಡ್ಯೂಕ್‌ ಎಲ್ಲಿಂಗ್ಟನ್‌]]ರವರಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು 1920 ಮತ್ತು 1950ರ ಮಧ್ಯೆ [[ದೇಶಿಯ ಸಂಗೀತ]]ವಾದ [[ಲಯ ಮತ್ತು ಬ್ಲೂ|ರಿದಮ್‌ ಮತ್ತು ಬ್ಲ್ಯೂ]], [[ರಾಕ್ ಅಂಡ್ ರೋಲ್]]ಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು.1960ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಬಾಬ್ ಡೈಲಾನ್|ಬಾಬ್‌ ಡೈಲನ್‌]] ಇವರು [[ಅಮೆರಿಕದ ಜನಪದ ಸಂಗೀತದ ಪುನಶ್ಚೇತನ|ಜನಪದ ಸಂಗೀತ ಮೂಲ]]ದಿಂದ ಬೆಳೆದು ಅಮೇರಿಕಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗೀತ ಬರಹಗಾರರಾದರು ಹಾಗೂ [[ಜೇಮ್ಸ್ ಬ್ರೌನ್|ಜೇಮ್ಸ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]] [[ಹೆದರಿಕೆ|ಫಂಕ್‌]] ಸಂಗೀತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣರಾದರು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಮತ್ತು ಹೌಸ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಆಯೊಜಿಸಿವೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಪಾಪ್ ತಾರೆಗಳಾದ [[ಎಲ್ವಿಸ್ ಪ್ರೆಸ್ಲಿ|ಎಲ್ವಿಸ್ ಪ್ರೆಸ್ಲೇ]], [[ಮೈಕಲ್ ಜಾಕ್‌ಸನ್|ಮೈಕೆಲ್ ಜಾಕ್ಸನ್]] ಮತ್ತು [[ಮಡೋನಾ(ಮನೋರಂಜಕಿ)|ಮಡೋನ್ನಾ]]ರವರು ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು.<ref>ಬಿಡಲ್, ಜುಲಿಯನ್ (2001). ''ವಾಟ್ ವಾಸ್ ಹಾಟ್!: ಫೈವ್ ಡಿಕೇಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಪಾಪ್ ಕಲ್ಛರ್ ಇನ್ ಅಮೆರಿಕಾ''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಸಿಟಾಡೆಲ್, p. ix. ISBN 0-8065-2311-5.</ref> === ಸಾಹಿತ್ಯ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕಲೆ === {{Main|American literature|American philosophy|Visual arts of the United States|Theater in the United States|American classical music}} [[ಚಿತ್ರ:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|ವ್ರೈಟರ್ ಜ್ಯಾಕ್ ಕೆರೊವಾಕ್, ಬೀಟ್ ಜನರೇಶನ್‌ನ ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿ]] ಹದಿನೆಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಅಮೆರಿಕದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವು ಯುರೋಪ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದದ್ದು. [[ನ್ಯಾಥನೀಲ್ ಹಾಥೊರ್ಮ್|ನ್ಯಾಥನೀಲ್ ಹಾವ್‌ಥೊರ್ನ್‌]], [[ಎಡ್ಗರ್ ಅಲ್ಲೆನ್ ಪೊಯಿ|ಎಡ್ಗರ್‍ ಅಲೆನ್‌ ಪೋ]] ಮತ್ತು [[ಹೆನ್ರಿ ಡೇವಿಡ್ ಥೊರಿಯು|ಹೆನ್ರಿ ಡೇವಿಡ್ ಥೋರಿಯೋ]]ರವರು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ದಶಕದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕದ ವಿಶೇಷ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದರು. ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವೈನ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಲ್ಟ್ ವಿಟ್‍ಮ್ಯಾನ್|ವಾಲ್ಟ್ ವೈಟ್‌ಮನ್‌]]ರವರು ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು. [[ಎಮಿಲಿ ಡಿಕನ್ಸನ್|ಎಮಿಲಿ ಡಿಕನ್ಸನ್‌]]ರವರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾಮಿಕಾಗಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರನ್ನು ಅಮೆರಿಕದ ವಿಶೇಷವಾದ ಕವಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[[ಹರಾಲ್ಡ್‌ ಬ್ಲೂಮ್|ಬ್ಲೂಮ್, ಹೆರಾಲ್ಡ್]]. 1999. ''ಎಮಿಲಿ ಡಿಕನ್ಸನ್''. ಬ್ರೂಮಾಲ್, PA: ಚೆಲ್ಸಿಯಾ ಹೌಸ್ ಪಬ್ಲಿಶರ್ಸ್. p. 9. ISBN 0-7910-5106-4.</ref> ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂಲಭೂತ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟ [[ಹೆರ್‍ಮನ್ ಮೆಲ್‍ವಿಲ್ಲೆ|ಹರ್ಮನ್ ಮೆಲ್ವಿಲ್ಲೆ]]ಯವರ ''[[ಮೊಬಿ-ಡಿಕ್|ಮೊಬಿಡಿಕ್]] '' (1851), ಟ್ವೈನ್‌ರವರ ''[[ಹುಕ್ಲೆಬೆರಿ ಫಿನ್‌ನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳು|ದಿ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್ ಆಫ್ ಹಕ್ಲೆಬೆರ್ರಿ ಫಿನ್]]'' (1885), ಮತ್ತು [[ಎಫ್‌. ಸ್ಕಾಟ್‌ ಫಿಟ್ಸ್‌ಗೆರಾಲ್ಡ್‌|ಎಫ್. ಸ್ಕಾಟ್ ಫಿಡ್ಜೆರಾಲ್ಡ್‌]]ರವರ ''[[ಗ್ರೇಟ್ ಗ್ಯಾಟ್ಸ್ ಬಿ|ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಗಾಟ್ಸ್‌ಬಿ]]'' (1925) ಇವುಗಳು [[ಅಮೆರಿಕದ ಮಹಾಕಾದಂಬರಿ|ಅಮೆರಿಕದ ಉತ್ತಮ ಕಾದಂಬರಿ]] ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ 1993ರಲ್ಲಿ [[ಟೊನಿ ಮಾರಿಸನ್|ಟೋನಿ ಮಾರಿಸನ್‌]]ರವರನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹನ್ನೊಂದು ನಾಗರಿಕರು [[ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೊಬಲ್ ಬಹುಮಾನ|ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೊಬೆಲ್ ಪಾರಿತೋಷಕ]]ವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. 1954ರಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪಾರಿತೋಷಕ ಭೂಷಿತ [[ಎರ್ನೆಸ್ಟ್ ಹೇಮಿಂಗ್ವೇ|ಅರ್ನೆಸ್ಟ್ ಹೆಮಿಂಗ್ವೇ]]ಯವರನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಲೇಖಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>ಮೇಯರ್ಸ್, ಜೆಫ್ರಿ (1999). ''ಹಮಿಂಗ್ವೇ: ಎ ಬಯಾಗ್ರಫಿ''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಡಾ ಕೆಪೋ, p. 139. ISBN 0-306-80890-0.</ref> ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಶೈಲಿಯಾದ [[ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಾದಂಬರಿ|ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಹಾರ್ಡ್‌ಬಾಯ್‌ಲ್ಡ್|ಅತಿರಂಜಿತ ಪತ್ತೇದಾರಿ ಕಾದಂಬರಿ]]ಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. [[ಬೀಟ್ ಜನರೇಶನ್|ಸ್ಪಂದನ ಸಂತತಿ]]ಯ ಲೇಖಕರಾದಂತಹ [[ಆಧುನಿಕೋತ್ತರ ಸಾಹಿತ್ಯ|ನವಪೂರ್ವಿಕ]] [[ಜಾನ್ ಬಾರ್ಥ್|ಜಾನ್ ಬಾರ್ತ್]], [[ಥಾಮಸ್ ಪಿಂಕೊನ್|ಥಾಮಸ್ ಪಿನ್ಕಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಡಾನ್ ಡೆಲಿಲ್ಲೋ]]ರವರು ಹೊಸ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. [[ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತವಾದ|ಅಜ್ಞೇಯವಾದಿ]]ಗಳಾದ ಥೊರಿಯೊ ಮತ್ತು [[ರಾಲ್ಪ್ ವಾಲ್ದೋ ಎಮರ್‌ಸನ್|ರಾಲ್ಫ್ ವಾಲ್ಡೋ ಎಮರ್ಸನ್‌]]ರವರು ಅಮೆರಿಕದ ಮೊದಲ [[ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿ|ತಾತ್ವಿಕ ಚಳುವಳಿ]]ಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸ್ ಪಿಯರ್ಸ್|ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸ್ ಪೀಯರ್ಸ್]] ಮತ್ತು ತದನಂತರ [[ವಿಲಿಯಮ್ ಜೇಮ್ಸ್]] ಹಾಗೂ [[ಜಾನ್ ಡೆವೆಯ್|ಜಾನ್ ಡೆವೆ]]ರವರು [[ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ದೃಷ್ಟಿ]]ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೆ [[ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]]ವನ್ನು [[ವಿಲಾರ್ಡ್ ವ್ಯಾನ್ ಒರ್ಮನ್ ಕ್ವೈನ್|W.V.O ಕ್ವೈನ್]] ಮತ್ತು [[ರಿಚರ್ಡ್ ರೊರ್ಟಿ|ರಿಚರ್ಡ್ ರಾರ್ಟಿ]]ಯವರು ತಂದರು [[ಜಾನ್ ರಾಲ್ಸ್|ಜಾನ್ ರಾವ್ಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಬರ್ಟ್ ನೊಜಿಕ್|ರಾಬರ್ಟ್ ನಾಝಿಕ್]] [[ರಾಜಕೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಚಳುವಳಿಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಾದರು. ದೃಶ್ಯ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ, ಯುರೋಪಿಯನ್ [[ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದ (ಕಲೆ)|ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದದ]] ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಚಳುವಳಿಯು [[ಹಡ್ಸನ್ ನದಿಯ ಶಾಲೆ|ಹಡ್ಸನ್ ರಿವರ್ ಸ್ಕೂಲಾ]]ಗಿತ್ತು. 1913ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುರೋಪಿಯನ್ [[ಅಧುನಿಕ ಕಲೆ|ಆಧುನಿಕ ಕಲೆ]]ಯ ಪ್ರದರ್ಶನವಾದ ಆ[[ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರ ಪ್ರದರ್ಶನ|ರ್ಮರಿ ಪ್ರದರ್ಶನ]]ವು ಜನರನ್ನು ದಂಗುಬಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಲಾ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು.<ref>ಬ್ರೌನ್, ಮಿಲ್ಟನ್ ಡಬ್ಲ್ಯೂ. (1988 1963). '' ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಪ್ ದಿ ಆರ್ಮರಿ ಶೋ''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಅಬ್ಬೆವಿಲ್ಲೆ. ISBN 0-89659-795-4.</ref> ಉನ್ನತ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸಂವೇದನೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವಾದ ಹೊಸ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು [[ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಒ'ಕೀಫ್ಫೇ|ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಓಕಿಫೀ]] ಹಾಗೂ [[ಮರ್ಸ್‌ಡೆ‌ನ್ ಹಾರ್ಟ್‌ಲೆ|ಮಾರ್ಸ್‌ಡನ್ ಹಾರ್ಟ್‌ಲೀ]] ಮತ್ತಿತರು ಮಾಡಿದರು. [[ಸಾರಾಂಶ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾದ|ಅಮೂರ್ತ ಪ್ರಕಟಣಾವಾದ]]ದ [[ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್ ಪೊಲಾಕ್|ಜಾಕ್ಸನ್ ಪೊಲ್ಲಾಕ್]] ಮತ್ತು [[ವಿಲ್ಲೆಂ ಡೆ ಕೂನಿಂಗ್|ವಿಲಿಯಮ್ ಡೆ ಕೂನಿಂಗ್]] ಹಾಗೂ [[ಆ‍ಯ್೦ಡಿ ವಾರ್‌ಹಲ್|ಆಂಡಿ ವರ್ಹೋಲ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಯ್ ಲಿಶೆನ್‌ಸ್ಟೇಯ್ನ್|ರಾಯ್ ಲಿಶೆನ್ಸ್‌ಟೀನ್‌]]ರವರ [[ಪಾಪ್ ಕಲೆ]]ಯಂತಹ ಮುಖ್ಯ ಕಲಾ ಚಳುವಳಿಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡಿತು. ಆಧುನಿಕವಾದ ಮತ್ತು ನಂತರದ [[ಅಧುನಿಕತೆಯ ನಂತರ|ಆಧುನಿಕ ಪೂರ್ವವಾದ]]ದ ಗತಿಯು ಅಮೆರಿಕದ ವಾಸ್ತುವಿನ್ಯಾಸಗಾರರಾದ [[ಫ್ರಾಂಕ್ ಲ್ಲೋಯ್ದ್ ರೈಟ್|ಫ್ರಾಂಕ್ ಲಿಯಾಯ್ಡ್ ವ್ರೈಟ್]], [[ಫಿಲಿಪ್ ಜಾನ್‌ಸನ್|ಫಿಲಿಪ್ ಜಾನ್ಸನ್]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್ ಗೆಹ್ರಿ|ಫ್ರಾಂಕ್ ಗೆಹ್ರೆ]]ಯವರಿಂದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತು. [[ಚಿತ್ರ:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right| ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದ ವಿಶಾಲ ಹರವಿನ ರಂಗಭೂಮಿ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಹಲವು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು]] ಅಮೆರಿಕದ ನಾಟಕರಂಗದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೇ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕನಾದವನು ಸಂಚಾಲಕ [[ಪಿ.ಟಿ.ಬರ್ನಂ|ಪಿ.ಟಿ.ಬರುಮ್]]. ಇವರು ಸಣ್ಣದಾದ [[ಮ್ಯಾನ್‌ಹಟ್ಟನ್|ಮ್ಯಾನ್‌ಹಟನ್]] ಮನರಂಜನೆಯ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು 1841ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು 1870ರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಹ್ಯಾರಿಗನ್|ಹ್ಯಾರಿಗನ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಟ್]] ಸಂಘವು ಜನಪ್ರಿಯ [[ಸಂಗೀತ ರಂಗಭೂಮಿ|ಸಂಗೀತ]] ಹಾಸ್ಯ ನಾಟಕಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಧುನಿಕ ಸಂಗೀತದ ಸ್ವರೂಪವು [[ವಿಶಾಲ ಹರವಿನ ರಂಗಭೂಮಿ|ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಯಿತು. ಸಂಗೀತ ನಾಟಕದ ಹಾಡುಗಳ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ [[ಇರ್‍ವಿಂಗ್ ಬೆರ್ಲಿನ್|ಇರ್‌ವಿಂಗ್ ಬೆರ್ಲಿನ್]], [[ಕೂಲಿ ಪಾರ್ಟರ್|ಕೋಲ್ ಪೀಟರ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೀಫನ್ ಸೊಂಧೀಮ್|ಸ್ಟೀಫನ್ ಸೊಂಡಿಯಮ್‌]]ರವರು [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತ|ಪಾಪ್ ಗುಣಮಟ್ಟ]]ದವರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು ನಾಟಕಕಾರ [[ಯೋಜೀನ್ ಒ’ನೈಲ್|ಈಜೀನ್ ಓನೀಲ್‌]]ರವರು 1936ರಲ್ಲಿ ನೋಬಲ್ ಪಾರಿತೊಷಕವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನೋಬೆಲ್ ನಾಮಾಂಕಿತರಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಹಲವು [[ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಪುಲಿಟ್‌ಜರ್ ಬಹುಮಾನ|ಪುಲಿಟ್ಝರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪುರಸ್ಕೃತರಾದ ಇನ್ನುಳಿದವರೆಂದರೆ [[ಟೆನ್ನಿಸ್ಸೀ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್|ಟೆನ್ನೀಸ್ ವಿಲಿಯಂಸ್]], [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಅಲ್ಬೀ]] ಮತ್ತು [[ಅಗಸ್ಟ್ ವಿಲ್‍ಸನ್|ಆಗಸ್ಟ್ ವಿಲ್ಸನ್]]. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಪಕ್ಷಿನೋಟವನ್ನು ಹರಿಸಿದಾಗ, 1910ರಲ್ಲಿ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಇವಿಸ್|ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಇವ್ಸ್‌]]ರವರ ಕಾರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಯೋಜಕನೆಂದು ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಇನ್ನುಳಿದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕರಾದ [[ಹೆನ್ರಿ ಕೌವೆಲ್|ಹೆನ್ರಿ ಕೋವೆಲ್]] ಮತ್ತು [[ಜಾನ್ ಕೇಜ್|ಜಾನ್ ಕೇಗ್‌]]ರವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. [[ಆರೊನ್ ಕಾಪ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್|ಆರನ್ ಕೋಪ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ಜಾರ್ಜ್ ಗೆರ್ಶ್ವಿನ್|ಜಾರ್ಜ್ ಗೆರ್ಶ್ವಿನ್‌]]ರವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಂಘಟಿತ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು [[ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ|ನೃತ್ಯಸಂಯೋಜಕ]]ರಾದ [[ಇಸಡೊರ ಡಂಕನ್|ಇಸಾಡೊರಾ ಡಂಕನ್]] ಮತ್ತು [[ಮಾರ್ಥ ಗ್ರಹಾಂ|ಮಾರ್ಥಾ ಗ್ರಹಮ್]] [[ಅಧುನಿಕ ನೃತ್ಯ|ಆಧುನಿಕ ನೃತ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ಅದೇ ವೇಳೆ [[ಜಾರ್ಜ್ ಬಾಲನ್ಚಿನ್|ಜಾರ್ಜ್ ಬಲನ್‌ಶೈನ್]] ಮತ್ತು [[ಜೆರೊಮ್ ರಾಬ್ಬಿನ್ಸ್|ಜೆರೋಮ್ ರಾಬಿನ್ಸ್‌]]ರವರು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಬ್ಯಾಲೆಗೆ ಮುಂದಾಳುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆಧುನಿಕ ಕಲಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾದ [[ಛಾಯಚಿತ್ರಗ್ರಹಣ|ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗ್ರಹಣ]]ದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕವು ತುಂಬ ಮುಖ್ಯವಾದುದಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಾರರೆಂದರೆ [[ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ಸ್ಟಿಗ್ಲಿಟ್ಝ್]], [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಸ್ಟೆಯಿಚೆನ್|ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಸ್ಟೆಚಿನ್]] ಮತ್ತು [[ಅನ್ಸೇಲ್ ಆಡಮ್ಸ್|ಅನ್ಸೆಲ್ ಆಡಮ್ಸ್]]. ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ [[ಕಾಮಿಕ್ ಸ್ಟ್ರಿಪ್|ಹಾಸ್ಯದ ಪಟ್ಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಅಮೆರಿಕದ ಕಾಮಿಕ್ ಪುಸ್ತಕ|ಹಾಸ್ಯದ ಪುಸ್ತಕ]]ಗಳೆರಡೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಾಗಿದೆ. [[ಸುಪರ್ ಮ್ಯಾನ್|ಸೂಪರ್‌ಮ್ಯಾನ್]] ಎಂಬ [[ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ನಾಯಕ|ಅತಿರಂಜಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ]]ಯ ಹಾಸ್ಯ ಪುಸ್ತಕವು ಅಮೆರಿಕದ ಲಾಂಛನದಂತಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | last=Daniels | first=Les | year=1998 | title=Superman: The Complete History | page=11 | edition=1st | publisher=[[Titan Books]] | isbn=1-85286-988-7 }}</ref> === ಆಹಾರ === {{Main|Cuisine of the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Strip Mall.jpg|thumb|right| ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ಮೂಲದ ಆಹಾರವನ್ನು ಒದಗಸುವ ಒಂದು ಅಮೆರಿಕದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆ.]] ಅಮೆರಿಕದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ [[ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ|ಪಾಕಕಲೆ]]ಯು ಪಶ್ಚಿಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲುವಂತಹುದು. [[ಗೋಧಿ]]ಯು ಮೂಲ [[ಧಾನ್ಯ|ಆಹಾರ]] ಧಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು [[ಟರ್ಕಿ (ಹಕ್ಕಿ)|ಕೋಳಿ]], [[ಬಿಳಿ- ಬಾಲದ ಜಿಂಕೆ|ಬಿಳಿಯಬಾಲವಿರುವ ಜಿಂಕೆ]], [[ಜಿಂಕೆ ಮಾಂಸ|ಜಿಂಕೆಯ ಮಾಂಸ]], [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ|ಬಟಾಟೆ]], [[ಗೆಣಸು|ಸಿಹಿ ಗೆಣಸು]], [[ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳ|ಜೋಳ]], [[ಹಣ್ಣಿನ ರಸದ ಪಾನೀಯ (ನೆಡು ತೋಪು|ಚೌ ಚೌ ಕಾಯಿ]], [[ಮ್ಯಾಪಲ್ ಪಾನೀಯ|ಮೇಪಲ್ ರಸ]]ವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವದೇಶೀ ಆಹಾರವು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ಯುರೋಪಿಯನ್ ನಿವಾಸಿಗಳಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಲೋಹದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹಂದಿಯ ಮತ್ತು ದನದ ಬೇಯಿಸಿದ ಮಾಂಸದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸುವ [[ಬಾರ್‍ಬೆಕ್ಯೂ|ಮೋಜಿನ ಕೂಟ]], [[ಏಡಿಯ ಕೇಕ್|ಏಡಿಯ ಕೇಕ್‌]]ಗಳು, [[ಅಲೂಗೆಡ್ಡೆ ಚಿಪ್|ಬಟಾಟೆಯ ಚಿಪ್ಸ್]] ಮತ್ತು ಚಾಕೊಲೇಟ್‌ನ ಸಿಪ್ಪೆಯ ಅಡಿಗೆಯು ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ವಿಶೇಷ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. [[ಸತ್ವಯುತ ಆಹಾರ]]ವು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಜೀತದಾಳುಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು. ಇದು ದಕ್ಷಿಣದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಹಾಗೂ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. [[ಸಿಂಕ್ರೆಟಿಸಂ|ಸಿಂಕ್ರೆಟಿಕ್]] ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯಾದ [[ಲ್ಯೂಯಿಸಿಯಾನ ಕ್ರೆಯೊಲ್ ಅಡುಗೆ ವಿಧಾನ|ಲುಯಿಸೀನಿಯಾ ಕ್ರಿಯೋಲ್]], [[ಕ್ಯಾಜುನ್ ಅಡುಗೆವಿಧಾನ|ಕಾಜುನ್]], [[ಟೆಕ್ಸ್-ಮೆಕ್ಸ್ ಆಡುಗೆ ವಿಧಾನ|ಟೆಕ್ಸ್-ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌]]ಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಗುಣಾತ್ಮಕವಾದ ತಿಂಡಿಗಳಾದ [[ಆ‍ಯ್ಪಲ್ ಪೈ|ಆಪಲ್ ಪೈ]], [[ಬೇಯಿಸಿದ ಕೋಳಿ|ಫ್ರೈಡ್ ಚಿಕನ್]], [[ಪಿಜಾ|ಪಿಝಾ]], [[ಹಾಮ್‍ಬರ್ಗರ್|ಹ್ಯಾಂಬರ್ಗರ್]] ಮತ್ತು [[ಹಾಟ್ ಡಾಗ್|ಹಾಟ್ ಡಾಗ್‌]]ಗಳು ವಿವಿಧ ವಲಸೆಗಾರರ ಪಾಕಸೂತ್ತ್ರ ವಿವರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಫ್ರೈಸ್|ಪ್ರೆಂಚ್ ಫ್ರೈಸ್]], ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ತಿಂಡಿಗಳಾದಂತಹ [[ಬುರ್ರಿಟೋ]], [[ಟ್ಯಾಕೋ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಸ್ತಾ|ಪಾಸ್ಟಾ]] ತಿಂಡಿಗಳು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಉಪಯೋಗದ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಮೂಲದ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="IFT">{{cite web |url=http://www.ift.org/cms/?pid=1000496 |author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|accessdate=2007-06-19}}</ref> ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಫಿಗಿಂತ ಟೀಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಕಿತ್ತಳೆರಸವನ್ನು ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಪೇಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಹೊಣೆಹೊತ್ತಿದೆ.<ref>ಸ್ಮಿತ್, ಆಡ್ರೂ ಎಫ್. (2004''ದಿ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ಫುಡ್ ಅಂಡ್ ಡ್ರಿಂಕ್ ಇನ್ ಅಮೆರಿಕಾ''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಆಕ್ಸ್‌ಪರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, pp. 131–32. ISBN 0-19-515437-1. ಲೆವೆನ್‌ಸ್ಟನ್, ಹಾರ್ವೇ (2003). ''ರಿವಾಲ್ಯುಶನ್ ಅಟ್ ದಿ ಟೇಬಲ್: ದಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಯೆಟ್'' ಬರ್ಕ್‌ಲೇ, ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್, ಅಂಡ್ ಲಂಡನ್: ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಪ್ರೆಸ್, pp. 154–55.ISBN 0-520-23439-1.</ref> 1980 ಮತ್ತು 1990ರ ಮಧ್ಯೆ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಕ್ಯಾಲೊರಿ ಸೇವನೆಯು 24% ರಷ್ಟು ಏರಿದೆ.<ref name="IFT"/> ಪದೇ ಪದೇ [[ಫಾಸ್ಟ್ ಫುಡ್]] ಮುಂಗಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುವುದು ಅಮೆರಿಕನ್ನರ "ಬೊಜ್ಜು ಹರಡುವಿಕೆ"ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅತೀ ಸಿಹಿಯಾದ [[ಮೃದು ಪಾನೀಯ|ಮೃದು ಪೇಯ]]ಗಳು ತುಂಬಾ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಸಿಹಿಯಾದ ಪಾನೀಯವು ಅಮೆರಿಕನ್ನರ 9%ರಷ್ಟು ಸರಾಸರಿ ಕ್ಯಾಲರಿ ಸ್ವೀಕೃತಿಯನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=[[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]] |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |accessdate=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |accessdate=2007-06-09 |archive-date=2010-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107114057/http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |url-status=dead }}</ref> === ಕ್ರೀಡೆ === {{Main|Sports in the United States}} [[ಚಿತ್ರ:Shea Smith-edit1.jpg|thumb|ಒಂದು ಕಾಲೇಜು ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ನ ಕ್ವಾರ್ಟರ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಮುನ್ನುಗ್ಗಲು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದು.]] ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ [[ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್|ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್‌]]ನ್ನು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆ]]ಯಾಗಿ ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. [[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಅಮೆರಿಕದ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]], [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್|ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಐಸ್ ಹಾಕಿ]]ಯು ದೇಶದ ಇತರ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕುಶಲವಾದ ಆಟವಾಗಿದೆ. [[ಕಾಲೇಜ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್|ಕಾಲೇಜು ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾಲೇಜ್ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್|ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌ಗಳು]] ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂಥದು. ಕೆಲವು ಮಾನದಂಡಗಳಿಂದ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಈಗ ಜನಪ್ರಿಯ [[ವೀಕ್ಷಕ ಕ್ರೀಡೆ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |author=Krane, David K. |date=2002-10-30 |title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport |url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104143529/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337 |archive-date=2009-01-04 |accessdate=2007-09-14 |publisher=Harris Interactive}} ಮೆಕ್‌ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ಡ್, ಮೈಕೆಲ್ (2004). ''ಅಮೆರಿಕಾಸ್ ಗೇಮ್: ದಿ ಎಪಿಕ್ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಹೌ ಪ್ರೋ ಫೂಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಯಾಪ್ಚರ್‌ಡ್ ಎ ನೇಶನ್''.ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ರೇಂಡಮ್ ಹೌಸ್. ISBN 0-375-50454-0.</ref> [[ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಕುದುರೆ ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆ|ಕುದುರೆ ಜೂಜು]] ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತೀಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದೀಗ [[ಗಾಲ್ಫ್‌|ಗಾಲ್ಫ್]], [[ಆಟೋ ರೇಸಿಂಗ್]] ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಎನ್‌ಎ‌ಎಸ್‌ಸಿಎಆರ್|NASCAR]]ನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದೆ. [[ಸಂಘಟಿತ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್|ಸಾಕರ್]] ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಯುವಜನರು ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹೀ ಜನರು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಆಡುವ ಆಟವಾಗಿದೆ. [[ಟೆನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್]] ಮತ್ತು ಹಲವು ಹೊರಾಂಗಣ ಆಟಗಳೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇವೇಳೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಟಗಳು ಯುರೋಪಿಯನ್ನರ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವಿಕಸಿಸಿದ. ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್, [[ವಾಲಿಬಾಲ್]], [[ಸ್ಕೇಟ್‌ಬೋರ್ಡಿಂಗ್]], [[ಸ್ನೊಬೋರ್ಡಿಂಗ್|ಸ್ನೋಬೋರ್ಡಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಚಿಯರ್‌ಲೀಡಿಂಗ್|ಚೀರ್‌ಲೀಡಿಂಗ್‌]] ಆಟಗಳು ಅಮೆರಿಕದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಯಿಯನ್ನರ ಪಶ್ಚಿಮದ ಸಂಪರ್ಕ ಪ್ರಭಾವಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ [[ಲಕ್ರೊಸ್ಸ್|ಲ್ಯಾಕ್ರೋಸ್]] ಮತ್ತು [[ತೆರೆನೊರೆಯಾಟ|ಸರ್ಫಿಂಗ್‌]]ಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಎಂಟು [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಓಲಂಪಿಕ್ ಆಟಗಳು]] [[ಒಲಿಂಪಿಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ]]. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು [[ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಪಿಂಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಬೇಸಿಗೆಕಾಲದ ಓಲಂಪಿಕ್ ಆಟ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, 2,301 ಪದಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ.<ref>{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| accessdate=2008-09-02}}</ref> ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅಧಿಕವಾದ 216 ಪದಕಗಳನ್ನು [[ಚಳಿಗಾಲದ ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಛಳಿಗಾಲದ ಓಲಂಪಿಕ್ ಆಟ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿದೆ.<ref>{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1924–2006|publisher=Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html|accessdate=2007-06-14}}ನಾರ್ವೆ ಈಸ್ ಫಸ್ಟ್; ದಿ ಸೋವಿಯತ್ ಯೂನಿಯನ್ ಈಸ್ ಥರ್ಡ್, ಅಂಡ್ ವುಡ್ ಬಿ ಸೆಕೆಂಡ್ ಇಫ್ ಇಟ್ಸ್ ಮೆಡಲ್ ಕೌಂಟ್ ವಾಸ್ ಕಂಬೈನ್‌ಡ್ ವಿತ್ ರಷ್ಯಾಸ್. </ref>{{clear}} == ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ == * [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನನ ಬಾಹ್ಯರೇಖೆ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹೊರರೇಖೆಯಲ್ಲಿ]] * [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೂಚಕ - ಸಂಬಂಧಿತ ಅದಿನಿಯಮಗಳು|ಸಂಬಂಧಿತ ಅಂಕಣಗಳಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೂಚ್ಯಾಂಕ]] *[[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ]] *[[ಅಮೆರಿಕದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ 2016]] == ಆಕರಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|United States}} ;ಸರ್ಕಾರ * ಸರ್ಕಾರದ ಜಾಲತಾಣಗಳಿಗೆ [http://www.usa.gov/ ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ ಪೋರ್ಟಲ್] * ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮನೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ [http://www.house.gov/ ಹೌಸ್‌] ನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. * ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [http://www.senate.gov/ ಸಂಪುಟ] ದ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. * ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ [http://www.whitehouse.gov/ ವೈಟ್ ಹೌಸ್‌] ನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ. * ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [http://www.supremecourtus.gov/ ಸರ್ವೋಚ್ಚನ್ಯಾಯಾಲಯ] ದ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ ;ಮೇಲ್ನೋಟ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ * {{CIA World Factbook link|us|United States}} * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html ಇನ್ಫೋ ಯುಎಸ್‌ಏ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }} ಪೋರ್ಟಲ್ ಟು ಯು.ಎಸ್ ಇನ್‌ಫೋರ್ಮೇಶನ್ ಏಜನ್ಸಿಯ ಮೂಲಗಳು * [http://www.loc.gov/index.html ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್] ಆಫಿಷಿಯಲ್ ಸೈಟ್ ಆಪ್ ದಿ ಯು.ಎಸ್ [[ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಗ್ರಂಥಕೋಶ|ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] * [http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 ಡೆಮೊಗ್ರಫಿಕ್ ಹೈಲೈಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525084335/http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 |date=2009-05-25 }} ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಫ್ರಂ ದಿ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೋ * [http://www.teacheroz.com/states.htm ಯು.ಎಸ್‌.ಎಯ 50 ರಾಜ್ಯಗಳು] ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. * [[ವಿಕಿಟ್ರಾವೆಲ್|ವಿಕಿಟ್ರಾವೆಲ್‌]]ನ [[:ವಿಕಿಟ್ರಾವೆಲ್ : ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೈಪಿಡಿ]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ] ದ ''ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪಿಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ'' ದ ಪ್ರವೇಶ * {{dmoz|Regional/North_America/United_States}} * [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜನಗಣತಿ ಬ್ಯೂರೋ|ಯು.ಎಸ್‌. ಸೆನ್ಸ್‌ಸ್‌ ಬ್ಯೂರೊ]]ನಿಂದ ಪಡೆದ [http://www.census.gov/hhes/www/ ಯು.ಎಸ್‌ ಸೆನ್ಸಸ್‌ ಹೌಸಿಂಗ್‌ ಅಂಡ್ ಎಕಾನಾಮಿಕ್‌ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌] ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಸ್ತ್ರತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳು. * ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಣ, [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis ಯು.ಎಸ್‌ ಸಿಟಿಜನ್‌ಶಿಪ್‌ ಮತ್ತು ಇಮಿಗ್ರೇಷನ್‌ ಸರ್ವಿಸಸ್‌ ] * ಯು.ಎಸ್‌ [[ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸೇವೆ|ಎಕಾನಮಿಕ್‌‍ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಸರ್ವಿಸ್‌]]ನಿಂದ ಪಡೆದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ, ಉದ್ಯೋಗ, ಸ್ಟೇಟ್‌ ಪ್ಯಾಕ್ಟ್‌ ಶೀಟ್ಸ್‌, ವರಮಾನ ಮತ್ತು ಜಮೀನು ಕುರಿತಂತೆ ಇರುವ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ ಸ್ಟೇಟ್‌ ಪ್ಯಾಕ್ಟ್‌ ಶೀಟ್]‌. * [http://tonto.eia.doe.gov/state/ ಯು.ಎಸ್‌ ಎನರ್ಜಿ ಇನ್‌ಫಾರ್ಮೇಶನ್‌ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }}ನಿಂದ ಪಡೆದ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಕುರಿತಾದ [http://tonto.eia.doe.gov/state/ ಸ್ಟೇಟ್‌ ಎನರ್ಜಿ ಪ್ರೊಫೈಲ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }}. ;ಇತಿಹಾಸ * [http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html ದಿ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್‌] ಪಾಲಿಸಿ ರಿಸರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಡತಗಳು * [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm ಯು.ಎಸ್‌.ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ಯೆಯೋದ್ದೇಶಗಳು:ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ಕುರಿತಂತೆ ಒಂಟಾರಿಯೋ ಕನ್ಸಲ್ಟಂಟ್ಸ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕತೆ] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20061212193931/http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm |date=2006-12-12 }}ಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. * ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಕುರಿತಾದಂತೆ [http://www.historicalstatistics.org/index2.html ಯುಎಸ್‌ಎ] ಕಲೆಹಾಕಿದ ಮಾಹಿತಿ ;ನಕ್ಷೆಗಳು * [http://nationalatlas.gov/ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಕ್ಷೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720093336/http://nationalatlas.gov/ |date=2006-07-20 }}; ಯು.ಎಸ್‌. ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಆಪ್‌ ದಿ ಇಂಟಿರಿಯರ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ನಕ್ಷೆಗಳು. * [[ವಿಕಿಮ್ಯಾಪಿಯಾ]]ದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ (ವಿಕಿಪಿಡಿಯಾದ [[ವಿಕಿಪಿಡೀಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ|ವಿಕಿಮಿಡಿಯಾ ಫೌಂಡೇಷನ್‌]]ನ ಜೊತೆ ಅಂಗಿಕೃತವಲ್ಲದ) [http://www.wikimapia.org/#y=41771312&x=-99492187&z=4&l=0&m=a ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ] ದ ಉಪಗ್ರಹ ನೋಟ. * {{wikiatlas|the United States}} {{-}} {{Navboxes |title=Articles Related to the United States of America |list1= {{United States Template Group}} {{Anglophone states}} {{English official language clickable map}} {{United States topics}} {{National personifications}} }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರದ ದೇಶದ ಗಡಿಭಾಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ದೇಶದ ಗಡಿಭಾಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ದೇಶದ ಗಡಿಭಾಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಮಾತನಾಡುವ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಕ್ಕೂಟ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜಿ8 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜಿ20 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉದಾರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೨೯೧ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಫೆಡರಲ್ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಫೆಡರಲ್ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು]] jp2yo2b0dr1sde5beh96eekrqxwbxxi ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು 0 7682 1430764 1374706 2026-09-30T03:02:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430764 wikitext text/x-wiki {{Infobox political post | border = parliamentary | minister = not_prime | post = ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ | body = | native_name = | insignia = File:Seal of Karnataka.svg | insigniasize = 85px | insigniacaption = [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಲಾಂಛನ|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಲಾಂಛನ]] | seat = ವಿಧಾನಸೌಧ, ಬೆಂಗಳೂರು | image = File:DK Shivakumar.jpg|DK_Shivakuma | imagesize = 150 | alt = Photo of the Chief Minister | incumbent = [[ಡಿ.ಕೆ ಶಿವಕುಮಾರ್]] | incumbentsince = ಜೂನ್ 03, 2026 | status = ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ | abbreviation = ಸಿಎಂ (CM) | member_of = [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಸಭೆ]] | reportsto = [[ ರಾಜ್ಯಪಾಲ]] | appointer = [[ ರಾಜ್ಯಪಾಲ]] | termlength = ವಿಧಾನಸಭೆಯ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ | termlength_qualified = ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಅವಧಿಯ ಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.<ref name="term1">[[Durga Das Basu]]. ''Introduction to the Constitution of India''. 1960. 20th Edition, 2011 Reprint. pp. 241, 245. LexisNexis Butterworths Wadhwa Nagpur. {{ISBN|978-81-8038-559-9}}. Note: although the text talks about Indian state governments in general, it applies for the specific case of Karnataka as well.</ref> | inaugural = [[ಚೆಂಗಲರಾಯ ರೆಡ್ಡಿ|ಕೆ. ಸಿ. ರೆಡ್ಡಿ]] | formation = {{Start date and age|1947|10|25|df=y|p=y}} | deputy = [[ಜಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ]] | residence = ಅನುಗ್ರಹ, ಕುಮಾರಕೃಪಾ ರಸ್ತೆ, [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | website = {{URL|https://karnataka.gov.in/english|https://karnataka.gov.in}}, {{URL|https://cmkarnataka.gov.in/index|https://cmkarnataka.gov.in}} }} ==ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ== {| class="wikitable sortable " style="text-align:center" |- !scope=col| {{Abbr|ಕ್ರ.ಸಂ.|ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ}} !scope=col| ಭಾವಚಿತ್ರ !scope=col| ಹೆಸರು<br>{{small|(ಜನನ-ಮರಣ)}} !scope=col colspan=1| ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ !scope=col| ಅವಧಿ<ref>[http://kla.kar.nic.in/assembly/review/previouscms.htm Chief Ministers of Karnataka since 1947]. [https://web.archive.org/web/20161206052419/http://kla.kar.nic.in/assembly/review/previouscms.htm Archived] on 6 December 2016.</ref> !scope=col| ವಿಧಾನಸಭೆ<ref><br />[https://web.archive.org/web/20161206052916/http://kla.kar.nic.in/assembly/review/assemblies.htm Archived] on 6 December 2016.</ref> !scope=col colspan=1| ಪಕ್ಷ{{efn|ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.}} |- ! colspan=7|ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು<ref>"[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/corrections-and-clarifications/article3056060.ece Corrections and Clarifications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306205644/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/corrections-and-clarifications/article3056060.ece |date=2014-03-06 }}". ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]''. 4 October 2006.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140306205644/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/corrections-and-clarifications/article3056060.ece Archived] on 6 March 2014.</ref> |- style="height: 60px;" | 1 | [[File:K. C. Reddy.jpg|100px]] ! scope="row"| [[ಚೆಂಗಲರಾಯ ರೆಡ್ಡಿ|ಕೆ. ಸಿ. ರೆಡ್ಡಿ]]<br>{{small|(1902–1976)}} |scope="row"| {{dash}} | 25 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1947 – 30 ಮಾರ್ಚ್ 1952 | ಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ |rowspan=3| [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | 2 | [[File:Kengal Hanumanthaiah.gif|frameless|100px]] !scope="row"| [[ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯ]]<br>{{small|(1908–1980)}} |scope="row"| [[ರಾಮನಗರ]] | 30 ಮಾರ್ಚ್ 1952 – 19 ಆಗಸ್ಟ್ 1956 |rowspan=2| ಮೊದಲನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1952–57) |- | 3 | [[ಚಿತ್ರ:Kadidal-manjappa.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]]<br>{{small|(1907–1992)}} |scope="row"| [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] | 19 ಆಗಸ್ಟ್ 1956 – 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1956 |- ! colspan=7| ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು<ref name=renaming>M. S. Prabhakara. "[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/New-names-for-old/article14802447.ece New names for old]". ''The Hindu''. 24 July 2007.</ref> |- |rowspan=2| 4 |rowspan=2| [[File:Siddavanahalli Nijalingappa 2003 stamp of India.jpg|100px]] !scope="row" rowspan=2| [[ಎಸ್.ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪ|ಎಸ್. ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪ]]<br>{{small|(1902–2000)}} |rowspan=2| [[ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು]] |rowspan=2| 1 ನವೆಂಬರ್ 1956 – 16 ಮೇ 1958 | ಮೊದಲನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1952–57) |rowspan=6| [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- |rowspan=2| ಎರಡನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1957–62) |- | 5 | [[ಚಿತ್ರ:Bdjattii.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಬಿ.ಡಿ.ಜತ್ತಿ|ಬಿ. ಡಿ. ಜತ್ತಿ]]<br>{{small|(1912–2002)}} |scope="row"| [[ಜಮಖಂಡಿ]] | 16 ಮೇ 1958 – 9 ಮಾರ್ಚ್ 1962 |- | 6 | {{dash}} !scope="row"| [[ಎಸ್ ಆರ್ ಕಂಠಿ|ಎಸ್. ಆರ್. ಕಂಠಿ]]<br>{{small|(1908–1969)}} |scope="row"| [[ಹುನಗುಂದ]] | 14 ಮಾರ್ಚ್ 1962 – 20 ಜೂನ್ 1962 |rowspan=2| ಮೂರನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1962–67) |- | rowspan=2| (4) | rowspan=2| [[File:Siddavanahalli Nijalingappa 2003 stamp of India.jpg|100px]] !scope="row" rowspan=2| [[ಎಸ್. ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪ]]<br>{{small|(1902–2000)}} |rowspan=2| [[ಶಿಗ್ಗಾಂವ]] |rowspan=2| 21 ಜೂನ್ 1962 – 28 ಮೇ 1968 |- |rowspan=2| ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1967–71) |- | 7 | [[ಚಿತ್ರ:Veerendra_Patil_Lok_Sabha_photo.jpg|100px]] !scope="row"| [[ವೀರೇಂದ್ರ ಪಾಟೀಲ್]]<br>{{small|(1924–1997)}} |scope="row"| | 29 ಮೇ 1968 – 18 ಮಾರ್ಚ್ 1971 | [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಸಂಸ್ಥಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | – | [[File:Emblem of India.svg|50px]] |scope="row"| ''ಖಾಲಿ'' ([[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ]])<ref>Amberish K. Diwanji. "[http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm A dummy's guide to President's rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519111701/http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm |date=19 ಮೇ 2013 }}". [[Rediff.com]]. 15 March 2005. Retrieved on 3 March 2013.</ref> |scope="row"| N/A | 19 ಮಾರ್ಚ್ 1971 – 20 ಮಾರ್ಚ್ 1972 | ವಿಧಾನಸಭೆ ವಿಸರ್ಜನೆ | N/A |- ! colspan=7| ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು<ref name=renaming/> |- style="height: 60px;" | 8 | [[ಚಿತ್ರ:Devaraj_Urs_(cropped).JPG|100px]] !scope="row"| [[ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸ್|ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸು]]<br>{{small|(1915–1982)}} |scope="row"| [[ಹುಣಸೂರು]] | 20 ಮಾರ್ಚ್ 1972 – 31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1977 | ಐದನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1972–77) | [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | – | [[File:Emblem of India.svg|50px]] |scope="row"| ''ಖಾಲಿ'' ([[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ]]) |scope="row"|N/A | 31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1977 – 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 1978 | ವಿಧಾನಸಭೆ ವಿಸರ್ಜನೆ | N/A |- | (8) | [[ಚಿತ್ರ:Devaraj_Urs_(cropped).JPG|100px]] !scope="row"| [[ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸ್|ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸು]]<br>{{small|(1915–1982)}} |scope="row"| [[ಹುಣಸೂರು]] | 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 1978 – 7 ಜನವರಿ 1980 |rowspan=2| ಆರನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1978–83) |rowspan=2| [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಇಂದಿರಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]<ref>Arul B. Louis ''et al''. "[https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19790715-janata-party-and-congressi-disintegrate-into-frenzied-bout-of-factionalism-and-power-struggles-822212-2014-03-03 Janata Party and Congress(I) disintegrate into frenzied bout of factionalism and power struggles]". ''[[India Today]]''. 15 July 1979.</ref> |- | 9 | {{dash}} !scope="row"| [[ಆರ್. ಗುಂಡೂರಾವ್]]<br>{{small|(1937–1993)}} |scope="row"| [[ಸೋಮವಾರಪೇಟೆ]] | 12 ಜನವರಿ 1980 – 6 ಜನವರಿ 1983 |- |rowspan=3| 10 |rowspan=3| [[ಚಿತ್ರ:Rkhegde.jpg|100px]] !scope="row" rowspan=3| [[ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ]]<br>{{small|(1926–2004)}} |scope="row" rowspan=3| [[ಬಸವನಗುಡಿ]] | 10 ಜನವರಿ 1983 – 29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1984<ref name="FRONTLINE">Parvathi Menon. "[http://www.frontline.in/static/html/fl2103/stories/20040213005712300.htm A politician with elan: Ramakrishna Hegde, 1926–2004]". ''[[Frontline (magazine)|Frontline]]''. Volume 21: Issue 03, 31 January – 13 February 2004.</ref> | ಏಳನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1983–85) |rowspan=4| [[ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] |- | 8 ಮಾರ್ಚ್ 1985 – 13 ಫೆಬ್ರವರಿ 1986<ref name=FRONTLINE/><ref>A. Jayaram. "[http://www.thehindu.com/2004/01/13/stories/2004011308220400.htm Pillar of anti-Congress movement] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". ''The Hindu''. 13 January 2004.</ref> |rowspan=3| ಎಂಟನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1985–89) |- | 16 ಫೆಬ್ರವರಿ 1986 – 10 ಆಗಸ್ಟ್ 1988 |- | 11 | [[File:Somappa Rayappa Bommai 132.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಎಸ್. ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ]]<br>{{small|(1924–2007)}} |scope="row"| [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ|ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮೀಣ]] | 13 ಆಗಸ್ಟ್ 1988 – 21 ಏಪ್ರಿಲ್ 1989 |- | – | [[File:Emblem of India.svg|50px]] |scope="row"| ''ಖಾಲಿ'' ([[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ]]) |scope="row"|N/A | 21 ಏಪ್ರಿಲ್ 1989 – 30 ನವೆಂಬರ್ 1989 | ವಿಧಾನಸಭೆ ವಿಸರ್ಜನೆ | N/A |- | (7) | [[ಚಿತ್ರ:Veerendra_Patil_Lok_Sabha_photo.jpg|100px]] !scope="row"| [[ವೀರೇಂದ್ರ ಪಾಟೀಲ್]]<br>{{small|(1924–1997)}} |scope="row"| [[ಚಿಂಚೋಳಿ]] | 30 ನವೆಂಬರ್ 1989 – 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1990 |rowspan=4| ಒಂಭತ್ತನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1989–94) | [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | – | [[File:Emblem of India.svg|50px]] |scope="row"| ''ಖಾಲಿ'' ([[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ]]) |N/A | 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1990 – 17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1990 | N/A |- | 12 | [[ಚಿತ್ರ:Bangarappa.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]]<br>{{small|(1933–2011)}} |scope="row"| [[ಸೊರಬ]] | 17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1990 – 19 ನವೆಂಬರ್ 1992 |rowspan=2| [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | 13 | [[ಚಿತ್ರ:M._Veerappa_Moily_addressing_a_Press_Conference_on_Electoral_Reforms_(cropped).jpg|100px]] !scope="row"| [[ವೀರಪ್ಪ ಮೊಯ್ಲಿ|ಎಂ. ವೀರಪ್ಪ ಮೊಯಿಲಿ]]<br>{{small|(ಜ. 1940)}} |scope="row"| [[ಕಾರ್ಕಳ]] | 19 ನವೆಂಬರ್ 1992 – 11 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1994 |- | 14 | [[File:Deve Gowda BNC.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಹೆಚ್.ಡಿ.ದೇವೇಗೌಡ|ಎಚ್. ಡಿ. ದೇವೇಗೌಡ]]<br>{{small|(ಜ. 1933)}} |scope="row"| [[ರಾಮನಗರ]] | 11 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1994 – 31 ಮೇ 1996 |rowspan=2| ಹತ್ತನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1994–99) |rowspan=2| [[ಜನತಾ ದಳ]] |- | 15 | [[ಚಿತ್ರ:Jhpatel.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಜೆ ಹೆಚ್ ಪಟೇಲ್|ಜೆ. ಎಚ್. ಪಟೇಲ್]]<br>{{small|(1930–2000)}} |scope="row"| [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] | 31 ಮೇ 1996 – 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1999 |- | 16 | [[File:India-eam-krishna (cropped).jpg|100px]] !scope="row"| [[ಎಸ್. ಎಂ. ಕೃಷ್ಣ]]<br>{{small|(1932–2024)}} |scope="row"| [[ಮದ್ದೂರು]] | 11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1999 – 28 ಮೇ 2004 | ಹನ್ನೊಂದನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1999–2004) |rowspan=2| [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | 17 | [[ಚಿತ್ರ:The_Chief_Minister_of_Karnataka,_Shri_Dharam_Singh_meeting_with_the_Deputy_Chairman,_Planning_Commission_Dr._Montek_Singh_Ahluwalia_to_finalize_Annual_Plan_2005-06_of_the_State_in_Delhi_on_January_19,_2005_(cropped).jpg|100px]] !scope="row"| [[ಧರಂ ಸಿಂಗ್|ಎನ್. ಧರ್ಮಸಿಂಗ್]]<br>{{small|(1936–2017)}} |scope="row"| [[ಜೇವರ್ಗಿ]] | 28 ಮೇ 2004 – 2 ಫೆಬ್ರವರಿ 2006 |rowspan=4| ಹನ್ನೆರಡನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2004–07) |- | 18 | [[File:H. D. Kumaraswamy.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಎಚ್. ಡಿ. ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ]]<br>{{small|(ಜ. 1959)}} |scope="row"| [[ರಾಮನಗರ]] | 3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2006 – 8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007 | [[ಜನತಾ ದಳ (ಜಾತ್ಯಾತೀತ)]] |- | – | [[File:Emblem of India.svg|50px]] |scope="row"| ''ಖಾಲಿ'' ([[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ]]) | N/A | 8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007 – 12 ನವೆಂಬರ್ 2007 | N/A |- | 19 | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri B.S. Yediyurappa.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಬಿ. ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]]<br>{{small|(ಜ. 1943)}} |scope="row"| [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] | 12 ನವೆಂಬರ್ 2007 – 19 ನವೆಂಬರ್ 2007 | [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] |- | – | [[File:Emblem of India.svg|50px]] |scope="row"| ''ಖಾಲಿ'' ([[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ]]) | N/A | 20 ನವೆಂಬರ್ 2007 – 29 ಮೇ 2008 | ವಿಧಾನಸಭೆ ವಿಸರ್ಜನೆ | N/A |- | (19) | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri B.S. Yediyurappa.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಬಿ. ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]]<br>{{small|(ಜ. 1943)}} |scope="row"| [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] | 30 ಮೇ 2008 – 4 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 |rowspan=3| ಹದಿಮೂರನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2008–13) |rowspan=3| [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] |- | 20 | [[File:Sadananda Gowda.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಡಿ. ವಿ. ಸದಾನಂದ ಗೌಡ]]<br>{{small|(ಜ. 1953)}} |scope="row"| ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ ಸದಸ್ಯರು | 5 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 – 11 ಜುಲೈ 2012 |- | 21 | [[File:Jagdish Shettar, in Belagavi, Karnataka on November 13, 2016 (1) (cropped).jpg|100px]] !scope="row"| [[ಜಗದೀಶ್ ಶೆಟ್ಟರ್]]<br>{{small|(ಜ. 1955)}} |scope="row"| [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡ|ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಧಾರವಾಡ ಕೇಂದ್ರ]] | 12 ಜುಲೈ 2012 – 12 ಮೇ 2013 |- | 22 | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri Siddaramaiah calling on the Union Minister for Chemicals and Fertilizers, Shri Ananthkumar, in New Delhi on June 05, 2014 (cropped).jpg|100px]] !scope="row"| [[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]]<br>{{small|(ಜ. 1948)}} |scope="row"| ವರುಣಾ | 13 ಮೇ 2013 – 15 ಮೇ 2018 | ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2013–18) |rowspan=1| [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | (19) | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri B.S. Yediyurappa.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಬಿ. ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]]<br>{{small|(ಜ. 1943)}} |scope="row"| [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] | 17 ಮೇ 2018 – 19 ಮೇ 2018 | rowspan="4" | ಹದಿನೈದನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2018–23) |[[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] |- | (18) | [[File:H. D. Kumaraswamy.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಎಚ್. ಡಿ. ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ]]<br>{{small|(ಜ. 1959)}} |scope="row"| [[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ]] |23 ಮೇ 2018 – 23 ಜುಲೈ 2019 |[[ಜನತಾ ದಳ (ಜಾತ್ಯಾತೀತ)]] |- | (19) | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri B.S. Yediyurappa.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಬಿ. ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]]<br>{{small|(ಜ. 1943)}} |scope="row"| [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] | 26 ಜುಲೈ 2019 – 26 ಜುಲೈ 2021 | [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] |- |23 |[[ಚಿತ್ರ:Shri_Basavaraj_Bommai_calling_on_the_Union_Minister_for_Defence,_Shri_Rajnath_Singh,_in_New_Delhi_on_July_30_2021.jpg|100px]] !scope="row"| [[ಬಸವರಾಜ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ]]<br>{{small|(ಜ. 1960)}} |[[ಶಿಗ್ಗಾಂವಿ]] |28 ಜುಲೈ 2021 – 20 ಮೇ 2023 |[[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] |- | (22) | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri Siddaramaiah calling on the Union Minister for Chemicals and Fertilizers, Shri Ananthkumar, in New Delhi on June 05, 2014 (cropped).jpg|100px]] !scope="row"| [[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]]<br>{{small|(ಜ. 1948)}} |scope="row"| ವರುಣಾ |20 ಮೇ 2023- ಪ್ರಸ್ತುತ |ಹದಿನಾರನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2023- ಪ್ರಸ್ತುತ) |[[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |- | 24 | [[File:DK Shivakumar.jpg|DK_Shivakuma|100px]] !scope="row"| [[ಡಿ.ಕೆ ಶಿವಕುಮಾರ್]]<br>{{small|(ಜನನ 15 ಮೇ 1962)}} |scope="row"| [[ಕನಕಪುರ]] |03 ಜೂನ್ 2026- ಪ್ರಸ್ತುತ |ಹದಿನಾರನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2023- ಪ್ರಸ್ತುತ) |[[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] |} == ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ == {| class="wikitable sortable " style="text-align:center" |- | rowspan="3" | ಹದಿನೈದನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2018–23) |- |- |} {| class="wikitable sortable " |- ! ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ ! ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ! ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ ! ಭಾವಚಿತ್ರ ! ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ<ref>[http://kla.kar.nic.in/assembly/review/previouscms.htm Chief Ministers of Karnataka since 1947]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161206052419/http://kla.kar.nic.in/assembly/review/previouscms.htm Archived] on 6 December 2016.</ref> ! ವಿಧಾನಸಭೆ<ref>[http://kla.kar.nic.in/assembly/review/assemblies.htm Assemblies from 1952]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161206052916/http://kla.kar.nic.in/assembly/review/assemblies.htm Archived] on 6 December 2016.</ref> ! colspan=1|ಪಕ್ಷ ! colspan=1|ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ |- | 1 | [[ಎಸ್. ಎಂ. ಕೃಷ್ಣ]] | [[ಮದ್ದೂರು]] | [[File:India-eam-krishna (cropped).jpg|100px]] | 19 ನವೆಂಬರ್ 1992 – 9 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1994 | ಒಂಭತ್ತನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1989–94) | [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] | [[ವೀರಪ್ಪ ಮೊಯ್ಲಿ|ಎಂ. ವೀರಪ್ಪ ಮೊಯಿಲಿ]] |- | 2 | [[ಜೆ ಹೆಚ್ ಪಟೇಲ್|ಜೆ. ಎಚ್. ಪಟೇಲ್]] | [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] | [[File:Jhpatel.jpg|100px]] | 11 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1994 – 31 ಮೇ 1996 | rowspan=2 | ಹತ್ತನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (1994–99) | rowspan=2 | [[ಜನತಾ ದಳ]] | [[ಹೆಚ್.ಡಿ.ದೇವೇಗೌಡ|ಎಚ್. ಡಿ. ದೇವೇಗೌಡ]] |- | 3 | rowspan=2|[[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]]<ref>Special Correspondent: [http://www.hindu.com/2005/08/06/stories/2005080613530100.htm Siddaramaiah, two others dropped.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060302065326/http://www.hindu.com/2005/08/06/stories/2005080613530100.htm |date=2 ಮಾರ್ಚ್ 2006 }}, ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'', 6 August 2005.</ref><br /> | rowspan=2| ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ | rowspan=2|[[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri Siddaramaiah calling on the Union Minister for Chemicals and Fertilizers, Shri Ananthkumar, in New Delhi on June 05, 2014 (cropped).jpg|100px]] | 31 ಮೇ 1996 – 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1999 | [[ಜೆ ಹೆಚ್ ಪಟೇಲ್|ಜೆ. ಎಚ್. ಪಟೇಲ್]] |- | (3) | 28 ಮೇ 2004 – 05 ಆಗಸ್ಟ್ 2005 | rowspan=3 | ಹನ್ನೆರಡನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2004–07) | rowspan=2 | [[ಜನತಾ ದಳ (ಜಾತ್ಯಾತೀತ)]] | rowspan=2 | [[ಧರಂ ಸಿಂಗ್|ಎನ್. ಧರ್ಮಸಿಂಗ್]] |- | 4 | [[ಮಠದ ಪಾಟೀಲ್ ಪ್ರಕಾಶ್|ಎಂ. ಪಿ. ಪ್ರಕಾಶ್]]<ref>Staff Reporter: [http://www.hindu.com/2005/08/09/stories/2005080915970100.htm State says Maharashtra's flood problems are of its own making.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050811010605/http://www.hindu.com/2005/08/09/stories/2005080915970100.htm |date=11 ಆಗಸ್ಟ್ 2005 }}, ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'',Aug 09, 2005.</ref><ref>M. Madan Mohan: [http://www.hindu.com/2005/08/09/stories/2005080906970300.htm Another honour for north Karnataka.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060307032900/http://www.hindu.com/2005/08/09/stories/2005080906970300.htm |date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2006 }}, ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'',Aug 09, 2005.</ref> | [[ಹೂವಿನ ಹಡಗಲಿ]] | [[ಚಿತ್ರ:Prakash.jpg|100px]] | 08 ಆಗಸ್ಟ್ 2005 – 28 ಜನವರಿ 2006 |- | 5 | [[ಬಿ. ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]] | [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] | [[File:The Chief Minister of Karnataka, Shri B.S. Yediyurappa.jpg|100px]] | 3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2006 – 8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007 | [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] | [[ಎಚ್. ಡಿ. ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ]] |- | 6 | ಆರ್. ಅಶೋಕ್ | [[ಪದ್ಮನಾಭನಗರ]] | {{dash}} | rowspan=2 |12 ಜುಲೈ 2012 – 12 ಮೇ 2013 | rowspan=2 |ಹದಿಮೂರನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2008–13) | rowspan=2 |[[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] | rowspan=2 |[[ಜಗದೀಶ್ ಶೆಟ್ಟರ್]] |- | 6 | ಕೆ. ಎಸ್. ಈಶ್ವರಪ್ಪ | [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ|ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಗ್ರಾಮೀಣ]] | [[File:Mode-of-karnataka-assembly-elections-2013 136144047626.jpg|100px]] |- | 7 | ಜಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ | [[ಕೊರಟಗೆರೆ]] | [[File:Dr G Parameshwara.JPG|100px]] | 23 ಮೇ 2018 – 23 ಜುಲೈ 2019 | rowspan=4 |ಹದಿನೈದನೇ ವಿಧಾನಸಭೆ (2018–23) | [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] | [[ಎಚ್. ಡಿ. ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ]] |- | 8 | ಸಿ. ಎನ್. ಅಶ್ವಥ್ ನಾರಾಯಣ್ | [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] |[[File:Dr C N Ashwath Narayan.png|100px]] | rowspan=3 |26 ಆಗಸ್ಟ್ 2019 | rowspan=3 |[[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] | rowspan=3 |[[ಬಿ. ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]] |- | 9 | ಗೋವಿಂದ ಕಾರಜೋಳ | [[ಮುಧೋಳ]] | {{dash}} |- | 10 | ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸವದಿ |- | 11 | ಡಿಕೆ ಶಿವಕುಮಾರ್ | [[ಕನಕಪುರ]] | | rowspan=3 |20 May 2023 ರಿಂದ | rowspan=4 |ಹದಿನಾರನೆ ವಿಧಾನಸಭೆ (2023–28) | [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] | rowspan=3 |[[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]] |} {{ಕರ್ನಾಟಕ ಚುನಾವಣೆ}} <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು|ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚುನಾವಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ]] 4eufan1kmr3sstpoo9li5n78jgqfnlh ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ 0 8666 1430783 1342343 2026-09-30T04:51:56Z ~2026-52498-48 102046 /* ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಜೀವನ */ 1430783 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ | image = Kittur Chenamma.jpg | caption = ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಮೆ | father = ಧೂಳಪ್ಪಗೌಡರು | birth_date = {{birth date|df=yes|1778|10|23}} | caste = ಲಿಂಗಾಯತ ಪಂಚಮಸಾಲಿ | birth_place = ಕಾಕತಿ, [[ಬೆಳಗಾವಿ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1829|02|02|1778|10|23}} | death_place = ಬೈಲಹೊಂಗಲ, ಬೆಳಗಾವಿ | other_names = ಭಾರತದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ, ಕನ್ನಡಿಗರ ತಾಯಿ. }} [[File:Kittur.JPG|thumb|right| 250px|ಕಿತ್ತೂರು ಕೋಟೆ]] [[Image:Kittur chanamma.jpg|right|thumb|200px|ಕಿತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಚನ್ನಮ್ಮಳ ಪ್ರತಿಮೆ]] '''ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ''' <ref>{{Cite web |url=https://darkodisha.in/kittur-rani-chennamma-in-kannada/ |title=ಕಿತ್ತೂರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡ ಪ್ರಬಂಧ |access-date=2021-11-08 |archive-date=2021-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108041435/https://darkodisha.in/kittur-rani-chennamma-in-kannada/ |url-status=dead }}</ref> (೧೭೭೮-೧೮೨೯) ಕಿತ್ತೂರಿನ ದೇಸಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನ ಕಿರಿಯ ಹೆಂಡತಿ. ತನ್ನ ಪುಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ್ದಳು<ref>[https://madhuhb.wordpress.com/category/%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE/ ನಮ್ಮ ನಾಡು, ನಮ್ಮ ಹೆಮ್ಮೆ, ವೀರ ಮಹಿಳೆಯರು]</ref>. ಚೆನ್ನಮ್ಮ<ref>[http://kannadamma.net/?p=15032 ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಿಡಿ ಹೊತ್ತಿಸಿದ ಕನ್ನಡದ ರಾಣಿ-ಕಿತ್ತೂರು ಚನ್ನಮ್ಮ]</ref> ನಿಂದ ಕಿತ್ತೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ==ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಜೀವನ== ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೭೭೮ರಲ್ಲಿ. ಬೆಳಗಾವಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೬ ಕಿ.ಮಿ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಕತಿ ಅವಳ ಹುಟ್ಟೂರು. ತಂದೆ ಕಾಕತಿಯ ದೇಸಾಯಿ ಧೂಳಪ್ಪಗೌಡರು. ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಎಳೆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೆ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಹಾಗು ಬಿಲ್ಲುವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಸ್ವಂತ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ರಾಜನಿಷ್ಠರಾದ ಗುರುಸಿದ್ದಪ್ಪ, ಹಿಮ್ಮತಸಿಂಗ,ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ ನರಸಿಂಗರಾವ, ಗುರುಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ಬೆಂಬಲಿಗರ ನೆರವಿನಿಂದ ತನ್ನ ದತ್ತಕ ಮೊಮ್ಮಗನಿಗೆ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿದಳು. ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರು 1778 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23 ರಂದು ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಕತಿ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಲಿಂಗಾಯತ ಪಂಚಮಸಾಲಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಆಕೆ ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೇ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಕತ್ತಿವರಸೆ ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. ಅವರು ದೇಸಾಯಿ ಮನೆತನದ ರಾಜಾ ಮಲ್ಲಸರ್ಜ ಅವರನ್ನು 15 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=148944|title=Rani Chennamma of Kitturu|website=pib.nic.in|access-date=2022-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://feminisminindia.com/2017/06/13/kittur-chennamma-essay/|title=Rani Kittur Chennamma: India's Valiant Freedom Fighter|website=pib.nic.in|access-date=2022-04-17}}</ref> ==ಕಿತ್ತೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ== * * ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಲೂರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಹಳ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು. ಉತ್ತರ ಹಿಂದುಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮೊಗಲ ಬಾದಶಾಹಿ ನಿರ್ಬಲವಾಗಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತರಣೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪೇಶವಾಯಿ, ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಧೋರಣೆಯ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿಜಾಮಶಾಹಿ ಹಾಗು ಮೈಸೂರಿನ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ನಡುವೆ ತಮ್ಮ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಪುಟ್ಟ ಪಾಳೆಗಾರರು. * ಇಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಧೂರ್ತ, ಕ್ರೂರ ಧೋರಣೆಯ ಬ್ರಿಟಿಷ ಈಸ್ಟ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ ಸುವರ್ಣಾವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನ ದೊರೆಯನ್ನು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ಕಪಾಲದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಉಪಾಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ದೊರೆ ೧೮೦೩ರಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡಿ ಕಿತ್ತೂರನ್ನು ಭದ್ರ ಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. * ೧೮೦೯ರಲ್ಲಿ ಪೇಶವೆಯವರಿಗೆ ರೂ.೧,೭೫,೦೦೦ ಕೊಟ್ಟು, ಅವರ ಸ್ಥಾನಿಕ ಕಾವಲು ಸೈನ್ಯದ ಖರ್ಚನ್ನು ನೀಡಿ ಅವರಿಂದ ಸನದು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಪೇಶ್ವೆಯವರು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ ಮಾಡಿ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ೩ ವರ್ಷ ಕಾಲ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟರು. ೧೮೧೬ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಮರಳುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೆ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನು ಕೊನೆಯುಸಿರನ್ನೆಳೆದ. ಅವನ ಮಗ ಶಿವಲಿಂಗ ರುದ್ರಸರ್ಜನು ಮರಾಠ ಹಾಗು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ ಇವರ ಕಿರಿಕಿರಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದಿದ್ದ. * ಆದರೆ ಅದೆಂತಹ ಸ್ನೇಹವೆಂದರೆ! ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ರೂ. ೧,೭೦,೦೦೦ ಕಾಣಿಕೆ ಕೊಡುವ ಕರಾರಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಈ ದೊರೆಗೆ ಸನ್ನದು ನೀಡಿದರು. ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರ ಸರ್ಜನು ೧೧ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ ೧೮೨೪ ರಂದು ವಾರಸುದಾರರಿಲ್ಲದೆ ತೀರಿಕೊಂಡನು. ಈ ಎಳೆವಯಸ್ಸಿನ ದೊರೆಯ ಹೆಂಡತಿ ವೀರಮ್ಮನಿಗೆ ಆಗ ೧೧ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು! ಮರಣದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರಸರ್ಜ ಮಾಸ್ತಮರಡಿ ಗೌಡರ ಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪನನ್ನು ದತ್ತಕ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. * ಈ ದತ್ತಕವನ್ನು ಧಾರವಾಡದ ಕಲೆಕ್ಟರ ಥ್ಯಾಕರೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ೧೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ ೧೮೨೪ ರಂದು ಥ್ಯಾಕರೆ ಸ್ವತಃ ಕಿತ್ತೂರಿಗೆ ಬಂದು ಕಂಪನಿ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಆದೇಶ ಬರುವವರೆಗೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮಲ್ಲಪ್ಪಶೆಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಹಾವೇರಿ ವೆಂಕಟರಾವ ಇವರನ್ನು ಸಂಸ್ಥಾನದ ವ್ಯವಹಾರ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗು ಕಿತ್ತೂರಿನ ಭಂಡಾರಕ್ಕೆ ಬೀಗ ಮುದ್ರೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಕೆಚ್ಚೆದೆಯಿಂದ ಎದುರಿಸಿದವಳು ಮೃತ ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರಸರ್ಜನ ಮಲತಾಯಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ! ==Kittru Rani channamma == * [[ಕಿತ್ತೂರಿನ ಹುಲಿ|ಕಿತ್ತೂರಿನ]] ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಥ್ಯಾಕರೆಗೆ, ಮನ್ರೋನಿಗೆ ಹಾಗು ಚಾಪ್ಲಿನ್ನನಿಗೂ ಸಹ ಸಂಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪತ್ರ ಬರೆದಿದ್ದಾಳೆ. ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಮೊದಲಾದ ನೆರೆಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸಹಾಯ ಕೋರಿ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. * ೨೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೮೨೪ರಂದು ಥ್ಯಾಕರೆ ಕಿತ್ತೂರಿಗೆ ಬಂದನು. ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಅಂದರೆ ಅಕ್ಟೋಬರ ೨೩ರಂದು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ತೋಪು ಹಾರಿಸಲು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟ. ಥಟ್ಟನೆ ತೆಗೆದ ಕೋಟೆಯ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಕಿತ್ತೂರು ವೀರರು ಸರದಾರ ಗುರುಸಿದ್ದಪ್ಪನವರ ಮುಂದಾಳುತನದಲ್ಲಿ ಥ್ಯಾಕರೆಯ ಸೈನ್ಯದ ಮೆಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದರು. ಚೆನ್ನಮ್ಮ ರಾಣಿಯ ಅಂಗರಕ್ಷಕ ಅಮಟೂರು ಬಾಳಪ್ಪನ ಗುಂಡಿಗೆ ಥ್ಯಾಕರೆ ಬಲಿಯಾದ. ಸ್ಟೀವನ್ಸನ್ ಹಾಗು ಈಲಿಯಟ್ ಸೆರೆಯಾಳಾದರು. ಈ ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ [[ಕಿತ್ತೂರು ಉತ್ಸವ]] ಅನ್ನುವ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗೆ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಸರ್ಕಾರವೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ * ದೇಶದ್ರೋಹಿಗಳಾದ ಕನ್ನೂರು ವೀರಪ್ಪ, ಸರದಾರ ಮಲ್ಲಪ್ಪ ಅವರೂ ಬಲಿಯಾದರು. ಚೆನ್ನಮ್ಮನಿಗೆ ಹಾಗು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ೧೮೨೪ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨ ರಂದು ಸ್ಟೀವನ್ಸನ್ ಹಾಗು ಈಲಿಯಟ್ ಇವರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಾತಿಗೆ ತಪ್ಪಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩ ರಂದು ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಡಿಸೆಂಬರ್ ೪ ರಂದು ಸರದಾರ ಗುರುಸಿದ್ದಪ್ಪ ಸೆರೆಯಾಳಾಗುತ್ತಾನೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೫ ರಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ತನ್ನ ಸೊಸೆಯರಾದ ವೀರಮ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಬಾಯಿಯರ ಜೊತೆಗೆ ಕೈದಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್೧೨ ರಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಹಾಗು ವೀರಮ್ಮರನ್ನು ಬೈಲಹೊಂಗಲಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ೪ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸೆರೆಯಾಳಾಗಿ ಉಳಿದ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ೧೮೨೯ ಫೆಬ್ರುವರಿ ೨ ರಂದು ನಿಧನಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ. * ಮುಂದೆ ಮೇ ೨೦ರಂದು ಜಾನಕಿಬಾಯಿ ನಿಧನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ದೇಶ ನಿಷ್ಠರ ಹೋರಾಟ ನಿಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಸೆರೆ ಸಿಕ್ಕು ಆ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ ೧೮೨೯ರಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಸಂಶಯದ ಮೇಲೆ ವೀರಮ್ಮನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮೊದಲು ಕುಸುಗಲ್ಲಿಗೆ, ಆ ಬಳಿಕ ಬೇರೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. * ಇತ್ತ ರಾಯಣ್ಣನ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರೆದಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸದ್ರೋಹಿಗಳು ಇವನ ಸಂಗಡಿಗರಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತ ೧೮೩೦ ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಹಿಡಿದುಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಕಂಪನಿ ಸರಕಾರ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಿಂಗನಗೌಡ ಮತ್ತು ವೆಂಕನಗೌಡರಿಗೆ ೩೦೦ ರೂಪಾಯಿ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡುತ್ತದೆ. * ಮೇ ೧೮೩೦ ರಲ್ಲಿ ದತ್ತುಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪ ಹಾಗು ಇತರ ೪೦೦ ಜನರು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಸೆರೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಜುಲೈ ೧೮೩೦ ರಂದು ವೀರಮ್ಮ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಳೆಂದೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷರೆ ವಿಷ ಹಾಕಿ ಕೊಂದರೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ೧೮೩೧ ಜನೆವರಿ ೨೬ ರಂದು ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣನನ್ನು ನಂದಗಡದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಣಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಳು]] swbsxvp7axxqo0l2gkewgc82fc8eyoy ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ 0 8762 1430779 1430049 2026-09-30T04:26:03Z ~2026-52495-18 102045 ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕರು ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಳವಾಯಿ. ಇವರು ಮತ್ತಿ ಸೀಮೆಯ ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. 1. ಮೂಲ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರ B. N. Sathyan ಮತ್ತು Gopala Rao ಅವರ _Keladi - A Historical Study_ ಪ್ರಕಾರ "Timmanna was an Ediga by caste from Matti" ಎಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. 2. ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಕಾಲ (1645-1660) - ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1653ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. - ಮಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ ವಶ - 1653 - ಬಸ್ರೂರು ಕೋಟೆ ವಶ 1430779 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕೆಳದಿಯ ಚನ್ನಮ್ಮ <br/> Keladi Chennamma | caption = ({{Lang-kn | ಕೆಳದಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ}}) | birth_name = ಕುಬಟೂರು, ಸೊರಬ | death_date = 1696 | Spouse = ಸೋಮಶೇಖರ ನಾಯಕ | nationality = ಕನ್ನಡತಿ | known_for = ಬಿಜಾಪುರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾದಿರುವುದು <br/> ಮತ್ತು ಮುಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಔರಂಗಜೇಬ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು }} '''ಕೆಳದಿಯ ಚನ್ನಮ್ಮ''' ಕ್ರಿ.ಶ.[[೧೬೭೨|೧೬೭೨ರಿಂದ]] ಕ್ರಿ.ಶ.[[೧೬೯೭|೧೬೯೭ರವರೆಗೆ]] ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಳಿದ ವೀರ ಮಹಿಳೆ. ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿಯ ಎರಡನೆಯ ಮಗನಾದ ರಾಜರಾಮನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದ ಔರಂಗಜೇಬನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದು ಅವಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸಂಗತಿಗಳು. ತನ್ನ ಸ್ಥಿರ ಸಂಕಲ್ಪ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಕಲಿತನಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕೇರಿ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿದಳೆಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.<ref name=woman>{{cite book|last=Thilagavathi|first=B.S. Chandrababu, L.|title=Woman, her history and her struggle for emancipation|year=2009|publisher=Bharathi Puthakalayam|location=Chennai|isbn=9788189909970|pages=241|url=https://books.google.com/books?id=NZmyUpHdPWYC&pg=PA241&dq=Keladi+Chennammaji&hl=en&sa=X&ei=zmK3UNqoF8aaiAfPpIHAAg&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Keladi%20Chennammaji&f=false}}</ref> <ref name=south>{{cite book|last=Bhat|first=N. Shyam|title=South Kanara, 1799-1860 : a study in colonial administration and regional response|year=1998|publisher=Mittal Publications|location=New Delhi, India|isbn=9788170995869|pages=43|url=https://books.google.com/books?id=Z0nZzbFDSAoC&pg=PA43&dq=Keladi&hl=en&sa=X&ei=phSiUJe7EY-rrAfNm4CADw&ved=0CDUQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false|edition=1st}}</ref> ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕರು ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಳವಾಯಿ. ಇವರು ಮತ್ತಿ ಸೀಮೆಯ ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು.<ref name="Kaifiyat41" /> 1. ಮೂಲ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರ B. N. Sathyan ಮತ್ತು Gopala Rao ಅವರ _''Keladi - A Historical Study''_ ಪ್ರಕಾರ "Timmanna was an Ediga by caste from Matti" ಎಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref name="GopalaRao" /> 2. ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಕಾಲ (1645-1660) - ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ<ref name="Kaifiyat88" /> ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1653ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು.<ref name="Chennamma" /> - ಮಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ ವಶ - 1653 - ಬಸ್ರೂರು ಕೋಟೆ ವಶ - 1653 - ಬಾರ್ಕೂರು ಕೋಟೆ ವಶ - 1653 - ಕುಂದಾಪುರ ಕೋಟೆ ವಶ - 1653 - ಹೊನ್ನಾವರ ಕೋಟೆ ವಶ - 1653 ಇದರಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಕಾಸರಗೋಡು ವರೆಗೆ 200 KM ಕರಾವಳಿ ಕೆಳದಿ ವಶವಾಯಿತು. ನೀಲೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಜಯಸ್ತಂಭ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kaifiyat41" /> 3. ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಕಾಲ (1671-1697) - ಪಾಳೇಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೊಘಲರ ವಿರುದ್ಧ<ref name="GopalaRao" /> ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಸಂಪುಟದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ "Her cabinet was headed by Timmanna Naik, who was the descendant of a commander of Vijayanagara."<ref name="Kaifiyat88" /> - ಪಾಳೇಗಾರರ ದಂಗೆ ಹತ್ತಿಕ್ಕುವಿಕೆ (1671-72) - 1689ರಲ್ಲಿ ಔರಂಗಜೇಬನ ಮೊಘಲ್ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ರಾಣಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಸಹಕರಿಸಿದರು.<ref name="GopalaRao" /> 4. ಬಿರುದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೆಳದಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿದ ಕಾರಣ "Saviour of the Keladi Kingdom Twice" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="GopalaRao" /> <nowiki>*</nowiki>'''ಆಧಾರ ಗ್ರಂಥಗಳು'''* 1. Keladi Kaifiyat Vol 2 Page 41, 88 2. B.S. Gopal Rao - Keladi - A Historical Study 3. Bombay Gazetteer - Kanara District 4. Karnataka State Gazetteer: Bidar - B. N. Sri Sathyan (1967 ) ==ಆಳ್ವಿಕೆ== ಚೆನ್ನಮ್ಮನು '''ಕೋಟಿಪುರದ ಸಿದ್ದಪ್ಪಶೆಟ್ಟ'''ರ ಮಗಳು ಹಾಗು ಒಂದನೆಯ ಸೋಮಶೇಖರನಾಯಕನ (1664-1679) ಮಡದಿ. [[ಲಿಂಗಣ್ಣಕವಿ]]ಯ [[ಕೆಳದಿನೃಪವಿಜಯ]] ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಘಟನೆಗಳು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book|last=Kudva|first=Venkataraya Narayan|title=History of the Dakshinatya Saraswats|year=1972|publisher=Samyukta Gowda Saraswata Sabha|location=Madras|pages=112|url=https://books.google.com/books?ei=woC4ULz5PIX9rAfTyoGQBA&id=x0NuAAAAMAAJ&dq=abbakka+ullal&q=mangalore}}</ref> <ref name=radha>{{cite book|last=Krishnamurthy|first=Radha|title=Sivatattva Ratnakara of Keladi Basavaraja: a cultural study|year=1995|publisher=Keladi Museum and Historical Research Bureau|location=Keladi, Karnataka|pages=6,115|url=https://books.google.com/books?ei=kFq3UPb2IIP4mAXtgYGwCg&id=8uNtAAAAMAAJ&dq=keladi&q=rajaram}}</ref> [[ಕೆಳದಿ]] ( ಈಗ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ)ಯ ರಾಜ ಸೋಮಶೇಖರನಾಯಕ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ದುರ್ಜನರ ಸಹವಾಸದಿಂದ ದುಶ್ಚಟಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಮತಿವಿಕಲನಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ 1671ರಲ್ಲಿ ಕೊಲೆಯಾದ. ಅವನಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅರಾಜಕತೆಯುಂಟಾಯಿತು. ನಾಯಕ ಮನೆತನದ ವಿರೋಧಿಗಳು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದವನೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾಯಕಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ತರಲು ಹವಣಿಸಿದರು. ಅಂಥ ದುರ್ಭರ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಅಸಾಧಾರಣ ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಳು.ಕೆಳದಿಯಲ್ಲುಂಟಾಗಿದ್ದ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ಕೆಳದಿಯನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ಹೊಂಚು ಹಾಕಿದ್ದರು. ವೈರಿಗಳ ಸಂಚಿನಿಂದಾಗಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಒಮ್ಮೆ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ ತಲೆತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಅವಳು ತನ್ನ ನೆಚ್ಚಿನ ಸಚಿವನಾದ ಗುರು ಬಸಪ್ಪದೇವ ಮತ್ತು ದಂಡನಾಯಕರಾದ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪಯ್ಯ ಹಾಗೂ ತಿಮ್ಮರಸಯ್ಯ ಇವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ವೈರಿಗಳನ್ನು ಸದೆಬಡಿದು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದಳು.ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಕೆಳದಿಯ ಮಧ್ಯೆ ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಯುದ್ಧಗಳು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿದುವು. ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರ ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತರಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಳು. ಆದರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ 1695ರ ವೇಳೆಗೆ ಕೆಳದಿಯ ಬಲವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅರಕಲಗೂಡು, ಹಾಸನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಕ್ಕರೆಪಟ್ಟಣದವರೆಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ.<ref name=women>{{cite web|title=1671-96 Rani Regnant Chennamma of Keladi (or Bednur) (India)|url=http://www.guide2womenleaders.com/womeninpower/Womeninpower1670.htm|publisher=Worldwise guide to women in leadership|accessdate=13 November 2012}}</ref> A subordinate of Keladi Kingdom, Sadasiva of [[Sodhe|Swadi]] also helped Rajaram through a loan.<ref name=giri>{{cite book|last=Dixit|first=Giri S|title=Studies in Keladi History: Seminar Papers|year=1981|publisher=Mythic Society|location=Bangalore|pages=4,5,115|url=https://books.google.com/books?ei=kFq3UPb2IIP4mAXtgYGwCg&id=lHgOAQAAIAAJ&dq=keladi&q=Rajaram}}</ref> '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಇವರು [[ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ, ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ, ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] (1645–1660) ಮತ್ತು ರಾಣಿ [[ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] (1671–1696) ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ''ದಳವಾಯಿ'' (ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ) ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕೆಳದಿಯ ಕರಾವಳಿ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ರೂವಾರಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ ವೀರ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಅಧಿಕೃತ ಬಿರುದುಗಳು == ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಫಿಯತ್ ಪ್ರಕಾರ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರ ಬಿರುದುಗಳು: * ದಳವಾಯಿ (ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ) * ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ (ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ) * ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ / ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಧಿಪತಿ * ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ * ಕೆಳದಿಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿ == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮೂಲ == '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಟ್ಕಳ ತಾಲೂಕಿನ '''ಮಟ್ಟಿ''' ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮವು ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ ಇದ್ದು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಗೆ ಸೇರಿದೆ.<ref name="Kaifiyat41">Keladi Kaifiyat, Volume 2, Page 41, Oriental Research Institute, Mysore and Keladi Museum, Sagar</ref> == ಸಮುದಾಯ - ಹಳೇಪೈಕ ದೀವರ ಸಮುದಾಯ == ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲವಾದ '''ಕೆಳದಿ ಕೈಫಿಯತ್ ಸಂಪುಟ 2 ಪುಟ 41''' ರ ಪ್ರಕಾರ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು '''ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಯ ಹಳೇಪೈಕ ದೀವರ ಸಮುದಾಯ'''ಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಕೈಫಿಯತ್ ಸಂಪುಟ 2 ಪುಟ 88 ರಲ್ಲಿ "ಹಳೇಪೈಕ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ" ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Kaifiyat88">Keladi Kaifiyat, Volume 2, Page 88</ref> ಖ್ಯಾತ ಇತಿಹಾಸಕಾರ '''ಬಿ. ಎಸ್. ಗೋಪಾಲ ರಾವ್''' ಅವರು ತಮ್ಮ '''''ಕೆಳದಿ - ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ''''' ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ "ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕನು ಮಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮದ ದೀವರ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು" ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="GopalaRao">Gopala Rao, B.S., ''Keladi - A Historical Study''</ref> ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರ '''ಶಂಬಾ ಜೋಶಿ''' ಅವರು ಕರಾವಳಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಕುರಿತಾದ ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಯ ದೀವರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಕೆಳದಿಗೆ ನೌಕಾ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಮಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರು ಅವರನ್ನು "ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಯ ಹಳೇಪೈಕ ದೀವರ ವೀರ" ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ದೀವರ ಸಮುದಾಯದ ಕುಲದೇವ ಎಂದು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಕ್ಷೆ - ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ == ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ ಮತ್ತು '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ: * '''ಉತ್ತರ:''' ಗಂಗಾವತಿ ನದಿ, ತುಂಗಭದ್ರಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ (ಇಂದಿನ ಧಾರವಾಡ, ಗದಗ, ಬಳ್ಳಾರಿಯ ಭಾಗಗಳು) * '''ದಕ್ಷಿಣ:''' ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆ, ಚಂದ್ರಗಿರಿ ನದಿ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿರುವ ಬೇಕಲ್ ಕೋಟೆ * '''ಪೂರ್ವ:''' ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ತುಮಕೂರು, ಹಾಸನದ ಭಾಗಗಳು * '''ಪಶ್ಚಿಮ:''' ಇಡೀ ಕರಾವಳಿ - ಕಾರವಾರ, ಅಂಕೋಲಾ, ಹೊನ್ನಾವರ, ಭಟ್ಕಳ, ಬಸ್ರೂರು, ಕುಂದಾಪುರ, ಉಡುಪಿ, ಮಂಗಳೂರು ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 20,000 ಚದರ ಮೈಲಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, ಕಾರವಾರ ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರಿನ ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಇಡೀ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ, ಧಾರವಾಡ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮತ್ತು ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Mint">Legacy of the little-known Nayakas of Keladi, Livemint.com</ref> == ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕನ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು == === 1. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನನ್ನು ರಕ್ಷಣೆ (1645-1660) === ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ (1645–1660) ಕಾಲದಲ್ಲಿ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಮಂಗಳೂರು, ಹೊನ್ನಾವರ, ಬಸ್ರೂರು ಮತ್ತು ಕುಂದಾಪುರದ ಕರಾವಳಿ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಳದಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಕಾಸರಗೋಡಿನವರೆಗಿನ ಇಡೀ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೆಳದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಬೇಕಲ್ ಕೋಟೆ]]ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref name="Kamath">Kamath, Suryanath U. (2001). ''A Concise History of Karnataka''. Jupiter Books. p. 222.</ref> === 2. ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ದಂಗೆಕೋರರಿಂದ ಕೆಳದಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನನ್ನು ರಕ್ಷಣೆ (1671-1696) === ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವರ ಮಗ ಸೋಮಶೇಖರ ನಾಯಕನನ್ನು ದ್ರೋಹಿಗಳು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದರು. 1671 ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅನೇಕ ಪಾಳೇಗಾರರು ದಂಗೆ ಎದ್ದರು ಮತ್ತು ಔರಂಗಜೇಬನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರು ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನನ್ನು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲು ಕೆಳದಿಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದರು. ಅವರ ಸಂಪುಟದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಇದ್ದರು, ಅವರು ವಿಜಯನಗರದ ಸೇನಾಧಿಪತಿಯ ವಂಶಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Chennamma">Keladi Chennamma, Wikipedia</ref> ಅವರು ನಿಷ್ಠರಾಗಿ ಉಳಿದು, ದ್ರೋಹಿ ಪಾಳೇಗಾರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ರಾಣಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದರು - ಮೊದಲು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ನಂತರ ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯ ಪಾಳೇಗಾರರಿಂದ ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಮೂಲಕ.<ref name="WikiTimmanna">Nayakas of Keladi - Keladi Timmanna Nayaka section</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} [[ವರ್ಗ:ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:17ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯ]] ==ಔರಂಗಜೇಬನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದು== [[ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ]]‍ಯ ನಿಧನದ ನಂತರ [[ಮರಾಠಾ]] ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ [[ಔರಂಗಜೇಬ]]‍ನು [[ಸಂಭಾಜಿ]]‍ಯನ್ನು [[೧೬೮೯]] [[ಮಾರ್ಚ]] ೧೧ರಂದು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದನು.ಶಿವಾಜಿಯ ಎರಡನೆಯ ಮಗ [[ರಾಜಾರಾಮ]]‍ನು ಸಕಲಬಲ ಸಂಪನ್ನನೂ ಪ್ರಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಮೊಗಲ್ ಬಾದಶಹ ಔರಂಗ್‍ಜೇಬನ ಸೇನೆಯ ಎದುರು ಹಿಮ್ಮಟ್ಟಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಯ ದೊರೆಯದೆ ಬಂಧನವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಓಡಿದನು. ಮೊಗಲ್ ಸೈನ್ಯಗಳು ಅವನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದುವು. ಬೆನ್ನೆಟ್ಟಿದ [[ಮೊಗಲ]] ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತ ರಾಜಾರಾಮನು ಕೆಳದಿಗೆ ಬಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಆಶ್ರಯ ಕೋರಿದನು. ಮೊಗಲರ ಅಜೇಯ ಬಲದ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಆಶ್ರಿತ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ರಾಣಿ ವಿಮುಖಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ರಾಜಾರಾಮನನ್ನು ಗೌರವಾದರಗಳಿಂದಲೂ ರಾಜೋಚಿತ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದಲೂ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯಹಸ್ತ ನೀಡಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಔರಂಗ್‍ಜೇಬ್ ಕೆಳದಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಪಡೆಯೊಂದನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ. ಚೆನ್ನಮ್ಮನು ರಾಜಾರಾಮನನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಳು. ಔರಂಗಜೇಬನ ಎರಡನೆಯ ಮಗ '''ಆಝಮ್ ಶಹಾ'''ನ ನೇತೃತ್ವದ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯ ಕೆಳದಿಯನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಿತು. 1690ರಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಮತ್ತು ಮೊಗಲ್ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಕದನದಲ್ಲಿ ಮೊಗಲ್ ಸೇನೆ ಪರಾಭವಗೊಂಡು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿತು. ಮೊಗಲರ ಸೋಲಿನಿಂದ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿಯ ಕೀರ್ತಿ ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿತು. ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕುರಿತ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿವೆ. ಚನ್ನಮ್ಮ ಮೊಗಲರ ಈ ಪ್ರಚಂಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರು ರಣರಂಗದಿಂದ ಕಾಲ್ತೆಗೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಿಲುಕಿಸಿ ಔರಂಗಜೇಬನು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. == ದತ್ತು, ಮರಣ== ಚೆನ್ನಮ್ಮನಿಗೆ ಸಂತತಿ ಇರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಬಸಪ್ಪ ಎಂಬ ಕುಮಾರನನ್ನು ದತ್ತುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟು 1696ರಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಬಸವಭೂಪಾಲನೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಆಡಳಿತ ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಳು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ 1698ರಲ್ಲಿ ಈಕೆ ಮರಣಹೊಂದಿದಳೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ==ದಾನ ಧರ್ಮಗಳು== ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತಗಾರಳಾದ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮತವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾರ ನೀತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ಜಂಗಮರಿಗೆ ಮಠಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿಕೊಟ್ಟಳು. ತನ್ನ ಪತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಗ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು. ಒಂದು ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಂಬಪುರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆದಳು. ಕೆಳದಿಯ ವೀರಭದ್ರ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿನ ಧ್ವಜಸ್ತಂಭವನ್ನು ನೆಡಿಸಿದವಳು ಈಕೆಯೇ. ಮೂಕಾಂಬ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಈಕೆ ವಿಶೇಷ ದಾನ ನೀಡಿದಳು. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದಳು. ಚನ್ನಮ್ಮ ಅನೇಕ ದಾನ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಮಠಗಳನ್ನು, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ದತ್ತಪೀಠ]]ದಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ|ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತದ]] ದೇವಾಲಯವೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೆನ್ನಮ್ಮ, ಕೆಳದಿಯ ರಾಣಿ|ಚೆನ್ನಮ್ಮ, ಕೆಳದಿಯ ರಾಣಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡಿಗರು]] [[ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರು]] t7cosw54plnr4pemnmdil6yrk3sgug3 1430811 1430779 2026-09-30T06:28:37Z A826 72368 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-52495-18|~2026-52495-18]] ([[User talk:~2026-52495-18|talk]])(TwinkleGlobal) 1430811 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕೆಳದಿಯ ಚನ್ನಮ್ಮ <br/> Keladi Chennamma | caption = ({{Lang-kn | ಕೆಳದಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ}}) | birth_name = ಕುಬಟೂರು, ಸೊರಬ | death_date = 1696 | Spouse = ಸೋಮಶೇಖರ ನಾಯಕ | nationality = ಕನ್ನಡತಿ | known_for = ಬಿಜಾಪುರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾದಿರುವುದು <br/> ಮತ್ತು ಮುಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಔರಂಗಜೇಬ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು }} '''ಕೆಳದಿಯ ಚನ್ನಮ್ಮ''' ಕ್ರಿ.ಶ.[[೧೬೭೨|೧೬೭೨ರಿಂದ]] ಕ್ರಿ.ಶ.[[೧೬೯೭|೧೬೯೭ರವರೆಗೆ]] ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಳಿದ ವೀರ ಮಹಿಳೆ. ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿಯ ಎರಡನೆಯ ಮಗನಾದ ರಾಜರಾಮನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದ ಔರಂಗಜೇಬನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದು ಅವಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸಂಗತಿಗಳು. ತನ್ನ ಸ್ಥಿರ ಸಂಕಲ್ಪ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಕಲಿತನಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕೇರಿ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿದಳೆಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.<ref name=woman>{{cite book|last=Thilagavathi|first=B.S. Chandrababu, L.|title=Woman, her history and her struggle for emancipation|year=2009|publisher=Bharathi Puthakalayam|location=Chennai|isbn=9788189909970|pages=241|url=https://books.google.com/books?id=NZmyUpHdPWYC&pg=PA241&dq=Keladi+Chennammaji&hl=en&sa=X&ei=zmK3UNqoF8aaiAfPpIHAAg&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Keladi%20Chennammaji&f=false}}</ref> <ref name=south>{{cite book|last=Bhat|first=N. Shyam|title=South Kanara, 1799-1860 : a study in colonial administration and regional response|year=1998|publisher=Mittal Publications|location=New Delhi, India|isbn=9788170995869|pages=43|url=https://books.google.com/books?id=Z0nZzbFDSAoC&pg=PA43&dq=Keladi&hl=en&sa=X&ei=phSiUJe7EY-rrAfNm4CADw&ved=0CDUQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false|edition=1st}}</ref> ==ಆಳ್ವಿಕೆ== ಚೆನ್ನಮ್ಮನು '''ಕೋಟಿಪುರದ ಸಿದ್ದಪ್ಪಶೆಟ್ಟ'''ರ ಮಗಳು ಹಾಗು ಒಂದನೆಯ ಸೋಮಶೇಖರನಾಯಕನ (1664-1679) ಮಡದಿ. [[ಲಿಂಗಣ್ಣಕವಿ]]ಯ [[ಕೆಳದಿನೃಪವಿಜಯ]] ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಘಟನೆಗಳು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book|last=Kudva|first=Venkataraya Narayan|title=History of the Dakshinatya Saraswats|year=1972|publisher=Samyukta Gowda Saraswata Sabha|location=Madras|pages=112|url=https://books.google.com/books?ei=woC4ULz5PIX9rAfTyoGQBA&id=x0NuAAAAMAAJ&dq=abbakka+ullal&q=mangalore}}</ref> <ref name=radha>{{cite book|last=Krishnamurthy|first=Radha|title=Sivatattva Ratnakara of Keladi Basavaraja: a cultural study|year=1995|publisher=Keladi Museum and Historical Research Bureau|location=Keladi, Karnataka|pages=6,115|url=https://books.google.com/books?ei=kFq3UPb2IIP4mAXtgYGwCg&id=8uNtAAAAMAAJ&dq=keladi&q=rajaram}}</ref> [[ಕೆಳದಿ]] ( ಈಗ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ)ಯ ರಾಜ ಸೋಮಶೇಖರನಾಯಕ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ದುರ್ಜನರ ಸಹವಾಸದಿಂದ ದುಶ್ಚಟಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಮತಿವಿಕಲನಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ 1671ರಲ್ಲಿ ಕೊಲೆಯಾದ. ಅವನಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅರಾಜಕತೆಯುಂಟಾಯಿತು. ನಾಯಕ ಮನೆತನದ ವಿರೋಧಿಗಳು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದವನೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾಯಕಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ತರಲು ಹವಣಿಸಿದರು. ಅಂಥ ದುರ್ಭರ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಅಸಾಧಾರಣ ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಳು.ಕೆಳದಿಯಲ್ಲುಂಟಾಗಿದ್ದ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ಕೆಳದಿಯನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ಹೊಂಚು ಹಾಕಿದ್ದರು. ವೈರಿಗಳ ಸಂಚಿನಿಂದಾಗಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಒಮ್ಮೆ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ ತಲೆತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಅವಳು ತನ್ನ ನೆಚ್ಚಿನ ಸಚಿವನಾದ ಗುರು ಬಸಪ್ಪದೇವ ಮತ್ತು ದಂಡನಾಯಕರಾದ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪಯ್ಯ ಹಾಗೂ ತಿಮ್ಮರಸಯ್ಯ ಇವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ವೈರಿಗಳನ್ನು ಸದೆಬಡಿದು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದಳು.ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಕೆಳದಿಯ ಮಧ್ಯೆ ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಯುದ್ಧಗಳು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿದುವು. ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರ ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತರಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಳು. ಆದರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ 1695ರ ವೇಳೆಗೆ ಕೆಳದಿಯ ಬಲವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅರಕಲಗೂಡು, ಹಾಸನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಕ್ಕರೆಪಟ್ಟಣದವರೆಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ.<ref name=women>{{cite web|title=1671-96 Rani Regnant Chennamma of Keladi (or Bednur) (India)|url=http://www.guide2womenleaders.com/womeninpower/Womeninpower1670.htm|publisher=Worldwise guide to women in leadership|accessdate=13 November 2012}}</ref> A subordinate of Keladi Kingdom, Sadasiva of [[Sodhe|Swadi]] also helped Rajaram through a loan.<ref name=giri>{{cite book|last=Dixit|first=Giri S|title=Studies in Keladi History: Seminar Papers|year=1981|publisher=Mythic Society|location=Bangalore|pages=4,5,115|url=https://books.google.com/books?ei=kFq3UPb2IIP4mAXtgYGwCg&id=lHgOAQAAIAAJ&dq=keladi&q=Rajaram}}</ref> '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಇವರು [[ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ, ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ, ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] (1645–1660) ಮತ್ತು ರಾಣಿ [[ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] (1671–1696) ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ''ದಳವಾಯಿ'' (ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ) ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕೆಳದಿಯ ಕರಾವಳಿ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ರೂವಾರಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ ವೀರ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಅಧಿಕೃತ ಬಿರುದುಗಳು == ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಫಿಯತ್ ಪ್ರಕಾರ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರ ಬಿರುದುಗಳು: * ದಳವಾಯಿ (ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ) * ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ (ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ) * ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿಪತಿ / ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಧಿಪತಿ * ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ * ಕೆಳದಿಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿ == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮೂಲ == '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಟ್ಕಳ ತಾಲೂಕಿನ '''ಮಟ್ಟಿ''' ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮವು ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ ಇದ್ದು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಗೆ ಸೇರಿದೆ.<ref name="Kaifiyat41">Keladi Kaifiyat, Volume 2, Page 41, Oriental Research Institute, Mysore and Keladi Museum, Sagar</ref> == ಸಮುದಾಯ - ಹಳೇಪೈಕ ದೀವರ ಸಮುದಾಯ == ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲವಾದ '''ಕೆಳದಿ ಕೈಫಿಯತ್ ಸಂಪುಟ 2 ಪುಟ 41''' ರ ಪ್ರಕಾರ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು '''ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಯ ಹಳೇಪೈಕ ದೀವರ ಸಮುದಾಯ'''ಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಕೈಫಿಯತ್ ಸಂಪುಟ 2 ಪುಟ 88 ರಲ್ಲಿ "ಹಳೇಪೈಕ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ" ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Kaifiyat88">Keladi Kaifiyat, Volume 2, Page 88</ref> ಖ್ಯಾತ ಇತಿಹಾಸಕಾರ '''ಬಿ. ಎಸ್. ಗೋಪಾಲ ರಾವ್''' ಅವರು ತಮ್ಮ '''''ಕೆಳದಿ - ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ''''' ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ "ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕನು ಮಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮದ ದೀವರ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು" ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="GopalaRao">Gopala Rao, B.S., ''Keladi - A Historical Study''</ref> ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರ '''ಶಂಬಾ ಜೋಶಿ''' ಅವರು ಕರಾವಳಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಕುರಿತಾದ ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಯ ದೀವರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಕೆಳದಿಗೆ ನೌಕಾ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಮಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರು ಅವರನ್ನು "ಮಟ್ಟಿ ಸೀಮೆಯ ಹಳೇಪೈಕ ದೀವರ ವೀರ" ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ದೀವರ ಸಮುದಾಯದ ಕುಲದೇವ ಎಂದು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಕ್ಷೆ - ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ == ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ ಮತ್ತು '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ: * '''ಉತ್ತರ:''' ಗಂಗಾವತಿ ನದಿ, ತುಂಗಭದ್ರಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ (ಇಂದಿನ ಧಾರವಾಡ, ಗದಗ, ಬಳ್ಳಾರಿಯ ಭಾಗಗಳು) * '''ದಕ್ಷಿಣ:''' ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆ, ಚಂದ್ರಗಿರಿ ನದಿ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿರುವ ಬೇಕಲ್ ಕೋಟೆ * '''ಪೂರ್ವ:''' ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ತುಮಕೂರು, ಹಾಸನದ ಭಾಗಗಳು * '''ಪಶ್ಚಿಮ:''' ಇಡೀ ಕರಾವಳಿ - ಕಾರವಾರ, ಅಂಕೋಲಾ, ಹೊನ್ನಾವರ, ಭಟ್ಕಳ, ಬಸ್ರೂರು, ಕುಂದಾಪುರ, ಉಡುಪಿ, ಮಂಗಳೂರು ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 20,000 ಚದರ ಮೈಲಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, ಕಾರವಾರ ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರಿನ ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಇಡೀ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ, ಧಾರವಾಡ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮತ್ತು ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Mint">Legacy of the little-known Nayakas of Keladi, Livemint.com</ref> == ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕನ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು == === 1. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನನ್ನು ರಕ್ಷಣೆ (1645-1660) === ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ (1645–1660) ಕಾಲದಲ್ಲಿ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಮಂಗಳೂರು, ಹೊನ್ನಾವರ, ಬಸ್ರೂರು ಮತ್ತು ಕುಂದಾಪುರದ ಕರಾವಳಿ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಳದಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಕಾಸರಗೋಡಿನವರೆಗಿನ ಇಡೀ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೆಳದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಬೇಕಲ್ ಕೋಟೆ]]ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref name="Kamath">Kamath, Suryanath U. (2001). ''A Concise History of Karnataka''. Jupiter Books. p. 222.</ref> === 2. ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ದಂಗೆಕೋರರಿಂದ ಕೆಳದಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನನ್ನು ರಕ್ಷಣೆ (1671-1696) === ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವರ ಮಗ ಸೋಮಶೇಖರ ನಾಯಕನನ್ನು ದ್ರೋಹಿಗಳು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದರು. 1671 ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅನೇಕ ಪಾಳೇಗಾರರು ದಂಗೆ ಎದ್ದರು ಮತ್ತು ಔರಂಗಜೇಬನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರು ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನನ್ನು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲು ಕೆಳದಿಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದರು. ಅವರ ಸಂಪುಟದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಇದ್ದರು, ಅವರು ವಿಜಯನಗರದ ಸೇನಾಧಿಪತಿಯ ವಂಶಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Chennamma">Keladi Chennamma, Wikipedia</ref> ಅವರು ನಿಷ್ಠರಾಗಿ ಉಳಿದು, ದ್ರೋಹಿ ಪಾಳೇಗಾರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ರಾಣಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. '''ಕೆಳದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ ನಾಯಕ''' ಅವರು ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದರು - ಮೊದಲು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ನಂತರ ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯ ಪಾಳೇಗಾರರಿಂದ ಕೆಳದಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಮೂಲಕ.<ref name="WikiTimmanna">Nayakas of Keladi - Keladi Timmanna Nayaka section</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} [[ವರ್ಗ:ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:17ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯ]] ==ಔರಂಗಜೇಬನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದು== [[ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ]]‍ಯ ನಿಧನದ ನಂತರ [[ಮರಾಠಾ]] ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ [[ಔರಂಗಜೇಬ]]‍ನು [[ಸಂಭಾಜಿ]]‍ಯನ್ನು [[೧೬೮೯]] [[ಮಾರ್ಚ]] ೧೧ರಂದು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದನು.ಶಿವಾಜಿಯ ಎರಡನೆಯ ಮಗ [[ರಾಜಾರಾಮ]]‍ನು ಸಕಲಬಲ ಸಂಪನ್ನನೂ ಪ್ರಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಮೊಗಲ್ ಬಾದಶಹ ಔರಂಗ್‍ಜೇಬನ ಸೇನೆಯ ಎದುರು ಹಿಮ್ಮಟ್ಟಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಯ ದೊರೆಯದೆ ಬಂಧನವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಓಡಿದನು. ಮೊಗಲ್ ಸೈನ್ಯಗಳು ಅವನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದುವು. ಬೆನ್ನೆಟ್ಟಿದ [[ಮೊಗಲ]] ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತ ರಾಜಾರಾಮನು ಕೆಳದಿಗೆ ಬಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಆಶ್ರಯ ಕೋರಿದನು. ಮೊಗಲರ ಅಜೇಯ ಬಲದ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಆಶ್ರಿತ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ರಾಣಿ ವಿಮುಖಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ರಾಜಾರಾಮನನ್ನು ಗೌರವಾದರಗಳಿಂದಲೂ ರಾಜೋಚಿತ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದಲೂ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯಹಸ್ತ ನೀಡಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಔರಂಗ್‍ಜೇಬ್ ಕೆಳದಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಪಡೆಯೊಂದನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ. ಚೆನ್ನಮ್ಮನು ರಾಜಾರಾಮನನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಳು. ಔರಂಗಜೇಬನ ಎರಡನೆಯ ಮಗ '''ಆಝಮ್ ಶಹಾ'''ನ ನೇತೃತ್ವದ ವಿಶಾಲ ಸೈನ್ಯ ಕೆಳದಿಯನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಿತು. 1690ರಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಮತ್ತು ಮೊಗಲ್ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಕದನದಲ್ಲಿ ಮೊಗಲ್ ಸೇನೆ ಪರಾಭವಗೊಂಡು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿತು. ಮೊಗಲರ ಸೋಲಿನಿಂದ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿಯ ಕೀರ್ತಿ ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿತು. ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕುರಿತ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿವೆ. ಚನ್ನಮ್ಮ ಮೊಗಲರ ಈ ಪ್ರಚಂಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರು ರಣರಂಗದಿಂದ ಕಾಲ್ತೆಗೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಿಲುಕಿಸಿ ಔರಂಗಜೇಬನು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. == ದತ್ತು, ಮರಣ== ಚೆನ್ನಮ್ಮನಿಗೆ ಸಂತತಿ ಇರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಬಸಪ್ಪ ಎಂಬ ಕುಮಾರನನ್ನು ದತ್ತುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟು 1696ರಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಬಸವಭೂಪಾಲನೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಆಡಳಿತ ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಳು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ 1698ರಲ್ಲಿ ಈಕೆ ಮರಣಹೊಂದಿದಳೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ==ದಾನ ಧರ್ಮಗಳು== ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತಗಾರಳಾದ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮತವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾರ ನೀತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ಜಂಗಮರಿಗೆ ಮಠಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿಕೊಟ್ಟಳು. ತನ್ನ ಪತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಗ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು. ಒಂದು ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಂಬಪುರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆದಳು. ಕೆಳದಿಯ ವೀರಭದ್ರ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿನ ಧ್ವಜಸ್ತಂಭವನ್ನು ನೆಡಿಸಿದವಳು ಈಕೆಯೇ. ಮೂಕಾಂಬ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಈಕೆ ವಿಶೇಷ ದಾನ ನೀಡಿದಳು. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದಳು. ಚನ್ನಮ್ಮ ಅನೇಕ ದಾನ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಮಠಗಳನ್ನು, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ದತ್ತಪೀಠ]]ದಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತ|ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತದ]] ದೇವಾಲಯವೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೆನ್ನಮ್ಮ, ಕೆಳದಿಯ ರಾಣಿ|ಚೆನ್ನಮ್ಮ, ಕೆಳದಿಯ ರಾಣಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡಿಗರು]] [[ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರು]] 6sljmk5q2o4yo3qlg4tii3v184f4dmr ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸ 0 8775 1430833 1344992 2026-09-30T08:39:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430833 wikitext text/x-wiki [[File:Keladi Gunda Jois.JPG|thumb|ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸ್]] '''ಕೆಳದಿ [https://www.academia.edu/122352987/A_Tribute_to_Dr_Keladi_Gunda_Jois ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸ್]{{Dead link|date=ಜುಲೈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''' (೨೭-೯-೧೯೩೧ - ೦೪-೦೬-೨೦೨೪) ಎಂದೇ ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ, ಹಿರಿಯ ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/shimogas-history-not-unravelled/article1815687.ece Shimoga's history not unravelled'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119163643/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/%60Shimogas-history-not-unravelled/article14737930.ece |date=2025-01-19 }}, The Hindu, March 25, 2007</ref> ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕೆಳದಿ|ಕೆಳದಿ ರಾಜ್ಯ]]ದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದ [[ಮೋಡಿಲಿಪಿ]]ಯನ್ನು, [[ತಾಳೆಗರಿ ಗ್ರಂಥ]]ಗಳನ್ನು ಓದಬಲ್ಲ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ತಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಬ್ಬರು. ==ಜನನ, ಶಿಕ್ಷಣ== [[ಕೆಳದಿ]]‍ಯ ಶ್ರೀ '''ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು''' [[೧೯೩೧]] [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್|ಸಪ್ಟಂಬರ]] ೨೭ರಂದು [[ಕೆಳದಿ]]‍ಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಾಯಿ '''ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ''';ತಂದೆ '''ನಂಜುಂಡ ಜೋಯಿಸ'''ರು. ಇವರ ನಿಜನಾಮ '''ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ'''. ಇವರ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳು ತೀರಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಇವರಾದರೂ ಕಲ್ಲುಗುಂಡಿನಂತೆ ಬದುಕಲಿ ಎಂದು ಇವರ ಅಜ್ಜಿ ಇವರಿಗೆ ಗುಂಡಾ ಎಂದು ಕರೆದಳು! ಜೋಯಿಸರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ '''ಹುರಳಿ''', '''ಕೆಳದಿ''','''ಸೊರಬ''' ಹಾಗು '''ಸಾಗರ'''ದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] '''ಕೋಟೆ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ'''ಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಎಸ್.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸಿ. ನಂತರ ಜೋಯಿಸರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಅರಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಸುಮಾರಾಗಿ ತಮ್ಮ ೫೦ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೋಯಿಸರು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ದ ಅಂಚೆ ತೆರಪಿನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಎಮ್.ಎ. (ಇತಿಹಾಸ) ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಇದಲ್ಲದೆ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] '''ಕರಣಿಕರ ವೇದಶಾಲೆ'''ಯಲ್ಲಿ ವೇದಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡ ಪಂಡಿತ, ಆಗಮ ವೇದ ವಿದ್ವಾನ್, ಕನ್ನಡ ರತ್ನ, ಹಿಂದಿಪ್ರಬೋಧ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೇರ್ಗಡೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last=Jayasimha. P |date=2024 |title=A Tribute to Dr Keladi Gunda Jois |url=https://www.academia.edu/122352987/A_Tribute_to_Dr_Keladi_Gunda_Jois |url-status=live |archive-date=2024 }}{{Dead link|date=ಜುಲೈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ವೃತ್ತಿ== ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು ಸರಕಾರದ ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮಲೆಕ್ಕಿಗರಾಗಿ, ಪೋಸ್ಟ ಮಾಸ್ತರ ಆಗಿ, ವಿದ್ಯುತ್ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ, [[ಆಕಾಶವಾಣಿ]]‍ಯಲ್ಲಿ, ವಯಸ್ಕರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರಸಾರದ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ, [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]ದ ಸರಕಾರಿ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ, [[ಗೋವಾ]] ಪರ್ತಗಾಳಿ ಮಠದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಯಿಸಲು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿ, [[ತಮಿಳು ನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ]] ಸರಕಾರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿಯೋಗಿಯಾಗಿ, ರಾಜ್ಯ ಪತ್ರಾಗಾರ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ, ರಾಜ್ಯದ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಪರೀಕ್ಷಕರಾಗಿ, ಕೆಳದಿ ದೇವಾಲಯದ ಉಚ್ಚಾಧಿಕಾರಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೬೨ ರಿಂದ ೧೯೭೫ ರವರೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಹಾಗು ಧಾರವಾಡದ ವಿಶ್ವವಿಧ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು, ೧೯೮೦ ರಿಂದ ೧೯೮೫ ರವರೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲೆ ಸಂಶೋದನಾ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರು ಆಗಿದ್ದರು. ==ಪ್ರವೃತ್ತಿ== [[೧೯೪೮]]ರಿಂದಲೆ ಅಂದರೆ ತಮ್ಮ ೧೭ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೆ ಜೋಯಿಸರು, ೧೪೯೯ರಿಂದ ೧೭೬೩ರವರೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಆಳಿದ ಕೆಳದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಶುರುವಿಟ್ಟರು. [[೧೯೬೦]]ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. [[೧೯೭೮]]ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶ್ವಸ್ಥಸಮಿತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಈ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು [[೧೯೮೯]]ರ ನಂತರ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು.<ref>[http://www.deccanherald.com/content/327734/curating-keladis-heritage.html Curating Keladi's heritage], Ashok Kumar T, Deccan Herald, April 23, 2013</ref> ಈ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ೨೬೦೦ ತಾಳೆಗರಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲದೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಶಾಸನಗಳು ಹಾಗು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿವೆ. ಕೆಳದಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಊರೂರು ಅಲೆದರು. [[ಲಂಡನ್]], [[ಅಸ್ಯನ್]] ಹಾಗು [[ಇಟಲಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಹಾಗು ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಅನೇಕ ಜನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರನ್ನು ಹಾಗು. ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಕೆಳದಿಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]ಯ [[ಮೂರುಸಾವಿರ ಮಠ]]ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಓಲೆಗರಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸೂಚಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು ಇವು * ನಿಷ್ಕಳಂಕಿಣಿ ಕೆಳದಿ ವೀರಮ್ಮಾಜಿ * ಕೆಟಲಾಗ್ ಆಫ್ ಏನ್ಷಿಯಂಟ್ ತಿಗಳಾರಿ ಪಾಮ್‌ಲೀಫ್, * ಇತಿಹಾಸ ವೈಭವ, * ಕೆಳದಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತಿಹಾಸ, * ಇಕ್ಕೇರಿ ಅರಸರು, * ಬಿದನೂರಿನ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು, * ಕೆಳದಿಯ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯ ಕವಿಯ ಕೀರ್ತನೆಗಳು * ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿ ನೃಪವಿಜಯ, * ಕೆಳದಿ ಅರಸರು == ಕೃತಿಗಳು, ಸಾಧನೆಗಳು == ಗುಂಡಾಜೋಯಿಸರು ೩೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇತಿಹಾಸ [[ಸಂಶೋಧನೆ]]ಯ ಕೃತಿಗಳು, ೨೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧಗಳು, ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಎಲ್ಲಾ ಕೃತಿಗಳು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದು ಸತ್ಯಶೋಧನೆಯ ಫಲಗಳಾಗಿವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃತಿಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು, ಅವರ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸ, ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಇವರ ೧೭ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕವಿ ಲಿಂಗಣ್ಣ ರಚಿಸಿದ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಕಾವ್ಯದ ಸರಳ ಗದ್ಯಕೃತಿಯನ್ನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.ಅದು ಈಗಾಗಲೇ ಮೂರು ಮುದ್ರಣಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದೆ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ಗೂ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿದೆ. ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಆರು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೆಮಿನಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಪುರಸ್ಕಾರ, ಗೌರವಗಳು== * [[೧೯೯೪]]ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]. * [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರವು [[೧೯೯೫]]ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಶೋಧಕರೆಂದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. * [[೨೦೦೪]]ರಲ್ಲಿ ಹೊನ್ನಾಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. * ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್‌ ವತಿಯಿಂದ ನಡೆಸಿದ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. * [[೨೦೧೩]]ರಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿಯ ವಿಜಯನಗರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೆಟ್ ಪದವಿ<ref>[http://www.kannadaprabha.com/districts/bellary/%E0%B2%90%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E2%80%8C%E0%B2%95%E0%B3%86-%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BF-%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%B0%E0%B2%B5-%E0%B2%A1%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%9F%E0%B3%8D/27553.htmlಐವರಿಗೆ ವಿಎಸ್‌ಕೆ ವಿವಿ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್, 20 Mar 2013, ಕನ್ನಡಪ್ರಭ ವಾರ್ತೆ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ಸ್ವೀಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪರ್ಟ್ ಬಿರುದು. ==ನಿಧನ== ಗುಂಡಾಜೋಯಿಸರು ೨೦೨೪ರ ಜೂನ್ ೪ರಂದು ವಯೋಸಹಜ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಾಗರದ ಆಲೆಕೊಪ್ಪದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.<ref>https://web.archive.org/web/20240605032202/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/keladi-dynasty-expert-gunda-jois-passes-away-in-karnataka/article68245391.ece</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಹೊರಕೊಂಡಿಗಳು == *[http://itihasacademy.blogspot.in/2013/10/blog-post_728.html ಕೆಳದಿ ಇತಿಹಾಸ ವಿಶ್ವ ಕೋಶ- ಡಾ. ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾಜೋಯಿಸ್‌], ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾದೆಮಿ *[http://kanaja.in/archives/dinamani/%E0%B2%95%E0%B3%86%E0%B2%B3%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%BE-%E0%B2%9C%E0%B3%8B%E0%B2%AF%E0%B2%BF%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾಜೋಯಿಸ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ಕಣಜ *[https://sampada.net/node/33168 ಸಾಧಕರಿವರು: ಸಂಶೋಧನಾ ರತ್ನ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾಜೋಯಿಸ್], ಸಂಪದ *[http://archive.deccanherald.com/deccanherald/aug12006/spectrum1156372006731.asp History in black and white]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Deccan Herald Spectrum {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಚ್ಯ ಸಂಶೋಧಕರು|ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞರು]] peo9u045dmx5gs84ehzxwkokfpdghrd ಸವದತ್ತಿ 0 8799 1430669 1366459 2026-09-29T16:33:31Z Vidya navalur 100453 1430669 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು | native_name = ಸವದತ್ತಿ | native_name_lang = kn | settlement_type = town | image_skyline = Saundatti Fort.JPG | image_caption = Savadatti Fort | pushpin_map = India Karnataka | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Karnataka, India | latd = 15.7833 | latNS = N | longd = 75.1167 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = Karnataka | subdivision_type2 = District | subdivision_name2 = [[Belgaum district]] | established_title = <!-- Established --> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 16 | elevation_m = 610 | population_total = 38155 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 2384.69 | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Kannada]] | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 591 126 | area_code_type = Telephone code | area_code = 08330 | registration_plate = '''KA-24''' }} '''ಸವದತ್ತಿ'''ಯು [[ಬೆಳಗಾವಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ತಾಲೂಕು ಸ್ಥಳ. ಇದು [[ಧಾರವಾಡ]]ದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೫ ಕಿ.ಮಿ. ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಸವದತ್ತಿಯಿಂದ ೭ ಕಿ.ಮಿ. ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ರೇಣುಕಾ ಎಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಿ]]ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಸುಮಾರು ೧೦ ಕಿ.ಮಿ. ಅಂತರದಲ್ಲಿ [[ನವಿಲುತೀರ್ಥ]]ದಲ್ಲಿ, [[ಮಲಪ್ರಭಾ]] ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡ ಕಟ್ಟಿ ನಿರ್ಮಿಸಿಲಾದ [[ರೇಣುಕಾ ಜಲಾಶಯ]]ವಿದೆ. ಸವದತ್ತಿ ಸಹ ಸುಗಂಧವರ್ತಿ ಮತ್ತು (ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸವದತ್ತಿ) [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ [[ಬೆಳಗಾವಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಳಗಾವಿಯಿಂದ 78 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಮತ್ತು [[ಧಾರವಾಡ]]ದಿಂದ 37 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯಾತ್ರಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಸವದಾತ್ತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು (ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಯ) ಹೆಸರಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪರಸಗಡ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತಿತ್ತು. ಸವದತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ==ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ರಾಜರ ಇತಿಹಾಸ== ಸವದತ್ತಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಸರು ಸುಗಂಧವರ್ತಿ ಅಥವಾ ಸೌಗಂಧಿಪುರ ಆಗಿತ್ತು. ಇದು ಕ್ರಿ.ಶ. 875ರಿಂದ 1230ರವರೆಗೆ ರಟ್ಟ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. * ಹನ್ನೆರಡನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸವದತ್ತಿಯ ಅರಸರಾದ ರಟ್ಟರು ಬೆಳಗಾವಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.ಬೆಳಗಾವಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ರಟ್ಟ ರಾಜವಂಶದ ಬಿಚ್ಚಿರಾಜನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1204ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. * ರಟ್ಟ ಕುಲವು [ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ರಾಜವಂಶದ] ಹಲವಾರು ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. * ಸವದತ್ತಿಯ ರಟ್ಟರು ತೈಲಪ II (ಕ್ರಿ.ಶ. 973–977)ನ ಅಧೀನತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. * ಬೆಳಗಾವಿ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಿವೆ. ಅವು ನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1199ರ ಒಂದು ಶಾಸನವು ರಟ್ಟ ರಾಜ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ 4ನೇಯವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. '''ರಟ್ಟರು (ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು)''' * ಸವದತ್ತಿಯ ರಟ್ಟರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ರಾಜ ಕೃಷ್ಣ 3ನೇಯವರು ಪೃಥ್ವಿರಾಮನನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಸಾಮಂತನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ, ಸವದತ್ತಿಯ ರಟ್ಟ ರಾಜವಂಶಕ್ಕೆ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಸವದತ್ತಿಯ ರಟ್ಟರು ತಮ್ಮನ್ನು ಲಟ್ಟಲೂರಿನ ಅಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಲಟ್ಟಲೂರು ಇಂದಿನ ಲಾತೂರ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. '''ಜೈನ ಧರ್ಮ''' * ಸವದತ್ತಿಯ ರಟ್ಟರು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ವಂಶಸ್ಥರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * 11ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸವದತ್ತಿಯ ರಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಸವದತ್ತಿಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕೋಟೆಗಳಿವೆ. # ರಟ್ಟರ ಕಾಲದ ಕೋಟೆ (ಕ್ರಿ.ಶ.೯-೧೦) # ಪರಸಗಡದ ಮರಾಠಾ ಕಾಲದ ಕೋಟೆ (ಕ್ರಿ.ಶ.೧೭) # ದೇಸಾಯರ ಅಥವಾ ನಾಯಕರ ಕೋಟೆ (ಕ್ರಿ.ಶ.೧೮) : ಈ ಕೋಟೆಯ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಶ್ರೀ [[ಬಿ.ಆರ್.ಪಂತುಲು]]ರವರು ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರ [[ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಸವದತ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ದ ತಾಣಗಳು== ಎಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವರಗುಡ್ಡ: " ಎಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವರಗುಡ್ಡ " ಎಂಬುದು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸವದತ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರುವ "ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪವಿತ್ರ ಪೂಜ್ಯನೀಯ ಪ್ರದೇಶ". ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪೂಜ್ಯನೀಯ ಪವಿತ್ರ ಏಕೈಕ ಆದಿವಾಸಿಯಾಗಿರುವ 'ಕೃಷ್ಣಗೊಲ್ಲ'ರು ಎಂಬ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ 'ಕೃಷ್ಣ' ಎಂಬ ಬೆಡಗಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿರುವ "ಹಿರೇ ಮೈಲಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ"ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಹೋದರಿ "ಸವದತ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರ"ದ ದೇವಿಯವರು ಬಾಳಿಬದುಕಿ ಐಕ್ಯವಾಗಿರುವ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ. ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯವರ 'ಮಹಾಸತಿ ಗಲ್ಲು' ಜೊತೆಗೆ ದೇವಿಯವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಲಿಪಿ ಶಾಸನಗಳು ಇವೆ. ===ನವಿಲತೀಥ೯=== ನವಿಲತೀರ್ಥ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದ ರೆನುಕಾಸಾಗರಾ ಸವದತ್ತಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿರುವ ಜೋಗುಲಬಾವಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಯಲ್ಲಮ್ಮ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮುನ್ನ ಯಾತ್ರಿಕರು ಇಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಾಧಿಯು ಸವದತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಮಾಪುರ್ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ <ref>http://www.nkpost.kar.nic.in/tourismbelgaum.htm</ref> ===ಶಿರಸಂಗಿ ಶ್ರೀ ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ=== ಶಿರಸಂಗಿ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮ ಸವದತ್ತಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು 25 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಶ್ರೀ ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಶೃಂಗ ಮಹಾರಶಿ ಶ್ರೀ ಕಾಳಿಕಾದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀ ತ್ಯಾಗವೀರ ಲಿಂಗರಾಜ ದೇಸಾಯಿಗೆ ಶಿರಾಸಂಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೆ.ಎಲ್.ಇ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮುಖ್ಯ ದಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಲಿಂಗರಾಜ್ ಒಬ್ಬರು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Saundatti</ref> ===ಪುರಡೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ=== [[ಚಾಲುಕ್ಯ]] ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪುರಡೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಮೂರು ಆರ್ಧಮಂಟಪಗಳು, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನವರಂಗ ಮತ್ತು ಎರಡು ಮುಖಮಂಟಪಗಳೊಂದಿಗಿನ ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ. ಗುರ್ಲೋಹೋರು ಚಿದಂಬರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಮುಚ್ಚಿದ ಕಿಟಕಿಗಳಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಮೂರು ಗೃಹಗಳು ಶಿವಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಗರ್ಭಗೃಹವು [[ಕದಂಬ]]ನಗರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಲೇತ್(ತಿರುಗಣೆ) ಸಹಾಯದಿಂದ ಕಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ನವರಂಗದ ಗೂಡಿನ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ವೀರಭದ್ರ ಚಿತ್ರಗಳು ಇವೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಯುಗಾದಿ]] ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಸೂರ್ಯ ಉದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಮುಖ್ಯ ಶಿವಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಹೊರಗಿನ ಗೋಡೆಗಳು [[ಹಿಂದೂ]] ಪುರಾಣವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಉತ್ತಮವಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸುತ್ತಿನ ಚಾಜ್ಜೆಗಳೂ ಇವೆ. ತೆರೆದ ಮುಖಮಂಟಪ, ನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಯೂ ಸಹ ಬೃಹತ್ ಸ್ತಂಭಗಳೊಂದಿಗಿನ ಒಂದೇ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ.https://en.wikipedia.org/wiki/Savadatti_fort ===ಸವದತ್ತಿ ಕೋಟೆ=== 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸವದತ್ತಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಸಿರಸಂಗಿ ದೇಸಾಯಿಯಿಂದ 8 ಭದ್ರಕೋಟೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸವದತ್ತಿ ಕೋಟೆಯು ನಾಲ್ಕು ಕೊತ್ತಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಕಾಡಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಾಕಾರದ ಒಳಗಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಡಸಿಶೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಜ್ಯಾಮಿತಿಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಯು ಸುಮಾರು 200 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಕೆಲವು ಬಣ್ಣಗಳಿವೆ. ===ರೇಣುಕಾ ಸಾಗರ=== ರೇಣುಕಾ ಸಾಗರವು ನವಿಲತೀರ್ಥ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸವದತ್ತಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಯ ಜಲಾಶಯವಾಗಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> == ಚಿತ್ರಗಳು== <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> Image:Saundatti Fort.JPG|Savadatti Fort Image:Savadatti_fort_4.JPG|Savadatti Fort Image:Savadatti_fort_3.JPG|Savadatti Fort Image:Savadatti Renuka temple.JPG|Yallammagudda, Savadatti, Karnataka Image:Saundatti Fort.jpg|Saundatti Fort, Karnataka Image:Savadatti fort 2.JPG|Kadasiddheshwara temple in Savadatti Fort, Karnataka Image:Saundatti Renuka Sagara 21.11.2008.jpg|Renuka sagara, Savadatti, Karnataka Image:Navila Teertha, Savadatti 21.11.2008.jpg|Navila Teertha, near Savadatti, Karnataka </gallery> {{commons category|Saundatti}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೋಟೆಗಳು}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} hg0hxruhorxem0ua01q8zzegm3dfw53 ಅ. ರಾ. ಮಿತ್ರ 0 9899 1430829 1426238 2026-09-30T08:34:35Z ~2026-52444-67 102052 /* ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು */ 1430829 wikitext text/x-wiki '''ಅ. ರಾ. ಮಿತ್ರ (ಅಕ್ಕಿಹೆಬ್ಬಾಳು ರಾಮಣ್ಣ ಮಿತ್ರ)'''ರು [[೧೯೩೫]] [[ಫೆಬ್ರವರಿ|ಫೆಬ್ರುವರಿ]] ೨೫ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರು [[ಕನ್ನಡ]] ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಅ.ರಾ.ಮಿತ್ರರು ಖಾಸಗಿ ದೂರದರ್ಶನದ ಹಾಸ್ಯಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಸಂಚಾಲಕರಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ತಂದೆ ರಾಮಣ್ಣ,ತಾಯಿ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮ.<ref>[http://www.kanaja.in/dinamani/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8A-%E0%B2%85-%E0%B2%B0%E0%B2%BE-%E0%B2%AE%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0/ ಪ್ರೊ. ಅ.ರಾ. ಮಿತ್ರ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಕೃತಿಗಳು== ===ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ=== * ಛಂದೋಮಿತ್ರ - ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವ ವಿವಿಧ ಛಂದೋಪ್ರಕಾರಗಳ ಲಕ್ಷಣೋದಾಹರಣಸಹಿತ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಗ್ರಂಥ. ===ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಕಲನ=== * ಬಾಲ್ಕನಿಯ ಬಂಧುಗಳು * ಯಾರೊ ಬಂದಿದ್ದರು * ಸಂಕಲ್ಪಗಳು * ನಾನೇಕೆ ಕೊರೆಯುತ್ತೇನೆ * ಆರತಕ್ಷತ means sky ===ವ್ಯಕ್ತಿ ಪರಿಚಯ=== * ಕೈಲಾಸಂ ಬದುಕು ಬರಹ ===ವಿಮರ್ಶೆ=== * ವಚನಕಾರರು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕಲ್ಪ ===ಸಂಪಾದನೆ=== * ಲಲಿತ ಪ್ರಬಂಧಗಳು * ಮಹಾಭಾರತ ಪಾತ್ರ ಸಂಗತಿಗಳು ===ಸಂಪಾದನೆ (ಇತರರೊಡನೆ)=== * ಅಜಿತ ಪುರಾಣ ಸಂಗ್ರಹ * ಪಂಪಭಾರತ ಸಂಗ್ರಹ * ಪುರಂದರ ಸಾಹಿತ್ಯ ದರ್ಶನ ===ಅನುವಾದ=== * ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ * ಕಾಲಿಗುಲ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿದ ಎಳೆ (ಕಾಮೂನ್ ಕಾಲಿಗುಲ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಸ್ ಪರ್ಪಸ್ ನಾಟಕಗಳ ಅನುವಾದ) ಡಿ.ಎ.ಶಂಕರ್ ರೊಡನೆ) * ಶಿಕ್ಷಣ ಚಿಂತನ * ಟಾಲ್‍ಸ್ಟಾಯ್ ಬದುಕು-ಬರಹ * ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆ * ಜರ್ಮನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯ ದರ್ಪಣ ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== *ನವರತ್ನರಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಮುದ್ದುರಾಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಕಾವ್ಯಾನಂದ ಪುರಸ್ಕಾರ *ಗೊರೂರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಧರ್ಮಶ್ರೀ ನಗೆರಾಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಸೇಡಿಯಾಪು ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref>{{Cite web |url=http://www.prajavani.net/news/article/2015/05/24/323587.html |title=ಅ.ರಾ. ಮಿತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಸೇಡಿಯಾಪು ಪ್ರಶಸ್ತಿ |access-date=2016-12-03 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011055419/http://www.prajavani.net/news/article/2015/05/24/323587.html |url-status=dead }}</ref> *ಅನಕೃ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref>[http://www.prajavani.net/news/article/2011/06/26/113214.html ಅನನ್ಯ ಮಿತ್ರ ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖ == <References/> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಅ.ರಾ.ಮಿತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಅ.ರಾ.ಮಿತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಹಾಸ್ಯ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೫ ಜನನ]] gtivslpzvokemnziasj3aicy4ydowhu ಎಂ.ವೆಂಕಟಕೃಷ್ಣಯ್ಯ 0 10208 1430728 1338828 2026-09-29T22:41:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430728 wikitext text/x-wiki '''ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ ಆಂದೋಲನ''' 1) ರಾಜಕೀಯ ಸುದ್ದಿ 1) ಅಪರಾಧ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 2) ಆರ್ಥಿಕ ಸುದ್ದಿ ಹೆಚ್ಚು 2) ರಾಜಕೀಯ ಸುದ್ದಿ ಹೆಚ್ಚು 3) ಅಪಘಾತದ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 3) ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುದ್ದಿ ಹೆಚ್ಚು 4) ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುದ್ದಿ ಹೆಚ್ಚು 4) ಅಪಘಾತದ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 5) ಜೀವನ ಶೈಲಿ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 5) ಆರೋಗ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 6) ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 6) ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುದ್ದಿ ಹೆಚ್ಚು 7) ವಾಣಿಜ್ಯ ಶೇರು ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 7) ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 8) ಅಪರಾಧದ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 8) ಸಿನಿಮಾ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನೆ ಸುದ್ದಿ ಇಲ್ಲ 9) ಮನೋರಂಜನೆ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 9) ವಾಣಿಜ್ಯ ಶೇರು ಸುದ್ದಿ ಇಲ್ಲ 10) ಆರೋಗ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಕಡಿಮೆ 10) ಕ್ರೀಡೆ ಸುದ್ದಿ ಇಲ್ಲ 11) ಕ್ರೀಡೆ ಸುದ್ದಿ ಇಲ್ಲ ==ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ== ಸಾಧ್ವಿ, ಸಂಪದಭ್ಯುದಯ, ವೃತ್ತಾಂತ ಚಿಂತಾಮಣಿ, ಹಿತಬೋಧಿನಿ, ಗ್ರಾಮಜೀವನ, ವಿದ್ಯಾದಾಯಿನಿ, ಪೌರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ಮೊದಲಾದ [[ಕನ್ನಡ]] ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನಲ್ಲದೆ, ನೇಚರ್ ಕ್ಯೂರ್, ಮೈಸೋರ್ ಪೇಟ್ರಿಯಾಟ್, ವೆಲ್ಥ ಆಫ್ ಮೈಸೋರ್ ಮುಂತಾದ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಹಲವು ವರ್ಷ ನಡೆಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವಾಗಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ೨೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಗಳ ದತ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು.<ref name="hindu remembrance2">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article616950.ece|title=Venkatakrishnaiah remembered|date=6 September 2010|newspaper=The Hindu|accessdate=3 April 2012}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಕೃತಿಗಳು== ===ಕಾದಂಬರಿ=== * ಚೋರಗ್ರಹಣ ತಂತ್ರ * ಪರಂತಪ ವಿಜಯ ===ವ್ಯಕ್ತಿ ಪರಿಚಯ=== * ಬೂಕರ್ ಟಿ.ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಚರಿತ್ರೆ ===ಇತರ=== * ಆರೋಗ್ಯ ಸಾಧನ ಪ್ರಕಾಶಿಕೆ * ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಚರಿತ್ರೆ * ಟೆಲಿಮ್ಯಾಕ್ಸನ ಸಾಹಸ ಚರಿತ್ರೆ * ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕರಭೂಷಣ * ಧನಾರ್ಜನೆಯ ಕ್ರಮ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{mergeto|ವೆಂಕಟಕೃಷ್ಣಯ್ಯ}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಎಂ.ವೆಂಕಟಕೃಷ್ಣಯ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಪತ್ರಕರ್ತರು|ಎಂ.ವೆಂಕಟಕೃಷ್ಣಯ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರಿನ ಬರಹಗಾರರು]] da6jxe76p1vrkv8ygz0kfu7mgc7gstj ಚೀನಾ 0 10560 1430866 1377109 2026-09-30T11:34:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430866 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:ChinaGeography.png|thumb|250px|ಚೀನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ]] '''ಚೀನಾ''' ([[ಆಂಗ್ಲ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ: ''China'' ಚೈನ; [[ಪಾರಂಪರಿಕ ಚೀನಿ ಭಾಷೆ|ಪಾರಂಪರಿಕ ಚೀನಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]]: 中國 ; [[ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನಿ ಭಾಷೆ|ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]]: 中国 ; ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಸಹ: ಜಾಂಗುಓ) [[ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ|ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ]] ಪುರಾತನ ಕಾಲದಿಂದಿರುವ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದೇಶ. [[ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ|ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ]] ನಂತರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಚೀನಿ ಅಂತಃಕಲಹ|ಚೀನಿ ಅಂತಃಕಲಹದ]] ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈಗ ಇದು ಎರಡು ದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿದೆ: * {{flagicon|China}} ''ಚೀನಾ'' ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ '''[[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ]]'''ವು [[ಚೀನದ ಖಂಡ ಭಾಗ]], ಹಾಗೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭುತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾದ [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]] (೧೯೯೭ರಿಂದ) ಮತ್ತು [[ಮಕೌ]] (೧೯೯೯ರಿಂದ) ಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿದೆ. * {{flagicon|Taiwan}} '''[[ಚೀನಿ ಗಣರಾಜ್ಯ]]'''ವು [[ಟೈವಾನ]] ಮತ್ತದರ ಸುತ್ತಲಿನ [[ದ್ವೀಪ|ದ್ವೀಪಗಳ]] ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಅಖಂಡ ನಾಗರೀಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಚೀನಾವು, ಆರು ಸಹಸ್ರವರ್ಷ{{Fact|date=July 2008}}ಗಳಿಗಿಂತ ಹಳೆಯದಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ [[ಚೀನಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿರುವ [[ಚೀನಾದ ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಲಿಖಿತ ಭಾಷಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ{{Fact|date=July 2008}} ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಚೀನಾದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಮುಖ ಆವಿಷ್ಕಾರ]]ಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ, ಚೀನಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಧಿಯು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ಪಸರಿಸಿದ್ದು, ಚೀನಾದ ಧಾರ್ಮಿಕತೆ, ಪದ್ಧತಿಗಳು, ಮತ್ತು ಬರವಣಿಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನೆರೆಹೊರೆಯ ದೇಶಗಳಾದ [[ಜಪಾನ್‌|ಜಪಾನ್]], [[ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ವಿಯೆಟ್ನಾಂ|ವಿಯೆಟ್ನಾಂಗಳು]] ವಿವಿಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಮಾನವ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೊದಲ ಕುರುಹುಗಳು, ಸುಮಾರು ೩೦೦,೦೦೦ ರಿಂದ ೫೫೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಜೀವಿಸಿದ್ದ [[ಪೀಕಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌|ಪೀಕಿಂಗ್ ಮಾನವ]]ನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ''[[ಹೋಮೋ ಎರೆಕ್ಟಸ್‌]]'' ನ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಮಾದರಿಗಳು, [[ಝುಕೋಡಿಯನ್‌]] ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದವು. *[[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ]];[[ಚೀನಿ ಅಂತಃಕಲಹ]];[[ಚೀನಿ ಭಾಷೆ]]; == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರ == [[ಚಿತ್ರ:Tradsimpzhongguo.png|thumb|240px|"ಚೀನಾ" ಪದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ (ಮೇಲಿನ) ಮತ್ತು ಸರಳೀಕೃತ (ಕೆಳಗಿನ) ಅಕ್ಷರಗಳು ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಅಕ್ಷರ "ಮಧ್ಯದ" ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರ "ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ" ಎಂಬರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತವೆ.]] === ಆಂಗ್ಲ ಹೆಸರುಗಳು === "ಚೀನಾ" ಪದದ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ದಾಖಲಿತ ಬಳಕೆ ೧೫೫೫<ref group="nb">ಈಡನ್‌, ರಿಚರ್ಡ್‌. ''ಡಿಕೇಡ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್'' (೧೫೫೫) 'ತನ್ನನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅರಸನಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚೀನಾ.'</ref><ref name="OnlineEty">"[http://www.etymonline.com/index.php?term=china ಚೀನಾ]", ''ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ನಿಘಂಟು''</ref> ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದು. [[ಮಾರ್ಕೋ ಪೋಲೋ]]<ref name="OnlineEty"/><ref name="Wood">ವುಡ್‌, ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌, ''ಡಿಡ್‌ ಮಾರ್ಕೋ ಪೋಲೋ ಗೋ ಟೊ ಚೀನಾ'' (೧೯೯೫), ಪು. ೬೧.</ref> ರಿಂದ ಯೂರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ''ಚಿನ್'' ಎಂಬ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ಪದ ಜನಿಸಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ "ಚೀನಾ" ಪದವನ್ನು ಪಿಂಗಾಣಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲು ಬಳಸಿದ್ದರೂ, ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪದ<ref name="AmHer">"[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 ಚೀನಾ]", ''ದ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಹೆರಿಟೇಜ್‌ ಡಿಕ್ಷನರಿ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್‌,'' ಬಾಸ್ಟನ್‌ ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್, ಹಫ್‌ಟನ್‌-ಮಿಫ್‌ಲಿನ್‌, ೨೦೦೦.</ref> ಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ದೇಶದ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಚೀನಾ ಪದಕ್ಕೆ [[ಸಂಸ್ಕೃತ|ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ]] ಸಮಾನವಾದ, ''[[ಚೀನಾಗಳು|ಚಿನ]]'' (चीन)<ref name="AmHer"/> ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉಗಮಗೊಂಡಿವೆ. ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೫ನೇ ಶತಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ "ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ" ಅನಾಗರಿಕ ಜನಾಂಗವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದ್ದು, ''[[ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ|ಮಹಾಭಾರತ]]'',<ref name="Liu">ಲಿಯು, ಲಿಡಿಯಾ ಹೇ, ''ದ ಕ್ಲಾಷ್‌ ಆಫ್‌ ಎಂಪೈರ್‌ಸ್‌'', ಪು. ೭೭.</ref><ref>''ಮಹಾಭಾರತ'' ೬/೯/೬೫-೬೬</ref> ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜನಾಂಗವನ್ನು ರೂಢಿಗತವಾಗಿ ಚೀನಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ [[ಕ್ವಿನ್‌|ಕ್ವಿನ್]](秦) (೭೭೮BC-೨೦೭BC),<ref name="Liu"/><ref>ದಂಡ, ಅಜಿತ್‌ ಕೆ., ''ಏಷ್ಯಾ, ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪೀಪಲ್‌ '', ಸಂಪುಟ. ೧, ಭಾಗ ೧, (ಕೋಲ್ಕತಾ, ಭಾರತ), ೨೦೦೩, ಪು. ೧೯೮</ref> ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದವರೆಂದು ಗುರುತಿಸುವರಾದರೂ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಟಿಬೆಟ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಪರಿಚಿತ ಜನಾಂಗವನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರಬಹುದು. ಚೀನಾವನ್ನು ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ [[ಸಿನಾ]] (ಆದ್ದರಿಂದ "ಸಿನೋ-"), [[ಸಿನೇ]], [[ಕ್ಯಾಥೆ]], ಅಥವಾ [[ಸೆರೆಸ್‌]] ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. === ಚೀನಾ ಹೆಸರುಗಳು === ಪ್ರತಿ ರಾಜವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಚೀನಾದ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೆಸರೆಂದರೆ ''ಝಾಂಗ್ಗುವೊ'' (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ 中國 ಅಥವಾ ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನೀಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ 中国). "ಕೇಂದ್ರದ ದೇಶ" ಅಥವಾ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ) "ಮಧ್ಯಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ" ಎಂದು ಇದನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಿಸಬಹುದು. ''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮೊದಲಿಗೆ ''[[ಕ್ಲಾಸಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ|ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟರಿ]]'' (೬ನೇ ಶತಮಾನ, BC)ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ [[ಝೌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಝೌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು]] ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು "ನಾಗರೀಕತೆಯ ಕೇಂದ್ರ"<ref group="nb">《尚書•梓材》:「皇天既付中國民越厥疆土于先王」 ಸರಳ ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಿ " ದೇವರು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರಿಗೆ ''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' ಜನರನ್ನು ಹಾಗೂ ದೇವರು ಕರುಣಿಸಿದ್ದನು" ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.</ref> ವೆಂದು ನಂಬಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲದೇ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಧಾನ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜನರನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಡಾಂಗ್‌ಯಿ|ಪೂರ್ವದ ಯಿ]], [[ನನ್‌ಮನ್‌|ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ಮಾನ್]], [[ಕ್ಸಿರಾಂಗ್‌|ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ರಾಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಬೇಯ್‌ಡಿ|ಉತ್ತರದ ಡೈ]]ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ "ಝಾಂಗ್ಗುವೋ" ಎಂಬುದು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು, ಆತನ ಸಾಮಂತ<ref group="nb">《毛亨·傳》：「中國，京師也」 ಸರಳ ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಿ "ರಾಜಧಾನಿ ಝಾಂಗ್ಗುವೋ" ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.</ref> ರ ರಾಜಧಾನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. "''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' " ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು, ಹಾಗೂ "''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' " ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಚೀನೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಏಕೈಕ ನ್ಯಾಯಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುದಾರರೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ರಾಜಮನೆತನಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ದಕ್ಷಿಣ ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ದಕ್ಷಿಣ ಸಾಂಗ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಜಿನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಸಾಂಗ್ ಮನೆತನಗಳೆರಡೂ ತಾವೇ "''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' "<ref group="nb">ನೋಡಿ ಕ್ವುವಾನ್‌ಸಾಂಗ್‌ವೆನ್‌ (೮,೩೪೫ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು), ೨೦೦೫. ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ಸಾಂಗ್‌ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಜಿನ್‌ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಅನಾಗರಿಕರು ಎಂದಿದ್ದರೆ, ಇತ್ತ ಜಿನ್‌ ಗ್ರಂಥಗಳು ಸಾಂಗ್‌ರನ್ನು "ಮನ್‌ಜಿ" ಎಂದು ಕರೆದಿವೆ. ಆಯಾ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ರಚಿತವಾದ ಸಾಂಗ್‌ಷಿಯಂತಹಾ ಅಧಿಕೃತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತಟಸ್ಥವಾಗಿವೆ.</ref> ಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' ಪದವನ್ನು [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ]] (''ಝಾಂಘುವಾ ಮಿಂಗ್ವೊ'' )ದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ನಂತರ ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ]]ವು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯ "ಚೀನಾ"ದೊಳಗಿರುವ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದರಿಂದ, ಪ್ರಸಕ್ತ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' <ref group="nb">[[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ]] ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆ|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಹೀಗಿದ್ದರೆ "中華民國", "中华民国" ಎಂದು [[ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನೀ ಭಾಷೆ|ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]]ದೆ. PRCಯ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು [[ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನೀ ಭಾಷೆ|ಸರಳೀಕೃತ ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] "中华人民共和国" ಆದರೆ, "中華人民共和國" ಎಂದು [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆ|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]]ದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರುಗಳ ಮೊದಲ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ''ಝಾಂಗ್ಗುವೋ'' ಆಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ "ಝಾಂಗ್ಗುವೋ" ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಳಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, "ಝಾಂಘುವಾ" ಎಂಬ ಸಮಾಂತರ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆಯಾದರೂ PRCಯ ಅಧಿಕೃತ ಸಂಕ್ಷೇಪವು "中国" ಆಗಿದೆ.</ref> ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಹೆಸರಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == [[ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾ|ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾವು]] ಮನುಜ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಪುರಾತನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ {{Fact|date=June 2009}} [[ಬರವಣಿಗೆಯ ಇತಿಹಾಸ|ಬರವಣಿಗೆ]]ಯನ್ನು ಆವಿಷ್ಕರಿಸಿದ ಕೆಲವೇ ನಾಗರೀಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ನಾಗರೀಕತೆಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಉಳಿದ ನಾಗರೀಕತೆಗಳೆಂದರೆ [[ಮೆಸಪೊಟಮಿಯಾ]], [[ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆ]], [[ಮಯನ್‌ ನಾಗರೀಕತೆ|ಮಯನ್ ನಾಗರೀಕತೆ]], ಪ್ರಾಚೀನ [[ಗ್ರೀಸ್‌|ಗ್ರೀಸ್‌ನ]] [[ಮಿನೊವನ್‌ ನಾಗರೀಕತೆ|ಮಿನೊವನ್ ನಾಗರೀಕತೆ]], ಮತ್ತು [[ಪ್ರಾಚೀನ ಈಜಿಪ್ಟ್‌|ಪ್ರಾಚೀನ ಈಜಿಪ್ಟ್]].{{Fact|date=June 2009}} === ಪ್ರಾಚೀನತೆ === ಪ್ರಾಕ್ತನ ಕುರುಹುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಚೀನಾದಲ್ಲಿದ್ದ [[ಹೋಮಿನಿಡ್‌ಗಳು|ಪುರಾತನ ವಾನರ]]ಗಳು ೨.೨೪ ಮಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ೨೫೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನವು.<ref>[http://www.archaeological.org/ ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕಾ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917095804/http://www.archaeological.org/ |date=2010-09-17 }} ದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ [http://www.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html "ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೋಮೋ ಎರೆಕ್ಟಸ್‌ ಸಾಧನಗಳು "]</ref><ref>[http://www.chineseprehistory.org/table.htm ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಹಾಮಿನಿಡ್‌ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ] [http://www.chineseprehistory.org/ ಚೀನೀಯPreಇತಿಹಾಸ.org]</ref> (ಈಗಿನ [[ಬೀಜಿಂಗ್‌|ಬೀಜಿಂಗ್‌ನ]] ಬಳಿ ಇರುವ) [[ಝುಕೋಡಿಯನ್‌|ಝುಕೋಡಿಯನ್‌ನ]] ಗುಹೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ೩೦೦,೦೦೦ ರಿಂದ ೫೫೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳು ಇವೆ. ಈ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳು [[ಬೆಂಕಿ|ಬೆಂಕಿಯನ್ನು]] ಬಳಸಿದ [[ಹೋಮೋ ಎರೆಕ್ಟಸ್‌|ಹೋಮೋ ಎರೆಕ್ಟಸ್‌ಗಳಿಗೆ]] ಉದಾಹರಣೆಯೆನಿಸಿದ [[ಪೀಕಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌|ಪೀಕಿಂಗ್‌ ಮಾನವ]]ನದಾಗಿದ್ದವು. [[ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸಿಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಲಿಯುಜಿಯಾಂಗ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ದ, [[ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸಿ|ಗುಆಂಗ್‌ಕ್ಸಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸುಮಾರು ೬೭,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ತಲೆಬುರುಡೆಯೊಂದು, ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅತಿ ಹಳೆಯ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಲಿಯುಜಿಯಾಂಗ್‌ ಅವಶೇಷ<ref>{{cite web|url=http://www-personal.une.edu.au/%7Epbrown3/Liujiang.html|title=The Liujiang skeleton|access-date=2009-08-19|archive-date=2009-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912120933/http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Liujiang.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.thefreelibrary.com/Skull+may+complicate+human-origins+debate.+(Chinese+Roots)-a096417261 ತಲೆಬುರುಡೆಯ ವಿವರ ಮನುಜ-ಮೂಲ ಪತ್ತೆಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಳಿಸೀತು ಚರ್ಚೆ. ][http://www.thefreelibrary.com/Skull+may+complicate+human-origins+debate.+(Chinese+Roots)-a096417261 (ಚೀನಾ ಮೂಲಗಳು). ][http://www.thefreelibrary.com/Skull+may+complicate+human-origins+debate.+(Chinese+Roots)-a096417261 ತಲೆಬುರುಡೆಯ ವಿವರ ಮನುಜ-ಮೂಲ ಪತ್ತೆಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಳಿಸೀತು ಚರ್ಚೆ]</ref> ಗಳ ಕಾಲಮಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿವಾದಗಳಿದ್ದರೂ, ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಓಕಿನಾವಾ]] ಪ್ರದೇಶದ ಮಿನಾಟೊಗಾವಾ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ಪತ್ತೆಯಾದ ೧೮,೨೫೦ ± ೬೫೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ (ಅಂದಾಜು ೬೫೦ ವರ್ಷಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ) ೧೬,೬೦೦ ± ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ (ಅಂದಾಜು ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ) ಹಳೆಯದಾಗಿರಬಹುದಾದ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವೊಂದು ಪತ್ತೆಯಾದ ಕಾರಣ, ಆಧುನಿಕ ಮಾನವರು ಆ ಕಾಲಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮುನ್ನವೇ ಚೀನಾವನ್ನು ತಲುಪಿರಬಹುದು. === ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆ === ಚೀನೀ ಪರಂಪರೆಯು [[ಕ್ಸಿಯಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕ್ಸಿಯಾ]]ವನ್ನು ಪ್ರಥಮ [[ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿ]] ಹೆಸರಿಸಿದರೂ, [[ಹೆನಾನ್‌]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದ [[ಎರ್ಲಿಟೌ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಎರ್ಲಿಟೌ]] ಎಂಬಲ್ಲಿ ೧೯೫೯<ref>[http://www.nga.gov/ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್] ನಿಂದ [http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm "ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ಚೀನಾ"]</ref> ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ [[ಕಂಚಿನ-ಯುಗ|ಕಂಚಿನ ಯುಗ]]ದ ನಿವೇಶನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗುವವರೆಗೂ ಇದನ್ನು ಮಿಥ್ಯವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾಕ್ತನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಈಗಾಗಲೇ ಕ್ಸಿಯಾಗಳದ್ದೆಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿರುವ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕಂಚಿನ ಸಾಧನಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದಿದ್ದರೂ, ಆ ಕಾಲದ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲದೇ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕ್ಸಿಯಾಗಳದ್ದೇ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯ. [[ಚಿತ್ರ:Terracotta pmorgan.jpg|thumb|left|ಕ್ವಿನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯೋಧರ ಸಹಜ ಗಾತ್ರದ ಮೃಣ್ಮಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು, ca. ಕ್ರಿ. ಪೂ. 210.]] ಪೂರ್ವ ಚೀನಾದ [[ಹಳದಿ ನದಿ|ಹಳದಿ ನದಿಯ]] ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೧೮ರಿಂದ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನ ಕಾಲದ [[ಷಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಷಾಂಗ್‌]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಎರಡನೆಯದು. ನೆರೆಹೊರೆಯ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವವರೆಗೆ, [[ಝೌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಝೌ]]ಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಇವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ, ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೧೨ರಿಂದ ೫ನೇ ಶತಮಾನ ವರೆಗೂ ಇವರನ್ನು ಆಳಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ನೆರೆಹೊರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳು, [[ವಸಂತ ಮತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲಾವಧಿ|ವಸಂತ ಮತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲ]]ಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಝೌ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೨೨೧ ರಲ್ಲಿ [[ಚಕ್ರವರ್ತಿ|ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ]] ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯೆಂದು ಹೇರಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಪ್ರಥಮ ಏಕೀಕೃತ ಚೀನಿ ಆಡಳಿತವು, [[ಕ್ವಿನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕ್ವಿನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಆಡಳಿತವು ತನ್ನ [[ಲೀಗಲಿಸಂ (ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ)|ಲೀಗಲಿಸ್ಟ್‌‌ ನೀತಿ]]ಗಳಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ತಕ್ಷಣದ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಂದಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚುದಿನ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವೆಂದರೆ ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೨೦೬ ರಿಂದ ಕ್ರಿ. ಶ. ೨೨೦ ವರೆಗೆ ಚೀನಾವನ್ನು ಆಳಿದ, ಹಾಗೂ ಇವತ್ತಿನವರೆಗೂ ತನ್ನ ಜನಾಂಗದವರು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ [[ಹ್ಯಾನ್‌ ಚೀನೀಯರು|ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ [[ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]. ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು [[ಕೊರಿಯಾ]], [[ವಿಯೆಟ್ನಾಂ]], [[ಮಂಗೋಲಿಯಾ]] ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿ, ತನ್ನ [[ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ|ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿತು]] ಹಾಗೂ [[ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ|ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ]] [[ರೇಷ್ಮೆಯ ಹೆದ್ದಾರಿ|ರೇಷ್ಮೆಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾ ನೆರವಾಯಿತು. [[ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಂತ್ಯ|ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕುಸಿತ]]ದ ನಂತರ, [[ಮೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ ವೀರಯುಗವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಒಕ್ಕೂಟ-ರಹಿತ ಕಾಲಾವಧಿಯು ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚೀನೀ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಚೀನೀ ಬರವಣಿಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಆ ದೇಶದ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡವು. ಕ್ರಿ. ಶ. ೫೮೦ ರಲ್ಲಿ [[ಸೂಯಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸೂಯಿ]]ಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಮತ್ತೆ ಏಕೀಕರಣಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ [[ಗೊರ್ಗೋಯೋ-ಸೂಯಿ ಯುದ್ಧಗಳು|ಗೋಗುರ್ಯೋ-ಸೂಯಿ ಕದನ]]ಗಳ (೫೯೮–೬೧೪) ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ಸೂಯಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. [[ಚಿತ್ರ:Museum für Ostasiatische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 043.jpg|thumb|left|ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ 10-11ನೇ ಶತಮಾನ ಕಾಲದ ಝೆಜಿಯಾಂಗ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಲಾಂಗ್‌ಕ್ವುಆನ್‌ ಸುಟ್ಟ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು.]] [[ಚಿತ್ರ:Leshan Buddha Statue View.JPG|thumb|left|ಟಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಅವಧಿಯ 9ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಲೆಷನ್‌‌ ಬೃಹತ್‌ ಬುದ್ಧ 71 m (233 ft) ಎತ್ತರದ ಪ್ರತಿಮೆ]] ತರುವಾಯದ [[ಟಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಟಾಂಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸಾಂಗ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ, ಚೀನೀ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಉತ್ತುಂಗ ತಲುಪಿದವು. ಟಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ, ಅಂದರೆ [[ಆನ್‌ ಷಿ ದಂಗೆ|ಆನ್‌ ಷಿ ದಂಗೆಯು]] ಅಧಿಪತ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವವರೆಗೆ, ಅಧಿಕಾರದ ಪರಮಾವಧಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ವಿಶ್ವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಮುದ್ರಿತ ಹಣವನ್ನು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದ ಆಡಳಿತ ಹಾಗೂ ಶಾಶ್ವತ ನೌಕಾದಳವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ಚೀನೀ [[ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ]] ಹೌದು. ೧೦ ಮತ್ತು ೧೧ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಯಿತು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣ ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನಾಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಭತ್ತದ ವ್ಯವಸಾಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಹಾರದ ಸಮೃದ್ಧ ಉತ್ಪಾದನೆ. ಉತ್ತರದ ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ೧೦೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲವು ಕಲೆ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಚೀನಾವು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಿಂದಿದ್ದ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಟಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಂತರ [[ವಿಶಾಲದೃಶ್ಯ ಕಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಲಂಬೋನ್ನತಿ]] ಕಲೆ [[ಚಿತ್ರಕಲೆ|ಚಿತ್ರಕಲೆಗಳನ್ನು]] ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಗಣ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಕಲೆಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿ, ತಮ್ಮದನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. [[ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ|ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ]]ಗಳಾದ [[ಚೆಂಗ್‌ ಯಿ (ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ)|ಚೆಂಗ್‌ ಯಿ]] ಮತ್ತು [[ಚು ಹ್ಸಿ]] ಮುಂತಾದವರು ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷನಿಸಂಗೆ ಹೊಸ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, [[ಬೌದ್ಧ|ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮೀಯ]] ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ [[ನವೀನ-ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷನಿಸಂ]] ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಒಳ ತಿರುಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುವಂತಹಾ ಉತ್ಕೃಷ್ಠ ಗ್ರಂಥಗಳ ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟರು. ೧೨೭೧ರಲ್ಲಿ [[ಮಂಗೋಲ್‌|ಮಂಗೋಲ್‌ನ]] ನಾಯಕ ಹಾಗೂ [[ಮಂಗೋಲ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮಂಗೋಲಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಐದನೇ [[ಖಗನ್‌]] ಆಗಿದ್ದ [[ಕುಬ್ಲೈ ಖಾನ್‌|ಕುಬ್ಲೈ ಖಾನ್]] ಯುವಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೂ, ಸಾಂಗ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ತುಣುಕು ೧೨೭೯ರಲ್ಲಿ ಯುವಾನ್‌ ಪಾಲಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ [[ಯುವಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. [[ಮಂಗೋಲಿಯನ್ನರ ಚೀನಾ ಆಕ್ರಮಣ|ಮಂಗೋಲಿಯನ್‌ ಆಕ್ರಮಣ]]ದ ಮುನ್ನ ಚೀನೀ ಅಧಿಪತ್ಯಗಳು ಸುಮಾರು ೧೨೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ; ೧೨೭೯ರಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಜಯೋತ್ಸವದ ನಂತರ, ೧೩೦೦ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜನಗಣತಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥೂಲ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ೬೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಮಂದಿಗಳಿದ್ದರು.<ref>ಪಿಂಗ್‌-ಟಿ ಹೋ, ''ಈಟ್ಯೂಡ್ಸ್‌ ಸಾಂಗ್‌'' ನ "ಆನ್‌ ಎಸ್ಟಿಮೇಟ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಟೋಟಲ್‌ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಆಫ್‌ ಸುಂಗ್‌-ಚಿನ್‌ ಚೀನಾ"ದಲ್ಲಿ, ಸರಣಿ ೧, ಸಂಖ್ಯೆ ೧, (೧೯೭೦) ಪು. ೩೩-೫೩.</ref> [[ಝು ಯುವಾನ್‌ಜ್ಯಾಂಗ್‌|ಝೂ ಯುವಾನ್‌ಜ್ಯಾಂಗ್‌]] ಎಂಬ ರೈತ ೧೩೬೮ರಲ್ಲಿ ಮಂಗೋಲಿಯರನ್ನು ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಿ [[ಮಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮಿಂಗ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಮಿಂಗ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಚಿಂತಕರಾದ [[ವಾಂಗ್‌ ಯಾಂಗ್‌ಮಿಂಗ್‌]] ಮೊದಲಾದವರು, ನಂತರದ ಜಪಾನೀ ಆಲೋಚನಾಲಹರಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಚಂಡ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ [[ವ್ಯಕ್ತಿವಾದ|ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದ]] ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಸಹಜ ಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ನೂತನ ಆಲೋಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನವೀನ ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷನಿಸಂನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದುದಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. [[ಜೋಸ್‌ಆನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೊಸುನ್‌ ಕೊರಿಯಾ]]ವು ಬಹಳಷ್ಟು ನವೀನ-ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷಿಯನ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮಿಂಗ್ ಚೀನಾದ ಸಾಮಂತ ರಾಜ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಮಿಂಗ್ ಅಧಿಪತ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು [[ನಂಜಿಂಗ್‌|ನಂಜಿಂಗ್‌ನಿಂದ]] [[ಬೀಜಿಂಗ್‌|ಬೀಜಿಂಗ್‌ಗೆ]] ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮಿಂಗ್‌‌ ರಾಜರು [[ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಮಂಚುಗಳು|ಮಂಚು]]ಗಳಿಂದ ೧೬೪೪ರಲ್ಲಿ ಪರಾಭವಗೊಂಡರು. ಮಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (೧೬೧೬–೧೬೪೪)<ref>{{cite web|url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Manchu17c|title=Twentieth Century Atlas - Historical Body Count}}</ref> ದ ಮೇಲಿನ ಮಂಚುಗಳ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು ೨೫ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಮಂದಿ ಮಡಿದಿದ್ದರು. ೧೯೧೨ರ ವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ರಾಜವಂಶವು, ಚೀನಾದ ಕೊನೆಯ ರಾಜವಂಶವಾಗಿದೆ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ರಾಜವಂಶವು ಯೂರೋಪ್‌ನ [[ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿತ್ವ]] ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ನಿಲುವು ತಾಳಿದ್ದರೂ, ತಾನು ಮಾತ್ರ [[ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿತ್ವ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ]] ತೊಡಗಿತ್ತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ವಿಶ್ವದ ಇತರೆ ದೇಶಗಳ, ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪಶ್ವಿಮ ದೇಶಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿತು. ಚೀನಾವು ವಿದೇಶ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ತೆರೆದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಭಾರತ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ [[ಅಫೀಮು|ಅಫೀಮ]]ನ್ನು ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಚೀನಾಗೆ ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಳಿಸಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಎರಡು [[ಅಫೀಮು ಯುದ್ಧ|ಅಫೀಮು ಕದನ]]ಗಳಿಂದಾಗಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಿತು. [[ಚಿತ್ರ:角樓.JPG|thumb|right|ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿತ ನಗರದ ಅಂಚಿನ ಗೋಪುರ ; 15ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯಾಂಗಲ್‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಹಿಡಿದು 1912ರಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದವರೆಗೂ ಈ ಅರಮನೆಯು ಅರಸು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ನಿವಾಸವಾಗಿತ್ತು.]] ಇದರ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ ೧೮೫೧ರಿಂದ ೧೮೬೨ವರೆಗೆ ನಡೆದ [[ತೈಪಿಂಗ್‌ ದಂಗೆ|ತೈಪಿಂಗ್‌ ಸಾಮೂಹಿಕ ದಂಗೆ]]. ಇದು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ]]ದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅರ್ಥೈಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ [[ಹಾಂಗ್‌ ಕ್ಸಿಯುಕ್ವಾನ್‌|ಹಾಂಗ್‌ ಕ್ಸಿಯುಕ್ವಾನ್‌ನ]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಹಾಂಗ್‌ ತನ್ನನ್ನು [[ದೇವರು|ದೇವರ]]ಮಗನೆಂದು ಹಾಗೂ [[ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತ|ಏಸು]]ವಿನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರನೆಂದು ನಂಬಿದ್ದನು. ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸೇನೆಯು ಕೊನೆಗೆ ವಿಜಯಿಯಾದರೂ, ಈ ಸಾಮೂಹಿಕ ದಂಗೆಯು ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಕನಿಷ್ಟ ೨೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜೀವಗಳ ಬಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು ([[ಮೊದಲ ವಿಶ್ವ ಸಮರ|ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ಸಾವುನೋವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು), ಆದರೆ ಇನ್ನಿತರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ನೂರು ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದರು. ತೈಪಿಂಗ್‌ ದಂಗೆಯ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಇನ್ನಿತರ ಅಪಾರ ಜೀವಹಾನಿಯುಂಟು ಮಾಡಿದ ದಂಗೆಗಳು ಯಾವುವೆಂದರೆ [[ಪುಂಟಿ-ಹಕ್ಕ ಯಾದವೀ ಕಲಹಗಳು|ಪುಂಟಿ-ಹಕ್ಕ ವಂಶಗಳ ಯಾದವೀ ಕಲಹ]] (೧೮೫೫–೧೮೬೭), [[ನಿಯೆನ್‌ ದಂಗೆ]] (೧೮೫೧–೧೮೬೮), [[ಡಂಗನ್‌ ದಂಗೆ|ಮುಸ್ಲಿಮ್‌ ದಂಗೆ]] (೧೮೬೨–೧೮೭೭), [[ಪಾಂಥೇಯ್‌ ದಂಗೆ|ಪಾಂಥಯ್‌ ದಂಗೆ]] (೧೮೫೬–೧೮೭೩) ಮಿಯಾವೋ ದಂಗೆ (೧೮೫೪–೧೮೭೩)ಗಳು.<ref>ಜೆಂಕ್ಸ್‌, R.D. ಇನ್‌‌ಸರ್ಜೆನ್ಸಿ ಅಂಡ್‌ ಸೋಷಿಯಲ್‌ ಡಿಸ್‌ಆರ್ಡರ್‌ ಇನ್‌ ಗುಯಿಝೌ: ದ ಮಿಯಾವೋ ‘ರೆಬೆಲಿಯನ್‌’, ೧೮೫೪–೧೮೭೩. ಹೊನಲುಲು: ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಹವಾಯಿ ಪ್ರೆಸ್‌. ೧೯೯೪.</ref><ref>Cf. ವಿಲಿಯಂ ಜೆ. ಪೀಟರ್‌ಸನ್‌, ''ದ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ ಸಂಪುಟ ೯'' (ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, ೨೦೦೨)</ref> ಅಂದಾಜು ಪ್ರತಿ ದಂಗೆಯಿಂದ ಹಲವು ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜೀವಹಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಈ ದಂಗೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶ<ref>ಡಮಸನ್‌ ಹಾರ್ಪರ್‌, ಸ್ಟೀವ್‌ ಫಾಲನ್‌, ಕಟ್ಜಾ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌, ಜ್ಯೂಲಿ ಗ್ರಂಡ್‌‌ವಿಗ್‌, ಕ್ಯಾರೊಲಿನ್‌ ಹೆಲ್ಲರ್‌, ಥಾಮಸ್‌ ಹುಹ್‌ಟಿ, ಬ್ರಾಡ್ಲಿ ಮೆನ್ಯೂ, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌ ಪಿಟ್ಸ್‌. ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲಾನೆಟ್‌ ಚೀನಾ. ೯. ೨೦೦೫ISBN ೧-೭೪೦೫೯-೬೮೭-೦</ref><ref name="chineseciv">ಗರ್ನೆಟ್‌, ಜಾಕ್ವಿಸ್‌. ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಚೀನೀಸ್‌ ಸಿವಿಲೈಜೇಷನ್‌. ೨. [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್]] : ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, ೧೯೯೬.</ref><ref>ಪೆರ್ರಿ, ಎಲಿಜಬೆತ್‌. ರೆಬೆಲ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ರೆವೆಲ್ಯೂಷನರೀಸ್‌ ಇನ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಚೀನಾ, ೧೮೪೫–೧೯೪೫ (ಸ್ಟಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್‌, CA: ಸ್ಟಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್‌ UP, ೧೯೮೦).</ref> ಗಳ ಮೇಲಾದ ಅನಾಹುತಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಫೀಮಿನ ಹರಿವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಳಿವನ್ನು ತ್ವರಿತಗೊಳಿಸಿತು. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗವು ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗೂ [[ಚೀನೀಯರ ವಲಸೆ|ಚೀನೀಯರ ಬೃಹತ್‌ ವಲಸೆ]] ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಂದು<ref>[http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ ದ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್‌ ಸಕ್ಸೆಸ್‌ಫುಲ್‌ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |date=2013-01-15 }}. ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಟುಡೆ. ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೩, ೨೦೦೭.</ref> ಸುಮಾರು ೩೫ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಮಂದಿ [[ದೇಶಾಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಚೀನೀಯರು|ಅನಿವಾಸಿ ಚೀನೀಯರು]] ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ೧೮೭೬-೭೯ರ ದುರ್ಭಿಕ್ಷವು ೯ ರಿಂದ ೧೩ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಜೀವಗಳನ್ನು ಉತ್ತರ ಚೀನಾ<ref>[http://www.fao.org/docrep/U8480E/U8480E05.htm ಡೈಮೆನ್‌ಷನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ನೀಡ್‌ - ಪೀಪಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ಸ್‌ ಅಟ್‌ ರಿಸ್ಕ್‌ ]. ''ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಮಿತಿ'' (FAO).</ref> ದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇತ್ತ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧಗಳಿಂದ ಚೀನಾ ಜರ್ಜರಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅತ್ತ [[ಮೀಜಿ ಜಪಾನ್‌|ಮೀಯ್‌ಜಿ ಜಪಾನ್‌]] ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಮಂಚೂರಿಯಾಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪರಿಧಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿತ್ತು. ಜಪಾನ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡ [[ಕೊರಿಯಾ]] ಕೂಡಾ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಚೀನಾದ [[ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ|ಏಕಾಧಿಪತ್ಯ]]ದಿಂದ ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ [[ಪ್ರಥಮ ಸಿನೋ-ಜಪಾನೀಯರ ಯುದ್ಧ|ಪ್ರಥಮ ಸಿನೋ-ಜಪಾನೀಯರ ಯುದ್ಧವು]] ನಡೆದು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಅಧಿಪತ್ಯವು ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು [[ತೈವಾನ್‌|ತೈವಾನ್‌ಗಳ]] ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಜಪಾನ್‌ಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಸರಣಿ ಸೋಲುಗಳ ನಂತರ, ಅಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ [[ನೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ/ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ನೂರು ದಿನ|ಸುಧಾರಣಾ ಯೋಜನೆ]]ಯೊಂದನ್ನು ತಂದು ಆಧುನಿಕ ಮೀಯ್‌ಜಿ-ಮಾದರಿ [[ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಏಕಾಧಿಪತ್ಯ|ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಭುತ್ವ]]ವನ್ನು ೧೮೯೮ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ [[ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸು|ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸು ಚಕ್ರವರ್ತಿ]]ಯನ್ನು, [[ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ ಡೊವೆಜರ್‌ ಸಿಕ್ಸಿ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ ಡೊವೆಗರ್‌ ಸಿಕ್ಸಿ]]ಯು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಆ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಕ್ರಾಂತಿಯೊಂದನ್ನು ನಡೆಸಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸುನನ್ನು ಗೃಹಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ [[ಬೀಜಿಂಗ್‌|ಬೀಜಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ದುರದೃಷ್ಟಕರ ೧೯೦೦ರ [[ಬಾಕ್ಸರ್‌ ದಂಗೆ|ಬಾಕ್ಸರ್‌ ದಂಗೆಯ]] ನಂತರ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿನಾಶ ಕಾದಿತ್ತು. ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಗಲಭೆಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಗಳ ಅಗತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕೂಗುಗಳು ಎದ್ದವು. ಸಿಕ್ಸಿಳ ಸಾವಿನ ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನ ಮುಂಚೆ ೧೪ ನವೆಂಬರ್‌ ೧೯೦೮ರಂದು ೩೮ ವರ್ಷದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸು ಗೃಹ ಬಂಧನದಲ್ಲೇ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿ ಮಡಿದಿದ್ದನು. ಸಿಂಹಾಸನ ಖಾಲಿ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ, ಸಿಕ್ಸಿಳ ಆಯ್ಕೆಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ, ಆಕೆಯ ಎರಡು ವರ್ಷದ ಸೋದರಳಿಯ [[ಪುಯಿ|ಪುಯಿಗೆ]] ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಡಲಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ '''ಕೊನೆಯ ಚೀನೀ ಚಕ್ರವರ್ತಿ''' ಯಾಗಿ ಆತನು ಕ್ಸುವಾನ್‌ಟಾಂಗ್‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆನಿಸಿದ. ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ಸುನ ಸಹಧರ್ಮಿಣಿ [[ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ ಡೊವೆಜರ್‌ ಲಾಂಗ್‌ಯು|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ ಡೊವೆಜರ್‌ ಲಾಂಗ್ಯು]]ಳು, ಅಧಿಕಾರ ತ್ಯಜಿಸುವ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ರಾಜಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಸಹಿ ಹಾಕಿ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದಳು. ಮಕ್ಕಳಿರದಿದ್ದ ಆಕೆ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮಡಿದಳು. === ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ (೧೯೧೨–೧೯೪೯) === [[ಚಿತ್ರ:Whampoa3.jpg|thumb|ಸುನ್‌ ಯಾಟ್‌-ಸೆನ್‌ ಮತ್ತು ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌ ವಾಂಪೋವಾ ಸೈನಿಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ.]] [[ಚಿತ್ರ:LA2-NSRW-1-0148.jpg|thumb|ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಂಡ್‌ ಕೋ. ಇಂದ 1914ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ ಭೂಪಟ.]] {{Main|History of the Republic of China}} [[ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಪತನದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ೧ನೇ ಜನವರಿ ೧೯೧೨ರಂದು [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವನ್ನು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. [[ಕುವೋಮಿಂಟಾಂಗ್‌|ಕುವೋಮಿನ್‌ಟಾಂಗ್‌]] ಪಕ್ಷದ (KMT ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಪಕ್ಷ) [[ಸುನ್‌ ಯಾಟ್‌-ಸೆನ್‌|ಸುನ್‌ ಯಾಟ್‌-ಸೆನ್‌ರನ್ನು]] ನೂತನ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಹಂಗಾಮಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಂತರ, ಸಂಪೂರ್ಣ [[ಬೀಯಾಂಗ್‌ ಸೇನೆ|ಬೀಯಾಂಗ್‌ ಸೇನೆಯ]] ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಪ್ರಭುತ್ವದಿಂದ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಡೆ ಬದಲಿಕೆಗೆ ಕಾರಣಕರ್ತರಾಗಿದ್ದ [[ಯುವಾನ್‌ ಶಿಕಾಯ್‌]], ಓರ್ವ ಮಾಜಿ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಗೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ, ಯುವಾನ್‌ ತನ್ನನ್ನು [[ಚೀನಾದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ]] ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡರೂ, ಆ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನವರೇ ಆದ ಬೀಯಾಂಗ್‌ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ದಂಡನಾಯಕರಿಂದ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾದಾಗ ಅಧಿಕಾರ ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಾಗೂ [[ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಷ್ಟ್ರ|ದೇಶವನ್ನು]] ಮತ್ತೆ ಗಣತಂತ್ರರಾಜ್ಯವಾಗಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಯುವಾನ್‌ ಶಿಕಾಯ್‌'ನ ಸಾವಿನ ನಂತರ, ಚೀನಾವು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಒಡೆದು ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಮನ್ನಣೆಯಿರುವ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ-ರಹಿತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಪೀಕಿಂಗ್‌|ಪೀಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] (ಆಧುನಿಕ ಬೀಜಿಂಗ್‌) ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ವೀರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೨೦ರ ಕೊನೆಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌|ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌ರ]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಕುವೋಮಿಂಟಾಂಗ್‌]] ಪಕ್ಷವು ತನ್ನದೇ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿ, ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು [[ನಂಕಿಂಗ್‌|ನಂಕಿಂಗ್‌ಗೆ]] (ಆಧುನಿಕ ನಂಜಿಂಗ್‌) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿ, ಸುನ್‌ ಯಾಟ್‌-ಸೆನ್‌ರು ಚೀನಾವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ದೇಶವನ್ನಾಗಿಸಲು ರೂಪಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ರೂಪರೇಷೆಯ ಮಧ್ಯಂತರ ಹಂತವಾದ "ರಾಜಕೀಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ"ವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಕುವೋಮಿಂಟಾಂಗ್‌ನಿಂದ ಏಕ-ಪಕ್ಷ ಆಡಳಿತವೇ ಆ ರಾಜಕೀಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದ ಅಂತರಾರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. [[ಸಿನೋ-ಜಪಾನೀಯರ ಯುದ್ಧ (೧೯೩೭-೧೯೪೫)|೧೯೩೭-೧೯೪೫ರ ಸಿನೋ-ಜಪಾನೀಯರ‌ ಯುದ್ಧವು]] ([[ವಿಶ್ವ ಸಮರ II|ವಿಶ್ವ ಸಮರ IIರ]] ಭಾಗವಾಗಿ) [[ಕುವೋಮಿಂಟಾಂಗ್‌|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಚೀನಾದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌ ಪಕ್ಷ|ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ]] ನಡುವೆ ಅಹಿತಕಾರಿ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ೨೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಚೀನೀಯರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್‌ ಪವರ್‌ : ದ ಎಂಡ್‌ ಆಫ್‌ ದ ವಾರ್‌ ಎಗೇನ್ಸ್ಟ್ ಜಪಾನ್‌"]. BBC - ಇತಿಹಾಸ.</ref> ೧೯೪೫ರಲ್ಲಿ [[ಜಪಾನ್‌ನ ಶರಣಾಗತಿ|ಜಪಾನ್‌ನ ಶರಣಾಗತಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಚೀನಾ ವಿಜಯ ಗಳಿಸಿತಾದರೂ, ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಜರ್ಜರಿತವಾಗಿತ್ತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ಪರಸ್ಪರ ಅಪನಂಬಿಕೆಗಳಿಂದಾಗಿ [[ಚೀನಾದ ಅಂತಃಕಲಹ|ಚೀನೀಯರ ಅಂತರ್ಕಲಹ]] ಮರುಕಳಿಸಿತು. ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಅಂರ್ತಕಲಹದಿಂದಾಗಿ ROC ಸಂವಿಧಾನದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಟ್ಟಳೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. === ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ (೧೯೪೯ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ) === {{Chinese/China/Map}} {{Main|History of the People's Republic of China|Republic of China on Taiwan}} {{See also|History of Hong Kong|History of Macau|History of Taiwan}} [[ಚೀನಾದ ಅಂತಃಕಲಹ|ಚೀನೀ ಅಂರ್ತಕಲಹ]]ದಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ ನಂತರ, [[ಮಾವೋ ಝೆಡಾಂಗ್‌]] ನೇತೃತ್ವದ [[ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಚೀನಾ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ]](CCP)ಯು ಚೀನಾದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿತು.೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೧೯೪೯ರಂದು ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವನ್ನು ROCಯ [[ತರುವಾಯದ ಆಡಳಿತ|ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಪ್ರಭುತ್ವ]] ಎಂಬಂತೆ ಏಕೈಕ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಪಕ್ಷವಾದ CCP ನೇತೃತ್ವದ "ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರ"ದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌ ನೇತೃತ್ವದ ಚೀನೀ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಪಕ್ಷದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ, ವಿಶ್ವ ಸಮರ II ರಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದ [[ತೈವಾನ್‌|ತೈವಾನ್‌ನ]] ದ್ವೀಪವೊಂದಕ್ಕೆ ROC ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಶಸ್ತ್ರಸನ್ನದ್ಧ ಹೋರಾಟಗಳು ಕೊನೆಗೊಂಡವಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದಗಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ೧೯೫೮–೬೧<ref>[http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328 "ಎ ಹಂಗರ್‌ ಫಾರ್‌ ದ ಟ್ರುತ್‌ : ಚೀನಾ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿರುವ ಪುಸ್ತಕ, ಭೀಕರ ಬರಗಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427002130/http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328 |date=2009-04-27 }}. Chinalections.org. [[ಜುಲೈ 7]], [[೨೦೦೮]].</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3561510/A-tombstone-on-Chinas-history.html ಎ ಟೂಂಬ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ ಆನ್‌ ಚೀನಾಸ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ]. [[ಆನೆ ಆಪಲ್‌ಬಾಮ್‌|ಆನೆ ಆಪಲ್‌ಬಾಂ]]. ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌. ಆಗಸ್ಟ್‌ ೧೭, ೨೦೦೮.</ref> ರ [[ಚೀನಾದ ಭೀಕರ ಕ್ಷಾಮ|ಭಾರೀ ಚೀನೀ ಬರಗಾಲ]]ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು ೩೬ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಮಂದಿ ಮಡಿದಿದ್ದರು. ೧೯೭೦ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವು ಇನ್ನೂ ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿದ್ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ([[ತೈವಾನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕಿನ್‌ಮೆನ್‌|ಕ್ವೆಮಾಯ್‌]], [[ಮತ್ಸು ದ್ವೀಪಗಳು|ಮತ್ಸು]]ಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಇನ್ನಿತರ ಪುಟ್ಟ ದ್ವೀಪಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ, ಬಹು ಪಕ್ಷಗಳ, [[ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು]] ಅಳವಡಿಸಿತು. ROCಯು ಇಂದು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜನರ ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ROC ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಒಡಕಿನ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚೀನಾದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಕೆ ಅಥವಾ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾದ ತೈವಾನ್‌ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗೆಗಿನ ಚರ್ಚೆ. ಚೀನೀ ಅಂರ್ತಕಲಹದ ನಂತರ ಚೀನಾದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯು, ೧೯೫೦ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ [[ಬೃಹತ್‌ ಮುನ್ನಡೆಯ ಹೆಜ್ಜೆ|ಪ್ರಗತಿಯೆಡೆಗಿನ ಭಾರೀ ಮುನ್ನಡೆ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿ ೧೯೬೦ರ [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ|ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯೊಂದಿಗೆ]], ಮುಂದುವರೆದ ಸಾಲು ಸಾಲು ಉದ್ರಿಕ್ತ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕ]] ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳನ್ನು ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿತು. [[ಮಾವೋ ಝೆಡಾಂಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಝೌ ಎನ್‌ಲಯ್‌|ಝೌ ಎನ್‌ಲಯ್‌ರಂತಹಾ]] ಮೊದಲನೇ ಪೀಳಿಗೆ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್‌ ಪಕ್ಷದ ಧುರೀಣರ ಸಾವಿನ ನಂತರ PRCಯು [[ಡೆಂಗ್‌ ಕ್ಸಿಯಾವೋಪಿಂಗ್‌]] ಪ್ರಣೀತ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚೀನಾದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ೧೯೯೦ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆಧಾರ ಸ್ತಂಭವೆನಿಸಿತು. ೧೯೭೮ರ ನಂತರದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸಮಾಜದ ಅನೇಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕೆಲಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿದವು. ಆದರೂ PRC ಸರ್ಕಾರವೂ ಈಗಲೂ ರಾಜಕೀಯದ ಮೇಲೆ ಅಪರಿಮಿತವಾದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆದರಿಕೆಯಾಗಬಹುದು ಎನಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮೂಲೋತ್ಪಾಟನೆ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿ [[ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ]] ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ, [[ಭಿನ್ನಮತೀಯ|ರಾಜಕೀಯ ವಿರೋಧಿಗಳ]] ಮತ್ತು [[ಪತ್ರಕರ್ತರು|ಪತ್ರಕರ್ತರ]] ಸೆರೆ, ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ [[ವಿಧೇಯಕ|ನಿಯಂತ್ರಣ]], ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಸ್ವಾಯತ್ತತಾವಾದಿ/ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿ ಚಳುವಳಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಡಿವಾಣಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ೧೯೮೯ರಲ್ಲಿ [[ತಿಯಾನನ್‌ಮೆನ್‌ ಚೌಕ|ತಿಯಾನನ್‌ಮೆನ್‌ ಚೌಕದ]] ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[1989ರ ತಿಯಾನನ್‌ಮೆನ್‌ ಚೌಕದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಮೂಹದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು 15 ದಿನಗಳ ಸೇನಾಡಳಿತದ ನಂತರ ಚೀನೀ ಸೇನೆಯು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿತು.]] ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್|ಹಾಂಗ್‌ ಕಾಂಗ್‌]]ನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, ಹಾಗೂ ೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ [[ಮಕಾವು]] ಅನ್ನು [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್‌|ಪೋರ್ಚುಗಲ್‌ಗಳು]] PRCಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿದವು. ಇಂದು [[ಚೀನಾ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿ|ಚೀನಾ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಯು]] ಚೀನೀ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌ ಪಕ್ಷದ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ]] ಏಕಪಕ್ಷ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, [[ತೈವಾನ್‌]] ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದ್ವೀಪಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ಬಹುಪಕ್ಷಗಳ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ]] ಅಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿವೆ. ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಉದಯವಾದ ನಂತರ, ಎರಡೂ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳು, ಇಡೀ ಚೀನಾ ಭೂಭಾಗಕ್ಕೆ ತಾವೇ ಏಕೈಕ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಆಡಳಿತಗಾರರೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ಕುವೋಮಿಂಟಾಂಗ್‌ [[ತೈವಾನ್‌|ತೈವಾನ್‌ಗೆ]] ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದ ನಂತರ, [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವು]] ವಿಶ್ವದ ಇತರೆ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಜೊತೆ ಅಧಿಕೃತ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ೧೯೭೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವರ್ತುಲಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿ [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವು]] ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿ ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿತ್ತು. ೧೯೭೧ರಲ್ಲಿ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಹಾಸಭೆ 2758ನೇ ವಿಧೇಯಕ|2758ನೇ ಗೊತ್ತುವಳಿ]]ಯ ಅಂಗವಾಗಿ, ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌ನ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಅಂತರ್‌ ಸರಕಾರಗಳ ಸಂಘಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. [[ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌|ಚಿಯಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌-ಶೆಕ್‌ನ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವನ್ನು]] ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದುದರಿಂದ, [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಸಮಿತಿ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ]], [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಹಾಸಭೆ]] ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ]] ಸಂಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ ಚೀನಾವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವು]] ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳಲು ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಸಮಿತಿ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ವಿಟೊ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುವ [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ]] ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲವೇ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ ಸಚಿವಾಲಯ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಚಿವಾಲಯ]] ಅಥವಾ ಮಹಾಸಭೆಯ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪ<ref>{{cite web |url= http://www.cbc.ca/world/story/2007/09/19/taiwan-un.html |title= Taiwan's 15th bid for UN membership rejected |accessdate= 2008-08-09 |author= CBC News |date= 2007-09-19 }}</ref> ಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುಳ್ಳ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಹಾಸಭೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಹಾಸಭೆಯ]] ಸಮಿತಿಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಫಲಗೊಂಡಿವೆ. ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ತೈವಾನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ ನಂತರವೂ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್ ಚೀನಾವು ಇಡೀ ಚೀನಾದ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲದೇ ಇರುವುದಲ್ಲದೇ, [[ಚೀನಾ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿ|ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗೋಲಿಯಾ|ಮಂಗೋಲಿಯಾಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ]] ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿಯೂ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದ ನಂತರ, [[ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸಿವ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|DPP]]ಯ [[ಚೆನ್‌ ಸೂಯಿ-ಬಿಯಾನ್‌|ಚೆನ್‌ ಶೂಯಿ-ಬಿಯಾನ್‌]]ರು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಗೆಲುವಿನಿಂದ, ROCಯು ತನ್ನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು "ಚೀನಾ" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬದಲು "ತೈವಾನ್‌" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿಲುವು ತಾಳಿದೆ. ಆದರೂ ROCಯು ಹೆಸರು, ಧ್ವಜ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತೈವಾನ್‌ನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ನಡೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ತೈವಾನ್‌ನೊಳಗಿನ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಒತ್ತಡ ಹಾಗೂ ಪೀಪಲ್ಸ್‌‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದಿಂದ ದ್ವೀಪದ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣ ಅಥವಾ ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಭಯ. ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವು DPPಯ ಆಡಳಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗ ಅಥವಾ ಮಂಗೋಲಿಯಾದ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರದೇ ಇದ್ದರೂ, KMTಯ [[ಮಾ ಯಿಂಗ್‌-ಜಿಯೋ|ಮಾ ಯಿಂಗ್‌-ಝಿಯೌ]]ರು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿದ ನಂತರ, ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕಿನ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ<ref>{{cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview|publisher=Taipei Times|date=2008-10-08|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320}}</ref> ಗೆ ಮುಂದಾಗಿದೆ. ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾವು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ಚೀನಾದ ಏಕೈಕ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಆಡಳಿತದ ಸೂತ್ರಧಾರನೆಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ ಅಧಿಕೃತ ಅಭಿಮತದ ಪ್ರಕಾರ ಪೂರ್ಣ ಚೀನಾವು [[ತೈವಾನ್‌]] ದ್ವೀಪವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕಳೆದ ೫೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ ಹಾಗೂ ಪೀಪಲ್ಸ್‌‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾಗಳೆರಡೂ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಂದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಿವೆ. ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ, ಅಂತರ-ಸರಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ [[ಏಕೈಕ-ಚೀನಾ ನೀತಿ|ಏಕೈಕ ಚೀನಾ ನೀತಿ]]ಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, PRCಯು [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಸಮಿತಿ|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಸಮಿತಿಯಂತಹಾ]] ಸಂಘಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡದಿರಲು ಒತ್ತಡ ಹೇರಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಏಕೈಕ ಚೀನಾ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ, ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತದ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದೊಂದಿಗಿನ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಅಥವಾ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಒತ್ತಡ ಹೇರಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೇವಲ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳು#ROCಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|23 ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಕ್ತವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. == ಭೂಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ == === ಚಾರಿತ್ರಿಕ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗಗಳು === {{Main|History of the political divisions of China}} [[File:Territories of Dynasties in China.gif|250px|thumb|right|ಚೀನಾ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿವಿಧ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಆಡಳಿತಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ]] ಚೀನಾದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗಗಳು ಆಡಳಿತಗಳು ಬದಲಾದ ಹಾಗೆ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗಿವೆ. ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಹಂತಗಳಿಗೆ [[ಪರಿಧಿ(ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗ)|ಪರಿಧಿಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಚೀನಾದ ಪ್ರಾಂತ್ಯ|ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳೂ]] ಸೇರಿದ್ದವು. ಅದರ ಕೆಳಗೆ [[ಚೀನಾದ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌|ಪ್ರಿಫೆಕ್ಷರ್‌ಗಳು]], [[ಉಪಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌ಗಳು|ಉಪಪ್ರಿಫೆಕ್ಷರ್‌ಗಳು]], [[ಇಲಾಖೆ (ಉಪರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಗ)|ಇಲಾಖೆಗಳು]], [[ಕಮ್ಯಾಂಡರಿಗಳು|ಕಮಾಂಡರಿಗಳು]], [[ಚೀನಾದ ಜಿಲ್ಲೆ|ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಚೀನಾದ ಕೌಂಟಿ|ಕೌಂಟಿಗಳೂ]] ಇದ್ದವು. ಇತ್ತೀಚಿನ ವಿಭಾಗಗಳು [[ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌-ಹಂತದ ನಗರಗಳು|ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌ - ಹಂತದ ನಗರಗಳು]], [[ಕೌಂಟಿ-ಮಟ್ಟದ ನಗರಗಳು|ಕೌಂಟಿ-ಹಂತದ ನಗರಗಳು]], [[ಚೀನಾದ ಪಟ್ಟಣ|ಪಟ್ಟಣಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಚೀನಾದ ಪಟ್ಟಣಪ್ರದೇಶ|ಉಪಪಟ್ಟಣಗಳ]]ನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಚೀನೀ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳು [[ಪ್ರಧಾನ ಚೀನಾ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚೀನಾ]] ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಚೀನೀ ಹೃದಯಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳು ಅಂಚಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾದ [[ಆಂತರಿಕ ಮಂಗೋಲಿಯಾ|ಮಂಗೋಲಿಯಾ ಒಳಭಾಗಗಳು]], [[ಮಂಚೂರಿಯಾ]], [[ಕ್ಸಿನ್‌ಜಿಯಾಂಗ್‌]], ಮತ್ತು [[ಟಿಬೆಟ್‌|ಟಿಬೆಟ್‌ಗಳವರೆಗೂ]] [[ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿ|ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದವು]]. [[ಮಂಚು]]-ಸ್ಥಾಪಿತ [[ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕ್ವಿಂಗ್‌ ರಾಜವಂಶ]] ಹಾಗೂ ಅದರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ROC ಮತ್ತು PRC ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಚೀನೀ ಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಒಂದುಗೂಡಿಸಿದರು. === ಭೂಗೋಳ ಮತ್ತು ಹವಾಗುಣ === [[ಚಿತ್ರ:China 100.78713E 35.63718N.jpg|thumb|left|ಸಂಯುಕ್ತ ಉಪಗ್ರಹ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ]] ಚೀನಾವು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳು|ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]] ಮತ್ತು [[ಪರ್ವತಗಳು|ಪರ್ವತ]]ಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಇಳಿಜಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. [[ಯಾಂಗ್‌ಟ್ಜಿ ನದಿ|ಯಾಂಗ್‌ಟ್ಜಿ]] (ಮಧ್ಯದ), [[ಹುವಾಂಗ್‌ ಹೇ|ಹುವಾಂಗ್‌ ಹೆ]] (ಹಳದಿ ನದಿ, ಉತ್ತರ-ಮಧ್ಯದ), ಮತ್ತು [[ಅಮುರ್‌ ನದಿ|ಅಮುರ್‌]] (ಈಶಾನ್ಯ)ಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ [[ನದಿ|ನದಿಗಳು]] ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ([[ಪರ್ಲ್ ನದಿ (ಚೀನಾ)|ಪರ್ಲ್‌ ನದಿ]], [[ಮೆಕಾಂಗ್‌ ನದಿ]], ಮತ್ತು [[ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ]] ಸೇರಿದಂತೆ) ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಚೀನೀ ನದಿಗಳು [[ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ಸಾಗರ]]ಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವ ಚೀನಾ ಸಮುದ್ರ|ಪೂರ್ವ ಚೀನಾ ಸಮುದ್ರಗಳ]] ತೀರಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಹಾಗೂ ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿರುವ [[ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನ]] ಮೈದಾನಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಮಂಗೋಲಿಯನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನಾವು ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಹಾಗೂ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ|ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದ]] ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಾದ, [[ಹುವಾಂಗ್‌ ಹೇ]] ಮತ್ತು [[ಯಾಂಗ್‌ಟ್ಜಿ ನದಿ|ಯಾಂಗ್‌ಟ್ಜಿ ನದಿಗಳ]] [[ನದಿ ಮುಖಜ|ನದಿ-ಮುಖಜ ಭೂಮಿ]]ಗಳಿವೆ. ಚೀನಾದ ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯವಸಾಯ ಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಗಳು ಈ ನದಿಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಇವೆ. ಈ ನದಿಗಳೇ ಚೀನಾದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳೆಂದರೆ [[ಪರ್ಲ್ ನದಿ (ಚೀನಾ)|ಪರ್ಲ್ ನದಿ]], [[ಮೆಕಾಂಗ್‌]], [[ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ]] ಹಾಗೂ [[ಅಮುರ್‌ ನದಿ|ಅಮುರ್‌]]ಗಳಾಗಿವೆ. ಯುನ್ನಾನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ಲಾವೋಸ್, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ, ಮತ್ತು ವಿಯೆಟ್ನಾಂ<ref>[http://www.adb.org/Documents/Books/GMS_Atlas/default.asp ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮೆಕಾಂಗ್‌ ಸಬ್‌ರೀಜನ್‌ ಅಟ್ಲಾಸ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಎನ್‌ವಿರಾನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501132413/http://www.adb.org/Documents/Books/GMS_Atlas/default.asp |date=2011-05-01 }}[http://www.adb.org/default.asp ಏಷ್ಯನ್‌ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120001746/http://adb.org/default.asp |date=2011-01-20 }} ನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ</ref> ಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಧಾನ ಮೆಕಾಂಗ್‌ ಉಪಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:ChinaGeography.png|thumb|ಚೀನಾದ ಭೂಗೋಳ, ಚೀನಾದ ಪ್ರಮುಖ ಭೌಗೋಳಿಕ ಭೂಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು.]] ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರಭಾಗವು ದೊಡ್ಡದಾದ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನ ಮೈದಾನಗಳನ್ನು, ದಕ್ಷಿಣವು ವಿಸ್ತಾರವಾದ [[ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶ ಸೇರಿರುವ]] [[ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ|ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮಧ್ಯಮ ಎತ್ತರದ [[ಗಿರಿ|ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದ]] ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವುದಲ್ಲದೇ, ಭೂಮಿಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಳ [[ಮೌಂಟ್‌ ಎವರೆಸ್ಟ್‌|ಮೌಂಟ್ ಎವರೆಸ್ಟ್‌]]ನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತಗಳಿವೆ. ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗವೂ ಸಹಾ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈಗಲೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಹೆಚ್ಚು ಶುಷ್ಕತೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ [[ಮರುಭೂಮಿ|ಮರುಭೂಮಿಗಳಾದ]] [[ಟಕ್ಲಾ-ಮಕಾನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಗೋಬಿ ಮರುಭೂಮಿ|ಗೋಬಿ ಮರುಭೂಮಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಅಧಿಪತ್ಯಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರದ [[ಪರ್ವತ|ಪರ್ವತಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಯುನ್ನಾನ್‌|ಯುನ್ನಾನ್‌ನ]] ಆಳದ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನೇ ಚೀನಾದ ನೈಋತ್ಯ ಗಡಿಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇವು ಆಧುನಿಕ ಚೀನಾವನ್ನು [[ಬರ್ಮಾ]], [[ಲಾವೋಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿಯೆಟ್ನಾಂ|ವಿಯೆಟ್ನಾಂಗಳಿಂದ]] ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Diqing, Yunnan, China.jpg|thumb|left|ಡಿಕ್ವಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹಿಮಾವೃತ ಪರ್ವತಗಳು‌, ವಾಯುವ್ಯ ಯುನ್ನಾನ್‌.]] ಚೀನಾದ [[ಪಾಲಿಯೋಜಾಯಿಕ್‌|ಪಾಲೋಜಾಯಿಕ್‌]] ರಚನೆಗಳು, ಕೇವಲ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿನ [[ಕಾರ್ಬೋನಿಫೆರಸ್‌|ಶಿಲಾವರ್ಗದ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಸಮುದ್ರ|ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ]] ಸಂಬಂಧಿಸಿದಾದರೆ, [[ಮೀಸೋಜಾಯಿಕ್‌|ಮೆಸೋಜಾಯಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಶಿಲಾಸ್ತರ]] ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು [[ನದಿ ಮುಖಜ|ನದೀಮುಖಜ]] ಮತ್ತು [[ಸಿಹಿನೀರು]], ಅಥವಾ ಭೂಮೂಲವಾದವು. [[ಅಗ್ನಿಪರ್ವತ|ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯ]] ಶಂಕುವಿನಾಕೃತಿಗಳ ಗುಂಪೇ ಉತ್ತರ ಚೀನಾದ ಬೃಹತ್ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತವೆ. [[ಲಿಯಾವೋಡಾಂಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಷಾನ್‌ಡಾಂಗ್‌]] ದ್ವೀಪಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಗ್ನಿಶಿಲೆ|ಅಗ್ನಿಶಿಲೆಗಳಿರುವ]] ನದೀಮುಖಜ ಭೂಮಿಗಳಿವೆ. ಚೀನಾದ [[ಹವಾಗುಣ]] ಬಹಳಷ್ಟು ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ವಲಯವು (ಬೀಜಿಂಗ್‌ ಒಳಗೊಂಡು) ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ೩೦ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಷಿಯಸ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಗಲಿನ ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಚಳಿಗಾಲಗಳು [[ಉತ್ತರ ಧೃವ|ಉತ್ತರಧೃವ]]ದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯದ ವಲಯವು ([[ಶಾಂಘಾಯ್‌]] ಒಳಗೊಂಡು) ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣತೆಯ ಬೇಸಿಗೆ ಹಾಗೂ ಶೀತಲ ಚಳಿಗಾಲಗಳ [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ]] [[ಭೂಖಂಡದ ಹವಾಗುಣ|ಖಂಡಾಂತರ ಹವಾಗುಣ]] ಹೊಂದಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯವು ([[ಗುವಾಂಗ್‌ಝೌ]] ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ವಿಪರೀತ ಉಷ್ಣತೆಯ ಬೇಸಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕಡಿಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯ ಚಳಿಗಾಲವಿರುವ [[ಉಪ ಉಷ್ಣ ವಲಯ|ಉಪ ಉಷ್ಣವಲಯಗಳ]] ಹವಾಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲದ [[ಬರ|ಕ್ಷಾಮ]]ದ ಹಾವಳಿ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯವಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದಾಗಿ, ಚೀನಾ<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm "ಬೀಜಿಂಗ್‌ ಹಿಟ್‌ ಬೈ ಎಯ್ತ್‌ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಟಾರ್ಮ್"]. BBC ನ್ಯೂಸ್‌. ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ದಿನಾಂಕ ೧೭ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೨೦೦೬.</ref> ದಲ್ಲಿ ವಸಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಮರಳು ಬಿರುಗಾಳಿ|ಮರಳು ಬಿರುಗಾಳಿಗಳು]] ಸರ್ವೇಸಾಧಾರಣವಾಗಿವೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಾಳಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ತೈವಾನ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಸಿದ್ದು, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನೀರು, [[ಸವಕಳಿ|ಮಣ್ಣಿನ ಸವಕಳಿ]], ಮತ್ತು [[ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ|ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು]] ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ಇತರ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ನಡೆಸುವಾಗ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. == ಆರ್ಥಿಕತೆ == {{Main|Economic history of China}} {{See also|Economy of the People's Republic of China|Economy of the Republic of China|Economy of the Han Dynasty|Economy of the Song Dynasty|Economy of the Ming Dynasty|}} == ಸಮಾಜ == === ಸಂಸ್ಕೃತಿ === [[ಚಿತ್ರ:Wang-yang-ming.jpg|thumb|122px|right|ವಾಂಗ್‌ ಯಾಂಗ್‌ಮಿಂಗ್‌, ನವೀನ-ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯನ್‌ ಪ್ರಭಾವೀ ವ್ಯಕ್ತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Fearther03.jpg|thumb|left|200px|ಬೀಜಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚೀನಾದ ಗೀತನಾಟಕ (ಬೀಜಿಂಗ್‌ ಗೀತನಾಟಕ)ದ ಅಭಿನಯ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿವಿಧ ಮಗ್ಗಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು]] ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಮತವು [[ಚೀನೀ ಇತಿಹಾಸದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿತ್ವದ ಯುಗ|ಚೀನಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ]] ಇತಿಹಾಸದ ಆದ್ಯಂತವೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಸಿದ್ಧಾಂತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಟ್ಟಿದ್ದು, ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಗ್ರಂಥಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಯು [[ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಪರೀಕ್ಷೆ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆಡಳಿತ]]ಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಹತೆಯಾಗಿತ್ತು. [[ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷನಿಸಂ|ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಮತ]]ದ ವಿವಿಧ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಚೀನಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಜನಿಸಿದ್ದವು. [[ಲೀಗಲಿಸಂ (ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ)|ಲೀಗಲಿಸಂ]]ನಂತೆ, ಇನ್ನಿತರ ಅಸಂಖ್ಯಾತ [[ಸರ್ವಾಧಿಕಾರತ್ವ|ಅಧಿಕೃತ]] ವಿಚಾರ ಧಾರೆಗಳೂ ಸಹ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದವು. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] [[ನವೀನ-ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷನಿಸಂನವೀನ-|ನವೀನ-ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತದವರು]] [[ಲೀಗಲಿಸಂ (ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ)|ಲೀಗಲಿಸಂ]] ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಹೊರತಾದ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದೇ ನಂಬಿದ್ದರು. ಪರಿಶೋಧನೆಗಳು ಹಾಗೂ [[ಅರ್ಹತಾಶಾಹಿ|ಮೌಲ್ಯಗಳುಳ್ಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಯು ಇಂದಿಗೂ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ [[ನವ ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷನಿಸಂ|ನವ ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಕರು]] (ನವೀನ-ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಕರಲ್ಲ) ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆದರ್ಶಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಪಾರಂಪರಿಕ ಕನ್‌ಪ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ "ಏಷ್ಯಾದ ಮೌಲ್ಯ"ಗಳೊಂದಿಗೆ <ref>ಬೇರಿ, ಥಿಯೋಡೋರ್‌ ಡೇ. {{cite web |url=http://www.columbia.edu/cu/ccba/cear/issues/fall97/graphics/special/debary/debary.htm |title="Constructive Engagement with Asian Values" |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050311041507/http://www.columbia.edu/cu/ccba/cear/issues/fall97/graphics/special/debary/debary.htm |archivedate=2005-03-11}}. ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ.</ref> ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಮರಸ್ಯ ಹೊಂದಿವೆಯೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ [[ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಆರ್ಥಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಸೇನೆಯ|ಸೈನಿಕ]] ಬಲಗಳ ಏರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ, ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಚೀನೀಯವಲ್ಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬೆಂಬಲಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಈ ಭಾವೀ ಸುಧಾರಕರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಚೀನಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲ್ಲಗಳೆದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಚೀನೀ ಹಾಗೂ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಸತ್ವಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಅರ್ಥವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಚೀನಾದ ಇತಿಹಾಸವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಕುಸಿತದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ, [[ರಾಜಕೀಯದ|ರಾಜಕೀಯ]], ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಘಟನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ==== ಕಲೆ, ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ==== [[ಚಿತ್ರ:mifu01.jpg|thumb|ಮಿ ಫು ರ ಚೀನೀ ಅಲಂಕೃತ ಲಿಪಿರಚನೆ, ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ca. ಕ್ರಿ. ಶ.1100]][[ಚಿತ್ರ:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|ಸುನ್‌ ಟ್ಜುನ ಯುದ್ಧ ಕಲೆ, ಒಂದು ಕ್ವಿಯಾನ್‌ಲಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಂಶಾವಳಿ ಪುಸ್ತಕದ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮರುಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ.]]ಚೀನೀ ಇತಿಹಾಸದಾದ್ಯಂತ ಚೀನೀ ಲಿಪಿಗಳು ಅನೇಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. [[ದೈವವಾಣಿ ಎಲುಬುಗಳು|ದೈವವಾಣಿಗಳಿರುವ ಎಲುಬು]]ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಶಾಸನಗಳವರೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳು ಈಗಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಲಿಖಿತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಭಾವಿಸಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಚೀನಾದ ಅಲಂಕೃತ ಲಿಪಿರಚನೆ|ಅಲಂಕೃತ ಲಿಪಿರಚನೆ]]ಯು ಚಿತ್ರಕಲೆ ಅಥವಾ ನಾಟಕ ಕಲೆಗಿಂತ ಉನ್ನತವಾದುದು ಎಂಬ ಅಭಿಮತವಿದ್ದದ್ದು. ಮಹಾಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ (ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ [[ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯನ್‌|ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಮತ,]] [[ಟಾವೋಯಿಸ್ಟ್‌|ಟಾವೋ ತತ್ವ,]] ಮತ್ತು [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮೀಯ|ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]]ದವು) ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು [[ಕುಂಚ ಶಾಯಿ|ಕುಂಚ ಶಾಯಿಯಲ್ಲಿ]] ಹಸ್ತಲಿಖಿತವಾದವು. ಅಲಂಕೃತ ಲಿಪಿರಚನೆಯು ಮುಂದೆ ವ್ಯಾಪಾರೀಕೃತಗೊಂಡು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾವಿದರ ಕೃತಿಗಳು ಉತ್ಕೃಷ್ಠ ಮೌಲ್ಯ ಹೊಂದಿದವು. [[ಚೀನಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಚೀನೀ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವು ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿದೆ; ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹಾಕೃತಿ, ''[[I ಚಿಂಗ್‌|ಐ ಚಿಂಗ್‌]]'' ಅಥವಾ "ಪರಿವರ್ತನೆಗಳ ಗ್ರಂಥ"ವು ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೧೦೦೦ ದಷ್ಟು ಹಳೆಯದು. [[ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ಅವಧಿ|ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ]] ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪಿದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ನ ''[[ಅನಾಲೆಕ್ಟ್ಸ್‌]]'' ಮತ್ತು [[ಲಾವೋಜಿ|ಲಾವೋಜಿನ]] ''[[ಟಾವೋ ಟೆ ಚಿಂಗ್‌]]'' ನಂತಹ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. (ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ: [[ಚೀನೀ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು|ಚೀನೀ ಮಹಾಕೃತಿಗಳು]].) [[ಸಿಮಾ ಕ್ವಿಯಾನ್‌|ಸಿಮಾ ಕ್ವಿಯಾನ್‌ನ]] ಮೂಲಾವಸ್ಥೆಯ ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೧೦೯ ರಿಂದ ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೯೧ ರವರೆಗೆ ರಚಿತವಾದ ''[[ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು|ಇತಿಹಾಸಕಾರನ ದಾಖಲೆಗಳು]]'' ಇಂದ ಮೊದಲುಗೊಂಡು, ರಾಜವಂಶೀಯ ಇತಿಹಾಸಗಳು ಆಗ್ಗಾಗ್ಗೆ ರಚಿತವಾದವು. ಟಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಚೀನಾದ ಕವಿತ್ವ|ಕವಿತ್ವ]] ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಚೀನೀ ಸಾಹಿತ್ಯದ [[ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಟ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು|ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಾದಂಬರಿ]]ಗಳು ಮಿಂಗ್‌ ಹಾಗೂ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದವು. [[ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸಾಂಗ್‌ ಅಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಅಚ್ಚು|ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಅಚ್ಚುಗಳ]] ಮಾದರಿಯ [[ಮುದ್ರಣ|ಮುದ್ರಣ ಅಚ್ಚು]]ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಭುತ್ವದಿಂದ ಪ್ರಾಯೋಜಿತವಾಗಿ ಪಂಡಿತರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪರಿಷತ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮುದ್ರಿತ ಹಾಗೂ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಮೇರುಕೃತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಬರೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹಾ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವವೂ ಆಗಿಂದ್ದಾಗ್ಗೆ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವಧಿಯು ಅಧಿಕಾಂಶ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಯಾದ ಅವಧಿಯೂ ಆಗಿತ್ತು. [[ಸು ಸಾಂಗ್‌]] ರಚಿತ ''ಕ್ಸಿನ್‌ ಇಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ ಫಾಯೋ'' ಮತ್ತು [[ಷೆನ್‌ ಕುವೋ|ಷೆನ್‌ ಕುಓ]] ರಚಿತ ''[[ಕನಸಿನ ಹೊಳೆಯ ಪ್ರಬಂಧಗಳು]]'' ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಇತಿಹಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಬೃಹತ್‌ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಪುಲ ಕೃತಿಗಳು, ಹೆಸರಿಸಬೇಕೆಂದರೆ, ಕ್ರಿ. ಶ. ೧೦೮೪ ನಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ [[ಸಿಮಾ ಗುವಾಂಗ್‌|ಸಿಮಾ ಗುವಾಂಗ್‌ನ]] ''[[ಝಿಝಿ ಟಾಂಗ್‌ಜಿಯನ್‌|ಝಿಝಿ ಟಾಂಗ್‌ಜಿಯಾನ್‌]]'' ಅಥವಾ ''[[ಸಾಂಗ್‌ ಕಾಲದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಟ ಗ್ರಂಥಗಳು|ಸಾಂಗ್‌ನ ನಾಲ್ಕು ಉತ್ಕೃಷ್ಠ ಗ್ರಂಥಗಳು]]'' ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನ ಮತ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯಾದವು. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರವೇ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು. ಇದು ಅರ್ಹತಾಶಾಹಿಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ತಯಾರಿ ನಡೆಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ ಮೇರುಕೃತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಮಗಿರುವ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದವರು ''ಜಿನ್ಷಿ '' ಗಳೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಗಣ್ಯ ಪಂಡಿತ-ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಪದವಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಉನ್ನತವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಚೀನೀ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ಕವಿಗಳು ವಿಶೇಷ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದುದಲ್ಲದೇ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲ ಮೇರುಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಪಂಡಿತೋತ್ತಮರು, ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ನೈಜ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡಿ, ಆಗ್ಗಾಗ್ಗೆ ಅಧಿಕಾರಸ್ಥರ ಅಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಚೀನೀಯರು [[ಗುಝೆಂಗ್‌|ಝೆಂಗ್‌]] (ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಮರದ ಪಟ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಜಿದರ್‌), [[ಗುಕ್ವಿನ್‌|ಕ್ವಿನ್‌]] (ಮರದ ಪಟ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ಜಿದರ್‌), [[ಷೆಂಗ್‌ (ವಾದ್ಯ)|ಷೆಂಗ್‌]] (ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಮೌತ್‌ ಆರ್ಗನ್‌), ಮತ್ತು [[ಕ್ಸಿಯಾವೋ (ಕೊಳಲು)|ಕ್ಸಿಯಾವೋ]] (ಲಂಬ ಕೊಳಲು)ಗಳಂತಹಾ ಅನೇಕ [[ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯ|ಸಂಗೀತ ಸಾಧನ]]ಗಳನ್ನು ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಾಧನಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ [[ಎರ್‌ಹೂ]] (ತಾರಸ್ಥಾಯಿಯ ಪಿಟೀಲು ಅಥವಾ ಬಗ್ಗಿದ ಲೂಟ್‌ ವಾದ್ಯ ) ಮತ್ತು [[ಪಿಪಾ]] (ಪೇರ್‌ಹಣ್ಣಿನ-ಆಕೃತಿಯ ಅರೆ ತೆರೆದ ಲೂಟ್‌ ವಾದ್ಯ) ಮದರಿಯ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ವಾದ್ಯಗಳು ಮುಂದೆ [[ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ]], ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಪಾನ್‌, ಕೊರಿಯಾ, ಮತ್ತು ವಿಯೆಟ್ನಾಂಗಳೆಡೆಗೆ ಪಸರಿಸಿದವು. == ಜನಸಾಂದ್ರತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Ethnolinguistic_map_of_China_1983.jpg|thumb|300px|right|ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾಗಳ ಜನಾಂಗೀಯ ಭಾಷಾವಾರು ಭೂಪಟ.]] ಚೀನೀ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ನೂರಾರು [[ಜನಾಂಗೀಯತೆ|ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮುದಾಯ]]ಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು. [[ಹ್ಯಾನ್‌ ಚೀನೀಯರು|ಹ್ಯಾನ್‌]] ಚೀನಾದ ಇದುವರೆಗಿನ ಒಂದು ಬೃಹತ್‌ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಸಮುದಾಯವು ಅಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯ ಗುಣ-ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಕಳೆದ ಮೂರು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಮುಂಚೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಚೀನಾದ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು [[ಸಿನೋ ಭಾಷೆಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ|ಸಿನೊ‌ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ]] ಹ್ಯಾನ್‌ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾನ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೇ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕುರುಹುಗಳು ಚೀನಾದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣವಾಗಿ, ಹ್ಯಾನ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲವರು, ಈಗಲೂ ಹ್ಯಾನ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೇ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಜನಾಂಗಗಳು ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನೇ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬದಲಿಸಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಂಚೂರಿಯಾದ ವಸ್ತ್ರ ಶೈಲಿಯಾದ [[ಕ್ವಿಪಾವೋ|ಕ್ವಿಪಾವೋವು]], ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಹಿಂದಿನ ಹ್ಯಾನ್‌ ವಸ್ತ್ರಶೈಲಿಗಳಾದ [[ಹ್ಯಾನ್‌ಫು]] ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ "ಚೀನಾ"ದ್ದೇ ಆದ ನವೀನ ಫ್ಯಾಷನ್‌ ಆಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಆಧುನಿಕ ಪದವಾದ [[ಚೀನೀ ರಾಷ್ಟ್ರ]] (''ಝೋಂಘುವಾ ಮಿನ್‌ಜು'' )ವನ್ನು ಚೀನೀ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಹೊಸ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. === ಭಾಷೆಗಳು === {{Main|Languages of China}} ಚೀನಾದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಷೆಗಳು, ೨೯ ಜನಾಂಗಗಳು ಬಳಸುವ [[ಸಿನೊ-ಟಿಬೆಟನ್‌]] ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. [[ಚೀನೀಯ ಭಾಷೆ|ಚೀನೀ ಭಾಷೆ]]ಯೊಳಗೇ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಮುಖ [[ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳು|ಭಾಷಾವಾರು ಪಂಗಡ]]ಗಳಿವೆ. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾಷಿಸುವ ವೈವಿಧ್ಯಗಳೆಂದರೆ [[ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್‌ ಚೀನೀಯರು|ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್‌]] (ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೭೦%ರಷ್ಟು ಜನರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ), [[ವು ಚೀನೀಯರು|ವು]], [[ಯೂ ಚೀನೀಯರು|ಯೂ]] (ಕ್ಯಾಂಟನ್‌ ಭಾಷಿಕ), [[ಮಿನ್‌‌ ಚೀನೀಯರು|ಮಿನ್‌]], [[ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ ಚೀನೀಯರು|ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌]], [[ಗಾನ್‌ ಚೀನೀಯರು|ಗಾನ್‌]], ಮತ್ತು [[ಹಕ್ಕ ಚೀನೀಯರು|ಹಕ್ಕ]]. ಸಿನೋವಲ್ಲದ ಇನ್ನಿತರ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಬಳಸುವ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ [[ಝುವಾಂಗ್‌ ಭಾಷೆ|ಝೂವಾಂಗ್‌]] (ಥಾಯ್‌), [[ಮಂಗೋಲಿಯನ್‌ ಭಾಷೆ|ಮಂಗೋಲಿಯನ್‌]], [[ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಭಾಷೆ|ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌]], [[ಯೂಘುರ್‌ ಭಾಷೆ|ಯೂಘುರ್‌]] (ಟರ್ಕಿಯ), [[ಮ್ಹಾಂಗ್‌ ಭಾಷೆ|ಹ್ಮಾಂಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕೊರಿಯನ್‌ ಭಾಷೆ|ಕೊರಿಯನ್‌]].<ref name="language">[http://english.gov.cn/2005-08/16/content_23691.htm ಭಾಷೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725061022/http://english.gov.cn/2005-08/16/content_23691.htm |date=2013-07-25 }}. ೨೦೦೫. GOV.cn. ''URLಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು ೩ ಮೇ ೨೦೦೬.''</ref> ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆ|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯು]] ಲಿಖಿತ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದ್ದಿತು, ಅಲ್ಲದೇ ಅನೇಕ ಲಿಪಿಯಿಲ್ಲದ,ಅಗ್ರಾಹ್ಯ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಭಾಷೆಗಳ ನಡುವೆ ಲಿಖಿತ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿತ್ತು. [[ಸ್ಥಳೀಯ ಚೀನೀ ಭಾಷೆ|ಚೀನೀಯರ ದೇಶಭಾಷೆ]] ಅಥವಾ ''ಬೈಹುವಾ'' ವು ಮಿಂಗ್‌ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಾಲದ [[ಕಾದಂಬರಿಗಳು|ಕಾದಂಬರಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬಳಸಿ, ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿಸಿದ ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಭಾಷೆ ಆಧಾರಿತ ಲಿಖಿತ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ) ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯು ಈಗಲೂ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಹಲವು ಚೀನೀಯರಿಗೆ ಅದು ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. === ಧಾರ್ಮಿಕತೆ === [[ಚಿತ್ರ:天-bronze-shang.svg|thumb|right|ಷಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಾಲದ ಕಂಚಿನ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಟಿಯಾನ್‌ (天), "ದೇವರು" ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರ.]] ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಕನಿಷ್ಟ [[ಷಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (೧೭೬೬ BC)ದ ಕಾಲದಿಂದ ಕೊನೆಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ(೧೯೧೧ AD)ದ ಅಳಿವಿನವರೆಗಿನ ಪಾಲಿಸಿದ "ಅಧಿಕೃತ" ಸಂಪ್ರದಾಯ ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಶಕ್ತಿ<ref name="ReferenceA">ಹೋಮರ್‌ ಎಚ್‌.ಡಬ್ಸ್‌, "ಥೀಯಿಸಂ ಅಂಡ್‌ ನ್ಯಾಚುರಲಿಸಂ ಇನ್‌ ಆನ್‌ಷಿಯೆಂಟ್‌ ಚೀನಾ ಫಿಲಾಸಫಿ" ''ಫಿಲಾಸಫಿ ಆಫ್ ಈಸ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ '', ಸಂಪುಟ. ೯, ಸಂಖ್ಯೆ. ೩/೪, ೧೯೫೯</ref> ಯಾಗಿ ''[[ಷಾಂಗ್‌ದಿ]]'' ("ಸರ್ವೋತ್ತಮ ದೈವ") ಅಥವಾ "[[ಟಿಯಾನ್‌|ದೇವರು]]" ಕೇಂದ್ರಿತ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷನಿಸಂ|ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯನ್‌ ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ಟಾವೋಯಿಸಂ|ಟಾವೋ ತತ್ವ]] ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ]] ಪರಿಚಯವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಈ ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿತ್ತು.. ಇದರಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತನೆಂಬ ಅಮೂರ್ತವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಗಣಿಸುವ ಕಾರಣ ಇದರಲ್ಲಿ [[ಏಕೀಶ್ವರವಾದ|ಏಕೀಶ್ವರವಾದದ]] ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯಸ್‌ನ ಬರವಣಿಗೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಕಾರ, ಆತ ಸ್ವತಃ ದೇವರನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬಿಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದ, ಅಲ್ಲದೇ ದೇವರು ಜನರ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠತೆ(''ಯಿ'', 義)<ref name="ReferenceA"/> ಯಿಂದಿರಲು ಕೆಲ ಕಟ್ಟಳೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಏಕೀಶ್ವರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೈವಗಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಶಕ್ತಿಗಳು ''ಷಾಂಗ್‌ದಿ'' ಯೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೂ [[ಮೋಹಿಸಂ|ಮೋಹಿಸಂನಂತಹಾ]] ಇನ್ನಿತರ ಭಿನ್ನ ಧರ್ಮಗಳು, ದೈವಗಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಪಿತೃ ಶಕ್ತಿಗಳು [[ಅದೃಷ್ಟ ಬಲ ನಂಬಿಕೆ|ಅದೃಷ್ಟಬಲ ನಂಬಿಕೆ]]ಯನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು, "ವಿಶ್ವ ಪ್ರೀತಿ"(''ಜಿಯಾನೈ '', 兼爱)ಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೇವಲ ''ಷಾಂಗ್‌ದಿ'' ಯ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯಲು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಏಕೀಶ್ವರವಾದವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ''ಷಾಂಗ್‌ದಿ'' ಮತ್ತು ದೇವರುಗಳ ಆರಾಧನೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಗುಡಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಗುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಮಹತ್ವವಾದದ್ದು ಬೀಜಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ದೇವರ ಗುಡಿ]]. ಚೀನೀ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನೂ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ದೇವರಿಗೆ [[ಬಲಿ|ಪಶುಬಲಿ ಕಾರ್ಯ]]ಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಗೂಳಿಯನ್ನು ಬಲಿಕೊಟ್ಟು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಟಾವೋ ತತ್ವ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ, ಆಧುನಿಕಯುಗದ ಮುನ್ನಿನ ಅವಧಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಉಳಿದ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಗೆಗಿನ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮುಂದುವರೆದವು, ಅಲ್ಲದೇ ಚೀನೀಯ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಪದಬಳಕೆಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ನಂತರದ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. [[ಟಾವೋಯಿಸಂ|ಟಾವೋಯಿಸಂವು]] ಚೀನಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದು, [[ಲಾವೋ ಝಿ|ಲಾವೋ ಝಿನ]] ''[[ಟಾವೋ ಟೆ ಚಿಂಗ್‌]]'' (''ಟಾವೋ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಗ್ರಂಥ'' ) ಅಥವಾ [[ಝಾಂಗ್‌ ಡಾವೋಲಿಂಗ್‌|ಝಾಂಗ್‌ ಡಾವೋಲಿಂಗ್‌ನ]] ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬರವಣಿಗೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಇದರ ಆರಂಭದ ಬಗೆಗಿನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾಡುಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಟಾವೋಯಿಸಂನ ಸಿದ್ಧಾಂತವು "[[ಡಾವೋ|ಮಾರ್ಗ]]"ದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ವಿಶ್ವದ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಟಾವೋಯಿಸಂನ ಅಸಂಘಟಿತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಚೀನಾದ ಜನಪದ ಧರ್ಮಗಳನ್ನಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಜಾತ್ಯಾತೀತ ನಿಲುವು ಹೊಂದಿರುವ ಟಾವೋಯಿಸಂನ ಕಲ್ಪನೆಗಳೆಂದರೆ [[ಫೆಂಗ್‌ ಶೂಯಿ]], ಸುನ್‌ ಟ್ಸುನ ''[[ಯುದ್ಧ ಕಲೆ|ಯುದ್ಧಕಲೆ]]'', ಮತ್ತು [[ಸೂಜಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ]]. [[ಚಿತ್ರ:Mahayanabuddha.jpg|thumb|ಚೀನೀ ಟಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (618–907) ಕಾಲದ ಬುದ್ಧನು ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮೂರ್ತಿ.]] [[ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ|ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವು]] ಮೊದಲು ಭಾರತದಿಂದ ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ|ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ]] [[ಹ್ಯಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಹ್ಯಾನ್‌ ಪ್ರಭುತ್ವ]]ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಗೊಂಡು, ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳ ಜನರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಂಡ ಇದನ್ನು ಕೆಲ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ಇವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದರು, ಇದರೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರು. [[ಮಹಾಯಾನ]] (''ಡಾಚೆಂಗ್‌'', 大乘) ಎಂಬುದು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಬಲ ರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ [[ಸಿನೊಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಕೆ|ಸಿನೊಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ]] ಕೊರಿಯಾ,ಜಪಾನ್‌ ಮತ್ತು ವಿಯೆಟ್ನಾಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚೀನಾದಲ್ಲಿ [[ಪವಿತ್ರ ಭೂಮಿ]] ([[ಅಮಿಡಿಸಂ|ಅಮಿಡಿಸಮ್‌]]) ಮತ್ತು [[ಝೆನ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ಮಹಾಯಾನದ ಕೆಲ ಉಪವರ್ಗಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮೀಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವು ಇಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಘಟಿತ ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಅನೇಕ ಚೀನೀಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ಟಾವೋಯಿಸಂ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ, ಈ ಎರಡೂ ಧರ್ಮಗಳ ಹಿಂಬಾಲಕರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಚೀನೀಯ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ [[ಪಿತೃ ಪೂಜೆ]] ಯು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಟಾವೋಯಿಸಂ,ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷನಿಸಂ ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳು ಈ ಎಲ್ಲವೂ [[ವಂಶದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ|ವಂಶದ ಧಾರ್ಮಿಕಶ್ರದ್ಧೆ]] ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ಪೋಷಕರು ಹಾಗೂ ಪಿತೃಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳನ್ನು, ಬಹು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ [[ಮೌಲ್ಯಗಳು|ಮೌಲ್ಯ]]ಗಳೆಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚೀನೀಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, [[ಧೂಪದ ಕಡ್ಡಿ|ಧೂಪ]] ಮತ್ತು ಮೇಣದಬತ್ತಿಗಳನ್ನು ಉರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಲ್ಲದೇ, [[ಜಾಸ್‌ ಕಾಗದ|ಜಾಸ್‌ ಕಾಗದವನ್ನು]] ನಿವೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವಿಕರ ಗೋರಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳ ಮಂದಿರ, ಅಥವಾ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಗುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮವು]] [[ಪೂರ್ವದ ಅಸ್ಸಿರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್|ಪೂರ್ವದ ಅಸ್ಸಿರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್‌]]ನ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಟ ೭ನೇ ಶತಮಾನ ADಯಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮವು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ [[ಜೆಸ್ಯೂಟ್‌]] ಮತ್ತು ತದನಂತರ [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌]] [[ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕರು|ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕ]]ರ ಮುಖಾಂತರ ಗಮನಾರ್ಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನಾವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. [[ತೈಪಿಂಗ್‌ ದಂಗೆ|ತೈಪಿಂಗ್‌ ದಂಗೆಯು]] ಕೆಲ ಹಂತದವರೆಗೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ಪ್ರಚಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು [[ಬಾಕ್ಸರ್‌ ದಂಗೆ|ಬಾಕ್ಸರ್‌ ದಂಗೆಯು]] ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Huaisheng Mosque Dec 2007.jpg|thumb|left|ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಹುಆಯ್‌ಷೆಂಗ್ ಮಸೀದಿ, ಮುಹಮ್ಮದ್‌ನ ಸೋದರಮಾವ ಸೈಯೆದ್‌ ಇಬ್ನ್‌ ಅಬಿ ವಕ್ಕಾಸ್‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು]] [[ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ|ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮವು]] [[ಮುಹಮ್ಮದ್‌|ಮುಹಮ್ಮದ್‌ರ]] ಸಾವಿನ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ೬೫೧ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರ ನಿಯೋಗದಿಂದ ಹರಡಿತು. [[ಸಾಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸಾಂಗ್‌ ಅಧಿಪತ್ಯ]]<ref name="bbc">BBC ಇಸ್ಲಾಂ ಇನ್‌ ಚೀನಾ (೬೫೦-ಪ್ರಕೃತ) [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/china_1.shtml http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/china_1.shtml]</ref><ref name="islamicculture">{{cite web|url=http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=1656&C=1645|title=Islamic culture in China|access-date=2009-08-19|archive-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011225825/http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=1656&C=1645|url-status=dead}}</ref> ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮುಸ್ಲಿಮರು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆಂದು ಬಂದರೂ, ಆಯಾತ/ನಿರ್ಯಾತಗಳಲ್ಲಿ ಹತೋಟಿ ಪಡೆಯುವಷ್ಟು ಪ್ರಬಲರಾದರು. [[ಝೆಂಗ್‌ ಹೆ|ಝೆಂಗ್‌ ಹೇ]],[[ಲಾನ್‌ ಯು]] ಮತ್ತು ಯುವಾನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ [[ಖಾನ್‌ಬಾಲಿಕ್‌]] ಕಟ್ಟಲು ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದ [[ಯೆಹೆಡೀರ್‌ಡಿಂಗ್‌|ಯೆಹೇಡೀರ್‌ಡಿಂಗ್‌]]ನೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಆಡಳಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಇಸ್ಲಾಂ ವ್ಯಾಸಂಗ<ref>{{cite web|url=http://www.hsais.org/2essay0405_4.htm|title=Looking East: The challenges and opportunities of Chinese Islam|access-date=2009-08-19|archive-date=2008-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312110509/http://www.hsais.org/2essay0405_4.htm|url-status=dead}}</ref> ಕ್ಕೆ [[ನಂಜಿಂಗ್‌]] ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. [[ದಂಗನ್‌ ದೊಂಬಿ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಂಥಯ್‌ ದಂಗೆ]]<ref>ಲೆವೀನ್‌, ಮಾರ್ಕ್‌. ಜಿನೋಸೈಡ್‌ ಇನ್‌ ದ ಏಜ್‌ ಆಫ್‌ ನೇಷನ್‌-ಸ್ಟೇಟ್‌. I.B.ಟಾರಿಸ್‌, ೨೦೦೫. ISBN ೧-೮೪೫೧೧-೦೫೭-೯, ಪುಟ ೨೮೮</ref><ref>ಗಿಯೆರ್ಷ್‌, ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಪ್ಯಾಟರ್‌ಸನ್‌. ಏಷ್ಯನ್‌ ಬಾರ್ಡರ್‌ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ : ದ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್ಮೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಚೀನಾಸ್‌ ಯುನ್ನಾನ್‌ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್‌. ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, ೨೦೦೬. ISBN ೧-೮೪೫೧೧-೦೫೭-೯, ಪುಟ ೨೧೯</ref><ref>ಡಿಲ್ಲನ್‌, ಮೈಕೆಲ್‌. [http://www.hsais.org/2essay0405_4.htm ಚೀನಾಸ್‌ ಮುಸ್ಲಿಮ್‌ ಹುಯಿ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312110509/http://www.hsais.org/2essay0405_4.htm |date=2008-03-12 }}. ಕರ್ಜನ್‌, ೧೯೯೯. ISBN ೦-೭೦೦೭-೧೦೨೬-೪, ಪುಟ xix</ref> ಗಳಲ್ಲಿ [[ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕ್ವಿಂಗ್‌ ಅಧಿಪತ್ಯವು]] ಮುಸ್ಲಿಮರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಘೋಷಿಸಿ, [[ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ನರಮೇಧಗಳು|ನರಮೇಧ]] ನಡೆಸಿತು. [[ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಜುಡಾಯಿಸಂ]] ೭ನೇ ಅಥವಾ ೮ನೇ ಶತಮಾನ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗ|CEy]]ಷ್ಟು ಹಳೆಯದು. ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ [[ಜ್ಯೂಗಳು]] [[ಶಾಂಘಾಯ್‌]] ಮತ್ತು [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್|ಹಾಂಗ್‌ ಕಾಂಗ್‌]]ಗಳಿಗೆ ಆಯಾ ನಗರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಸ್ತರಣಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, [[ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ|ಮಾರಣಹೋಮ]]ದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಬಯಸಿ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಶಾಂಘಾಯ್‌ ನಗರವು, ವೀಸಾ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡುವ ವಿಶ್ವದ ಏಕೈಕ ಬಂದರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಜ್ಯೂ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. == ಚೀನಾದ ಹೊಸವರ್ಷ == ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಜನವರಿ ೨೩ ರಂದು 'ಚಾಂದ್ರಮಾನ ರೀತ್ಯ' ಚೀನ ಹೊಸವರ್ಷವನ್ನು ೧ ವಾರ ಕಾಲ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ನಗರವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಜರುಗುವ [[ಬೇಸಿಗೆಯ ಬೃಹದ್ ಉತ್ಸವ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ,ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಹುರುಪಿನಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ವಾಪಸ್ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟು ೪೦ ದಿನಗಳ ಈ ವಲಸೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕಾರ್ಮಿಕರು,ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೩೧.೬ ಕೋಟಿ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು '[[ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾನವ ವಲಸೆ]]'ಯೆಂದು ಪ್ರರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅತಿ ಸುಲಭ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅಡಚಣೆ ಬಂದರೂ ಜನ ಬೇಸರಿಸದೆ ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟು ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಹಾರ == [[ಚಿತ್ರ:Dragon boat racing.jpg|thumb|ಡ್ರಾಗನ್‌ ದೋಣಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನಾದ ಕ್ರೀಡೆ.]] :''ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ: [[ಚೀನಾದ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆಗಳು]], [[ಹಾಂಗ್‌ ಕಾಂಗ್‌ನ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಹಾಂಗ್‌ಕಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಮಕಾವುವಿನ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಮಕಾವುನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆಗಳು]].'' :''ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾದ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ: [[ತೈವಾನ್‌ನ ಕ್ರೀಡೆಗಳು]].'' ಅನೇಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುವ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ. ಶ. ೧೦೦೦.<ref>[http://athleticscholarships.net/history-of-soccer.htm ಆರಿಜಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಗ್ರೇಟ್‌ ಗೇಮ್‌]. ೨೦೦೦. Athleticscholarships.net. ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು ೨೩ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೨೦೦೬.</ref> ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರೀಡೆಯ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ [[ಸಾಂಘಿಕ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌]] ವು ಚೀನಾದಲ್ಲೇ ಉಗಮವಾಗಿತ್ತು. ಇನ್ನಿತರ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳೆಂದರೆ [[ಚೀನಾದ ಮಾರ್ಷಲ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್|ಮಾರ್ಷಲ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್]], [[ಟೇಬಲ್‌ ಟೆನಿಸ್‌]], [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್‌]], ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಗಾಲ್ಫ್‌]].[[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್‌|ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌]] ಈಗ ನಗರಪ್ರದೇಶಗಳ ಯುವಜನರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. :ಕೆಲವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳೂ ಇವೆ. [[ಡುವಾನ್‌ ವು ಉತ್ಸವ|ಡುವಾನ್‌ ವು ಹಬ್ಬ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೀನೀಯರ [[ಡ್ರಾಗನ್‌ ದೋಣಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ]] ನಡೆಯುತ್ತದೆ. [[ಆಂತರಿಕ ಮಂಗೋಲಿಯಾ|ಆಂತರಿಕ ಮಂಗೋಲಿಯಾದಲ್ಲಿ]], ಮಂಗೋಲಿಯನ್‌-ಮಾದರಿಯ ಕುಸ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಕುದುರೆ ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆ|ಕುದುರೆ ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು]] ಜನಪ್ರಿಯವಾದುವು. [[ಟಿಬೆಟ್‌|ಟಿಬೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಬಿಲ್ಲುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು [[ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಕ್ರೀಡೆ]] ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉತ್ಸವ<ref>ಕ್ವಿನ್‌ಫಾ, ಯೆ. [http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303183246/http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm |date=2009-03-03 }}. About.com. ಪಡೆದಿದ್ದು ೨೧ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೨೦೦೬.</ref> ಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. :[[ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯ|ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯಕ್ಕೆ]] ಬಹಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದ್ಯಾನವನಗಳಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರು [[ಟಾಯ್‌ ಚಿ ಚುವಾನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕ್ವಿಜಾಂಗ್‌|ಕ್ವಿಗಾಂಗ್‌]] ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. :[[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚದುರಂಗ]], [[ಗೋ (ಫಲಕ ಆಟ)|ಗೋ]] (ವೇಕ್ವಿ), ಮತ್ತು [[ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ ಕ್ವಿ|ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ಕ್ವಿ]] (ಚೀನೀಯ ಚದುರಂಗ)ಯಂತಹಾ [[ಫಲಕ ಆಟಗಳು|ಫಲಕದ ಆಟ]]ಗಳು ಸಹಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಸಹಾ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. :[[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ]] ದ ರಾಜಧಾನಿ, [[ಬೀಜಿಂಗ್‌]], ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ವಿದ್ಯಮಾನವಾದ [[2008ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|2008ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು]] ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು. == ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ == [[ಚಿತ್ರ:ChineseCrossbow.JPG|thumb|ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾದ ಹಸ್ತ ಚಾಲಿತ ಅಡ್ಡಬಿಲ್ಲಿನ ಉಳಿಕೆಗಳು, ಕ್ರಿ. ಪೂ. 2ನೇ ಶತಮಾನ.]] [[ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾ]] ದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದರೆ [[ಕಾಗದ]] ([[ಪೇಪಿರಸ್‌]] ಅಲ್ಲ) ಮತ್ತು [[ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆ]], [[ಮರದ ಅಚ್ಚಿನ ಮುದ್ರಣ]] ಮತ್ತು [[ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಅಚ್ಚು]] [[ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಮುದ್ರಣ ಇತಿಹಾಸ|ಮುದ್ರಣ]], ಪ್ರಾಚೀನ ಸೂಜಿಗಲ್ಲು ಮತ್ತು ಸೂಜಿ [[ದಿಕ್ಸೂಚಿ]], [[ಗನ್‌ಪೌಡರ್‌|ಗನ್‌ ಪೌಡರ್‌]], [[ಶೌಚ ಕಾಗದ]], ಪ್ರಾಚೀನ [[ಭೂಕಂಪನ ಶೋಧಕ|ಭೂಕಂಪನ]] ಶೋಧಕಗಳು, [[ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ|ಬೆಂಕಿ ಪೊಟ್ಟಣ]], [[ಪ್ರಾಣಿ ದೊಡ್ಡಿಗಳು|ಪ್ರಾಣಿ ದೊಡ್ಡಿ]]ಗಳು, ಡಬಲ್‌ ಆಕ್ಷನ್‌ [[ಪಿಸ್ಟನ್‌ ಪಂಪ್‌]], [[ಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌ ಫರ್ನೇಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕಬ್ಬಿಣದ ಎರಕ]], [[ಕಬ್ಬಿಣ]] [[ನೇಗಿಲು]], ಬಹು-ಕೊಳವೆಯ [[ನೇಗಿಲ ಸಾಲು]], [[ತೂಗು ಸೇತುವೆ]], ಇಂಧನವಾಗಿ [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಮುಖೀಯ ಸಾರೋಟು|ದಕ್ಷಿಣ ಮುಖೀಯ ಸಾರೋಟು/ರಥ]] ಕ್ಕಾಗಿ [[ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ (ಯಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನ)|ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ ಗೇರು]], [[ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್‌]] ಶಕ್ತಿಚಾಲಿತ [[ಖಗೋಳ ವಲಯ ಗೋಳ]], ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್‌-ಶಕ್ತಿ ಚಾಲಿತ [[ಹಗುರ ಸುತ್ತಿಗೆ]], ಯಾಂತ್ರಿಕ [[ಸರಪಣಿ ಚಾಲನೆ]], ಯಾಂತ್ರಿಕ [[ಬೆಲ್ಟ್‌‌ (ಯಾಂತ್ರಿಕ)|ಬೆಲ್ಟ್‌ ಡ್ರೈವ್‌]], ಉಬ್ಬು ಛಾಯಾ ಭೂಪಟ‌, [[ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲರ್‌]], [[ಅಡ್ಡಬಿಲ್ಲು]], [[ಫಿರಂಗಿ]], [[ರಾಕೆಟ್‌]], [[ಬಹುಹಂತದ ರಾಕೆಟ್‌|ಬಹು ಹಂತದ ರಾಕೆಟ್‌]] ಇತ್ಯಾದಿ. ಚೀನೀ [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು]] [[ಮಹಾನವ್ಯ]](ಸೂಪರ್‌ನೋವಾ)ವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು. ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ಶೆನ್‌ ಕುವೋ|ಶೆನ್‌ ಕುವೋನ]] (೧೦೩೧–೧೦೯೫) ಏಕಾಂಗಿ ಸಾಧನೆಯೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವಂತಹದ್ದು, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರಿರುವುದು ವರ್ತುಲಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಂಡಿಸಿ, ತನ್ನ ಉತ್ತಮಪಡಿಸಿದ ದೂರದರ್ಶಕ ನಳಿಕೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ [[ಧೃವ|ಧೃವ ನಕ್ಷತ್ರ]]ದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿದುದಲ್ಲದೇ, [[ವಾಸ್ತವವಾದ ಉತ್ತರ|ವಾಸ್ತವವಾದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕು]] ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು, [[ಗ್ರಹಗಳ ಚಲನೆ|ಗ್ರಹಗಳ ಚಲನೆಗಳ]] ಬಗ್ಗೆ ಹಿಮ್ಮುಖ ಚಲನೆಯಂತಹಾ ಗ್ರಂಥ ಬರೆದು, ಹಾಗೂ [[ಕಕ್ಷೆ|ಕಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ]] ನಡೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳ ಪಥವನ್ನು ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ [[ವಿಲ್ಲೋ]] ಎಲೆಯ ಆಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಂದುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಪುರಾವೆಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಭೂರೂಪಶಾಸ್ತ್ರ|ಭೂರೂಪಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ]] ಭೂರಚನೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಮತ್ತು [[ಭೂಹವಾಗುಣ ಇತಿಹಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಭೂಹವಾಗುಣ ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ [[ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆ|ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು]] ಕುರಿತು ತನ್ನದೇ ಆದ [[ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ|ಭೂರಚನಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ]] ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದನು. ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರಮುಖ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರೆಂದರೆ [[ಗ್ಯಾನ್‌ ಡೆ|ಗಾನ್‌ ಡೇ]], [[ಷಿ ಷೆನ್|ಷಿ ಷೆನ್‌]], [[ಝ್ಯಾಂಗ್‌ ಹೆಂಗ್‌]], [[ಯಿ ಕ್ಸಿಂಗ್‌]], [[ಝ್ಯಾಂಗ್‌ ಸಿಕ್ಸುನ್‌|ಝ್ಯಾಂಗ್‌ ಸಿಕ್ಸಂ]], [[ಸು ಸಾಂಗ್‌]], [[ಗುವೋ ಷೌಜಿಂಗ್‌|ಗುವೋ ಶೌಜಿಂಗ್‌]], ಮತ್ತು [[ಕ್ಸು ಗುವಾಂಗ್‌ಕ್ವಿ]]. [[ಚೀನಾದ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ|ಚೀನೀಯ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರವು]] [[ಗ್ರೀಕರ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ|ಗ್ರೀಕ್‌ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ [[ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸ|ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ]] ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿದೆ. [[ಸಾಂಗ್‌ ಯಿಂಗ್‌‌ಕ್ಸಿಂಗ್‌|ಸಾಂಗ್‌ ಯಿಂಗ್‌ಕ್ಸಿಂಗ್‌]] (೧೫೮೭–೧೬೬೬) ರಚಿತ ''ಟಿಯಾಗಾಂಗ್‌ ಕಯ್‌ವು'' [[ವಿಶ್ವಕೋಶ|ವಿಶ್ವಕೋಶದಂತೆ]] ಚೀನೀಯರು ತಮ್ಮ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನೆಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸುವಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಉತ್ಸುಕತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಚೀನಾದ [[ವಿಜ್ಞಾನ]] ಮತ್ತು [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] [[ಯೂರೋಪ್‌|ಯೂರೋಪ್‌ಗಿಂತ]] ಹಿಂದುಳಿದಿತ್ತು. ಈ ಹಿನ್ನಡೆಗೆ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು [[ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮತೋಲನ|ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮತೋಲನದಂತಹಾ]] ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣ ಗಳೆಡೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. PRCಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಚೀನಾವು ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದು ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕಡೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಕೊಡುತ್ತಿದೆ. ==ಹಾಂಗ್ಕಾಂಗ್ ಝುಹೈ ಮಕಾವು ಸೇತುವೆ== [[File:West section of Hong Kong-Zhuhai-Macau Bridge (20180902174105).jpg|320px|thumb|ಹಾಂಗ್ಕಾಂಗ್-ಝುಹೈ-ಮಕಾವು ಸೇತುವೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ವಿಭಾಗ]] *[[ಹಾಂಗ್ಕಾಂಗ್-ಝುಹೈ-ಮಕಾವು ಸೇತುವೆ]] ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆ. *ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸಮುದ್ರ ಮೇಲ್ಸೇತುವೆ ಸೇತುವೆ ದಿ.೨೩-೧೦-೨೦೧೮ರಂದು ಬಳಕೆಗೆ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು. ಆ ಸೇತುವೆಯ ಉದ್ದ (ನೀರಿನಡಿ ಸುರಂಗ ಸೇರಿ) 55 ಕಿ.ಮೀ. ಕೋಟಿ. ಆ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವೆಚ್ಚರೂ.1.5 ಲಕ್ಷಕೋಟಿ ರೂ. ಅದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ (ಈ ಮೊದಲು 3 ಗಂಟೆ ಸಮಯ ಬೇಕಿತ್ತು) ಈಗ 30 ನಿಮಿಷ. ಅದು ಮೂರು ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು. ಕೃತಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅದರ ಎರಡು ಭೂಭಾಗಗಳ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 10 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಅಡಿ. ಅದು ಹಾಂಕಾಂಗ್– ಮಕಾವ್–ಚೀನಾದ ಜುಹೈಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. *ಈ ನದಿಯು ಪರ್ಲ್ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ಸೇತುವೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಿ.ಸಿ.ಟಿ.ವಿ ಕ್ಯಾಮರಾ ಅಳವಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಸೇತುವೆ ನಿಗಾಕ್ಕೆ, ಭಯೋತ್ಪಾದನಾ ತಡೆಗೆ ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಯಿಂದ ಸದಾ ನೆಡೆಯುವುದು. ಅದು 2009ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು ಯೋಜನೆಯಂತೆ 2016ರಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಬೇಕಿತ್ತು. ===ನಿರ್ಮಾಣ=== *ನಿರ್ಮಾಣದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 18 ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ 4 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಉಕ್ಕನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. (60 ಐಫೆಲ್ ಟವರ್ ಪ್ರಮಾಣ). ಈ ಸೇತುವೆಗೆ ಭೂಕಂಪ ಮತ್ತು ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಹೊಡೆತ ತಾಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇದೆ. ಈ ಸೇತುವೆಯನ್ನು 2030 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ 29 ಸಾವಿರ ವಾಹನಗಳು ಹಾಗೂ 1.26 ಲಕ್ಷ ಜನರು ಬಳಕೆ ಮಾಡಬಹುದೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾಂಕಾಂಗ್‌, ಮಕಾವ್ ಜತೆ ಚೀನಾದ 9 ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮೂಲಕ ‘ಗ್ರೇಟರ್ ಬೇ ಏರಿಯಾ’ ನಿರ್ಮಾಣ ಚೀನಾದ ಉದ್ದೇಶ.<ref>[https://www.prajavani.net/worlds-longest-bridge-583114.html ಚೀನಾ: ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆ ಬಳಕೆಗೆ ಮುಕ್ತ;: 23 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018,]</ref> ==ನೋಡಿ== *ಚೀನಾದ [[ವೈ-20 ವಿಮಾನ]] *[http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/22/467487.html ಶೇಖರ್‌ ಗುಪ್ತ;ಚೀನಾ ಎಂಬ ಆಷಾಢಭೂತಿ;22 Jan, 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125142547/http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/22/467487.html |date=2017-01-25 }} == ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ == {{sisterlinks}} {| style="width:60%" {{col-3}} * ಚೀನಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗಗಳು * ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ|ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ * ಚೀನಾದ ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪ|ಚೀನಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ/ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿ * ಚೀನಾದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ|ಚೀನಾದ ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನ * ಚೀನಾದ ಪಂಚಾಂಗ * ಚೀನಾದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ * ಚೀನಾದ ಡ್ರಾಗನ್‌ * ಚೀನಾದ ಆರ್ಥಿಕತೆ * ಚೀನಾದ ಭೂಗೋಳ|ಚೀನಾದ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ * ಚೀನಾದ ಭಾಷೆಗಳು * ಚೀನಾದ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ * ಚೀನಾದ ವೈದ್ಯಕೀಯ {{col-3}} * ಚೀನಾದ ಹೆಸರು * ಚೀನಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ * ಚೀನಾದ ಹೊಸ ವರ್ಷ * ಚೀನಾದ ಜನರು * ಚೀನೀ ಮಾನಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಘಟಕಗಳು * ಚೀನಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ * ಫೆಂಗ್‌ಹುವಾಂಗ್‌ * ನಿಷೇಧಿತ ನಗರ * ಚೀನಾದ ಅಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಇತಿಹಾಸ * ಚೀನಾದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು {{col-3}} * ಚೀನಾದ ಶೋಧನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಚೀನಾದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಚೀನಾದ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಚೀನಾದ ಅಭಿನಂದನಾರ್ಹರ ಪಟ್ಟಿ * ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಚೀನಾದ ಅಧೀನ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರ್ದ್ರತೆ ಹೊಂದಿರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರವಾರು ಪಟ್ಟಿ#ಚೀನಾ|ಚೀನಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರ್ದ್ರತೆ ಹೊಂದಿರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಚೀನಾದ ಸೇನಾ ಇತಿಹಾಸ * ದೇಶಾಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಚೀನೀಯರು|ದೇಶಾಂತರ ಹೋದ ಚೀನೀಯರು * ಬೇಸಿಗೆ ಅರಮನೆ {{col-end}} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|2|group=nb}} == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.china.org.cn/ China.org.cn] ಚೀನಾದ ವಾರ್ತೆ, ಹವಾಮಾನ, ವ್ಯವಹಾರ, ಪ್ರವಾಸ, ಭಾಷಾ ತರಗತಿಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು * {{CIA World Factbook link|ch|China}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/china.htm ಚೀನಾ] ''UCB ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಗ್ರಂಥಾಲಯ'' ಗಳಿಂದ * {{dmoz|Regional/Asia/China}} * {{wikiatlas|China}} * {{wikivoyage|China}} * [http://www.state.gov/p/eap/ci/ch/ ಚೀನಾ] U.S. [[ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯ|ವಿದೇಶಾಂಗ ಖಾತೆ]]ಯಿಂದ ಮಾಹಿತಿ * [http://www.export.gov/china/policyadd/OCEA.asp?dName=policyadd U.S. ವಾಣಿಜ್ಯ ಇಲಾಖೆ, ಚೀನಾ ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಚೇರಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825045716/http://www.export.gov/china/policyadd/OCEA.asp?dName=policyadd |date=2009-08-25 }} * [http://www.chinaontv.com/index.php/map ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಮತ್ತು ನಗರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಂಟರ್‌-ಆಕ್ಟೀವ್‌ ಚೀನಾ ಭೂಪಟ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017102811/http://www.chinaontv.com/index.php/map |date=2008-10-17 }} * [http://chinadigitaltimes.net/ ಚೀನಾ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌], ಬರ್ಕ್‌ಲಿಯಲ್ಲಿನ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಗ್ರಾಜ್ಯುಯೇಟ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಜರ್ನಲಿಸಂನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ಚೀನೀ ವಾರ್ತಾ ಪೋರ್ಟಲ್‌. * [http://www.chinaworker.info/ ಚೀನೀ ಕಾರ್ಮಿಕ] * [http://www.chinanewtravel.com/China-Map/ ಚೀನಾದ ಭೂಪಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121020455/http://www.chinanewtravel.com/China-Map/ |date=2008-11-21 }} * [http://www.chinaa2z.com/ ChinaA2Z.Com, ನಿಮ್ಮ ಅಧಿಕ ನಂಬಿಕಾರ್ಹ ಚೀನಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ] * [http://www.nyinquirer.com/nyinquirer/2006/10/chinas_21st_cen.html NY ಇನ್‌ಕ್ವೈರರ್‌: ಚೀನಾದ 21ನೇ ಶತಮಾನ] {{coord|35|00|N|105|00|E|type:country|display=title}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾ|*]] [[ವರ್ಗ:ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ]] [[et:Hiina#Hiina Rahvavabariik]] erc14l8qrq1vn5hbf5r845m6f1diol7 ಸೊರಬ 0 12703 1430857 1430581 2026-09-30T10:50:00Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430857 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2014}} {{Infobox ಊರು | name = ಸೊರಬ | native_name = | native_name_lang = kn | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ನಗರ]] | image_skyline =Old Kannada inscription (left-800AD and right-797 AD) of Rashtrakuta King Govinda III at Mavali.jpg | image_caption =ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಗೋವಿಂದ III, ಮಾವಲಿ ಕಲ್ಬರಹ. | pushpin_map = India Karnataka | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Karnataka, India | coordinates = {{coord|14.38|N|75.1|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = {{flag|ಕರ್ನಾಟಕ}} | subdivision_type3 = ಜಿಲ್ಲೆ | subdivision_name3 = [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] | subdivision_type2 = ಪ್ರದೇಶ | subdivision_name2 = [[ಮಲೆನಾಡು]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | governing_body = ಪುರಸಭೆ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 580 | population_total = 7424 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ನುಡಿ | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ]] | timezone1 = [[India Standard Time|IST]] | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code =577429 | registration_plate = KA-15 ಸಾಗರ | website = | footnotes = |subdivision_type4=ವಿಭಾಗ|subdivision_name4=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]|subdivision_type5=ಉಪ ವಿಭಾಗ|subdivision_name5=[[ಸಾಗರ]]}} '''ಸೊರಬ'''ವು [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು [[ತಾಲೂಕು]]. [[ದಂಡಾವತಿ ನದಿ]] ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಇದು ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಅಂದಾಜು ೫೮೦ [[ಮೀಟರ್]] ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರದಿಂದ ೮೫ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಸೊರಬದ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ಸೊರಬ, ಸೊರಂಬ ಎಂದು ಹನ್ನೊಂದನೆ ಶತಮಾನದ ಹಳೇಸೊರಬದ ಕಲ್ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಹಿರೇಶಕುನ, ಚಿಕ್ಕಶಕುನ, ಕೊಡಕಣಿ, ಮರುರೂ, ಹಾಗೂ ಹಳೇಸೊರಬ ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೆರೆ ಈಗಿನ ಸೊರಬ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಸೊರಬವು 14.38 ° N 75.1 ° E ನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದು [[ಸಮುದ್ರ]] ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸರಾಸರಿ 580 [[ಮೀಟರ್]] (1902 ಅಡಿ)ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ <ref>https://books.google.co.in/books?id=krgBAAAAYAAJ&rview=1&vq=soraba&pg=PA481&ci=46,32,889,1408&source=bookclip&redir_esc=y</ref>. ಸೊರಬ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲೂಕು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲೂಕು, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಸಿದ್ಧಾಪುರ]] ,[[ಸಿರ್ಸಿ]] ತಾಲೂಕು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಹಾನಗಲ್]] [[ಹಿರೇಕೇರೂರು|ಹಿರೇಕೆರೂರು]] ತಾಲೂಕುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆಯಲ್ಪಟಿದೆ. ==ಹವಾಮಾನ== ಇಲ್ಲಿನ ಹವಾಮಾನ ಉಷ್ಣವಲಯವಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಕೊಪ್ಪನ್-ಗೈಜರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಎವ್ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೊರಬದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ತಾಪಮಾನವು 24.6&nbsp;°C ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ 1583 ಮಿಮೀ ಮಳೆ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ <ref>https://en.climate-data.org/location/492401/</ref>. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ == ೨೦೦೧ರ [[ಜನಗಣತಿ]]ಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿ೨,೦೦,೮೦೯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಮೂದಾಗಿದ್ದು, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 11% ರಷ್ಟು 6 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರು <ref>http://www.census2011.co.in/data/subdistrict/5516-sorab-shimoga-karnataka.html</ref>. ೫೧:೪೯ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸೊರಬ ಸರಾಸರಿ 78.67% ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ (ಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷರತೆ 85.63% ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಕ್ಷರತೆ 71.62%)<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf</ref>. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರ ಮುಖ್ಯ ಜೀವನಾಧಾರ ಕೃಷಿ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೃಷಿಕರೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು. ಭತ್ತ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆ ಇದಲ್ಲದೆ ಅಡಿಕೆ, ಶುಂಠಿ, ಜೋಳ, ಬಾಳೆ ಕೂಡ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತ == ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು == # '''<big>[[ದಂಡಾವತಿ ನದಿ]]</big>''' # '''<big>[[ವರದಾ ನದಿ]]</big>''' == ಪ್ರಮುಖ ಸಮುದಾಯಗಳು == # [[ದೀವರು]] (ಹಾಲಕ್ಷತ್ರೀಯ ಅಥವ ಹಳೇಪೈಕ) # [[ಸಾದರ ಲಿಂಗಾಯತ]] # [[ಹವ್ಯಕ]] # [[ಗುಡಿಗಾರ ಸಮಾಜ|ಮೈಸೂರು ಗುಡಿಗಾರು]] # [[ಮಡಿವಾಳ]] ==ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ== ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಕಾಲೇಜು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಒಂದು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿದ್ಯಾಲಯ(ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್), ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು ಕೂಡ ಇದೆ. == ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗ == * [[ಬಗನಿ]] * [[ದೇವದಾರು]] * [[ಜುಮ್ಮಿನ ಮರ]] * [[ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರ]] * [[ಸಾಗುವಾನಿ]] * [[ತುಂಬ್ರಿ ಹಣ್ಣು]] * [[ಮುರುಗಲ ಹಣ್ಣು]] * [[ಜಂಬೆ]] * [[ಬರ್ಕ]] * [[ಕಡವೆ]] * [[ಕಾಡುಕೋಣ]] * [[ಕಾಡು ಕುರಿ]] * [[ಹುಲಿ|ಪಟ್ಟೆ ಹುಲಿ]] * [[ಚಿರತೆ|ಚಿಟ್ಟೆ ಹುಲಿ]] * [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]] * [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] * [[ದೊಡ್ಡ ದಾಸಮಂಗಟ್ಟೆ]] * [[ಮಂಗಟ್ಟೆ]] * [[ಹದ್ದು]] * [[ಕಾಡು ಬೆಕ್ಕು]] * [[ಹಾರುವ ಬೆಕ್ಕು]] == ಸೊರಬ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು == # [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] # [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] # [[ಕುಬಟೂರು]] # ಉದ್ರಿ # ಬಿಳಗಿ ಕೆರೆ # ಸೋಮೇಶ್ವರ ಗುಡಿ, ಪುರ # ರಾಮೇಶ್ವರ ಗುಡಿ, ಕೂಪಗಡ್ಡೆ ==ಇತರ ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು== # [[ಕೆಳದಿ]], # [[ನಾಡಕಲಸಿ]] # [[ಇಕ್ಕೇರಿ]], # [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]], # [[ಬನವಾಸಿ]] # [[ಸಿರ್ಸಿ]] # [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] # [[ತಾಳಗುಂದ]] # [[ಬಂದಳಿಕೆ]] == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == * [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] * [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] * [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] * [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] * [[ಪ್ರಸನ್ನ]] * [[ಬಿ ಸಿ ಪಟೇಲ್]] * [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] * [[ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] * [[ಕೆ ಜಿ ಶಿವಪ್ಪ]] * [[ಶ್ರೀ ಅವಧುತ್ತ ಕಲ್ಲಪ್ಪ ಸ್ವಾಮಿ]] * [[ಮೋಹನ ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] ==ಸೊರಬ ತಾಲೂಕಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳು== # [[ಗುಡವಿ]] # [[ನಡಹಳ್ಳಿ]] # [[ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಚೀಲನೂರು]] # [[ಶಿಗ್ಗಾ]] # [[ಕಾನ್ ಬೈಲ್]] # [[ಜಡೆ]] # [[ಹಾಲಗಳಲೆ]] # ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ # ಹೊಳೆ ಜೋಳದಗುಡ್ಡೆ #ದ್ವಾರಹಳ್ಳಿ #ದುಗ್ಲಿ #ದುಗ್ಲಿ ಹೊಸೂರು ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸೊರಬ ತಾಲೂಕು]] [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} odkmt72glpysr3lgfcsf8lbz2f6v8g6 ಅಮರನಾಥ್ 0 15820 1430676 1335091 2026-09-29T17:26:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430676 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Cave Temple of Lord Amarnath.jpg|thumb|right|200px|ಅಮರನಾಥ ಗುಹೆ ದೇವಾಲಯ]] [[File:Amarnath Yatra Camp.jpg|thumb|]] '''ಅಮರನಾಥ್''' [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]ದ ದೇವ [[ಶಿವ]]ನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವ, [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಗುಹೆ ದೇವಾಲಯ. ಸುಮಾರು ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಿರಬಹುದೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣ]]ದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಮಂಜಿನ ಗೆಡ್ಡೆಯೊಂದು (stalagmite) [[ಲಿಂಗ]]ದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೩,೮೮೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಶ್ರೀನಗರ]]ದಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೪೧ ಕಿ.ಮಿ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅಮರನಾಥ ಪದದ ಅರ್ಥ ಅಮರ ಅಂದರೆ ಚಿರಂಜೀವಿ ಹಾಗು ನಾಥ ಅಂದರೆ ದೇವರು ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳವು ಅಮರನಾಥ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.jktourism.org/cities/kashmir/amarnath/index.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-07-13 |archive-date=2006-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616001049/http://www.jktourism.org/cities/kashmir/amarnath/index.htm |url-status=dead }}</ref> ==ಅಮರನಾಥ ದೇವಾಲಯ== ಅಮರನಾಥ ಮೂಲತಃ ಒಂದು ಗುಹಾ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು ವರ್ಷದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶಿವಲಿಂಗವು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಿಂದ ರೂಪಗೊಳ್ಳುವುದು ವಿಶೇಷ. ಹಿಂದೂ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅಮರನಾಥ ಅತಿ ಮಹತ್ವದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಶ್ರೀನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದ ಅಮರ್ನಾಥ ಗುಹೆಯು ನಮ್ಮ ಶಿವನಿಗೆ ಮುಡಿಪಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ 3888 ಮೀ. (12,756 ಅಡಿಗಳು) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ಗುಹೆಗಳು ಸುಮಾರು 5,000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಪುರಾತನವಾದುದು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅಮರ್ನಾಥ್ ಗುಹೆಯ ಉದ್ದ, ಎತ್ತರ ಹಾಗು ಅಗಲವು ಕ್ರಮವಾಗಿ 60ಅಡಿ, 15ಅಡಿ ಮತ್ತು 30ಅಡಿ. ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ರೂಪಗೊಂಡಂತಹ ಹಿಮದ 'ಶಿವಲಿಂಗ' ವಿದ್ದು ಸಹಸ್ರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಪುನಿತರಾಗಲು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/2005/05/30/stories/2005053009340300.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112133904/http://www.thehindu.com/2005/05/30/stories/2005053009340300.htm |archive-date=2016-01-12 |url-status=dead}}</ref> [[File:Lord Amarnath.jpg|thumb|420px|ಅಮರನಾಥ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಮದ ಲಿಂಗ]] ==ಹಿನ್ನಲೆ== ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ,ಪ್ರಕೃತಿ, ಪರ್ವತ ಕಾಡು ಮನುಷ್ಯ, ಸಂಸಾರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ ಆ ನಂತರ ಕ್ರಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ದೇವತಾ, ಋಷಿ, ಪೂರ್ವಪಿತೃ, ಗಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಸರ್ಪ,ಯಕ್ಷ,ಭೂತಗಣ,ಕೂಷ್ಮಾಂಡ,ಭೈರವ,ಹದ್ದು,ದಾನವಾದಿಗಳೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದವು.ಹೀಗೆ ಹೊಸ ಪ್ರಕಾರದ ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲರ ಜೀವಗಳು ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳುಶ್ರೀ ಸದಾಶಿವನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ, ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ,ನಮ್ಮನ್ನು ಮೃತ್ಯು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ,ಅದು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಾಧಿಸದಂಥ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದಾಗ ಸದಾಶಿವನು ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮೃತ್ಯುಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅಭಯವಿತ್ತು ತನ್ನ ಶಿರದಿಂದ ಚಂದ್ರಮನನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಜೀವದೃವ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಡಿ ಇದು ನಿಮ್ಮ ಮೃತ್ಯುರೋಗದ ಔಷಧಿ ಎಂದನು. “ಹೇ ದೇವಿ,ಈ ಚಂದ್ರಕಲೆಯನ್ನು ಹಿಂಡಿದ ಪರಿಣಾಮ ಪವಿತ್ರ ಅಮೃತದ ಧಾರೆಯೇ ಹರಿಯಿತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಧಾರೆಯು ಅಮರಾವತಿ ನದಿಯಾಗಿದೆ”.…ಚಂದ್ರಕಲೆಯನ್ನು ಹಿಂಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಮೈಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಹನಿಗಳು ಒಣಗಿ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದವು, ಆ ಅಮೃತ ಬಿಂದುಗಳ ಕಣಗಳೇ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭಸ್ಮವು. ದೇವತೆಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರೀತಿ ತೋರುತ್ತ ಸದಾಶಿವನು ದ್ರವೀಭೂತವಾದನು. ಜಲಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಸದಾಶಿವನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ನತಮಸ್ತಕರಾಗಿ ನಮಿಸಿದರು. ನಂತರ ಸದಾಶಿವನು ಭಾವವಿಭೋರನಾಗಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪುನ: ಅವರಿಗೆ ತೋರಿದನು. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ (ಕೃಷ್ಣ-ಶುಕ್ಲ) ಅಮೃತ ದ್ರವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಘನೀಭೂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಹೇಳಿದ: “ಹೇ ದೇವತೆಗಳೇ ನೀವು ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹಿಮಲಿಂಗ ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೀರಿ.ಇಂದಿನಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಅನಾದಿಲಿಂಗ ಶರೀರವು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಮರೇಶ ಎಂಬುದಾಗಿ ಖ್ಯಾತವಾಗುವದು.ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿಮಗಿನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ ನೀವಿಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಅಮರರಾಗಿ ಶಿವರೂಪವಾಗಿರಿ”.ಈ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ದಿನದಿಂದ ಸದಾಶಿವನು ಲೀನವಾಗಿ ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ಇರತೊಡಗಿದನು. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, “ಹೇ ಮಹೇಶ್ವರಿ,ಗರ್ಭಪಾತ ಮಾಡಿಸುವವನು, ಗುರುವಿನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನೇರುವವನು,ಮದಿರೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು,ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕದಿಯುವವನು,ಗೋಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವವನು,ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವವನೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಮರನಾಥನ ರಸಮಯಲಿಂಗ ಶರೀರದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ್ದೇ ಆದರೆ ಅವನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2176165.stm</ref> ""ಒಂದೆ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಒಮ್ಮೆ ಪಾರ್ವತಿಯು ತನ್ನ ಪತಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು, ತನಗೆ ಅಮರತ್ವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದರನ್ವಯ ಪರಶಿವನು, ಯಾರೂ ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಗುಹೆಗೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. "" ==ಪ್ರವಾಸದ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ಸಮಯ == ಜುಲೈ ಹಾಗು ಅಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಸೂಕ್ತವಾದುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಮೇ ಯಿಂದ ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. == ಭದ್ರತೆ== ಭಾರತೀಯ ಪ್ಯಾರಮಿಲಿಟರಿ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಮೀಸಲು ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಯ ಕಟ್ಟುಬದ್ಧಾದ ರಕ್ಷಣೆಯು ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕಿದ್ದು, ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಗಮನದಲ್ಲಿಡಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಈ ಎರಡೂ ಇಲಾಖೆಗಳಿಂದ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಈ ತಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ==ತಲುಪುವ ಬಗೆ == ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಿರುವ ಅಮರನಾಥವು ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 141 ಕಿ.ಮೀ ಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ಪಟ್ಟಣದ ಮೂಲಕ ಚಾರಣ ಮಾಡುತ್ತ ತಲುಪಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಲು ಮೊದಲಿಗೆ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ತಲುಪಬೇಕು. ಜಮ್ಮು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀನಗರಗಳಿಂದ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಬಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಜಮ್ಮುವಿನಿಂದ ಬೆಳಿಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ತೆರಳಲು ಬಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ಜಮ್ಮುವಿನಿಂದ 315 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಶ್ರೀನಗರದಿಂದ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ 96 ಕಿ.ಮೀ ಗಳಷ್ಟು ದೂರವಿದ್ದು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದಾಗಿದೆ. ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ನಿಂದ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ನಿಂದ ಚಂದನ್ವಾರಿಗೆ ತೆರಳಬೇಕು. ಇದು 16 ಕಿ.ಮೀ ಗಳಷ್ಟು ದೂರವಿದೆ. ಮಿನಿ ಬಸ್ಸುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸೇವೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಾಗಿ ಫಲಾಹಾರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಚಳಿ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊಂಚ ಅಭಾವವಿರುವುದರಿಂದಸಾಕಷ್ಟು ಜಾಗರೂಕತೆ ವಹಿಸಬೇಕು.ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತೆರಳಿದರೆ ಅವಶ್ಯಕ. ==ನಿಯಮಗಳು == ಅಮರನಾಥ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಮೊದಲಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಗಿನ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಅಮರನಾಥ ಯಾತ್ರೆಯ ಅರ್ಜಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪ್ಯಾರಮಿಲಿಟರಿ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಮೀಸಲು ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಯ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಮರನಾಥಕ್ಕೆ ತೆರಳುವ ಪ್ರತಿ ಯಾತ್ರಿಯೂ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾವಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿರಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಾಗದಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಮರನಾಥ್ ಯಾತ್ರಾ ಶ್ರೈನ್ ಬೋರ್ಡ್ ನಿಂದ ಪಡೆದು ವಿವರಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ ಮರಳಿ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಶ್ಮೀರ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನ ಶಾಖೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ವಯಸ್ಸು ೧೩ ರಿಂದ ೭೫ ರ ಮಿತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕು ಮತ್ತು 6ತಿಂಗಳು ತುಂಬಿದ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲಾ. ಜೋತೆಗೆ ಅರ್ಜಿಶುಲ್ಕ ಸೇವವೆಚ್ಚ ಅಂಚೆವೆಚ್ಚಗಳನ್ನುಬರಿಸಬೇಕಿರುತ್ತದೆ..ಅಮರನಾಥ ಯಾತ್ರೆಗಾಗೆ ಹಲವು ಟ್ರಾವೆಲ್ಸ್ ಎಜೆನ್ಸಿಯವರು ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಅವರನ್ನು ಸಹ ನೀವು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು ಆದರೆ ಎಚ್ಚರ ಹಲವಾರು ಯಾತ್ರಿಗಳು ಮೋಸವಾಗಿರು ಘಟನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ==ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಕ್ಕೆ== ಚಿತ್ರ-ನಕ್ಷೆ::[https://timesofindia.indiatimes.com/india/amarnath-yatra-begins-heres-all-you-want-to-know-about-it/articleshow/70023057.cms Amarnath Yatra begins; here's all you want.. Updated: Jul 1, 2019,] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] 6py78fytkcfzdlp5bi2jgjxtm60j4oo ಗಾಳಿಪಟ (ಚಲನಚಿತ್ರ) 0 16010 1430826 1344827 2026-09-30T08:28:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430826 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಚಲನಚಿತ್ರ | ಚಿತ್ರದ ಹೆಸರು = ಗಾಳಿಪಟ | ಚಿತ್ರ = [[Image:galipata.jpg]] | ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವರ್ಷ = [[:ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೦೮ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು|೨೫.೦೧.೨೦೦೮]]| ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ = ಎಸ್.ಪಿ.ಆರ್.ಎಂಟರ್ ಟೈನ್ ಮೆಂಟ್ಸ್ (ಇಂಡಿಯಾ) ಪ್ರೈ.ಲಿ. | ನಾಯಕ(ರು) = [[ಗಣೇಶ್]], [[ದಿಗಂತ್ (ನಟ)|ದಿಗಂತ್]], [[ರಾಜೇಶ್ ಕೃಷ್ಣನ್]] | ನಾಯಕಿ(ಯರು) = [[ಡೈಸಿ ಬೋಪಣ್ಣ]], [[ನೀತೂ ಶೆಟ್ಟಿ|ನೀತು]], [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] , | ಪೋಷಕ ನಟರು = [[ಅನಂತನಾಗ್]], ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್ | ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶನ = [[ವಿ.ಹರಿಕೃಷ್ಣ]] | ಚಿತ್ರಗೀತೆ ರಚನೆ = [[ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]]| ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ = | ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಣ = ಆರ್.ರತ್ನವೇಲು | ನೃತ್ಯ = ಮದನ್ ಹರಿಣಿ, ಶಂಕರ್| ಸಾಹಸ = ರವಿವರ್ಮಾ | ಸಂಕಲನ = ಸುರೇಶ್ ಅರಸ್ | ನಿರ್ದೇಶನ = [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] | ಕಥೆ = [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] | ಚಿತ್ರಕಥೆ = [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] | ಸಂಭಾಷಣೆ = [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] | ನಿರ್ಮಾಪಕರು = ಎನ್.ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್ | ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು = | ಇತರೆ ಮಾಹಿತಿ = }} '''ಗಾಳಿಪಟ''' [[ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ]]ಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] ನಿರ್ದೇಶಿದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ. ಚಿತ್ರದ ಭಾರೀ ತಾರಾಗಣದಿಂದಾಗಿ ಚಿತ್ರವು ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿಸಿತ್ತು. ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ ಖ್ಯಾತಿಯ [[ಗಣೇಶ್]], [[ದಿಗಂತ್]] ಅವರು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹೆಸರಾಂತ ಗಾಯಕ [[ರಾಜೇಶ್ ಕೃಷ್ಣನ್]] ಜೊತೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಡೈಸಿ ಬೋಪಣ್ಣ]], [[ನೀತೂ ಶೆಟ್ಟಿ|ನೀತು]] ಮತ್ತು [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] ಜೊತೆ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ''ಸೂಪರ್ ೩೫'' ಫಾರ್ಮ್ಯಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ. ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಈ ಚಿತ್ರವು ೧೭೫ ದಿನಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ೫೬ನೇ ''ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಸೌತ್'' ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ೧೧ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ, ಇದು ಮೂರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ (ಗಣೇಶ್), ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ([[ವಿ.ಹರಿಕೃಷ್ಣ]]) ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತರಚನೆಕಾರ ([[ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]]). == ತಾರಾಗಣ == * [[ಗಣೇಶ್]] - ಗಣೇಶ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ದಿಗಂತ್]] - ದಿಗಂತ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ರಾಜೇಶ್ ಕೃಷ್ಣನ್]] - ಕಿಟ್ಟಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ಡೈಸಿ ಬೋಪಣ್ಣ]] - ಸೌಮ್ಯಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ನೀತೂ ಶೆಟ್ಟಿ|ನೀತು]] - ನೀತು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] - ಪಾವನಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]] - ಕೋದಂಡರಾಮ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್ - ಪದ್ಮಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ರಂಗಾಯಣ ರಘು]] * [[ಸುಧಾ ಬೆಳವಾಡಿ]] * ರಾಜಾರಾಮ್ * ದಯಾಳ್ ಪದ್ಮನಾಭನ್ * ಅಶ್ವತ್ಥ್ ನೀನಾಸಂ * ವಾಣಿಶ್ರೀ ==ನಿರ್ಮಾಣ== ===ಬೆಳವಣಿಗೆ=== ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ''[[ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ]]'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] ಜನವರಿ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="fb1">{{cite news|title=Ganesh hero of Gaalipata|url=http://www.filmibeat.com/kannada/news/2007/gaalipata-ganesh-yogaraj-bhat-160607.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004160757/http://www.filmibeat.com/kannada/news/2007/gaalipata-ganesh-yogaraj-bhat-160607.html|archive-date=4 October 2015|access-date=3 October 2015|publisher=filmibeat.com|date=16 June 2007}}</ref>ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಜೂನ್ ೨೦೦೭ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್ ನಿರ್ಮಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="fb2">{{cite news|title=Yogaraj Bhat to direct Puneeth|url=http://www.filmibeat.com/kannada/news/2007/puneeth-yogaraj-bhat-070607.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004154747/http://www.filmibeat.com/kannada/news/2007/puneeth-yogaraj-bhat-070607.html|archive-date=4 October 2015|access-date=3 October 2015|publisher=filmibeat.com|date=7 June 2007}}</ref> ===ನಟ-ನಟಿಯರ ಆಯ್ಕೆ=== ಕಥೆಯು ಮೂರು ಸಮಾನಾಂತರ ಪುರುಷ ನಾಯಕರ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ ಭಟ್, [[ದಿಗಂತ್]] ಮತ್ತು ಗಾಯಕ [[ರಾಜೇಶ್ ಕೃಷ್ಣನ್]] ಅವರನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ದಿಗಂತ್ ಅವರು ಭಟ್ಟರ ''ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ್ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಟನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ನಂತರ ಜೂನ್ ೬ ರಂದು ಭಟ್ [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ನಾಯಕನಾಗಿ ನಟಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿರುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಮೂವರು ಪುರುಷ ನಾಯಕರ ಎದುರು, ನಟಿಯರಾದ [[ಡೈಸಿ ಬೋಪಣ್ಣ]], [[ನೀತೂ ಶೆಟ್ಟಿ]] ಮತ್ತು ಛಾಯಾ ಸಿಂಗ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಂತರ ಪುನೀತ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು [[ಗಣೇಶ್ (ನಟ)|ಗಣೇಶ್]] ಪಡೆದರು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಟ್ ಅವರ 'ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ' ಚಿತ್ರವು ಇನ್ನೂ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಭರ್ಜರಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಪುನೀತ್ ಮತ್ತು ಭಟ್ ನಂತರ ೨೦೧೧ರ [[ಪರಮಾತ್ಮ(ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪರಮಾತ್ಮ]] ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite AV media|people=Ganesh |date=5 April 2011 |title=TV9 - HEJJE GURUTHU WITH "GOLDEN STAR GANESH" - Full |language=kn |url=https://www.youtube.com/watch?v=1NfBKVvAYt0 |access-date=3 October 2015 |time=35:15 |publisher=[[TV9 Kannada]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314212723/https://www.youtube.com/watch?v=1NfBKVvAYt0 |archive-date=14 March 2016 }}</ref>ಕೆಲ ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಛಾಯಾ ಸಿಂಗ್ ಬದಲಿಗೆ [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಾಯಿತು. [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]], [[ಎಚ್. ಜಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ]], [[ರಂಗಾಯಣ ರಘು]], [[ಸುಧಾ ಬೆಳವಾಡಿ]], ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ, ಆರ್. ರತ್ನವೇಲು ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಮತ್ತು [[ವಿ.ಹರಿಕೃಷ್ಣ]] ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ig1">{{cite news|title=Bhavana Rao in Galipata |url=https://www.indiaglitz.com/bhavana-rao-in-galipata-kannada-news-32404.html |access-date=3 October 2015 |work=Indiaglitz |date=17 June 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030175133/http://www.indiaglitz.com/bhavana-rao-in-galipata-kannada-news-32404.html |archive-date=30 October 2015 |df=dmy }}</ref> == ಹಾಡುಗಳು == {| class="wikitable sortable " |- ! ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ ! ಹಾಡು ! ಗಾಯಕರು ! ಗೀತರಚನೆ |- | 1 | ''ಆಕಾಶ ಇಷ್ಟೆಯಾಕಿದೆಯೊ'' | ಟಿಪ್ಪು, ಕುನಾಲ್ ಗಾಂಜಾವಾಲ. | [[ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]] |- | 2 | ''ಮಿಂಚಾಗಿ ನೀನು ಬರಲು'' | [[ಸೋನು ನಿಗಮ್]]. | ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ |- | 3 | ''ನಧೀಂದೀಂ ತನ'' | [[ಚಿತ್ರಾ]]. | [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] |- | 4 | ''ಕವಿತೆ'' | [[ವಿಜಯ್ ಪ್ರಕಾಶ್]]. | ಹೃದಯಶಿವ |- | 5 | ''ಜೀವ ಕಳೆವ'' | [[ಸೋನು ನಿಗಮ್]]. | ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್ |- | 6 | ''ಆಹಾ ಬೆದರುಬೊಂಬೆ'' | [[ಉದಿತ್ ನಾರಾಯಣ್]], ಅನುರಾಧಾ ಶ್ರಿರಾಮ್. | ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ |} ==ಬಿಡುಗಡೆ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕೃತಿ== ''ಗಾಳಿಪಟ'' ಚಿತ್ರವು ಜನವರಿ ೧೮, ೨೦೦೮ ರಂದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್]], [[ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತು [[ಪುಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ೩೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಕೆ. ಸಿ. ಎನ್. ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್. ಡಿ. ಗಂಗರಾಜ್, ಕಮಿಷನ್ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿತರಿಸಿದರು.<ref name="ig3">{{cite news|title=Gaalipata going great|url=https://www.indiaglitz.com/gaalipata-going-great-kannada-news-36131.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031035510/http://www.indiaglitz.com/gaalipata-going-great-kannada-news-36131.html|archive-date=31 October 2015|access-date=4 October 2015|website=IndiaGlitz.com|date=24 January 2008}}</ref> ===ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ=== ''[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್]]'' ಗಾಗಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ನೃಪತುಂಗ ಎಸ್. ಕೆ. ಇದನ್ನು "ದೃಶ್ಯ ರಸದೌತಣ" ಎಂದು ಕರೆದರು ಮತ್ತು "ಅದ್ಭುತ ಸ್ಥಳಗಳು, ಸುಂದರವಾದ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಕೆಲಸ, ಉತ್ತಮ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಪ್ಲೇ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನಟರ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯದಿಂದ ಈ ಚಿತ್ರವು ಉತ್ತಮ ಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೆ, ಸರಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಹ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಕರು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಭಾಗದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೂ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವರು ಗಣೇಶ್ ಮತ್ತು ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಆರ್. ರತ್ನವೇಲು ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೈಲೈಟ್ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|author=Nrupathunga S. K. |title=Gaalipata |url=http://archive.deccanherald.com/DeccanHerald.com/Content/Jan192008/movies2008011847388.asp |website=Deccan Herald |access-date=2 October 2015 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003220614/http://archive.deccanherald.com/DeccanHerald.com/Content/Jan192008/movies2008011847388.asp |archive-date= 3 October 2015 }}</ref>''ರೆಡಿಫ್'' ನ ಆರ್. ಜಿ. ವಿಜಯಸಾರಥಿ ಅವರು ಇದನ್ನು "ಒಂದು ಕ್ಲಾಸ್ ಆಕ್ಟ್" ಎಂದು ಕರೆದರು ಮತ್ತು "ಭಟ್ ಅವರು ಈ ಮನರಂಜನಾ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಣಾ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಹಾಸ್ಯಮಯ, ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಗಣೇಶ್ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾ, "ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕ್ಯಾಮೆರಾಮನ್ ರತ್ನವೇಲು ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಕಲನಕಾರರಾದ ಸುರೇಶ್ ಅರಸ್ ಮತ್ತು ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶಕ ಶಶಿಧರ್ ಅಡಪ ಅವರಂತಹ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಸಹ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref name="ri1">{{cite web|author=R. G. Vijayasarathy |title=Galipata: A class act |url=http://www.rediff.com/movies/2008/jan/18ssgali.htm |website=Rediff |access-date=2 October 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516220301/http://www.rediff.com/movies/2008/jan/18ssgali.htm |archive-date=16 May 2012 }}</ref> ''[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]'' ಗಾಗಿ ಜಿ. ಎಸ್. ಕುಮಾರ್ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: "ಇದು ನಿರ್ದೇಶಕ ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಚಿತ್ರ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಮೇರುಕೃತಿ. ಈ ಪ್ರಣಯ ಕಥೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಅನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಣೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ." ಅವರು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕ ನಟರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|author=G. S. Kumar |title=Gaalipata (Kannada) Movie Review |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Gaalipata-Kannada/movie-review/2712791.cms |website=The Times of India |access-date=2 October 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315161200/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Gaalipata-Kannada/movie-review/2712791.cms |archive-date=15 March 2016 }}</ref> ==ಮುಂದಿನ ಭಾಗ== ವಿಭಿನ್ನ ತಾರಾಗಣದೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರದ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗವನ್ನು [[ಗಾಳಿಪಟ ೨ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಗಾಳಿಪಟ 2]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್ ಖಚಿತಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{citation|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/gaalipata-2-will-not-be-a-sequel-to-gaalipata/articleshow/67056762.cms|title=Gaalipata 2 will not continue from where the first film ended|date=2018-12-12|work=Times of India|access-date=18 January 2019|archive-date=27 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827044112/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/gaalipata-2-will-not-be-a-sequel-to-gaalipata/articleshow/67056762.cms?from=mdr|url-status=live}}</ref> ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ [[ಪವನ್ ಕುಮಾರ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಪವನ್ ಕುಮಾರ್]], [[ಗಣೇಶ್]] ಮತ್ತು [[ದಿಗಂತ್]], ಜೊತೆಗೆ ಶರ್ಮಿಳಾ ಮಾಂಡ್ರೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{citation|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2019/jan/09/gaalipata-2--begins-with-song-recording-at-arjun-janyas-studio-1922488.html|title=Gaalipata 2 begins with song recording at Arjun Janya's studio|date=2019-01-09|work=[[New Indian Express]]|access-date=18 January 2019|archive-date=19 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121223/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2019/jan/09/gaalipata-2--begins-with-song-recording-at-arjun-janyas-studio-1922488.html|url-status=dead}}</ref> ಗೀತರಚನೆಕಾರ [[ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]] ಕೂಡ ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರೆದು, [[ಅರ್ಜುನ್ ಜನ್ಯ]] ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Citation|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/yograj-bhat-and-arjun-janya-join-hands-first-time/articleshow/67263487.cms|title=Yograj Bhat and Arjun Janya join hands first time|date=2018-12-27|work=Banglore Mirror|access-date=18 January 2019|archive-date=19 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119122711/https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/yograj-bhat-and-arjun-janya-join-hands-first-time/articleshow/67263487.cms|url-status=live}}</ref> ==ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆ== ''ಗಾಳಿಪಟ'' ಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸು ಗಣೇಶ್ ಅವರನ್ನು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಅತ್ಯಂತ ಬೇಡಿಕೆಯ ನಟರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite book|last1=Shivkamal|first1=Aravind V.|title=Kannada Interview: Man With The Midas Touch|date=March 2011|publisher=Southscope|page=74|url=https://books.google.com/books?id=MBkXAOmQDhoC|access-date=21 August 2017|archive-date=27 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827044111/https://books.google.com/books?id=MBkXAOmQDhoC|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=5 Most sought after actors of 2008l|url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2009/kannada-actors-2008-020109.html|access-date=21 August 2017|work=filmibeat.com|date=2 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821162449/https://www.filmibeat.com/kannada/news/2009/kannada-actors-2008-020109.html|archive-date=21 August 2017}}</ref>ಅವರು ಈಗಾಗಲೇ ''[[ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ]]'' (೨೦೦೬), ''ಚೆಲುವಿನ ಚಿತ್ತಾರ'' (೨೦೦೭), ಮತ್ತು ''ಹುಡುಗಾಟ'' (೨೦೦೭) ಮತ್ತು ''[[ಕೃಷ್ಣ (೨೦೦೭ರ ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕೃಷ್ಣ]]'' (೨೦೦೭) ಮುಂತಾದ ಯಶಸ್ವಿ ಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್ ಅವರ ಸತತ ಎರಡು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ಈ ಮೂಲಕ ಭಾರಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡವು.<ref>{{cite news|last1=Lokesh|first1=Vinay|title=Ganesh in Yogaraj Bhat direction?|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Ganesh-in-Yogaraj-Bhat-direction/articleshow/22654049.cms|access-date=1 October 2015|work=The Times of India|date=17 September 2013|archive-date=1 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001155916/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Ganesh-in-Yogaraj-Bhat-direction/articleshow/22654049.cms|url-status=live}}</ref>ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ್ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಸರ ಧರಿಸಿ, ರೇಜರ್ ಬ್ಲೇಡ್ ಪೆಂಡೆಂಟ್ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದು ಪುರುಷ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಟ್ರೆಂಡ್ ಆಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.prajavani.net/news/article/2014/04/10/238288.html|title=ಕಾಸ್ಮೆಟಿಕ್‌ ಕಲಿಗಾಲ |last=N.|first=Vishakha|date=10 April 2014|access-date=22 February 2017|language=kn|trans-title=Cosmetic Kokoo|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222064738/http://www.prajavani.net/news/article/2014/04/10/238288.html|archive-date=22 February 2017}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ದಿಗಂತ್‌ಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರೇಕ್ ಆಗಿ ಸಾಬೀತಾಯಿತು,ನಂತರ ಅವರು ಭಟ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ [[ಮನಸಾರೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮನಸಾರೆ]] (2009), [[ಪಂಚರಂಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪಂಚರಂಗಿ]] (2010) ಮತ್ತು [[ಪರಪಂಚ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪರಪಂಚ]] (2015) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite news|author=Sahaja K. R.|title=Kannada Actor Diganth to Work in Yograj Bhat's Next|url=http://www.ibtimes.co.in/kannada-actor-diganth-to-work-in-yograj-bhat039s-next-542796|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216190243/http://www.ibtimes.co.in/kannada-actor-diganth-to-work-in-yograj-bhat039s-next-542796|archive-date=16 December 2014|access-date=1 October 2015|work=International Business Times|date=11 March 2014}}</ref> ಗಣೇಶ್ ಅವರು ದಿಗಂತ್ ಅವರನ್ನು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ದೂಧ್ ಪೇಡಾ' ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಅಡ್ಡಹೆಸರು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ 'ಚಾಕೊಲೇಟ್ ಹೀರೋ' ಎಂಬ ಟ್ಯಾಗ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last1=Suresh|first1=Sunayana|title=Kannada stars take on their character names|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kannada-stars-take-on-their-character-names/articleshow/46475532.cms|website=The Times of India|access-date=1 October 2015|archive-date=23 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823033749/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kannada-stars-take-on-their-character-names/articleshow/46475532.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Anien |first1=Tini Sara |title=My first movie was a disaster |url=http://www.deccanherald.com/content/368564/039my-first-movie-disaster039.html |website=Deccan Herald |access-date=1 October 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002081225/http://www.deccanherald.com/content/368564/039my-first-movie-disaster039.html |archive-date= 2 October 2015 }}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ನಟಿಯರಾದ ನೀತು ಮತ್ತು ಭಾವನಾ ರಾವ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸಾಬೀತಾಯಿತು.<ref>{{cite news|title=Bigg Boss 2: Neethu Rocks In The House|url=https://businessofcinema.com/regionalmovies/bigg-boss-2-neethu-rocks-house/157409|access-date=1 October 2015|publisher=businessofcinema.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706192937/http://businessofcinema.com/regionalmovies/bigg-boss-2-neethu-rocks-house/157409|archive-date=6 July 2014|date=2 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Rao |first1=Bindu Gopal |title=Destined to be an actor |url=http://www.deccanherald.com/content/415090/destined-actor.html |publisher=Deccan Herald |access-date=1 October 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002090455/http://www.deccanherald.com/content/415090/destined-actor.html |archive-date= 2 October 2015 }}</ref> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೋನು ನಿಗಮ್ ಹಾಡಿದ "ಮಿಂಚಾಗಿ ನೀನು ಬರಲು" ಹಾಡು, ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮುನ್ನಡೆಸಿತು, ಅವರು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಹಾಡುಗಳ ಭಾರಿ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಈಗಾಗಲೇ "ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಗಾಯಕ"ರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|title=Bollywood singers dominate Kannada film music|url=http://www.hindustantimes.com/regional-movies/bollywood-singers-dominate-kannada-film-music/story-eouS5O92THg3GTWZTKnrjP.html|work=Hindustan Times|access-date=22 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222061224/http://www.hindustantimes.com/regional-movies/bollywood-singers-dominate-kannada-film-music/story-eouS5O92THg3GTWZTKnrjP.html|archive-date=22 February 2017|date=15 May 2008}}</ref> ಈ ಹಾಡು, ಗೀತರಚನೆಕಾರ ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ ಅವರ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=He spells victory|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/he-spells-victory/article1418592.ece|website=The Hindu|date=14 June 2008|access-date=4 October 2015}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಮಿಂಚಾಗಿ ನೀ ಬರಲು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅದೇ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ]] ಒಂದು ಚಲನಚಿತ್ರವು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ದಿಗಂತ್ ಕೂಡ ನಾಯಕನಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite news|last1=Lokesh |first1=Vinay |title=Songs inspire Kannada film titles |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Songs-inspire-Kannada-film-titles/articleshow/22704605.cms |access-date=1 October 2015 |work=The Times of India |date=19 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504040713/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Songs-inspire-Kannada-film-titles/articleshow/22704605.cms |archive-date= 4 May 2016 }}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೦೮ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] pbt62p4u9disrbutj7ntet4fnwmx2ke ಕರಗ 0 18322 1430753 1340936 2026-09-30T02:25:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430753 wikitext text/x-wiki [[File:Huvina Karaga.jpg|250 px|right|ಹೂವಿನ ಕರಗ]] [[File:Kara Devots2.JPG|Right|thumb|250 px|ಕರಗ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ತಾದಿಗಳು]] '''ಕರಗ''' ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಜಾನಪದ]] ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಧರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆದಿಶಕ್ತಿ ಶ್ರೀ [[ದ್ರೌಪದಿ]]ಯನ್ನು, ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ( ತಿಗಳ ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಜನಾಂಗದವರು ಕುಲದೇವತೆಯಾಗಿ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ಅರ್ಥ ವಿವರಣೆ== ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಕರಗಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಿದೆ. ಆದಿಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಆರಾಧಿಸುವ ಹಲವಾರು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗ ಮಹೋತ್ಸವವೂ ಒಂದು. ಕರಗ(ಕರಕ) ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ 'ಕುಂಭ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಇದೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ಕರಗಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಿದೆ. ಕರಗದ ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರವೂ ಒಂದೊಂದು ಸಂಕೇತವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎನ್ನುವ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ. ಕ-ಕೈಯಿಂದ ಮುಟ್ಟದೆ, ರ-ರುಂಡದ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿ, ಗ-ಗತಿಸುವುದು (ತಿರುಗುವುದು) ಎಂಬ ಅರ್ಥ ವಿವರಣೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಕರಗ [[ಪೂಜೆ]] ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ವೈಭವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಕೋಲಾರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಆಚರಣೆ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕರಗ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ==ಚಿತ್ರಾ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು== ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಜನಾಂಗದವರು ಕಳಸ ಹೊತ್ತು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೇವರ ಹರಕೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಆಚರಣೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದ ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಚೈತ್ರ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಕರಗ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿವಿಧ ಪಂಗಡಗಳು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕುಲದೇವತೆಯಾಗಿ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವರಿಗೆ ಆದಿಶಕ್ತಿ. ಅವಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕರಗ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ತಿಗಳರ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮರಾಯ ಸ್ವಾಮಿ ದೇಗುಲಗಳಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಹ್ನಿ ಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕರಗ [[ಹಬ್ಬ|ಹಬ್ಬದ]] ಆಚರಣೆ ಹಿಂದೂ ತೂಗುತೇದಿಯ(ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‍) ಮೂದಲ ತಿಂಗಳ ಸಪ್ತಮಿ ಇಂದ ಶುರುವಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆ ೧೧ ದಿನಗಳ ಗಡುವಿನಲ್ಲಿ, ೩ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ತಾಯಿ ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮೊಡನೆ ಇರುತ್ತಾಳೆಂದು ತಿಗಳರ ನಂಬಿಕೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ತಿಗಳರ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಧರ್ಮರಾಯಸ್ವಾಮಿ ಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೊಂದು ದಿನಗಳ ಸಡಗರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೀಗಿರುತ್ತವೆ: ಈ ಉತ್ಸವದ ಆರಾಧನೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವವರು ತಿಗಳರು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು. ವಹ್ನಿಕುಲದವರು ಕಳಸ ಹೊತ್ತು [[ನೃತ್ಯ]] ಮಾಡುತ್ತಾ ದೇವರ ಹರಕೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಆಚರಣೆ ಇದಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದ ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಚೈತ್ರ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಕರಗ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿವಿಧ ಪಂಗಡಗಳು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕುಲದೇವತೆಯಾಗಿ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಇವರಿಗೆ ಆದಿಶಕ್ತಿ. ಅವಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕರಗ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ತಿಗಳರ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮರಾಯಸ್ವಾಮಿ ದೇಗುಲಗಳಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕರಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಹೊರುವ ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮನೆತನದ ಹಿರಿಯ ಪೂಜಾರಿಗಳು ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಗೌಪ್ಯವಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ದೈಹಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸುವುದು ಕುಲಕ್ಕೆ ಕೇಡು; ದೇಶಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿಲುವಾಗಿದೆ. ==ಕಥಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ== ಕರಗ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುವ ಒಂದು ಐತಿಹ್ಯ ಹೀಗಿದೆ: ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಸಮರದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಮಾರ್ಛಿತಳಾಗಿ ಬಿದ್ದಳಂತೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿ ಬಿದ್ದದ್ದು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಗೆ ಎಚ್ಚರ ಬಂದು ನೋಡಿದಾಗ ತಿಮಿರಾಸುರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಆದಿಶಕ್ತಿಯ ರೂಪವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ತಿಮರಾಸುರನನ್ನು ಸದೆ ಬಡಿಯಲು, ತನ್ನ ತಲೆಯಿಂದ ‘ಯಜಮಾನ’ರನ್ನು, ಹಣೆಯಿಂದ ‘ಗಣಾಚಾರಿ’ಗಳನ್ನು, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ‘ಗೌಡ’ರನ್ನು, ಬಾಯಿಯಿಂದ ‘ಗಂಟೆಪೂಜಾರಿ’ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ‘ವೀರಕುಮಾರ’ರನ್ನು ಸೃಷ್ಥಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಆ ರಕ್ಕಸನ ಎದಿರು ಹೋರಾಡಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ ಆದಿಶಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಾರದಂತೆ [[ಕೈಲಾಸಂ|ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ]] ಹೋಗುವುದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದುಗುಡ ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಹೋಗದಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೃಷ್ಣನು ಅವರಿಗೆ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕತ್ತಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಎದೆಗೆ ತಿವಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ (ಇದನ್ನು ಕರಗ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ‘ಅಲಗುಸೇವೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ) “ನಮಗೆ ನೀನಲ್ಲದೆ ಇನ್ಯಾರು ದಿಕ್ಕು, ಹೋಗದಿರು” ಎಂದು ಅಲವತ್ತು ಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುವನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಮರುಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರುಷವೂ ಮೂರು ದಿನ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಮಾತು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಮೂರು ದಿನಗಳೇ ಕರಗ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳು. ಇದರ ನೆನಪಿಗೆ ಕರಗ ನಡೆಯುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ದ್ವಾಪರ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಸರ್ವಾಲಂಕಾರ ಭೂಷಿತೆಯಾದ ದ್ರೌಪದಿ ಮಂಗಳ ಕಲಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸ್ವಯಂವರ ಮಂಟಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಮತ್ಸ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ [[ಅರ್ಜುನ|ಅರ್ಜುನನ್ನೂ]], [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಭಿಲಾಷೆಯಂತೆ ಉಳಿದ ನಾಲ್ವರು ಪಾಂಡವ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಸ್ತವಾಗಿ ವಿವಾಹವಾದಳು. ಆಗ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೈಯಲಿದ್ದ ಕಲಶವನ್ನು ಶಿರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದಳು. ಅದೇ ಕರಗವಾಯಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇದೆ. <ref>http://www.deccanherald.com/content/154465/city-feel-karaga-fervour-tonight.html</ref> ==ವಹ್ನಿಕುಲದ ಮೂಲ== ಇವರು ಮೂಲತಃ ತಮಿಳುನಾಡಿನವರು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಹೈದರಾಲಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೈದರಾಲಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿನ ಧೈರ್ಯ ಹಾಗೂ ಇವರ ಕುಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತೋಟಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ತಾನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗ ಈ ಮನೆತನದ ಕೆಲವರನ್ನು ತನ್ನೊಡನೆ ಕರೆತಂದು [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ|ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ]] ಗಂಜಾಂನಲ್ಲೂ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲೂ ಬದುಕಲು ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದನೆಂದು ಇತಿಹಾಸ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆನಂತರ ಈ ಜನಾಂಗ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ತುಮಕೂರು]], ಕೋಲಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇವರು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಪಾಂಡವರ ಆರಾಧಕರು. ಇವರ ಮೂಲ ಪುರುಷ [[ಬೆಂಕಿ|ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದನೆಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಗ್ನಿ ಸಂಭವೆಯೂ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯೂ ಆದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಕರಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಇವರು ನಡೆಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ==ವೀರ ಕುಮಾರರ ಶುಚಿತ್ವ== ಕರಗ ಹೊರುವ ವೀರ ಕುಮಾರರು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಶುಚಿತ್ವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ಇರುವಾಗ ಕರಗದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಧರ್ಮರಾಯನ ಮಂದಿರದ ಮುಂದೆ ದ್ವಜಾರೋಹಣ, ದೀಪಾರತಿ ಉತ್ಸವ, ಹಸಿ ಕರಗ, ಪೊಂಗಲು ಸೇವೆ, ಹೂವಿನ ಕರಗ, ವಸಂತೋತ್ಸವ, ಗಾವುಸೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿಯ ಗೌಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ==ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳು== ಕರಗದ ಹಿಂದಿನ ದಿನದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮರಾಯಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆದ ನಂತರ ನಡುರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಗೆ ಕಳಸದ ಆಕೃತಿಯ ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವಿನ ಕರಗವನ್ನು ಮುಖ ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತ ಪೂಜಾರಿ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಗುಡಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಾರೆ. ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಇವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಆದಿಶಕ್ತಿಯ ರೂಪ. ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವೀರಕುಮಾರರು ಗೋವಿಂದ... ಗೋವಿಂದ... ಗೋವಿಂದ ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಡಿ. ಡಿ. ಡಿ. ಡಿ ಕ್. ಡಿ... ಎಂದು ಕೂಗಿ ಅಲಗು ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಕರಗದ ಪೂಜಾರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಧಿಶಕ್ತಿ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕರಗ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ==ಧರ್ಮರಾಯನ ದೇವಸ್ಥಾನ== ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಧರ್ಮರಾಯನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಕರಗ ಮಹೋತ್ಸವದ ಕೇಂದ್ರ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಯಾವಾಗ ಆಯಿತೆಂದು ಸ್ವಷ್ಟ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. ಮಾಗಡಿ ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಲೇ ಆ ದೇವಾಲಯ ಇತ್ತೆಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳಿದರೆ, ಕೆಲವರು ವಹ್ನಿಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತ್ತೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಧರ್ಮರಾಯ ದೇವಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇನಾಂ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದಕ್ಕೆ ದಾಖಲೆ ಇದೆ. ದೇವಾಲಯವು ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂಗಳ, ಅಶ್ವತ್ಥಕಟ್ಟೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಂಬಗಳು ತೂಗು ಉಯ್ಯಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ಮೂರು ಸಚಿತ್ರ ಗೋಪುರಗಳಿವೆ. ಮಹಾದ್ವಾರದ ಮೂಲಕ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಮುಖ್ಯ ಮಂಟಪದ ಎರಡು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಆನೆಯ ಸುಂದರಾಕೃತಿಗಳಿವೆ. ಮೂದಲಾರ್ಧ ಭಾಗದ ಮಂಟಪ ಭದ್ರವಾದ ಕೆತ್ತನೆಯ ಶಿಲಾ ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಉಳಿದರ್ಧ ಭಾಗ ಗರ್ಭಗುಡಿ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಎಡಭಾಗಕ್ಕೆ ಧರ್ಮರಾಯಸ್ವಾಮಿ, ಬಲಭಾಗಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹಗಳಿವೆ. ಇವೆರಡರ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಪೀಠವಿದೆ. ಈ ಪೀಠದ ಮೇಲೆಯೇ ಹಸೀಕರಗವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಅರ್ಚಿಸುವುದು. ಇದರ ಜತೆಗೆ ಅರ್ಜುನ, ದ್ರೌಪದಿ, ಭೀಮಸೇನರ ಸುಂದರ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಕರಗ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಸಮಾರಂಭ. ಹೊಸವರ್ಷದ ಯುಗಾದಿ ಹಬ್ಬದ ಆನಂತರ ಸಪ್ತಮಿ ಅಥವಾ ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು ದ್ವಜಾರೋಹಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬಿದಿಗೆಯಂದಿನ ಧ್ವಜಾರೋಹಣದವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ಸಮುದಾಯದ ಆರತಿ, ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು ಹಸೀಕರಗದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆ, ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಪೊಂಗಲುಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ನಡೆಯುವ ಕರಗದ ಉತ್ಸವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಾಗಿವೆ. ==ಮೆರವಣಿಗೆ== ಬೆಂಗಳೂರಿನ ತಿಗಳರ ಪೇಟೆ, ಬಳೇಪೇಟೆ, ಚಿಕ್ಕಪೇಟೆ, ಅಣ್ಣಮ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗಧಾರಿಗಳು ಸಂಚರಿಸಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ಧರ್ಮರಾಯಸ್ವಾಮಿ ಗುಡಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಭಾವೈಕ್ಯದ ಸಂಕೇತವೆಂಬಂತೆ ಕರಗದಾರಿಗಳು ಮೊದಲು ಮಸ್ತಾನ್ ಸಾಬ್ ದರ್ಗಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಧೂಪಾರತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಂತರ ನಗರದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಕರಗಧಾರಿಗಳ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಮನೆಗಳ ಮುಂದೆ ರಂಗೋಲಿ, ತಳಿರು ತೋರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕರಗವನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಜನ ರಾತ್ರಿ ಇಡೀ ರಸ್ತೆಯ ಇಕ್ಕೆಲ ಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲದೇ ವಹ್ನಿಕುಲಸ್ಥಿರಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article1306438.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಕರಗ ವಿಧಗಳು== ===ಒನಕೆ ಕರಗ=== ಇದೊಂದು ಚಮತ್ಕಾರಯುತ ಕಲೆ. ಸುಮಾರು ೫-೬ ಅಡಿ ಉದ್ದದ ಒನಕೆಯ ಒಂದು ತುದಿಗೆ, ಸೈಕಲ್ಲು ಚಕ್ರವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ಅದರ ಸುತ್ತ ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಒನಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ತುದಿಯನ್ನು ಶಿರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡು ವಾದ್ಯದ ಗತ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಗೆಜ್ಜೆಯ ಕಾಲಿನ ತಾಳದೊಂದಿಗೆ ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಕುಣಿಯುವ ಈ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಒನಕೆಯ ವಾಸರವನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಕುಣಿಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೆಂಪುಬಟ್ಟೆಯ ವೀರಗಾಸೆ, ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ನಡುಪಟ್ಟಿ, ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾರ, ಹಣೆಗೆ ಗಂಧ, ಕುಂಕುಮ, ಕಾಲಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ ಧರಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಕುಣಿತ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೈ ಮರೆತವರಂತೆ ಕುಣಿಯುವಾಗಲೂ ಒನಕೆಯ ವಾಸರದ ಕಡೆ ಗಮನವಿಟ್ಟಿರುವ ಕಲಾವಿದನ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಮೆಚ್ಚಬೇಕು. ===ಚೊಂಬಿನ ಕರಗ=== ಹೂವು, ಕುಂಕುಮಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದುಂಡನೆಯ ಚೊಂಬನ್ನು ಸಿಂಬೆಯಿಲ್ಲದೆ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿವಿಧ ಗತಿ-ಗತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಾಗಿ-ತೂಗಿ, ಬಳುಕಿ ಮಂಡಿಯೂರಿ ಕುಣಿಯುವ ನೈಪುಣ್ಯ ನೋಡುವವರನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸದಿರದು. ಕುಣಿಯವವರು ಹಾಕುವ ಮುಖದ ಬ;ಣ್ಣ, ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಯುಡಿಗೆ ಕುಣಿತಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಚೊಂಬಿನ ಕರಗಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ಕಲಾವಿದರೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ===ಚಿತ್ತಗೋಪುರ ಕರಗ=== ಗೋಪುರಾಕಾರವಾಗಿ ಹೆಣೆದ ಬುಟ್ಟಿಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಅಲ;ಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿವಿಧ ಭಾವ-ಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುವುದು. ಕರಗದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರವಿರಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕುಣಿಯುವಾಗ ತೋರುವ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣ ಚಲನವಲನಗಳು ಕಲಾವಿದರ ನೈಪುಣ್ಯತೆಗೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲೆ ಬೆಂಗಳೂರು, ಕೋಲಾರ ಮತ್ತು ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪ್ರಚಲಿತವಿದೆ. ಆದರೆ ಮೂಲ ಸೊಗಸನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನುಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕರಗವೆಂದರೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಕರಗ. ===ಪಟದ ಕುಣಿತ=== ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕುಣಿತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ `ಪಟದ ಕುಣಿತ’ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುಣಿತದ ರೀತಿ ಸುಗ್ಗಿಯ ಕುಣಿತದಂತಿದ್ದರೂ ಕಲಾವಿದರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುವ `ಪಟ’ಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಕಲೆ ವಿಶಿಷ್ಟವೆನಿಸಿದೆ. ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ಅಡಿ ಉದ್ದದ ಬಿದಿರಿನ ಜವಳೆ (ಕೋಲು)ಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ರೇಷ್ಮೆ ಜಾಲರಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುವುದೇ `ಪಟ’. ಇದರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿತ್ತಾಳೆ ಅಥವಾ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಛತ್ರಿ ಅಳವಡಿಸಿರುವುದು ಪಟಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಳೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಕ್ಕಲಿಗರಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ಪಟದ ಕುಣಿತ ನಡೆಯುವುದು ಹಬ್ಬ ಹರಿದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಜಾತ್ರೆ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ. ತಮಟೆ, ನಗಾರಿಗಳ ಬಡಿತ ಪಟದ ಕುಣಿತಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನಲೆ ವಾದ್ಯ. ಬಿಳಿಯ ಕಾಸೆಪಂಚೆ, ಬಿಳಿಯ ನಿಲುವಂಗಿ, ಬಿಳಿಯ ರುಮಾಲು, ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಬಿಗಿದ ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರ, ಕೊರಳಿಗೆ ಮಣಿಸರ, ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚೌಕ, ಕಾಲಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ – ಇವು ಕಲಾವಿದರ ವೇಷಭೂಷಣ. ===ಧರ್ಮರಾಯನ ಕರಗ=== ===ಚಿತ್ರಗೊಪುರ ಕರಗ=== ===ಹೂವಿನ ಕರಗ=== ==ಹಸೀಕರಗ== ಚೈತ್ರ ಶುದ್ಧ ತ್ರಯೋದಶೀಯದ ದಿವಸ ಧರ್ಮರಾಯಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಪಂಗಿ ಕೆರೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಡುರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪೂಜಾರಿ, ಕುಲಪುರೋಹಿತರು, ವೀರಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ಕುಲಸ್ಥರು ಸೇರುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸ್ಥಳ ಶುದ್ಧಿಮಾಡಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಛತ್ರಿಯನ್ನು ನೆಡುವರು. ಹಿಂದಿನ ಏಳು ದಿನಗಳಿಂದ ವ್ರತ ನಿರತರಾಗಿದ್ದ ವೀರಕುಮಾರರು ಹೊಳೆಯುವ ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಧ ಚಂದ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವರು. ಇವರು ಕರಗ ದೇವತೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಲ ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆ ಕೈಗೊಂಡವರು, ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವ ಇವರು ಕರಗಕ್ಕೆ ಅಂಗ ರಕ್ಷಕರು. ಭಕ್ತಿ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಅಲರುಗಳಿಂದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಇವರು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ರಕ್ತ ಬಂದರೆ [[ಔಷಧ|ಔಷಧಿಯ]] ಬದಲಾಗಿ ದೇವಿಯ ಬಂಡಾರವನ್ನು ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆನಂತರ ಕುಲಪುರೋಹಿತರ ನಿರ್ದೇಶನ ಮತ್ತು ಕುಲವೃದ್ಧರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ರಾತ್ರಿ]] ಸುಮಾರು ಮೂರುಗಂಟೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಸೀಕರಗ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ಛತ್ರಿಯ ಕೆಳಗೆ, ಅರ್ಧ ಚಂದ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಕತ್ತಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಜಲ ತುಂಬಿದ ಕರಗವನ್ನು ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ದುಂಡು ಮಲ್ಲಿಗೆಹಾರ, ಅರಿಶಿಣ-[[ಕುಂಕುಮ]] ಮುಂತಾದ ಮಂಗಳ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪೂಜೆಗೆ ಅಣಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಕರಗದ ಪೂಜಾರಿಯನ್ನು [[ಮಲ್ಲಿಗೆ]] ಹೂವಿನಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಪೂಜಾರಿ ಮಹಾ ಮಂಗಳಾರತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿಯ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ವೀರಕುಮಾರರು ಗೋವಿಂದ ನಾಮ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆವೇಶ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸುತ್ತುವರೆದ ವೀರಕುಮಾರರ ನಡುವೆ ಪೂಜಾರಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕರಗವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಸೊಂಟದ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಡಿಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪೂಜಾರಿ ನರ್ತನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಘಂಟೆ ಪೂಜಾರಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಘಂಟೆ ಪೂಜಾರಿಯ ಪಾತ್ರ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ಕರಗ ಹೊರಟಾಗ ಈತ ತಾಳಬದ್ಧವಾಗಿ ಘಂಟೆಯ ನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ದೇವಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ ಕರಗಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹಕ್ಕು ಪೂಜಾರಿಯ ಹಕ್ಕಿನಂತೆ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಪೂಜಾರಿ ಮಂಡಿಯೂರಿ ಕುಳಿತಾಗ ಅಲಗು ಸೇವೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮುಂದುವರೆದ ಹಸೀಕರಗ ನಗರಸಭೆ ಕಛೇರಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಏಳು ಸುತ್ತಿನ ಕೋಟೆಯ ಸಂಕೇತದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಹುತ್ತವನ್ನು ಏಳು ಅಥವಾ ಒಂಬತ್ತು ಸಲ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಬಂದು ದೇವಾಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ರಥವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನರ್ತನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಚತುರ್ದಶಿ. ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ಪ್ರವಚನ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ಪೊಂಗಲು ಸೇವೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಹಲವು ಕಾರ್ಯಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಹೆಗಲಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಇಳಿಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಗಟ್ಟಿ ಬಟ್ಟೆಯ `ನವಾರ’ದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿದ ಪಟದ ಕೋಲನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡ ಕಲಾವಿದರು ವಾದ್ಯದ ಗತ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿವಿಧ ಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕುಣಿತಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟೇ ಜನರಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹತ್ತು ಹನ್ನೆರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿದ್ದರೇ ನೋಡಲು ಚೆಂದ. ಕುಣಿಯುವಾಗ ಪಟದ ಜವಳಿಗಳು ಅತ್ತಿತ್ತ ಬಾಗುವಾಗ ಅವಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಟ್ಟೆಯ ಜಾಲರಿಗಳ ಚಲ್ಲಾಟದ ದೃಶ್ಯ ಮನಮೋಹಕ. ಪಟದ ಸೊಬಗನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ರೇಷ್ಮೆ ಗೊಂಡೇವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವುದುಂಟು. ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಗೆಜ್ಜೆ ಕುಣಿತ, ಎರಡ್ಹೆಜ್ಜೆ, ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಮೊದಲಾದ ವಿಧಗಳಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂಟಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಣಿತ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಕಲಾವಿದರು ಎರಡು ಸಾಲಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರು ನಿಂತು, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾ ಪಟದ ಜವಳಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಸಿ ಕುಣಿಯುವ ವಿಧಾನವಂತೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬ. ಕುಣಿತದ ಗತ್ತು, ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ವಿಜಯದ ಸಂಭ್ರಮ ಸಡಗರಗಳ ಸಂಕೇತವೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಭಾಗವಂತಿಕೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪಟದ ಕುಣಿತ ನಡೆಯುವುದುಂಟ. ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಕಡೆ ದೀವಳಿಗೆ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪಟ ಮುಟ್ಟುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref>https://login.yahoo.com/config/login?.src=flickrsignin&.pc=8190&.scrumb=0&.pd=c%3DH6T9XcS72e4mRnW3NpTAiU8ZkA--&.intl=in&.lang=en&mg=1&.done=https%3A%2F%2Flogin.yahoo.com%2Fconfig%2Fvalidate%3F.src%3Dflickrsignin%26.pc%3D8190%26.scrumb%3D0%26.pd%3Dc%253DJvVF95K62e6PzdPu7MBv2V8-%26.intl%3Din%26.done%3Dhttps%253A%252F%252Fwww.flickr.com%252Fsignin%252Fyahoo%252F%253Fredir%253D%25252Fphotos%25252Fthigala4u%25252F2862577451%25252F</ref> ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [http://honalu.net/2014/04/29/%e0%b2%95%e0%b2%b0%e0%b2%97-%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%ac%e0%b3%86%e0%b2%82%e0%b2%97%e0%b2%b3%e0%b3%82%e0%b2%b0-%e0%b2%a6%e0%b3%8a%e0%b2%a1%e0%b3%8d%e0%b2%a1-%e0%b2%b9%e0%b2%ac ಕರಗ: ನಮ್ಮ ಬೆಂಗಳೂರ ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720161828/http://honalu.net/2014/04/29/%e0%b2%95%e0%b2%b0%e0%b2%97-%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%ac%e0%b3%86%e0%b2%82%e0%b2%97%e0%b2%b3%e0%b3%82%e0%b2%b0-%e0%b2%a6%e0%b3%8a%e0%b2%a1%e0%b3%8d%e0%b2%a1-%e0%b2%b9%e0%b2%ac/ |date=2014-07-20 }}, ಹೊನಲು *https://plus.google.com/108023056758735276765/posts/Xj2KQX7HfZf ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{ಜನಪದ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಬಯಲಾಟಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಹಬ್ಬಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಎಸ್.ಡಿ.ಎಂ. ಉಜಿರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು]] loro2pfl6divqqqe57101izo0m17tlu ಕೋಳಿವಾಡ 0 18472 1430815 1343791 2026-09-30T06:34:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430815 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Koliwada | native_name = ಕೋಳಿವಾಡ | native_name_lang = kn | other_name = | nickname = ಕುಕ್ಕಟಪುರ | settlement_type = ಹಳ್ಳಿ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Karnataka | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | latd = 15 | latm = 20 | lats = 28 | latNS = N | longd = 75 | longm = 25 | longs = 24 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_type2 = ಜಿಲ್ಲೆ | subdivision_name2 = [[ಗದಗ]] | subdivision_type3 = [[Taluks of Karnataka|ತಾಲೂಕು]]ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಕೋಳ್ಳಿವಡ | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = [[List of Constituencies of the Lok Sabha|Lok Sabha Constituency]] | subdivision_name4 = [[DHARWAD]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[ಕನ್ನಡ]] | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = | area_code_type = Telephone code | area_code = | registration_plate = KA 25 | website = | footnotes = }} [[ ಧಾರವಾಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈ ಗ್ರಾಮವು [[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ | ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿಯನ್ನು]] ರಚಿಸಿದ [[ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ | ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ]] ಹುಟ್ಟೂರು.<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article1695287.ece?textsize=large&test=1 | title=Kumaravyasa: Kumaravyasa's house in Koliwada | publisher=thehindu.com}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಖ್ಯಾತ ಶಿಕ್ಶಣ ತಜ್ಯರು ಆಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮಾನ್ಯ ದ್ಯಾಮಪ್ಪ ಕಲ್ಲಪ್ಪ ನಾಯ್ಕರ್ ಅವರು ಈ ಊರಿನವರೇ ಎಂಬುದು ಹಲವಾರು ಜನರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಸಾರಾಂಗವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಮಾನ್ಯ ಲಿಂಗರಾಜ ಎಮ್ ಗುದ್ದ್ದಿನ ಅವರೂ ಈ ಊರಿನವರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ದ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ ಎಸ್ ಆರ್ ಗುಂಜಾಳ್, ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ವಿರ ಯೋಧ ಕರವಿರಪ್ಪ ಕಮತರ ಅವರೂ ಇಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದವರು.ಆದರೆ ಬಹು ಜನ ಈ ಊರಿನಿಂದ ಈಗ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು [[ಧಾರವಾಡ]]ದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಕೆಲವ್ರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಬರುವ ನಾಲ್ಕು ಐದು ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಆಗಾಗ ಬರುವ ಟೆಂಪೊಗಳೇ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನಗಳು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದು ದಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊನೆಯ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] hiagoa5kgmiesztkg8thr1jik44m5gd ಇಳಯರಾಜಾ 0 19440 1430714 1382229 2026-09-29T21:30:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430714 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox musical artist<!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | birth_name = ಜ್ಞಾನತೇಶಿಗನ್ | image = Ilaiyaraaja at Merku Thodarchi Malai Press Meet (cropped).jpg | caption = ಇಳಯರಾಜ 2017ರಲ್ಲಿ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1943|06|03}}{{efn|name="birthdate"}} | birth_place = [[ಪನ್ನೈಪುರಂ]], [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ]] | alias = {{unbulleted list|ಇಸೈಞಾನಿ|ಮೇಸ್ಟ್ರೋ}} | education = [[ಟ್ರಿನಿಟಿ ಲ್ಯಾಬನ್]] ([[ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಿಟಾರ್]]) | genre = {{flat list| * [[ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್]] * [[ವಿಶ್ವ ಸಂಗೀತ]] * ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ * [[ಒರಟೋರಿಯೊ]] * [[ಭಾರತೀಯ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ|ಜಾನಪದ]] * ರಾಕ್ * [[ಜಾಝ್]] }} | occupations = {{flat list| * ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ * ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ * ವಾಹಕ * ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಕ * ವಾದ್ಯಗಾರ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ * ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ * ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ }} | instruments = {{flat list| * ಗಾಯನ ([[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ]]) * [[ಗಿಟಾರ್]] * [[ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಕೀಬೋರ್ಡ್|ಕೀಬೋರ್ಡ್]] * [[ಪಂಪ್ ಆರ್ಗನ್|ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ]] * [[ಕೊಳಲು]] * [[ಸಿಂಥಸೈಜರ್]] * [[ಪೈಪ್ ಆರ್ಗನ್|ಆರ್ಗನ್]] * [[ಪಿಯಾನೋ]] * [[ಪಿಟೀಲು]] * [[ಚೆಲ್ಲೋ]] * [[ಮೃದಂಗಮ್]] * [[ತಬಲಾ]] * [[ಘಟಂ]] * [[ಡ್ರಮ್ಸ್]] }} | years_active = 1976–ಪ್ರಸ್ತುತ | associated_acts = {{flat list| * [[ಸಲೀಲ್ ಚೌಧರಿ]] * [[ಜಿ. ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ್]] * [[ಎಂ. ಎಸ್. ವಿಶ್ವನಾಥನ್]] * [[ಜಾನ್ ಸ್ಕಾಟ್ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಜಾನ್ ಸ್ಕಾಟ್]] * [[ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ]] (ಪುತ್ರ) * [[ಜಿ. ದೇವರಾಜನ್]] * [[ವಿ. ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ]] }} | website = {{Official URL}} }} {{Infobox officeholder | embed = yes | spouse = ಜೀವ ರಾಜಯ್ಯ | children = [[ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ]]<br>[[ಭವತಾರಿಣಿ]]<br>[[ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ]] | office = [[ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ, ರಾಜ್ಯಸಭೆ]] | constituency = [[ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಸದಸ್ಯರ ಪಟ್ಟಿ|ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ]] ([[ಕಲೆಗಳು]]) | nominator = [[ರಾಮ್ ನಾಥ್ ಕೋವಿಂದ್]] | term_start = 7 ಜುಲೈ 2022 | term_end = }} '''ಇಳಯರಾಜ''' (ಜನನ '''ಜ್ಞಾನತೇಶಿಗನ್''')<ref name="Valiant1" /> ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರ, ಸಂಯೋಜಕ, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ, ವಾಹಕ, ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಕ, ಬಹು-ವಾದ್ಯಗಾರ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ ಮತ್ತು [[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ]]ರಾಗಿದ್ದು, [[ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗ]]ದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ತಮಿಳು ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]] ಜೊತೆಗೆ [[ತೆಲುಗು ಸಿನಿಮಾ|ತೆಲುಗು]], [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ|ಮಲಯಾಳಂ]], [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ ಸಿನಿಮಾ|ಹಿಂದಿ]] ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಪರಿಗಣಿತರಾಗಿರುವ ಇವರು, ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ, 5000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಒಂಬತ್ತು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1000 ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸ್ಕೋರ್ ಒದಗಿಸಿದ್ದಾರೆ,<ref name="Valiant">{{cite news |title=Rajya Sabha felicitates Ilaiyaraaja for composing English classical symphony 'Valiant' |access-date=3 June 2025 |agency=THE HINDU BUREAU |work=The Hindu |date=19 March 2025 |url=https://www.thehindu.com/news/national/rajya-sabha-felicitates-ilaiyaraaja-for-composing-english-classical-symphony-valiant/article69345495.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250410045552/https://www.thehindu.com/news/national/rajya-sabha-felicitates-ilaiyaraaja-for-composing-english-classical-symphony-valiant/article69345495.ece |archive-date=10 April 2025}}</ref> ಮತ್ತು 20,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="thehindu_200506190401">{{cite web |title=No point in classifying music, says Ilayaraja |date=2005-06-19 |access-date=2022-09-15 |url=http://www.thehindu.com/2005/06/19/stories/2005061904010500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117184423/http://www.thehindu.com/2005/06/19/stories/2005061904010500.htm |url-status=dead |website=[[The Hindu]] |archive-date=17 January 2016}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ [[ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]]ದ ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ ಆರಂಭಿಕ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರು.<ref name="filmmusicthenewinterculturalidiomp.110">Venkatraman, S. 1995. "Film music: the new intercultural idiom of 20th century Indian music". pp. 107–112 in A. Euba and C.T. Kimberlin (eds.). ''Intercultural Music Vol. I''. Bayreuth: Breitinger (p. 110).</ref> ಇವರನ್ನು "ಇಸೈಞಾನಿ" (ಸಂಗೀತ ಋಷಿ) ಎಂದು ಅಡ್ಡಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್]]ನ [[ರಾಯಲ್ ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೋನಿಕ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ]] ಇವರಿಗೆ ನೀಡಿದ "[[ಮೇಸ್ಟ್ರೋ]]" ಎಂಬ ಬಿರುದಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="huffingtonpost.in">{{Cite web|date=7 June 2020|title=To Appreciate Ilaiyaraaja's Anti-Caste Politics, You Have To Listen To His Music|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/to-appreciate-ilaiyaraaja-s-anti-caste-politics-you-have-to-listen-to-his-music_in_5eda5614c5b6817661649db5|website=HuffPost India|language=en|access-date=24 June 2020|archive-date=6 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210406072615/https://www.huffpost.com/archive/in/entry/to-appreciate-ilaiyaraaja-s-anti-caste-politics-you-have-to-listen-to-his-music_in_5eda5614c5b6817661649db5|url-status=live}}</ref> 1986ರಲ್ಲಿ, ''[[ವಿಕ್ರಮ್ (1986 ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ)|ವಿಕ್ರಮ್]]'' ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಬಳಸಿ ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕರಾದರು.<ref name="m.behindwoods.com">{{Cite web|url=http://m.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/10-technologies-brought-in-by-tamil-cinema/vishwaroopam.html|title=10 Technologies brought in by Tamil Cinema|date=21 November 2016|website=Behindwoods|access-date=10 May 2020|archive-date=11 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911020036/http://m.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/10-technologies-brought-in-by-tamil-cinema/vishwaroopam.html|url-status=live}}</ref> 2013ರಲ್ಲಿ, [[CNN-IBN]] [[ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾ]]ದ 100 ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದಾಗ, ಇಳಯರಾಜ 49% ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ದೇಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref name=indiatimes_37560912>{{cite web|date=8 March 2013|title=NTR is the greatest Indian actor|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/telugu/news-interviews/NTR-is-the-greatest-Indian-actor/articleshow/18860418.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331080613/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-08/news-interviews/37560912_1_vote-share-greatest-actor-indian-cinema|url-status=live|archive-date=31 March 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=12 April 2013}}</ref> 2025ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಲಂಡನ್ನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ಸಿಂಫನಿ]]ಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ, ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಏಷ್ಯನ್ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರಾದರು.<ref name="Valiant1" /><ref name="Valiant" /> ಅವರು ''[[ತಿರುವಾಸಕಂ ಇನ್ ಸಿಂಫನಿ|ತಿರುವಾಸಗಂ ಇನ್ ಸಿಂಫನಿ]]'' (2006) - ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ [[ಒರಟೋರಿಯೊ]]ವನ್ನೂ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="finndian.com">{{Cite web|url=http://www.finndian.com/cd-review-ilaiyaraaja|title=CD Review: Ilaiyaraaja / Thiruvasagam &#124; Finndian|access-date=29 April 2019|archive-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430045320/http://www.finndian.com/cd-review-ilaiyaraaja|url-status=live}}</ref> ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಿಗಾಗಿ [[ಇಳಯರಾಜ ಪಡೆದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. 2012ರಲ್ಲಿ, ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೃಜನಶೀಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೃತಿಗಳಿಗಾಗಿ, [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಪಡೆದರು, ಇದು [[ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳು|ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ನೀಡುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಭಾರತೀಯ ಗೌರವವಾಗಿದೆ. 2010ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು, ಭಾರತದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವನ್ನು, ಮತ್ತು 2018ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಜುಲೈ 2022ರಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಉಚ್ಚ ಸಭೆ [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ]]ಯಲ್ಲಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ [[ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ, ರಾಜ್ಯಸಭೆ|ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |title=Music maestro Ilaiyaraaja nominated to the Rajya Sabha|url=https://www.thenewsminute.com/article/music-maestro-ilaiyaraaja-nominated-rajya-sabha-165614 |website=The Newsminute |date=6 July 2022 |access-date=25 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125091449/https://www.thenewsminute.com/article/music-maestro-ilaiyaraaja-nominated-rajya-sabha-165614 |archive-date=25 November 2022}}</ref><ref name="Valiant"/> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಇಳಯರಾಜ ಅವರು 1943 ಜೂನ್ 3ರಂದು ಭಾರತದ [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ನ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಥೇನಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಪನ್ನೈಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ [[ದಲಿತ]] ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನತೇಶಿಗನ್ ಆಗಿ ಜನಿಸಿದರು.{{efn|name="birthdate"}}<ref name="Valiant1">{{cite news |title=Ilaiyaraaja debuts symphony 'Valiant' in London's Eventim Apollo Theatre; fans call it 'a surreal experience' |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ilaiyaraaja-debuts-symphony-valiant-in-londons-eventim-apollo-theatre-fans-call-it-a-surreal-experience/article69312346.ece |access-date=3 June 2025 |agency=THE HINDU BUREAU |work=The Hindu |date=10 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409081026/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ilaiyaraaja-debuts-symphony-valiant-in-londons-eventim-apollo-theatre-fans-call-it-a-surreal-experience/article69312346.ece |archive-date=9 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/india/controversy-ilayaraja-sanctum-entry-restrictions-temple-protocol-9727690/|title=Ilayaraja slams 'false rumours' after controversy over temple sanctum entry restrictions|work=Indian express|date=17 December 2024|access-date=7 April 2025}}</ref><ref name="thenewsminute_102837">{{Cite web |date=21 May 2019 |title=Casteist message in Ilaiyaraaja's name is fake, composer's lawyer clarifies |url=https://www.thenewsminute.com/article/casteist-message-ilaiayaraajas-name-fake-composers-lawyer-clarifies-102837 |access-date=4 January 2021 |website=The News Minute |language=en |archive-date=8 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208152510/https://www.thenewsminute.com/article/casteist-message-ilaiayaraajas-name-fake-composers-lawyer-clarifies-102837 |url-status=live }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಜೂನ್ 2ರಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು [[ಎಂ. ಕರುಣಾನಿಧಿ]] ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು, ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವೂ ಜೂನ್ 3ಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕರುಣಾನಿಧಿಯವರೇ ಇಳಯರಾಜ ಅವರಿಗೆ "ಇಸೈಞಾನಿ" ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಿದವರು.<ref name=ToI020620>{{Cite web|date=2 June 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/music/this-is-why-june-2-became-ilaiyaraajas-birthday/articleshow/76158934.cms|title=This is why June 2 became Ilaiyaraaja's birthday – The Times of India|website=The Times of India|access-date=3 June 2022|archive-date=3 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220603061207/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/music/this-is-why-june-2-became-ilaiyaraajas-birthday/articleshow/76158934.cms|url-status=live}}</ref>{{efn|ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ಜನ್ಮದಿನ ಜೂನ್ 3. ಇಳಯರಾಜ ಮತ್ತು [[ಎಂ. ಕರುಣಾನಿಧಿ|ಕರುಣಾನಿಧಿ]] ಇಬ್ಬರ ಜನ್ಮದಿನಗಳು ಒಂದೇ ದಿನ ಅಂದರೆ ಜೂನ್ 3ಕ್ಕೆ ಬರುವುದರಿಂದ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರು ಅದನ್ನು ಜೂನ್ 2ರಂದು ಆಚರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದರಿಂದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಜನರು ಜೂನ್ 3ರಂದು ಕರುಣಾನಿಧಿ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಚರಿಸಬಹುದು. ಕರುಣಾನಿಧಿ ಇಳಯರಾಜ ಅವರಿಗೆ "ಇಸೈಞಾನಿ" ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಇದನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name=ToI020620/>|name="birthdate"}} ಇಳಯರಾಜ [[ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶ]]ದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಂಗೀತ#ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ|ತಮಿಳು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ]]ದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡರು.<ref name="Ilaiyarajacomposerasphenomenon">Mohan, A. 1994. Ilaiyaraja: composer as phenomenon in [[Tamil film]] culture. M.A. thesis, Wesleyan University (pp. 106–107).</ref> 14 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ [[ಪವಳಾರ್ ವರದರಾಜನ್]] ನೇತೃತ್ವದ "ಪವಳಾರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್" ಎಂಬ ಪ್ರವಾಸಿ ಸಂಗೀತ ತಂಡವನ್ನು ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಶಕವನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Rajadhyaksha|first1=Ashish|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&q=pavalar+brothers&pg=PA1777|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last2=Willemen|first2=Paul|date=10 July 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-94325-7|language=en|access-date=22 October 2020|archive-date=25 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231025043130/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&q=pavalar+brothers&pg=PA1777#v=snippet&q=pavalar%20brothers&f=false|url-status=live}}</ref> ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಇದು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]] ಅವರಿಗಾಗಿ ತಮಿಳು [[ಕವಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪುರಸ್ಕೃತ [[ಕಣ್ಣದಾಸನ್]] ಬರೆದ [[ವಿಲಾಪ]]ದ ಸಂಗೀತ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿತ್ತು.<ref name=hinduonnet_200407090231>Rangarajan, M. {{usurped|[https://web.archive.org/web/20070216034838/http://www.hinduonnet.com/fr/2004/07/09/stories/2004070902310400.htm "Memorable evening in many ways".]}} ''The Hindu''. 9 July 2004. Retrieved 19 November 2006.</ref><ref name=thehindu_24080492>{{Cite news|last1=Ananthakrishnan|first1=G.|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/performance-is-an-important-component-of-a-musical-composition-ilaiyaraaja/article24080492.ece|title=Performance is an important component of a musical composition: Ilaiyaraaja|date=4 June 2018|work=The Hindu|access-date=8 April 2020|last2=Ramani|first2=Srinivasan|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109033030/https://www.thehindu.com/entertainment/music/performance-is-an-important-component-of-a-musical-composition-ilaiyaraaja/article24080492.ece|url-status=live}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಪವಳಾರ್ ವರದರಾಜನ್ ಅವರ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ರಾಗ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರು [[ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ]]ದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name=India/> ನಂತರ ಅವರು ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯಲು ಸಹೋದರ ಭಾಸ್ಕರ್ ಜೊತೆಗೆ [[ಮದ್ರಾಸ್]] (ಈಗಿನ ಚೆನ್ನೈ) ಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅವರ ಬಳಿ ಕೇವಲ 400 ರೂಪಾಯಿಗಳಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ಅವರ ತಾಯಿ ಮನೆಯ ರೇಡಿಯೋವನ್ನು ಮಾರಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಪರಿಚಯವಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಹಾಡಿ ಸಿಗುವ ಸಂಭಾವನೆಯಿಂದ ಬದುಕುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name=India/> [[ಮದ್ರಾಸ್]]ನಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಮಾಸ್ಟರ್ ಧನರಾಜ್]] ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಾದರು, ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರು.<ref name=India/> ಇಳಯರಾಜ ಅವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ನ [[ಲಂಡನ್]]ನ [[ಟ್ರಿನಿಟಿ ಲ್ಯಾಬನ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಟೊಯಿರ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಂಡ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್|ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]ನಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಅಗ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು [[ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಿಟಾರ್]]ನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ವಿಜೇತರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.<ref name="Valiant"/> ಅವರು [[ಟಿ. ವಿ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್]] ಅವರಿಂದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]]ವನ್ನೂ ಕಲಿತರು.<ref name=":0" /><ref name=google_20170825>{{Cite book|first=Vijaya|last=Ramaswamy|url=https://books.google.com/books?id=ALUvDwAAQBAJ&q=ilayaraja+communist&pg=PA155|title=Historical Dictionary of the Tamils|date=25 August 2017|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-5381-0686-0|pages=155|language=en|access-date=22 October 2020|archive-date=25 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231025043130/https://books.google.com/books?id=ALUvDwAAQBAJ&q=ilayaraja+communist&pg=PA155#v=snippet&q=ilayaraja%20communist&f=false|url-status=live}}</ref><ref name=indiatimes_38767109>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/T-V-Gopalakrishnan-gets-Sangita-Kalanidhi-award/articleshow/38767109.cms|title=T V Gopalakrishnan gets Sangita Kalanidhi award|date=21 July 2014|website=The Times of India|language=en|access-date=8 April 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126052309/http://timesofindia.indiatimes.com/City/Chennai/T-V-Gopalakrishnan-gets-Sangita-Kalanidhi-award/articleshow/38767109.cms|url-status=live}}</ref> ===ಹೆಸರು ಬದಲಾವಣೆಗಳು=== ಅವರು ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದಾಗ, ಅವರ ತಂದೆ ಡೇನಿಯಲ್ ರಾಮಸಾಮಿ<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=L5g4lEc2gNc&t=521s |title=திமுகவில் இணையும்.. தமிழக பாஜகவின் கங்கை அமரன் -அதிரடி அரசியல் திருப்பம்{{!}}Gangai Amaran {{!}} Nerukku Ner |date=2023-01-14 |last=Sathiyam News |access-date=2024-12-23 |via=YouTube}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಜ್ಞಾನತೇಶಿಗನ್<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?t=529&v=L5g4lEc2gNc&feature=youtu.be |title=திமுகவில் இணையும்.. தமிழக பாஜகவின் கங்கை அமரன் -அதிரடி அரசியல் திருப்பம்{{!}}Gangai Amaran {{!}} Nerukku Ner |date=2023-01-14 |last=Sathiyam News |access-date=2025-01-27 |via=YouTube}}</ref>{{explain|ಇದು ಮಾಹಿತಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಮೂಲಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. |date=June 2026}} ರಿಂದ "ಡೇನಿಯಲ್ ರಾಸಪ್ಪ" ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಅವರ ಹಳ್ಳಿಯ ಜನರು ಅವರನ್ನು "ರಾಸಯ್ಯ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name=maalaimalar_01225356>{{cite web |url=http://www.maalaimalar.com/2013/02/01225356/Illayaraja-songs-created-on-th.html |title=திரை இசையில் திருப்பம் உண்டாக்கிய இளையராஜா கிராமிய இசைக்கு புத்துயிர் அளித்தார் |publisher=[[Maalai Malar]] |access-date=1 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104182309/http://www.maalaimalar.com/2013/02/01225356/Illayaraja-songs-created-on-th.html |archive-date=4 January 2015}}</ref> ಅವರು [[ಮಾಸ್ಟರ್ ಧನರಾಜ್|ಧನರಾಜ್ ಮಾಸ್ಟರ್]] ಬಳಿ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಶಿಷ್ಯರಾಗಿ ಸೇರಿದಾಗ, ಮಾಸ್ಟರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು "ರಾಸಯ್ಯ" ನಿಂದ "ರಾಜ" ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು.<ref>{{cite web | title=About Raja | url=http://www.ilayaraja.freeservers.com/aboutraja.htm }}</ref> ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ ''[[ಅಣ್ಣಕಿಲಿ]]'' (1976) ಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ, ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಪಂಚು ಅರುಣಾಚಲಂ]] ಅವರು "ರಾಜ" ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ "ಇಳಯ" (ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ 'ಕಿರಿಯ' ಎಂದರ್ಥ) ಎಂಬ ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು "ಇಳಯರಾಜ" ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು, [[ಎ. ಎಂ. ರಾಜ]].<ref name=deccanherald_322751>{{cite web |url=http://www.deccanherald.com/content/322751/raja-his-rule.html |title=Raja and his rule |website=Deccan Herald |date=30 March 2013 |access-date=31 May 2017 |archive-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528161251/https://www.deccanherald.com/content/322751/raja-his-rule.html |url-status=live }}</ref> ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ===ಸೆಷನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಕ=== 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಗಿಟಾರ್ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]]ದ [[ಸಲೀಲ್ ಚೌಧರಿ]] ಮುಂತಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರು ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗೆ [[ಸೆಷನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ|ಸೆಷನ್ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕ]], ಕೀಬೋರ್ಡ್ ವಾದಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಗನ್ ವಾದಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name=hinduonnet_200411230058>Gautam, S. {{usurped|[https://web.archive.org/web/20071016115625/http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/11/23/stories/2004112300580100.htm "'Suhana safar' with Salilda".]}} ''The Hindu''. 13 November 2004. Retrieved 13 October 2006.</ref><ref name=hindu_200511200034>Chennai, S. [http://www.hindu.com/mag/2005/11/20/stories/2005112000340500.htm "Looking back: flawless harmony in his music".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107163412/http://www.hindu.com/mag/2005/11/20/stories/2005112000340500.htm |date= 7 November 2012}} ''The Hindu''. 20 November 2005. Retrieved 15 November 2006.</ref><ref name=archive_200611171852>Choudhury, R. 2005. [http://www.salilda.com/filmsongs/films.asp The films of Salil Chowdhury: Introduction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117185255/http://www.salilda.com/filmsongs/films.asp |date=17 November 2006}}. Retrieved 16 November 2006.</ref><ref name=thehindu_3752336>{{cite news |title=One of a kind |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/one-of-a-kind/article3752336.ece |work=The Hindu |date=11 August 2012 |access-date=11 August 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117184421/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/one-of-a-kind/article3752336.ece |archive-date=17 January 2016|last1=Mujumdar |first1=Neha }}</ref> ಚೌಧರಿ ಒಮ್ಮೆ "[ಇಳಯರಾಜ] ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref name="One of a kind">{{cite news |title=One of a kind |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/one-of-a-kind/article3752336.ece |work=The Hindu |date=11 August 2012 |access-date=11 August 2012 |last1=Mujumdar |first1=Neha |archive-date=17 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117184421/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/one-of-a-kind/article3752336.ece |url-status=live }}</ref> "ಮದ್ರಾಸ್ನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕ ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಯೋಜಕ", ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref name="Salil">{{cite news|title=Why many Ilaiyaraaja songs sound as if they emerged from a jam session with Salil Chowdhury|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/why-many-ilaiyaraaja-songs-sound-as-if-they-emerged-from-a-jam-session-with-salil-chowdhury/article23384713.ece|date=31 March 2018|access-date=22 September 2022|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919050422/https://www.thehindu.com/entertainment/music/why-many-ilaiyaraaja-songs-sound-as-if-they-emerged-from-a-jam-session-with-salil-chowdhury/article23384713.ece|url-status=live}}</ref> [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ]] ಸಂಯೋಜಕ [[ಜಿ. ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ್]] ಅವರಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ನಂತರ, ಅವರು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ 200 ಚಲನಚಿತ್ರ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name=archive_200802010240>Vijayakar, R. [http://www.screenindia.com/fullstory.php?content_id=13039 "The prince in Mumbai".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201024013/http://www.screenindia.com/fullstory.php?content_id=13039 |date= 1 February 2008}} ''Screen''. 21 July 2006. Retrieved 6 February 2007.</ref> ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅವರ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರು ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮಧುರ ರೂಪರೇಖೆಗಳನ್ನು [[ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸ|ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು]], ಮತ್ತು ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಕೋರ್ಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು, ಅವರು ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅವರ [[ಸೆಷನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ]]ರನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಕೋರ್ಗಳಿಂದ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |title=Session musician and film orchestrator |url=https://www.tamilselvi.com/Ilaiyaraaja-Fame.html |access-date=2024-06-15 |website=www.tamilselvi.com}}</ref> ===ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಸಂಯೋಜಕ=== [[File:Ilaiyaraaja at the TFPC Press Meet Held Ahead Of The ‘Ilaiyaraaja 75’ Concert.jpg|thumb|left|ಟಿಎಫ್ಪಿಸಿ ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಯರಾಜ]] ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯು ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತಕ್ಕಿಂತ ತುಂಬಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಕಲಿಯಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆದರೂ, "ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ." ಆದಾಗ್ಯೂ, 1975ರಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಪಂಚು ಅರುಣಾಚಲಂ ಅವರು ಇಳಯರಾಜ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಹಾಡಿದ ಹಾಡಿನಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದಾಗ, ಅವರು ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ''[[ಅಣ್ಣಕಿಲಿ]]'' (1976) ಗಾಗಿ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಅನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು.<ref name=hindu_200704200023>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2007/04/20/stories/2007042000230200.htm |location=Chennai, India |title=Let down by screenplay—Maayakkannaadi |date=20 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109103504/http://www.hindu.com/fr/2007/04/20/stories/2007042000230200.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=9 November 2012}}</ref> ಧ್ವನಿಪಥಕ್ಕಾಗಿ, ಇಳಯರಾಜ ಆಧುನಿಕ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸದ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಮಿಳು [[ಜಾನಪದ ಕವಿತೆ]] ಮತ್ತು [[ಜಾನಪದ ಹಾಡು]]ಗಳ ಮಧುರಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದರು. ಇದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಗಳ ಸಮ್ಮಿಳನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಆತಂಕದಲ್ಲಿದ್ದರು, ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಅವರನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, 1976ರಲ್ಲಿ ''ಅಣ್ಣಕಿಲಿ'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ, ಸಂಗೀತವು ದೊಡ್ಡ ಹಿಟ್ ಆಯಿತು. ತಮ್ಮ ನಂತರದ 12 ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ, ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತರಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರ, ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಹೊಸ ಅಲೆಯು ಬರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅವರು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವನ್ನು ತೆರೆದರು.<ref>Greene, P.D. 2001. "Authoring the Folk: the crafting of a rural popular music in south India". ''Journal of Intercultural Studies'' 22 (2): 161–172.</ref><ref>Sivanarayanan, A. 2004. Translating Tamil poetry. ''World Literature Today'' 78(2): 56–58.</ref><ref>{{cite news |title=The Ilaiyaraaja interview: 'Why should filmmakers know about music creation?' |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/tamil-film-composer-ilayaraaja-interview-on-his-75th-birthday/article59851815.ece |date=4 June 2018 |access-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926210416/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/tamil-film-composer-ilayaraaja-interview-on-his-75th-birthday/article59851815.ece|archive-date=26 September 2022 |url-status=live }}</ref> ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ಗಳಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಂಗೀತ|ತಮಿಳು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ]]ವನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದು ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಜೀವನವನ್ನು ತುಂಬಿತು.<ref name="musicforthepeople">Baskaran, S.T. {{usurped|[https://web.archive.org/web/20070204030750/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2002/01/06/stories/2002010600150500.htm "Music for the people".]}} ''The Hindu''. 6 January 2002. Retrieved 15 November 2006.</ref> 1980ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ, ಅವರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರ]]ೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="filmmusicsouthernareap.544">Greene, P.D. 1997. Film music: Southern area. Pp. 542–546 in B. Nettl, R.M. Stone, J. Porter and T. Rice (eds.). ''The Garland Encyclopedia of World Music. Volume V: South Asia—The Indian Subcontinent''. New York: Garland Pub. (p. 544).</ref> ಅವರು [[ಕಣ್ಣದಾಸನ್]], [[ವಾಲಿ (ಕವಿ)|ವಾಲಿ]], [[ವೈರಮುತ್ತು]], [[ಒ. ಎನ್. ವಿ. ಕುರುಪ್]], [[ಶ್ರೀಕುಮಾರನ್ ತಂಪಿ]], [[ವೇಟುರಿ]], [[ಆಚಾರ್ಯ ಆತ್ರೇಯ]], [[ಸಿರಿವೆನ್ನೆಲ ಸೀತಾರಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರಿ]], [[ಚಿ. ಉದಯಶಂಕರ್]] ಮತ್ತು [[ಗುಲ್ಜಾರ್]] ಮುಂತಾದ ಭಾರತೀಯ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು [[ಎಸ್. ಪಿ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]], [[ಎಸ್. ಜಾನಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಕೆ. ಎಸ್. ಚಿತ್ರ]] ಅವರು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.onmanorama.com/news/columns/straight-talk/2017/03/23/ilayaraja-royalty-ban-spb-tamil-songs-salim-kumar.html|title=Long Live Ilayaraja!' Salim Kumar's case for immortal music...|publisher=onmanorma|access-date=15 December 2023|archive-date=15 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215052327/https://www.onmanorama.com/news/columns/straight-talk/2017/03/23/ilayaraja-royalty-ban-spb-tamil-songs-salim-kumar.html|url-status=live}}</ref> ===ಸಿನಿಮಾ-ಅಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಾಣ=== [[File:Ilaiyaraaja and Vikram at the Nadigar Sangam Protest.jpg|thumb|right|ನಟ ಸಂಘದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಯರಾಜ ಮತ್ತು ವಿಕ್ರಮ್]] ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಮೊದಲ ಎರಡು ಚಲನಚಿತ್ರ-ಅಲ್ಲದ ಆಲ್ಬಂಗಳು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಮ್ಮಿಳನದ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು, ''[[ಹೌ ಟು ನೇಮ್ ಇಟ್?]]'' (1986), ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಮೇಸ್ಟ್ರೋ [[ತ್ಯಾಗರಾಜ]] ಮತ್ತು [[ಜೋಹಾನ್ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ಬಾಚ್|ಜೆ. ಎಸ್. ಬಾಚ್]] ಅವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ''[[ರಾಗ]]''ಗಳ ಸಮ್ಮಿಳನವನ್ನು ಬಾಚ್ ''[[ಪಾರ್ಟಿಟಾ]]''ಗಳು, ''[[ಫ್ಯೂಗ್]]''ಗಳು ಮತ್ತು [[ಬರೋಕ್]] ಸಂಗೀತ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>Greene, P.D. 1997. Film music: Southern area. Pp. 542–546 in B. Nettl, R.M. Stone, J. Porter and T. Rice (eds.). ''The Garland Encyclopedia of World Music. Volume V: South Asia—The Indian Subcontinent''. New York: Garland Pub. (pp. 544–545).</ref> ಎರಡನೆಯದು, ''ನಥಿಂಗ್ ಬಟ್ ವಿಂಡ್'' (1988), ಕೊಳಲು ವಾದಕ [[ಹರಿಪ್ರಸಾದ್ ಚೌರಾಸಿಯಾ]] ಮತ್ತು 50 ಸದಸ್ಯರ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾದ ಪರಿಕಲ್ಪನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಸಂಗೀತವು "ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಗಾಳಿಯ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಗೆ ಹೋಲುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನ" ಎಂದು.<ref name=archive_200611060940>Oriental Records. Undated. [http://www.orientalrecords.com/productdetails.php?id=123 Nothing But Wind] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061106094012/http://www.orientalrecords.com/productdetails.php?id=123 |date=6 November 2006}}. Retrieved 19 November 2006.</ref> ಅವರು ''ಇಳಯರಾಜಸ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ಸ್ ಆನ್ ದಿ ಮ್ಯಾಂಡೋಲಿನ್'' (1994) ಆಲ್ಬಂಗಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮ್ಯಾಂಡೋಲಿನ್ ವಾದಕ [[ಯು. ಶ್ರೀನಿವಾಸ್]] ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಕರ್ನಾಟಕ ''[[ಕೃತಿ (ಸಂಗೀತ)|ಕೃತಿಗಳು]]'' ಗಳ ಒಂದು ಸೆಟ್ ಅನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಳಯರಾಜ ಧಾರ್ಮಿಕ/[[ಭಕ್ತಿ]] ಹಾಡುಗಳ ಆಲ್ಬಂಗಳನ್ನೂ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ''ಗುರು ರಮಣ ಗೀತಮ್'' (2004) ಹಿಂದೂ ರಹಸ್ಯವಾದಿ [[ರಮಣ ಮಹರ್ಷಿ]] ಅವರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಹಾಡುಗಳ ಚಕ್ರವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವರ ''[[ತಿರುವಾಸಕಂ]]: ಎ ಕ್ರಾಸ್ಓವರ್'' (2005) ಅಮೇರಿಕನ್ ಗೀತರಚನೆಕಾರ [[ಸ್ಟೀಫನ್ ಶ್ವಾರ್ಟ್ಜ್]] ಭಾಗಶಃ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಲೇಖಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಕವಿತೆಗಳ [[ಒರಟೋರಿಯೊ]] ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು [[ಬುಡಾಪೆಸ್ಟ್ ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ]] ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ.<ref name=hinduonnet_200507290041>Viswanathan, S. 2005. {{usurped|[https://web.archive.org/web/20070707012650/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2215/stories/20050729004110200.htm A cultural crossover]}}. ''Frontline'' 22 (15), 16–29 July. Retrieved 13 October 2006.</ref><ref name=hinduonnet_200411260303>Parthasarathy, D. 2004. {{usurped|[https://web.archive.org/web/20071016115605/http://hinduonnet.com/thehindu/2004/11/26/stories/2004112603032000.htm Thiruvasagam in 'classical crossover']}}. The Hindu, Friday, 26 November. Retrieved 1 March 2007.</ref> ಅವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬಿಡುಗಡೆಯು ''ದಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಮೆಸ್ಸಿಯಾ'' (2006) ಎಂಬ ವಿಶ್ವ ಸಂಗೀತ-ಆಧಾರಿತ ಆಲ್ಬಂ ಆಗಿದೆ.<ref name=hindu_200612300600>Soman, S. 2006. [http://www.hindu.com/2006/12/30/stories/2006123006000200.htm 'The Music Messiah'] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070105090625/http://www.hindu.com/2006/12/30/stories/2006123006000200.htm |date=5 January 2007}}. The Hindu, Saturday, 30 December. Retrieved 27 February 2007.</ref> 2025ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಲಂಡನ್ನಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿಂಫನಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಮೊದಲ ಏಷ್ಯನ್ ಎನಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |last=Mullappilly |first=Sreejith |date=2025-03-09 |title=Ilaiyaraaja becomes first Asian to present western classical symphony in London |url=https://www.cinemaexpress.com/tamil/news/2025/Mar/09/ilaiyaraaja-becomes-first-asian-to-present-western-classical-symphony-in-london |access-date=2026-04-11 |website=Cinema Express |language=en}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿಂಫನಿ "ವ್ಯಾಲಿಯಂಟ್" ಅನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು [[ರಾಯಲ್ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ]] ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Tw0zz6SRVJk |title=Ilaiyaraaja Symphony No. 1 - (Valiant) - BTS Video - Maestro Ilaiyaraaja - Mercuri |date=2025-01-24 |last=Mercuri Live |access-date=2025-02-03 |via=YouTube}}</ref> ಮೇ 2020ರಲ್ಲಿ, [[COVID-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]]ದ ನಡುವೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಗೌರವವಾಗಿ ''ಭಾರತ್ ಭೂಮಿ'' ಎಂಬ ಹಾಡನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು.<ref name=thehindu_31709650>{{Cite news|author=The Hindu Net Desk|date=30 May 2020|title=Ilaiyaraaja and SPB join hands for 'Bharath Bhoomi'|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ilaiyaraajas-tribute-song-on-covid-19/article31709650.ece|access-date=2 June 2020|issn=0971-751X|archive-date=29 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629064035/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ilaiyaraajas-tribute-song-on-covid-19/article31709650.ece|url-status=live}}</ref> ಈ ಹಾಡನ್ನು [[ಎಸ್. ಪಿ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]] ಅವರು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಹಾಡಿನ ವಿಡಿಯೋವನ್ನು ಇಳಯರಾಜ ಅವರು 2020 ಮೇ 30ರಂದು ತಮ್ಮ ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಚಾನೆಲ್ನಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.<ref name=deccanchronicle_310520>{{Cite web|date=31 May 2020|title=A song of tribute: Ilayaraja's salute to COVID-19 warriors|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/310520/a-song-of-tribute-ilayarajas-salute-to-covid-19-warriors.html|access-date=2 June 2020|website=Deccan Chronicle|language=en|archive-date=14 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814093713/http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/310520/a-song-of-tribute-ilayarajas-salute-to-covid-19-warriors.html|url-status=live}}</ref><ref name=newindianexpress_2149984>{{Cite web|title=Maestro Ilaiyaraaja pays tribute to COVID-19 warriors, releases song sung by SPB|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2020/may/30/maestro-ilaiyaraaja-pays-tribute-to-covid-19-warriors-releases-song-sung-by-spb-2149984.html|access-date=2 June 2020|website=The New Indian Express|date=30 May 2020 |archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819230248/https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2020/may/30/maestro-ilaiyaraaja-pays-tribute-to-covid-19-warriors-releases-song-sung-by-spb-2149984.html|url-status=live}}</ref> 2020ರ ತಮ್ಮ ಜನ್ಮದಿನದಂದು, ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ 'ಇಸೈ ಒಟಿಟಿ' [[ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್|ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್]]ನ ಶೀಘ್ರ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಈ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಕೇವಲ ಅವರ ಹಾಡುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು, ಪ್ರತಿ ಹಾಡು ಹೇಗೆ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ವಿತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದರ ತೆರೆಮರೆಯ ಸಂಗತಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಗೀತಗಾರರೊಂದಿಗಿನ ಸಹಯೋಗಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name=thehindu_31734573>{{Cite news|date=2 June 2020|title=Ilaiyaraaja to launch OTT app soon|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/ilaiyaraaja-to-launch-ott-app-soon/article31734573.ece|access-date=30 June 2020|issn=0971-751X|archive-date=2 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702140910/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/ilaiyaraaja-to-launch-ott-app-soon/article31734573.ece|url-status=live}}</ref> 1981ರ ಚಿತ್ರ ''[[ರಾಮ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ (ಚಿತ್ರ)|ರಾಮ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್]]'' ರ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ 'ನಾನ್ತಾನ್ ಉಂಗಪ್ಪಂಡ' ಹಾಡು [[2012 ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್]]ನ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭದ ಪ್ಲೇಪಟ್ಟಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite news |date=2017-01-15 |title=Ilayaraja song for london Olympics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/ilayaraja-song-for-london-olympics/articleshow/14319043.cms?from=mdr |access-date=2024-02-11 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=2012-06-20 |title=Lesser-known Ilayaraja number at Olympics opener |url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/lesserknown-ilayaraja-number-at-olympics-opener/article3547902.ece |access-date=2024-02-11 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=23 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133348/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/lesserknown-ilayaraja-number-at-olympics-opener/article3547902.ece |url-status=live }}</ref> ಇವರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಾದ ''ಪಾಯುಂ ಪುಲಿ ಟೈಟಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್'' ಮತ್ತು ''ಇಳಮೈ ಇಥೋ'' ಅವು [[ಅಶಿಮ್ ಅಹ್ಲುವಾಲಿಯಾ]] ಅವರ 2012 [[ಕಾನ್ಸ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವ]] ಪ್ರವೇಶ, ''[[ಮಿಸ್ ಲವ್ಲಿ]]'' ನ ಧ್ವನಿಪಥದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://sweetsoundtrack.com/Movies/Miss-Lovely-2012|title=Songs from Miss Lovely|website=sweetsoundtrack.com|access-date=31 May 2021|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213326/http://sweetsoundtrack.com/Movies/Miss-Lovely-2012|url-status=live}}</ref> [[ದಿ ಲವ್ಬರ್ಡ್ಸ್ (2020 ಚಿತ್ರ)|''ದಿ ಲವ್ಬರ್ಡ್ಸ್'']] (2020) ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ಟ್ರೇಲರ್ನಲ್ಲಿ ''[[ಆನಂದ ಕುಮ್ಮಿ]]'' (1983) ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾದ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ "ಒರು ಕಿಲಿ" ಧ್ವನಿಪಥದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YzPq8uVgLe8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211218/YzPq8uVgLe8 |archive-date=2021-12-18 |url-status=live|title=The Lovebirds (2020) – Official Trailer|date=16 January 2020 |via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> [[ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಐಡ್ ಪೀಸ್]] ''ಶ್ರೀ ರಾಘವೇಂದ್ರ'' (1985) ರಿಂದ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ "ಉನಕ್ಕುಂ ಎನ್ನಕ್ಕುಂ" ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ''[[ಎಲಿಫಂಕ್]]'' (2003) ನಲ್ಲಿನ "ದಿ ಎಲಿಫಂಕ್ ಥೀಮ್" ಹಾಡಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name=hindu_200710175053>Mehar, R. 2007. [http://www.hindu.com/2007/10/17/stories/2007101750530200.htm Hip-hopping around the world] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316003456/http://www.hindu.com/2007/10/17/stories/2007101750530200.htm |date=16 March 2008}}. The Hindu, 17 October. Retrieved 14 March 2008.</ref> [[ವಾ಴್ಕೈ (1949 ಚಿತ್ರ)|ವಾ಴್ಕೈ]] ನಿಂದ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ "ಮೆಲ್ಲ ಮೆಲ್ಲ ಎನ್ನೈತೊಟ್ಟು" ಹಾಡನ್ನು ರ್ಯಾಬಿಟ್ ಮ್ಯಾಕ್ ''ಸೆಂಪೊಯ್'' ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.whosampled.com/Rabbit-Mac/Sempoi/|title=Sempoi by Rabbit Mac|website=[[WhoSampled]]|access-date=2022-09-21|archive-date=21 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921125812/https://www.whosampled.com/Rabbit-Mac/Sempoi/|url-status=live}}</ref> ಜನಪ್ರಿಯ ಅಮೇರಿಕನ್ ರಾಪರ್ [[ಮೀಕ್ ಮಿಲ್]] ''ಇಂಡಿಯನ್ ಬೌನ್ಸ್'' ಗಾಗಿ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಒಂದು ಹಿಟ್ ಹಾಡನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಪರ್ಯಾಯ ಕಲಾವಿದ [[ಎಂ.ಐ.ಎ. (ಕಲಾವಿದ)|ಎಂ.ಐ.ಎ.]] ''ಥಲಪತಿ'' (1991) ಚಿತ್ರದ "ಕಾಟುಕುಯಿಲು" ಅನ್ನು ''[[ಕಾಲ (ಆಲ್ಬಂ)|ಕಾಲ]]'' (2007) ಆಲ್ಬಂನ "ಬಾಂಬೂ ಬಂಗಾ" ಹಾಡಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite magazine |last=Christgau |first=Robert |date=2007-08-23 |title=Kala |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/kala-248078/ |access-date=2024-05-17 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref> ಆಲ್ಫಾಂಟ್ ತಮ್ಮ ''ಅನ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಡ್ರೀಮ್'' ಹಾಡಿಗೆ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=https://m.soundcloud.com/alphant/an-indian-dream|title=Alphant – An Indian Dream (Original Mix)|access-date=2022-09-21|archive-date=21 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921140800/https://m.soundcloud.com/alphant/an-indian-dream|url-status=live}}</ref> [[ಗೊಂಜಸುಫಿ]] ''[[ಸದ್ಮಾ]]'' ಚಿತ್ರದ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ "ಯೇ ಹವಾ ಯೇ ಫಿಜಾ" ಅನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |title=GonjaSufi's 'Sheep' sample of Asha Bhosle and Suresh Wadkar's 'Yeh Hawa Yeh Fiza' |url=https://www.whosampled.com/sample/58292/GonjaSufi-Sheep-Asha-Bhosle-Suresh-Wadkar-Yeh-Hawa-Yeh-Fiza/ |access-date=18 May 2024 |website=WhoSampled}}</ref> ===ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು=== [[File:Maestro Ilayaraaja with fellow musicians.jpg|thumb|left|91ನೇ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮ್ಮೇಳನಗಳ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಯರಾಜ]] ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು ಅಪರೂಪ. ಅವರ ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶದ ನಂತರದ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನವು 2005 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16ರಂದು ಭಾರತದ ಚೆನ್ನೈನ [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಚೆನ್ನೈ|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಗಳ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name=hinduonnet_200510210014>Rangarajan, M. {{usurped|[https://web.archive.org/web/20060910163021/http://www.hinduonnet.com/fr/2005/10/21/stories/2005102100140200.htm "The Raja still reigns supreme".]}} ''The Hindu''. 21 October 2005. Retrieved 13 October 2006.</ref> ಅವರು 2004ರಲ್ಲಿ ಇಟಲಿಯ ಟಿಯಾಟ್ರೊ ಕಮ್ಯುನೇಲ್ ಡಿ ಮೊಡೆನಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು, ಇದು ಆಂಜೆಲಿಕಾ, ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನೇಲ್ ಡಿ ಮ್ಯೂಸಿಕಾದ 14ನೇ ಆವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾದ ಸಮಾರಂಭ-ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್'ಆಲ್ಟ್ರೊ ಸುಯೋನೊ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.<ref name=archive_200709280227>Van Ryssen, S. [http://leonardo.info/reviews/dec2005/llaiy_ryssen.html "Ilaiyaraaja's Musical Journey".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928022757/http://leonardo.info/reviews/dec2005/llaiy_ryssen.html |date=28 September 2007}} ''Leonardo Digital Review''. December 2005. Retrieved 7 March 2007.</ref> ''ಇಥು ಇಳಯರಾಜ'' ("ಇವರೇ ಇಳಯರಾಜ") ಎಂಬ ದೂರದರ್ಶನದ ಹಿಂಜೋಟೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿತು.<ref name=archive_200507010242>[http://www.hindu.com/fr/2005/07/01/stories/2005070102420400.htm "Ithu Ilaiyaraja".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001045314/http://www.hindu.com/fr/2005/07/01/stories/2005070102420400.htm |date= 1 October 2007}} ''The Hindu''. 1 July 2005. Retrieved 13 October 2006.</ref> ಅವರು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ''[[ಧೋನಿ (ಚಿತ್ರ)|ಧೋನಿ]]'' ಚಿತ್ರದ ಆಡಿಯೋ ಬಿಡುಗಡೆ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, 2011 ಡಿಸೆಂಬರ್ 28ರಂದು ಚೆನ್ನೈನ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಜಯ ಟಿವಿ ನಡೆಸಿದ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದ ''ಎನ್ರೆಂದ್ರುಂ ರಾಜ'' ("ಶಾಶ್ವತ ರಾಜ") ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. 2012 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 5ರಂದು, ಇಳಯರಾಜ [[ಹಂಗೇರಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೋನಿಕ್]] ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದೊಂದಿಗೆ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ನೇರ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು; ಈ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''[[ನೀತಾನೇ ಎನ್ ಪೊನ್ವಸಂತಮ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಯೇಟೊ ವೆಲ್ಲಿಪೊಯಿಂಧಿ ಮನಸು]]'' ನ ಸಂಗೀತ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref name=ibs>{{Cite web|date=2012-09-05|url=https://www.idlebrain.com/news/functions/concert-ilayaraja2012.html|title=Ilayaraja concert and Yeto Velli Poyindi music launch – idle brain|website=idlebrain.com|access-date=2023-06-03|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603170445/https://www.idlebrain.com/news/functions/concert-ilayaraja2012.html|url-status=live}}</ref> 2012 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 23ರಂದು, ಅವರು [[ಬೆಂಗಳೂರು]]ನ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. 2013 ಫೆಬ್ರವರಿ 16ರಂದು, ಇಳಯರಾಜ ಕೆನಡಾದ ಟೊರೊಂಟೊದ [[ರೋಜರ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref name="archive_201303011341">Trinity Events [http://www.trinityeventsonline.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301134143/http://www.trinityeventsonline.com/|date=1 March 2013}} Retrieved 24 February 2013.</ref> ಟೊರೊಂಟೊ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಟ್ರಿನಿಟಿ ಈವೆಂಟ್ಸ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಟಿವಿಗಾಗಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡಿ ಆಡಿಯೋ ವಿಶುವಲ್ ಎಸ್ಎವಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ PA+ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಟೊರೊಂಟೊದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಂತರ, ಇಳಯರಾಜ 2013 ಫೆಬ್ರವರಿ 23ರಂದು ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ನೆವಾರ್ಕ್ನ [[ಪ್ರುಡೆನ್ಷಿಯಲ್ ಸೆಂಟರ್]]ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 2013 ಮಾರ್ಚ್ 1ರಂದು [[ಎಚ್ಪಿ ಪೆವಿಲಿಯನ್ ಅಟ್ ಸ್ಯಾನ್ ಜೋಸ್]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. ತಮ್ಮ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ ಪ್ರವಾಸದ ನಂತರ, ಅವರು 2013 ಆಗಸ್ಟ್ 24ರಂದು [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]] ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರರಾದ [[ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ]] ಮತ್ತು [[ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಲಂಡನ್ನ [[ದಿ O2 ಅರೇನಾ]]ದಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.theo2.co.uk/event/ilaiyaraaja-20130825.html |title=Ilaiyaraaja's live concert – Raja the Raja |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213232218/http://www.theo2.co.uk/event/ilaiyaraaja-20130825.html |archive-date=13 December 2013 |access-date=7 June 2021}}</ref> ==ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ== {{Quote box | quote = "ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಕಥೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದಾಗ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಜೊತೆ ಇರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ, ಅದು ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮಾತ್ರ. ನಾನು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಜನರು ಅದನ್ನು ಪರ್ಯಾಯ ಲೋಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ. ನನಗೆ, ಅದು ನಾನು ವಿವರಿಸಲಾಗದ ಒಂದು ವಿಷಯ." | author = ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ಸೃಜನಶೀಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ<ref name="musicreligion">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/ilaiyaraaja-recounts-musical-journey/article26112431.ece |title=Ilaiyaraaja: Music is my religion |first=Surendran Anusha |last= Ramamoorthy Preethi |work=The Hindu |date=28 January 2019 |access-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421205021/https://www.thehindu.com/entertainment/music/ilaiyaraaja-recounts-musical-journey/article26112431.ece |archive-date=21 April 2022 |url-status=live}}</ref> | width = 33% | align = right }} ಇಳಯರಾಜ, ಒಮ್ಮೆ ಎಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ "ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ" ಅವರ ಸಂಗೀತದ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಕೆಲವು ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ, ಅವು "ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಥವಾ ಇತರ ಸಂಗೀತ ಪ್ರತಿಪಾದಕರ" ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಇದು ಗಣಿತ ಪ್ರತಿಭೆ [[ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಮಾನುಜನ್]] ಅವರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿನ ರಹಸ್ಯವಾದದಂತೆಯೇ ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ರಾಮಾನುಜನ್ ಅವರು ಅಲೌಕಿಕ ಶಕ್ತಿಯು ತಮಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದಂತಲ್ಲದೆ, ತಮಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಸಂಯೋಜನೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯ ಕ್ಷಣ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು — "ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಕಲೆಯ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/ilaiyaraaja-the-maestro-who-hears-unheard-melodies/article24062128.ece |title=Ilaiyaraaja, the maestro who hears unheard melodies |work=The Hindu |date=2 June 2018 |access-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005073013/https://www.thehindu.com/entertainment/music/ilaiyaraaja-the-maestro-who-hears-unheard-melodies/article24062128.ece |archive-date=5 October 2022 |url-status=live}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಒಂದು ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ತಮ್ಮ "ಆಂತರಿಕ ಕಣ್ಣನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು", ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೆಲಸದಿಂದ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು, "ನನ್ನ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ನಾನು ರಾತ್ರಿ 11 ರವರೆಗೆ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಊಟ ಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿ 2 ರವರೆಗೆ ಸಂಗೀತ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 4ಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ನನ್ನ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 7ಕ್ಕೆ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಸಂಗೀತವೇ ನನಗೆ ಎಲ್ಲಾ. ಪಿಯಾನೋದಲ್ಲಿ ಸಿ [[ಮೇಜರ್ ಕಾರ್ಡ್]] ಅನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನನಗೆ 27 ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾಯಿತು ಎಂದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿದೆಯೇ", ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref name=India/> ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ [[ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಚಿಕ್ಕವರಿದ್ದಾಗ, ಅವರ ಸಹೋದರ ಅದನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಅವರಿಗೆ ಅನುಮತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಸಹೋದರ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಅದನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, "ಹೀಗೆಯೇ ನಾನು ನುಡಿಸಲು ಕಲಿತೆ," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು, "ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂಗೆ ಅದು ನನಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಗೀತ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅದು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ."<ref name="musicreligion"/> ಈ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಎಂಬತ್ತೈದು ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಖರೀದಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="ibs"/> ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಯು [[ಭಾರತೀಯ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ]] ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಿರುವ ವಾದ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ [[ಭಾರತೀಯ ವಾದ್ಯಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಮೋಡ್ (ಸಂಗೀತ)|ಮೋಡ್ಗಳು]] ಸೇರಿವೆ. ಅವರು ಸಿಂಥಸೈಜರ್ಗಳು, ವಿದ್ಯುತ್ ಗಿಟಾರ್ಗಳು ಮತ್ತು [[ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಕೀಬೋರ್ಡ್|ಕೀಬೋರ್ಡ್ಗಳು]], ಡ್ರಮ್ ಯಂತ್ರಗಳು, ಲಯ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು [[MIDI]] ಅನ್ನು ''[[ವೀಣೆ]]'', ''[[ವೇಣು]]'', ''[[ನಾದಸ್ವರಂ]]'', ''[[ಢೋಲಕ್]]'', ''[[ಮೃದಂಗಮ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ತಬಲಾ]]'' ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಕ್ಸೋಫೋನ್ಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಳಲುಗಳಂತಹ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯಗಳಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಂಗೀತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="filmmusicsouthernareap.544" /> ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಏನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲು ಕೇಳಿದಾಗ, ಇಳಯರಾಜ "ನಾನು ಏನನ್ನು ವಿವರಿಸಬಲ್ಲೆ? ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಸಂಗೀತವು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನನಗೆ ಸಂಗೀತವೆಂದರೆ ಮಾನವ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು. ಅದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಪರಿಚಿತ ಮಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಒಂದು ವಿಷಯ," ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref name="India"/> [[File:Music Maestro Ilayaraja speaking after receiving the centenary award at the inauguration of the 46th International Film Festival of India (IFFI-2015), in Panaji, Goa. The Union Minister for Finance.jpg|thumb|[[46ನೇ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವ ಭಾರತ]] (IFFI-2015) ಉದ್ಘಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ [[ಪಣಜಿ, ಗೋವಾ]]ದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಇಳಯರಾಜ|left]] ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ [[ಎಂ. ಎಸ್. ವಿಶ್ವನಾಥನ್]] ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Salil"/> "ಎಂ.ಎಸ್. ವಿಶ್ವನಾಥನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿ ಮತ್ತು ಕೇಳುವ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಬಲ್ಲೆ," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇಳಯರಾಜ ಮೊದಲು ''[[ಅವಲುಕೆಂದ್ರು ಒರ್ ಮನಂ]]'' ಚಿತ್ರದ ''ಮಲರ್ ಎಥು ಕಂಕಲ್ ಥಾನ್'' ಹಾಡಿಗೆ ಎಂಎಸ್ವಿಗಾಗಿ ಆರ್ಗನ್ ನುಡಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಅವರ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name="MSV">{{cite news |last1=Kolappanand |first1=B. |title=I owe it to MSV, says Ilayaraja |url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/i-owe-it-to-msv-says-ilayaraja/article7427233.ece |access-date=3 June 2025 |work=The Hindu |date=16 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216042542/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/i-owe-it-to-msv-says-ilayaraja/article7427233.ece |archive-date=16 December 2024}}</ref> ಎಂ.ಎಸ್. ವಿಶ್ವನಾಥನ್ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು [[ನೌಶಾದ್]], [[ರೋಶನ್ (ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ)|ರೋಶನ್]], [[ಮದನ್ ಮೋಹನ್]], ಮತ್ತು [[ಜಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಇತರರನ್ನು "ಮಹಾನ್ ಗುರುಗಳು" ಎಂದು ಕರೆದರು.<ref name=India>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/theres-india-in-his-music/article24094187.ece|title=There's India in Ilaiyaraja's music|first=Deepa|last=Ganesh|date=6 June 2018|work=The Hindu|access-date=30 April 2021|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607184950/https://www.thehindu.com/entertainment/music/theres-india-in-his-music/article24094187.ece|url-status=live}}</ref> [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಮತ್ತು [[ಎಸ್. ಜಾನಕಿ]] ಅವರು ತಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Salil"/> ಇಳಯರಾಜ ಅವರನ್ನು "ಇಸೈಞಾನಿ" (ಸಂಗೀತ ಋಷಿ) ಎಂದು ಅಡ್ಡಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಕಲೈಞಾರ್ ಕರುಣಾನಿಧಿ ನೀಡಿದ ಬಿರುದು. ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ "ಮೇಸ್ಟ್ರೋ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಲಂಡನ್ನ [[ರಾಯಲ್ ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೋನಿಕ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ]] ನೀಡಿದ ಬಿರುದು.<ref name="huffingtonpost.in"/> ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ ಆರಂಭಿಕ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರು.<ref name="filmmusicthenewinterculturalidiomp.110">Venkatraman, S. 1995. "Film music: the new intercultural idiom of 20th century Indian music". pp. 107–112 in A. Euba and C.T. Kimberlin (eds.). ''Intercultural Music Vol. I''. Bayreuth: Breitinger (p. 110).</ref> ಇದು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತ ಧ್ವನಿ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಅವರ ಥೀಮ್ಗಳು ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಕೋರ್ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಗಮನ ಮತ್ತು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>Venkatraman, S. 1995. "Film music: the new intercultural idiom of 20th century Indian music". pp. 107–112 in A. Euba and C.T. Kimberlin (eds.). ''Intercultural Music Vol. I''. Bayreuth: Breitinger (p. 111).</ref> ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಅವರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿಧಾನದಿಂದ, ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ತಂತ್ರದಿಂದ, ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="filmmusicthenewinterculturalidiomp.110" /> ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪಾಲ್ ಗ್ರೀನ್ ಪ್ರಕಾರ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರ "ಹಲವಾರು ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಗಳ ಆಳವಾದ ತಿಳುವಳಿಕೆಯು ಅವರಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಗೀತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಏಕೀಕೃತ, ಸುಸಂಬದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಹೇಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಸಮ್ಮಿಳಿತ ಸಂಗೀತ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು".<ref name="filmmusicsouthernareap.544" /> ಈ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ, ಭಾರತೀಯ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ]] ಅಂಶಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದಾಗಿ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ನಿವಾಸಿಯನ್ನು ಅದರ [[ಲಯ]]ಬದ್ಧ ಜಾನಪದ ಗುಣಗಳಿಗಾಗಿ, ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಅಭಿಮಾನಿಯನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ''[[ರಾಗಗಳು|ರಾಗ]]''ಗಳ ಬಳಕೆಗಾಗಿ, ಮತ್ತು ನಗರವಾಸಿಯನ್ನು ಅದರ ಆಧುನಿಕ, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ-ಸಂಗೀತದ ಧ್ವನಿಗಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ.<ref>Greene, P.D. 1997. Film music: Southern area. Pp. 542–546 in B. Nettl, R.M. Stone, J. Porter and T. Rice (eds.). ''The Garland Encyclopedia of World Music. Volume V: South Asia—The Indian Subcontinent''. New York: Garland Pub. (p. 545).</ref> ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಅವರ ದೃಶ್ಯೀಕರಣದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗೀತದ ಸ್ಕೋರ್ ಮೂಲಕ ರಸಭರಿತವಾದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕಥನಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸಮ್ಮಿಳಿಸುವ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು, ಇದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಇತರರು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.<ref name="musical_man">S. Theodore Baskaran [http://www.outlookindia.com/article.aspx?231674 "Jnana To Gana: Consistent eclecticism has kept Tamil film music virile"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101116115029/http://outlookindia.com/article.aspx?231674 |date=16 November 2010}}. Outlookindia.com, 26 June 2006.</ref> ಅವರು ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಯೋಜನಾ ತಂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಮಧುರ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Ilaiyarajacomposerasphenomenon" /><ref name="filmmusicsouthernareap.544" /> ==ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ== {{Main|ಇಳಯರಾಜ ಪಡೆದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} [[File:He President, Shri Ram Nath Kovind presenting the Padma Vibhushan Award to Shri Illaiyaraja.JPG|thumb|ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ [[ರಾಮ್ ನಾಥ್ ಕೋವಿಂದ್]] ಅವರಿಂದ [[ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಳಯರಾಜ]] 2010ರಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ ಅವರಿಗೆ [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಭಾರತದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2018ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು, ಇದು [[ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಭಾರತ]] ಸರ್ಕಾರದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ [[ಭಾರತೀಯ ಗೌರವ ಪದ್ಧತಿ|ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|date=25 January 2018|title=Ilaiyaraaja gets Padma Vibhushan|website=Behindwoods.com|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/ilayaraja-gets-padma-vibhushan-award.html|access-date=25 January 2018|archive-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126125652/https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/ilayaraja-gets-padma-vibhushan-award.html|url-status=live}}</ref><ref name="news18_1642129">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/award-shows-modi-govt-respects-tamil-people-a-lot-ilayaraja-on-getting-padma-vibhushan-1642129.html|title=Award Shows Modi Govt Respects Tamil People a Lot: Ilayaraja on Getting Padma Vibhushan|date=25 January 2018|website=news18.com|access-date=7 June 2021|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607184952/https://www.news18.com/news/india/award-shows-modi-govt-respects-tamil-people-a-lot-ilayaraja-on-getting-padma-vibhushan-1642129.html|url-status=live}}</ref> 2022 ಜುಲೈ 6ರಂದು, ಇಳಯರಾಜ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ [[ರಾಮ್ ನಾಥ್ ಕೋವಿಂದ್]] ಅವರು [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ]]ಗೆ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |last=Bhandari |first=Shashwat |date=6 July 2022 |title=Celebrated athlete PT Usha, Philanthropist Veerendra Heggade among 4 nominated for Rajya Sabha |url=https://www.indiatvnews.com/news/india/pt-usha-ilaiyaraaja-veerendra-heggade-vijayendra-prasad-garu-nominated-for-rajya-sabha-modi-congratulates-2022-07-06-790172 |access-date=2022-07-06 |website=www.indiatvnews.com |language=en |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706154659/https://www.indiatvnews.com/news/india/pt-usha-ilaiyaraaja-veerendra-heggade-vijayendra-prasad-garu-nominated-for-rajya-sabha-modi-congratulates-2022-07-06-790172 |url-status=live }}</ref> 2022 ನವೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ತಮಿಳುನಾಡಿನ [[ದಿಂಡಿಗಲ್]]ನ [[ಗಾಂಧಿಗ್ರಾಮ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ 36ನೇ ಪದವಿ ದಾನ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಳಯರಾಜ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/india/story/tamil-nadu-pm-modi-presents-honorary-doctorate-to-music-maestro-ilaiyaraaja-2296175-2022-11-11 |title=PM Modi confers honorary doctorate to music maestro Ilaiyaraaja |date=11 November 2022 |access-date=15 December 2023 |archive-date=24 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124115607/https://www.indiatoday.in/india/story/tamil-nadu-pm-modi-presents-honorary-doctorate-to-music-maestro-ilaiyaraaja-2296175-2022-11-11 |url-status=live}}</ref> ಇಳಯರಾಜ ಅವರಿಗೆ ಐದು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಲಭಿಸಿವೆ—ಮೂರು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶನ|ಉತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶನ]]ಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಎರಡು ಉತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಕೋರ್ಗಾಗಿ.<ref name="Valiant"/><ref name="archive_200704181746">Ministry of Information and Broadcasting, India. 2006. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418174624/http://mib.nic.in/dff/welcome.html|date=18 April 2007|title=Directorate of Film Festivals}}. Archived from [http://mib.nic.in/dff/welcome.html the original] on 18 April 2007. Retrieved 22 November 2006.</ref> 2012ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೃಜನಶೀಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೃತಿಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಪಡೆದರು, ಇದು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ನೀಡುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಭಾರತೀಯ ಗೌರವವಾಗಿದೆ.<ref name="thehindu_4234942">{{cite web|agency=Press Trust of India|date=24 December 2012|title=Ilayaraja gets Sangeet Natak Akademi award|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/ilayaraja-gets-sangeet-natak-akademi-award/article4234942.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330161248/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/ilayaraja-gets-sangeet-natak-akademi-award/article4234942.ece|archive-date=30 March 2013|access-date=12 April 2013|work=The Hindu}}</ref> ಅವರು ಲಂಡನ್ನ [[ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]ನಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಿಟಾರ್ನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ವಿಜೇತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Valiant"/> 2013ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿ [[CNN-IBN]] ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾದ 100 ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದಾಗ, ಅವರು 49% ಜನರ ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ದೇಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; [[ಎ. ಆರ್. ರೆಹಮಾನ್]] 29% ಮತಗಳೊಂದಿಗೆ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.<ref name="indiatimes_37560912" /> ಇಳಯರಾಜ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |date=3 May 2016 |title=Award Winning Composer ilayaraja's Film Soundtrack Released : Love and Love Only Film Score Available Ahead of Indian-Australian Film Debut—The Indian Telegraph |url=http://theindiantelegraph.com.au/award-winning-composer-ilayarajas-film-soundtrack-released-love-and-love-only-film-score-available-ahead-of-indian-australian-film-debut/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507003435/http://theindiantelegraph.com.au/award-winning-composer-ilayarajas-film-soundtrack-released-love-and-love-only-film-score-available-ahead-of-indian-australian-film-debut/ |archive-date=7 May 2018 |access-date=6 May 2018 |website=theindiantelegraph.com.au}}</ref> ಅವರು 8,600 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಸುಮಾರು 1,523 ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸ್ಕೋರ್ ಒದಗಿಸಿದ್ದಾರೆ,<ref name="Valiant"/> ಮತ್ತು 20,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಆರೋಹಣ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಾಡನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಸಂಗೀತಗಾರ ಇವರು.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |date=13 March 2018 |title=Ilayaraja performs for the first time in Houston |work=Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/music/ilayaraja-performs-for-the-first-time-in-houston/story-kP8qfMJIhlJEsiFxyLZMVM.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412103314/https://www.hindustantimes.com/music/ilayaraja-performs-for-the-first-time-in-houston/story-kP8qfMJIhlJEsiFxyLZMVM.html |archive-date=12 April 2018 |access-date=12 April 2018}}</ref><ref name="Baskaran2009">{{cite book |last=Baskaran |first=Sundararaj Theodore |url=https://books.google.com/books?id=fNgqAQAAIAAJ |title=History through the lens: perspectives on South Indian cinema |date=1 January 2009 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-3520-6 |page=82 |access-date=1 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175235/http://books.google.com/books?id=fNgqAQAAIAAJ |archive-date=7 January 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Das2010">{{cite book |author=Emmanuel Anthony Das |url=https://books.google.com/books?id=05oSduutr-IC&pg=RA2-PA7 |title=The Bestconferred is Yet to Be |date=1 September 2010 |publisher=Pustak Mahal |isbn=978-81-223-1144-0 |page=7 |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621193918/http://books.google.com/books?id=05oSduutr-IC&pg=RA2-PA7 |archive-date=21 June 2013 |url-status=live}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತಿ ವಾದ್ಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ ಆರಂಭಿಕ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರು.<ref name="filmmusicthenewinterculturalidiomp.110" /> ಅವರು 1984ರ [[ಮಲಯಾಳಂ]]-ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರ ''[[ಮೈ ಡಿಯರ್ ಕುಟ್ಟಿಚಾತನ್]]'' ನ ಸ್ಕೋರ್ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು, ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಸ್ಟೀರಿಯೋಸ್ಕೋಪಿಕ್ 3D ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/jijo-and-his-3d-dream-that-resulted-in-my-dear-kuttichathan/article23415321.ece|title=Jijo and his 3D dream that resulted in 'My Dear Kuttichathan|work=The Hindu|date=2 April 2018|access-date=21 September 2022|last1=Chelangad|first1=Saju|archive-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114163829/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/jijo-and-his-3d-dream-that-resulted-in-my-dear-kuttichathan/article23415321.ece|url-status=live}}</ref> 1986ರಲ್ಲಿ, ''[[ವಿಕ್ರಮ್ (1986 ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ)|ವಿಕ್ರಮ್]]'' ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಬಳಸಿ ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕರಾದರು.<ref name="m.behindwoods.com"/> ಅವರು ''[[ನಾಯಕನ್]]'' (1987) ಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು, ಇದು [[ಟೈಮ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ)|''ಟೈಮ್'']] ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ 100 ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿತು.<ref>TIME Magazine. 2005. [http://www.time.com/time/2005/100movies/0, 23220, nayakan, 00.html All-TIME 100 Movies]{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}. Retrieved 13 October 2006.</ref> ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಆರ್. ಕೆ. ಸೆಲ್ವಮಣಿ]] ತಮ್ಮ ''[[ಚೆಂಬರುತಿ]]'' (1992) ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ, ಇಳಯರಾಜ ಕೇವಲ 45 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು, ಇದು ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref name=thenewsminute_20190108>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/ilaiyaraaja-75-tribute-music-icon-be-held-feb-2-and-3-chennai-94684|title='Ilaiyaraaja 75': A tribute to the music icon to be held on Feb 2 and 3 in Chennai|date=8 January 2019|website=The News Minute|access-date=27 April 2019|archive-date=5 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190205034939/https://www.thenewsminute.com/article/ilaiyaraaja-75-tribute-music-icon-be-held-feb-2-and-3-chennai-94684|url-status=live}}</ref> ನಟ [[ರಜನೀಕಾಂತ್]] ಇಳಯರಾಜ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳ [[ರೀ-ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ)|ರೀ-ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್]] ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪೀಳಿಗೆಯ ಸಂಯೋಜಕರು ಒಂದು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 30 ದಿನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|title=Ilayaraja 75: AR Rahman, Kamal Haasan, Rajinikanth attend celebration of legendary composer's illustrious career|url=https://www.firstpost.com/entertainment/ilayaraja-75-ar-rahman-kamal-haasan-rajinikanth-attend-celebration-of-legendary-composers-illustrious-career-6030541.html|publisher=Firstpost|date=5 February 2019|access-date=9 November 2020|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120134700/https://www.firstpost.com/entertainment/ilayaraja-75-ar-rahman-kamal-haasan-rajinikanth-attend-celebration-of-legendary-composers-illustrious-career-6030541.html|url-status=live}}</ref> 2025 ಮಾರ್ಚ್ 9ರಂದು, ಇಳಯರಾಜ ಲಂಡನ್ನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ಸಿಂಫನಿ]]ಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ, ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಹಾಗೂ ಏಷ್ಯನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರಾದರು.<ref name="Valiant" /><ref name="Valiant1" /> ಅವರು ಇಡೀ ಸಿಂಫನಿಯನ್ನು 34 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Valiant" /><ref name="youtube.com">{{cite web |date=19 October 2015 |title=Mr.Viji Manuel talks about Symphony by Isaignani Ilaiyaraaja |url=https://youtube.com/watch/fFPjQlXXaio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430182824/https://www.youtube.com/watch/fFPjQlXXaio |archive-date=30 April 2021 |access-date=20 October 2015 |via=YouTube}}</ref><ref name="thehindu_200211220228">{{cite web |title=The Hindu : Ilayaraja's books |url=http://www.thehindu.com/thehindu/lf/2002/11/22/stories/2002112202280200.htm |website=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರು ''[[ತಿರುವಾಸಕಂ ಇನ್ ಸಿಂಫನಿ]]'' (2006) ಅನ್ನೂ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ [[ಒರಟೋರಿಯೊ]] ಆಗಿದೆ.<ref name="finndian.com" /> ದಶಕಗಳ ಅವರ ಕೆಲಸದೊಂದಿಗೆ, ಇಳಯರಾಜ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು.<ref name="Valiant1"/> ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಹಕ್ಕು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯ ಅಚಿಲ್ಲೆ ಫೋರ್ಲರ್ 2017ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು, "ಕಳೆದ 40 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇಳಯರಾಜ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕೃತಿಗಳು ಅವರನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅಗ್ರ 10 ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲೋ [[ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಲಾಯ್ಡ್ ವೆಬರ್]] ($1.2 ಬಿಲಿಯನ್) ಮತ್ತು [[ಮಿಕ್ ಜಾಗರ್]] ($300 ಮಿಲಿಯನ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು) ನಡುವೆ."<ref name="thehindu_17682511">{{cite web|last=Forler|first=Achille|date=28 March 2017|title=My songs, my royalties|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/ilaiyaraaja-sp-balasubrahmanyan-royalty-issue-my-songs-my-royalties/article17682511.ece|work=The Hindu|access-date=7 April 2018|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327212414/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/ilaiyaraaja-sp-balasubrahmanyan-royalty-issue-my-songs-my-royalties/article17682511.ece|url-status=live}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಗೀತಗಾರ [[ಆಂಡಿ ವೊಟೆಲ್]], ಒಂದು ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಇಳಯರಾಜ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ, "ನೀವು ಇಷ್ಟಪಡಲು/ ಪ್ರೀತಿಸಲು/ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು/ ರಕ್ಷಿಸಲು/ ರಾಜಕೀಯಗೊಳಿಸಲು/ ಅತಿ-ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗೊಳಿಸಲು/ ದ್ವೇಷಿಸಲು/ ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಅಥವಾ ಆನಂದಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ "ಪ್ರಕಾರ"ದ ಸಂಗೀತವೇ ಆಗಿರಲಿ, ಇಳಯರಾಜ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ."<ref name="Salil" /> ಕರ್ನಾಟಕ ಗಾಯಕ [[ಟಿ. ಎಂ. ಕೃಷ್ಣ]] ಅವರು ಇಳಯರಾಜ ಮಾಡಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಶಾಲ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಧಾನವು "ಅಗಾಧ"ವಾಗಿದ್ದು, ಅವರನ್ನು "ಸಂಪೂರ್ಣ ಮೇಸ್ಟ್ರೋ" ಎಂದು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|title=An Artiste of the Millennium: Ilaiyaraaja at 75|url=https://m.thewire.in/article/the-arts/an-artiste-of-the-millennium-ilaiyaraaja-at-75|publisher=The Wire|date=10 September 2018|access-date=15 September 2022|archive-date=15 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915113344/https://m.thewire.in/article/the-arts/an-artiste-of-the-millennium-ilaiyaraaja-at-75|url-status=live}}</ref> ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಗುರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ [[ಜಿ. ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ್]], ಅವರ ಯಶಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು: "ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಯಭೀತರಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಅವರ ಯಶಸ್ಸಿನ ರಹಸ್ಯ. ಇಳಯರಾಜ ಹಾಡನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಇಳಯರಾಜ ಹಾಡು ಮಾತ್ರ ಮರೆಸುತ್ತದೆ."<ref name="India"/> 1991ರ ಚಿತ್ರ ''[[ಥಲಪತಿ]]'' ನ ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಧ್ವನಿಪಥವು ''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್]]'' ನ ''100 ಆಲ್ಬಂಗಳು ನೀವು ಸಾಯುವ ಮೊದಲು ಕೇಳಬೇಕಾದವು'' ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web |title=100 Best Albums Ever |url=http://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813104430/http://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm |archive-date=13 August 2017 |access-date=3 February 2010 |website=[[The Guardian]]}}</ref> 2003ರಲ್ಲಿ, [[BBC]] ನಡೆಸಿದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, 165 ದೇಶಗಳ ಅರ್ಧ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಲ್ಲಿ, ''ಥಲಪತಿ'' ನ ಅವರ ಸಂಯೋಜನೆ "[[ರಕ್ಕಮ್ಮ ಕೈಯ ತಟ್ಟು]]" ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಅಗ್ರ 10 ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref name="archive_201503300739">{{cite web |title=THE WORLD'S TOP TEN |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330073900/http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/ |archive-date=30 March 2015 |access-date=7 June 2021 |website=BBC World Service.com}}</ref> ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ [[ಸಂತೋಷ್ ಶಿವನ್]] ಇಳಯರಾಜ ''ಥಲಪತಿ'' ಚಿತ್ರದ ಇಡೀ ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು "ಅರ್ಧ ದಿನ"ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಮುಗಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.{{sfn|Ramachandran|2014|p=140}} ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ [[ಆರ್.ಡಿ. ಬರ್ಮನ್]] ಅವರ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದೊಂದಿಗೆ ''ಥಲಪತಿ'' ಚಿತ್ರದ "ಸುಂದರಿ" ಹಾಡಿನ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ, ಅವರು ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಗೌರವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಿಂತು ಅವರಿಗೆ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಓವೇಶನ್ ನೀಡಿದರು.<ref name=thehindu_200510210014>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/10/21/stories/2005102100140200.htm |title=The Raja still reigns supreme |date=21 October 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831055436/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/10/21/stories/2005102100140200.htm |archive-date=31 August 2015 |url-status=dead |work=[[The Hindu]] |access-date=17 July 2015}}</ref> ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯ ಮಗಳು ಜೀವಾ (2011ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು<ref>{{cite web | title=Illayaraja's wife dies of heart attack | work=The Times of India | date=November 2011 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/illayarajas-wife-dies-of-heart-attack/articleshow/10563331.cms#:~:text=This%20story%20is%20from%20November,(singer%20and%20music%20director) }}</ref>) ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಆಕೆಯಿಂದ ಮೂರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ—[[ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ]], [[ಭವತಾರಿಣಿ]] ಮತ್ತು [[ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ]]—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕರು ಮತ್ತು ಗಾಯಕರು.<ref name=hindu_200701130159>{{cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2007/01/13/stories/2007011301591200.htm |title=Music from the past |website=The Hindu.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107163353/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2007/01/13/stories/2007011301591200.htm |archive-date=7 November 2012 |url-status=dead |access-date=7 June 2021}}</ref><ref name=hindu_200508050167>Staff reporter. [http://www.hindu.com/2005/08/05/stories/2005080501670200.htm "Ilaiyaraja's daughter gets engaged".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429073520/http://www.hindu.com/2005/08/05/stories/2005080501670200.htm |date=29 April 2007}} ''The Hindu''. 5 August 2005. Retrieved 3 March 2007.</ref> ಜೀವಾ 2011 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31ರಂದು ನಿಧನರಾದರು.<ref name=thehindu_2587916>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2587916.ece |location=Chennai, India |work=The Hindu |title=Music maestro Ilayaraja's wife passes away |date=1 November 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210151421/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2587916.ece |archive-date=10 December 2011}}</ref> ಅವರ ಸಹೋದರ, [[ಗಂಗೈ ಅಮರನ್]], ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಯೋಜಕರು ಅಮರನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ 13 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜಗಳದಲ್ಲಿದ್ದರು, ಫೆಬ್ರವರಿ 2022ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ಭೇಟಿಯಾದರು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/musical-brothers-ilaiyaraaja-and-gangai-amaren-reunite-after-13-years/articleshow/89633355.cms|title=Musical brothers Ilaiyaraaja and Gangai Amaren reunite after 13 years|website=The Times of India|access-date=4 May 2022|archive-date=4 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220504113825/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/musical-brothers-ilaiyaraaja-and-gangai-amaren-reunite-after-13-years/articleshow/89633355.cms|url-status=live}}</ref> ಅವರ ಏಕೈಕ ಪುತ್ರಿ ಭವತಾರಿಣಿ 2024 ಜನವರಿ 25ರಂದು ಯಕೃತ್ತಿನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ನಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.<ref>{{Cite web |title=Ilaiyaraaja's daughter and playback singer Bhavatharini dies of cancer |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/ilaiyaraajas-daughter-and-playback-singer-bhavatharini-dies-of-cancer-2493685-2024-01-25 |access-date=2024-01-25 |website=India Today |date=25 January 2024 |language=en |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125155226/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/ilaiyaraajas-daughter-and-playback-singer-bhavatharini-dies-of-cancer-2493685-2024-01-25 |url-status=live }}</ref> ಕ್ರೈಸ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಬೆಳೆದರೂ<ref>{{cite web | title=Happy Birthday Ilayaraja: Assistant to maestro, here are some lesser known facts about Isai Gnani Ilayaraja's musical journey | work=The Times of India | url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/happy-birthday-ilayaraja-assistant-to-maestro-here-are-some-lesser-known-facts-about-isai-gnani-ilayarajas-musical-journey/articleshow/76137497.cms }}</ref>, ಇಳಯರಾಜ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಹಿಂದೂ ಋಷಿ [[ರಮಣ ಮಹರ್ಷಿ]] ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name=India/> ==ಕಾನೂನು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಾದಗಳು== [[File:Rajinikanth, Kamal Haasan and Ilaiyaraaja At The Nadigar Sangam Protest.jpg|thumb|2018ರ [[ನಟ ಸಂಘ]] ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]] (ಎಡ) ಮತ್ತು [[ರಜನೀಕಾಂತ್]] (ಬಲ) ಜೊತೆಗೆ ಇಳಯರಾಜ (ಮಧ್ಯ)]] 2017ರಲ್ಲಿ, ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ, ಇಳಯರಾಜ ಗಾಯಕರು, [[ಎಸ್. ಪಿ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]], ಅವರ ಪುತ್ರ [[ಎಸ್. ಪಿ. ಚರಣ್]] ಮತ್ತು [[ಕೆ. ಎಸ್. ಚಿತ್ರ|ಚಿತ್ರ]] ಅವರಿಗೆ ಕಾನೂನು ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು, ಅವರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರು ಅಪಾರ [[ರಾಯಧನ]]ವನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.<ref name=hindustantimes_20170320>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/music/illayaraja-s-legal-notice-to-spb-sp-balasubrahmanyam-says-he-will-obey-the-law/story-hulhkHFbDsrOBOu3kiu1EN.html |title=Illayaraja's legal notice to SPB: SP Balasubrahmanyam says he will obey the law |work=Hindustan Times |date=20 March 2017 |access-date=31 May 2017 |archive-date=24 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524181700/http://www.hindustantimes.com/music/illayaraja-s-legal-notice-to-spb-sp-balasubrahmanyam-says-he-will-obey-the-law/story-hulhkHFbDsrOBOu3kiu1EN.html |url-status=live }}</ref> ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಸಹೋದರ ಗಂಗೈ ಅಮರನ್ ಅವರು ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು, ಎಸ್ಪಿಬಿಗೆ ಕಾನೂನು ಸೂಚನೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು 'ಮೂರ್ಖತನ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web | url=https://www.thenewsminute.com/article/gangai-amaran-slams-brother-ilaiyaraaja-says-legal-notice-spb-foolishness-58886 | title=Gangai Amaran slams brother Ilaiyaraaja, says legal notice to SPB is 'foolishness' | date=20 March 2017 | access-date=4 May 2022 | archive-date=20 May 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220520140613/https://www.thenewsminute.com/article/gangai-amaran-slams-brother-ilaiyaraaja-says-legal-notice-spb-foolishness-58886 | url-status=live }}</ref> 2018ರಲ್ಲಿ, USನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಟಾಕ್ ಶೋ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಇಳಯರಾಜ [[ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಪುನರುತ್ಥಾನ]]ದ ಕ್ರೈಸ್ತ ನಂಬಿಕೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಸಂತ [[ರಮಣ ಮಹರ್ಷಿ]] ಅವರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪುನರುತ್ಥಾನ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರು, "ನಾನು ಯೂಟ್ಯೂಬ್ನಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯೇಸು ಪುನರುತ್ಥಾನಗೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ" ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Ilayaraja says no proof for Jesus' resurrection, sparks controversy | website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] | url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2018/03/27/ilayaraja-says-no-proof-for-jesus-resurrection-sparks-controversy.html?fromNewsdog=1 }}</ref> ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಕ್ರೈಸ್ತ ಗುಂಪು [[ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ|ತಿರುಚಿ]] ಪೊಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತರಿಗೆ ದೂರು ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ಇಳಯರಾಜ ವಿರುದ್ಧ ಪೊಲೀಸ್ ಕ್ರಮ ಅಥವಾ ಅವರಿಂದ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು, "ಕ್ರೈಸ್ತರ ಅಂತಿಮ ನಂಬಿಕೆ" ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ.<ref>{{cite news|title=Christ remark: Plaint filed against Ilayaraja|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/trichy/christ-remark-plaint-filed-against-ilayaraja/articleshow/63523573.cms|date=29 March 2018|access-date=22 September 2022|archive-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315085146/https://timesofindia.indiatimes.com/city/trichy/christ-remark-plaint-filed-against-ilayaraja/articleshow/63523573.cms|url-status=live}}</ref> 2022ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಇಳಯರಾಜ "ಇಂದು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಯೋಜಕರಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮರ್ಗಳಿದ್ದಾರೆ," ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite news|title=Ilaiyaraaja: 'There are no composers today, only programmers'|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ilaiyaraaja-no-composers-today-only-programmers/article65230243.ece|date=16 March 2022|access-date=22 September 2022|archive-date=22 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922055454/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ilaiyaraaja-no-composers-today-only-programmers/article65230243.ece|url-status=live}}</ref> 2022 ಏಪ್ರಿಲ್ನಲ್ಲಿ, "ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ & ಮೋದಿ—ರಿಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಐಡಿಯಾಸ್" ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಇಳಯರಾಜ ವಿವಾದವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]] ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಜಾತಿವಿರೋಧಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ [[ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್]] ಅವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರು. ಜಾತಿವಿರೋಧಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಇದನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು, "ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ಜಾತಿಗಳ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಮತ್ತು ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಹೋಲಿಕೆಯು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಅವಮಾನವಾಗಿತ್ತು" ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು.<ref>{{cite web | title=Elangovan's tirade against Ilaiyaraaja goes viral | work=The Hindu | date=24 April 2022 | url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/elangovans-tirade-against-ilaiyaraaja-goes-viral/article65351346.ece/ }}</ref> ಮೋದಿ ಅವರ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಬಿಜೆಪಿ]] ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲಿಗರು, ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಅವರ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರು.<ref>{{cite news|title=The sound of criticism: How Ilaiyaraaja's comparison of Ambedkar and Modi triggered a political row|publisher=Firstpost|url=https://www.firstpost.com/india/the-sound-of-criticism-how-ilaiyaraajas-comparison-of-ambedkar-and-modi-triggered-a-political-row-10572601.html|date=19 April 2022|access-date=22 September 2022|archive-date=22 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922130557/https://www.firstpost.com/india/the-sound-of-criticism-how-ilaiyaraajas-comparison-of-ambedkar-and-modi-triggered-a-political-row-10572601.html|url-status=live}}</ref> ==ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಡುಗಳು== ಇಳಯರಾಜ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ 380ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|title=List of songs sung by ILAIYARAAJA|url=http://www.lakshmansruthi.com/profilesmusic/ilayaraja-songs.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022002548/http://www.lakshmansruthi.com/profilesmusic/ilayaraja-songs.asp|url-status=usurped|archive-date=22 October 2010|publisher=lakshmansruthi|accessdate=2014-04-12}}</ref> [[File:Ilaiyaraaja at the TFPC Press Meet Held Ahead Of The ‘Ilaiyaraaja 75’ Concert.jpg|thumb]] === 1977 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[16 ವಯಧಿನಿಲೆ]]''|| "ಸೊಳಂ ವಿಧೈಕ್ಕೈಯಿಲೆ"|| rowspan="2" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="2" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''ಒಡಿ ವಿಳಯಾಡು ಥಾತಾ''|| "ಒರು ಕೋಡಿ ಪೊಯ್ಯೈ" || |} === 1978 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಕಣ್ಣನ್ ಒರು ಕೈ ಕುಳಂದೈ]]''|| "ವಯಿತ್ರಿಲ್ ಸುಮಂದವಳ್"|| rowspan="4" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="4" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಕಿಜಕ್ಕೆ ಪೋಗಮ್ ರೈಲು]]''|| "ಯೇಧೋ ಪಾಟ್ಟು ಯೇಧೋ ರಾಗಂ"|| |- | ''[[ಮುಲ್ಲುಂ ಮಲರುಂ]]''|| "ಮಾನ್ ಇನಮೇ ಮುಳ್ಳೈ ಪೂವಣ್ಣಮೇ"|| |- | ''ತಿರುಪುರಸುಂದರಿ''|| "ಒಡಂ ಒಂದ್ರು ಕಾಟ್ರಿಲ್"|| |} === 1979 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''ಅನ್ಬೆ ಸಂಗೀತಾ''|| "ಕಂಧನುಕ್ಕು ರೆಂಡು"|| rowspan="16" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="16" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | rowspan="2" | ''[[ಚಕ್ಕಳಾತಿ]]''|| "ಎನ್ನ ಪಾಟ್ಟು ಪಾಡ"|| |- | "ವಾಡ ವಾಟ್ಟುದು"|| |- | ''[[ಧರ್ಮ ಯುದ್ಧಂ]]'' || "ಕಣ್ಣೀರಿನಾಲ್ (ಒರು ಥಂಗ ರಧತಿಲ್ ನ ಬಿಟ್ ಆವೃತ್ತಿ)" || |- | ''[[ಕಡವುಲ್ ಅಮೈತ ಮೇಡೈ]]''|| "ಯೇಯ್ ಥನ್ನಿ ನೀ ನೀರಾಡ"|| |- | ''[[ಕವರಿ ಮಾನ್]]''|| "ಉಲ್ಲಂಗಳ್ ಇನ್ಬತಿಲ್ ಆಡಟ್ಟುಂ"|| |- | ''ಲಕ್ಷ್ಮೀ''|| "ಥೆನ್ನ ಮರಥಿಲೆ ಥೆಂದ್ರಲ್ ಅಡಿಕ್ಕುಧು"|| |- | ''ಮಣಿಪೂರ್ ಮಾಮಿಯಾರ್''|| "ರಸಿಗನೆ ಎನ್ ಅರುಗಿಲ್ ವಾ"|| |- | ''[[ಪಗಳಿಲ್ ಒರು ಇರವು]]''|| "ತೊಟ್ಟಂ ಕೊಂಡ ರಾಸವೇಯ್"|| |- | rowspan="5" | ''[[ಪೊನ್ನು ಊರಕ್ಕು ಪುದುಸು]]'' || "ಒರಂ ಪೋ ಒರಂ ಪೋ" || |- | "ಒರು ಮಂಜ ಕುರುವಿ" || |- | "ಸಾಮಕೋಳಿ ಕೂವುಧಮ್ಮ" || |- | "ಉನಕ್ಕೆನ ತಾನೇ ಇನ್ನೆರಮಾ" || |- | "ವೀಟ್ಟುಕ್ಕೊರು ಮಗನ ಪೋಲ" || |- | ''[[ಪುಧಿಯ ವಾರ್ಪುಗಳ್]]''|| "ತಿರುವಿಳ ಕೂತು"|| |- |''[[ಉತಿರಿಪೂಕ್ಕಳ್]]'' |"ಏಯ್ ಇಂಧ ಪೂಂಗಾಟ್ರು ಥಾಳಾಟ್ಟ" | |} === 1980 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ರುಸಿ ಕಂಡ ಪೂನೈ]]''|| "ಅನ್ಬು ಮುಗಂ"|| [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |} === 1981 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="2" | ''[[ಅಲೈಗಳ್ ಒಯ್ವಥಿಲ್ಲೈ]]''|| "ವಾಳ್ವೆಲ್ಲಾಂ ಆನಂದಮೇ"|| rowspan="2" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="3" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | "ವಿಳಿಯಿಲ್ ವಿಳುಂಧು"|| |- | ''[[ಸೀತಕೋಕ ಚಿಲುಕ (1981 ಚಿತ್ರ)|ಸೀತಕೋಕ ಚಿಲುಕ]]''|| "ಅಲಾಲು ಕಲಾಲು"|| [[ತೆಲುಗು ಭಾಷೆ|ತೆಲುಗು]]|| |} === 1982 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಸಕಲಕಲ ವಲ್ಲವನ್ (1982 ಚಿತ್ರ)|ಸಕಲಕಲ ವಲ್ಲವನ್]]''|| "ಅಮ್ಮನ್ ಕೋಯಿಲ್ ಕಿಳಕ್ಕಾಲೇ"|| [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |} === 1983 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಆಯಿರಂ ನಿಲವೇ ವಾ]]''|| "ಅಚ್ಚುವೆಲ್ಲಂ ಪಚ್ಚರಿಸಿ"|| rowspan="5" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="5" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಮಣ್ ವಾಸನೈ]]''|| "ಇಂಧ ಭೂಮಿ ವೇಧ ಪೋಟಾ"|| |- | ''[[ಮುಂದಾನೈ ಮುಡಿಚು]]''|| "ವೆಳಕ್ಕು ವೇಚ ನೆರಥಿಲೆ"|| |- | ''[[ಕಣ್ ಶಿವಂತಾಲ್ ಮಣ್ ಶಿವಕ್ಕುಂ]]''|| "ವಂದಾಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಪೂ"|| |- | ''[[ಈರ ವಿಳಿ ಕಾವಿಯಂಗಳ್]]''|| "ಎನ್ ಗಾನಂ ಎಂಗು ಅರಂಗೆರುಂ"|| |} === 1984 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಪುಧುಮೈ ಪೆನ್ (1984 ಚಿತ್ರ)|ಪುಧುಮೈ ಪೆನ್]]''|| "ಯೆರಿಗಿಂದ್ರ ಧೀಪಂ"|| rowspan="4" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="4" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಪೂವಿಲಂಗು]]''|| "ಆಥಾಡಿ ಪಾವಾಡ ಕಾಥಾಡಾ"|| |- | ''[[ವಾಳ್ಕೈ (1949 ಚಿತ್ರ)|ವಾಳ್ಕೈ]]''|| "ಎಧಿರ್ಕಾಲಂ ಉನಕಾಗ"|| |- |''[[ವೈದೇಹಿ ಕಾತಿರುಂತಾಲ್]]'' |"ಮೇಗಂ ಕರುಕಯಿಲೆ" | |} === 1985 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ನಾನ್ ಸಿಗಪ್ಪು ಮನಿಥನ್ (1985 ಚಿತ್ರ)|ನಾನ್ ಸಿಗಪ್ಪು ಮನಿಥನ್]]''|| "ಎಲ್ಲಾರುಮೆ ತಿರುದಂಗಥಾನ್"|| [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |} === 1986 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಗೀತರಚನೆಕಾರ !!ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಮುಥಲ್ ವಸಂತಂ]]''|| "ಆರುಂ ಅಥು ಆಳಂ ಇಲ್ಲೈ"|| rowspan="6" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="6" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| | |- | rowspan="2" | ''[[ಕಡಲೋರ ಕವಿತೈಗಳ್]]''|| "ಅಡಿ ಆಥಾಡಿ (ಸಂತೋಷದ ಆವೃತ್ತಿ)"|| ವೈರಮುತ್ತು | |- | "ದಾಸ್ ದಾಸ್ ಚಿನ್ನಪ್ಪದಾಸ್"|| ಇಳಯರಾಜ | |- | ''[[ಕರಿಮೇಡು ಕರುವಾಯನ್]]''|| "ಅಡಿ ಕಧ ಕೇಳು ಕಧ ಕೇಳು"|| | |- | ''[[ಥಾಯ್ಕು ಒರು ಥಾಳಾಟ್ಟು]]''|| "ಅಲೈಯಿಲ್ ಮಿಧಂಧ ಒರು"|| | |- | ''[[ಪಾರು ಪಾರು ಪಟ್ಟಣಂ ಪಾರು]]''|| "ಯೇ ಜೋಸಿಯಂ ಸೊಳ್ಗಿರೇನ್"|| | |} === 1987 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''ಗ್ರಾಮತ್ತು ಮಿನ್ನಲ್''|| "ವಡ್ಡಿ ಎದುಥ"|| [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |} === 1988 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಪಾಡಾತ ತೇನಿಕ್ಕಳ್]]''|| "ಆಥಿ ಅಂಥಂ"|| rowspan="5" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="5" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಸೊಲ್ಲ ತುಧಿಕ್ಕುಧು ಮನಸು]]''|| "ವಾಯಕ್ಕಟ್ಟಿ ವಯಿತ ಕಟ್ಟಿ"|| |- | ''[[ಎನ್ ಬೊಮ್ಮುಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮಾವುಕ್ಕು]]''|| "ಯೈ ಯಯ್ಯಯ್ಯ ಯೈ ಯಯ್ಯಯ್ಯ"|| |- | ''[[ಶೆಂಬಗಮೇ ಶೆಂಬಗಮೇ]]''|| "ವೆಳುತು ಕಟ್ಟಿಕ್ಕಡಾ"|| |- | ''ಸಕ್ಕರೈ ಪಂಧಾಲ್''|| "ವೇದಂ ಒಂಗ"|| |} === 1989 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಪೊರೂಥಾತು ಪೋತುಂ]]''|| "ಆರಾರೋ ಪಾಡ ವಂಥೇನೇಯ್"|| rowspan="7" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="8" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಶಿವ (1989 ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ)|ಶಿವ]]''|| "ವೆಳ್ಳಿ ಕಿಳಮಾ"|| |- | ''[[ಪುಧು ಪುಧು ಅರ್ಥಂಗಳ್ (ಚಿತ್ರ)|ಪುಧು ಪುಧು ಅರ್ಥಂಗಳ್]]''|| "ಎದುತು ನಾನ್ ವಿಡ ವಾ ಎನ್ ಪಾಟ್ಟೈ ತೊಳಾ"|| |- | ''[[ಪಾಟ್ಟುಕ್ಕು ಒರು ಥಲೈವನ್]]''|| "ಎಲ್ಲೋರುಡೆಯ ವಾಳ್ಕೈಯಿಲುಂ"|| |- | ''[[ಎನ್ನೆ ಪೆಥ ರಾಸ]]'' | "ಎಲ್ಲೋರುಕ್ಕುಂ ನಲ್ಲವೆನ್ನು ಪೇರ ವಾಂಗನುಂ"|| |- | ''[[ಎನ್ನೈ ವಿಟ್ಟು ಪೋಗಾತೆ]]''|| "ದರಿಸನಂ ಕಿಡೈಕ್ಕಾಧ"|| |- | ''[[ಎಂಗ ಊರು ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳೈ]]''|| "ಎನ್ ಕಾವೇರಿಯೇ ಕಣ್ಣೀರ್ ಎಥರ್ಕ್ಕು"|| |- | ''[[ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವರ್ತಿ]]''|| "ಧರ್ಮಲ ಲೋಗಿಲಿಲೋ" || [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಸಿನಿಮಾ|ತೆಲುಗು]] || |} === 1990 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="3" | ''[[ಪುಧು ಪಾಟ್ಟು]]''|| "ಅಮ್ಮ ಅಮ್ಮ ಉನ್ ಪಾರ್ವೈಯಾಲ್"|| rowspan="35" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="35" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | "ಎಂಗ ಊರು ಕಾಧಲ ಪಥಿ ಎನ್ನ ನೆನೈಕಿರೆ"|| |- | "ನೆಥು ಒರುಥರ ಒರುಥರ ಪಾಥೋಂ"|| |- | ''[[ಅಮ್ಮನ್ ಕೋವಿಲ್ ತಿರುವಿಳಾ]]''|| "ದೈವಂ ಥಂಧ ವಾ಴್ವುಕ್ಕೆಲ್ಲಂ"|| |- | ''[[ಆನಂದ ಕುಮ್ಮಿ]]''|| "ಧರ್ಮದುರೈ ಪೋಲ್ ಯೆವನಡ"|| |- | ''[[ಉರುಧಿ ಮೊಳಿ]]''|| "ಧಿನಕ್ಕು ಧಿನಕ್ಕು ಧಂ"|| |- | ''[[ವೆಲ್ಲೈಯ ಥೇವನ್]]''|| "ಎಥಿ ವಚ್ಚ ಕುತು ವಿಳಕ್ಕು"|| |- | ''[[ಶಿರೈಯಿಲ್ ಶಿಲ ರಾಗಂಗಳ್]]''|| "ಎಳು ಸ್ವರಂ"|| |- | ''[[ಪುಲನ್ ವಿಶರನೈ]]''|| "ಇದುಥಾನ್ ಇದುಕ್ಕುಥಾನ್"|| |- | ''[[ಕರಗಟ್ಟಕರನ್]]''|| "ಇಂದಮಾನ್ ಉಂಧನ್ ಸೊಂಧಮಾನ್"|| |- | ''ಪೆರಿಯಮ್ಮ''|| "ಇವಲ್ ಥಾನೇ ಪೆನ್ಮನಿ"|| |- | ''[[ಕವಲುಕ್ಕು ಕೆಟ್ಟಿಕರನ್]]''|| "ಕಾವಲುಕ್ಕು ಗಟ್ಟಿಕ್ಕಾರನ್"|| |- | ''[[ಚೆಂಬರುತಿ]]''|| "ಕಡಲಿಲೇಯ್ ಎಳುಂಬುರ ಅಲೈಗಳ"|| |- | ''[[ಮೈಕೆಲ್ ಮದನ ಕಾಮ ರಾಜನ್]]''|| "ಕಧ ಕೇಳು ಕಧ ಕೇಳು"|| |- | ''[[ಶಿರೈಯಿಲ್ ಶಿಲ ರಾಗಂಗಳ್]]''|| "ಕಲ್ಲುಡೈಕ ಆಳಿಲ್ಲಾಮಲ್"|| |- | ''[[ಉನ್ನೈ ಸೊಲ್ಲಿ ಕುಟ್ರಮಿಲ್ಲೈ]]''|| "ಕೆಟ್ಟುಂ ಪಟ್ಟನಂ ಪೊಯ್ ಸೇರ್ ಎನ್ರು"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಎನ್ ಉಯಿರ್ ತೊಳನ್]]''|| "ಮಚ್ಚಿ ಮಣ್ಣಾರು ಎನ್ ಮನಸುಕ್ಕುಲೆ"|| |- | "ಥಂಬಿ ನೀ ನಿಮಿರ್ನ್ಧು ಪಾರಡ"|| |- | ''[[ಪಗಳಿಲ್ ಪೌರ್ಣಮಿ]]''|| "ಮನಮೇ ಅವನ್ ವಾ಴ುಂ"|| |- | ''[[ಇನ್ನಿಸೈ ಮಳೈ]]''|| "ಮಂಗೈ ನೀ ಮಾಂಗನೀ"|| |- | ''ಗೀತ ವಾ಴ಿಪಾಡು''|| "ಮಾಣಿಕ್ಕ ಚಿಲೈಯೇ"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಅಮ್ಮನ್ ಕೋವಿಲ್ ತಿರುವಿಳಾ]]''|| "ಮಂಜೋಲ ಕಿಳಿಯಿರುಕ್ಕು"|| |- | "ನಾನ್ ಸೊನ್ನಾಲ್ ಕೆಳಮ್ಮ"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಪಣಕ್ಕರನ್]]''|| "ಮರಥ ವಚ್ಚವನ್ ಥನ್ನಿ ಊತುವಾನ್"|| |- | "ಉಳ್ಳುಕ್ಕುಳ್ಳ ಚಕ್ಕರವರ್ತಿ"|| |- | ''[[ರಾಜ ಕೈಯ ವಾಚ]]''|| "ಮರುಥಾನೀ ಅರಚನೇ"|| |- | ''[[ಮೈ ಡಿಯರ್ ಮಾರ್ಥಂಡನ್]]''|| "ಮೈ ಡಿಯರ್ ಮಾರ್ಥಂಡ"|| |- | ''[[ಧುರುವ ನಟ್ಚಥಿರಂ (1993 ಚಿತ್ರ)|ಧುರುವ ನಟ್ಚಥಿರಂ]]''|| "ಪೆತು ಪೊಟ್ಟಧಾರೋ"|| |- | ''[[ಎಧಿರ್ ಕಾಟ್ರು]]''|| "ಸಾಮಿಯಾರ ಪೊನವನುಕ್ಕು"|| |- | ''[[ಮರುಥು ಪಾಂಡಿ]]''|| "ಸಿಂಗಾರ ಸೆಲ್ವಂಗಳೇ"|| |- | ''[[ಥಾಳಾಟ್ಟು ಪಡವ]]''|| "ಸೊಂಧಂ ಎಂದ್ರು ವಂಧವಳೇ"|| |- | ''[[ಊರು ವಿಟ್ಟು ಊರು ವಂಧು]]''|| "ಸೊರ್ಗಮೇ ಎಂದ್ರಾಲುಂ"|| |- | ''[[ಪೆರಿಯ ವೀಟು ಪಣಕ್ಕರನ್]]''|| "ವಂಧಾರೈ ವಾ಴ ವೈಕ್ಕುಂ"|| |- | ''[[ಕಿ಴ಕ್ಕು ವಾಸಲ್]]''|| "ವೀಟ್ಟುಕ್ಕು ವೀಟ್ಟುಕ್ಕು ವಾಸಪ್ಪಡಿ"|| |- | ''[[ಪೊಂಡಾಟ್ಟಿ ಥೇವೈ]]''|| "ಯಾರಡಿ ನಾನ್ ಥೇದುಂ ಕಾಧಲಿ"|| |} === 1991 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಗುಣ]]''|| "ಅಪ್ಪನ್ ಎಂದ್ರುಂ ಅಮ್ಮೈಯೆಂದ್ರುಂ"|| rowspan="10" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="23" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಚಿನ್ನ ಕುಯಿಲ್ ಪಾಡುಧು]]''|| "ಅಪ್ಪವುಕ್ಕು ಪಯ್ಯನ್ ವಂಧು ಪೊನ್ನು"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಇದಯಂ (ಚಿತ್ರ)|ಇದಯಂ]]''|| "ಏಪ್ರಿಲ್ ಮಯಿಲೆ"|| |- | "ಪೊಟ್ಟು ವೈತ ಒರು ವಟ್ಟ ನಿಲ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಪುಧು ನೆಲ್ಲು ಪುಧು ನಾಥು]]''|| "ಭರಣಿ ಭರಣಿ ಪಾಡಿ ವರುಂ"|| |- | "ಸಳಂಗಚಥಂ ಕೇಕ್ಕುಧಡಿ"|| |- | ''[[ಕುಂಬಕರೈ ಥಂಗಯ್ಯ]]''|| "ಎನ್ನೈ ಒರುವನ್ ಪಾಡ ಛೊನ್ನಾನ್"|| |- | ''ಕಣ್ಣುಕ್ಕೊರು ವಣ್ಣಕಿಲಿ''|| "ಗಾನಂ ಥಾನ್ ಕಾಟ್ರೋಡು"|| |- | ''[[ಎನ್ನರುಕಿಲ್ ನೀ ಇರುಂದಾಲ್]]''|| "ಇಂದಿರ ಸುಂದರಿಯೇ ಸೊಂಧಂ"|| |- | ''[[ಥಾಳಾಟ್ಟು ಕೆಟ್ಕುತಮ್ಮ]]''|| "ಕಾಲಂ ಎನುಂ ನೂಲಿಲೇಯ್"|| |- | ''[[ಕೂಲಿ ನಂ. 1 (ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ)|ಕೂಲಿ ನಂ. 1]]''|| "ಕಳಯ ನಿಜಮ"|| [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಸಿನಿಮಾ|ತೆಲುಗು]]|| |- | ''ಕೀಚು ರಾಳ್ಳು''|| "ಕಳಿಶಿಥಂ ಕಳಿಶಿಥಂ"|| [[ಕೇರಳದ ಸಿನಿಮಾ|ಮಲಯಾಳಂ]]|| |- | rowspan="3" | ''[[ಎನ್ ರಾಸಾವಿನ್ ಮನಸಿಲೆ]]''|| "ಕುಯಿಲ್ ಪಾಟ್ಟು (ಶೋಕ)"|| rowspan="11" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | "ಪೆನ್ ಮನಸು ಆಳಮೆನ್ರು"|| |- | "ಸೊಲೈ ಪಸುಂಕುಯಿಲೆ"|| |- | ''[[ಸಾಮಿ ಪೊಟ್ಟ ಮುಡಿಚು]]''|| "ಮಾಧುಳಂಕಣಿಯೇ"|| |- | ''[[ಪುಧಿಯ ರಾಗಂ]]''|| "ಮಲ್ಲಿಗೈ ಮಾಲೈ ಕಟ್ಟಿ"|| |- | ''[[ಎನ್ನರುಕಿಲ್ ನೀ ಇರುಂದಾಲ್]]''|| "ನಿಲವೇ ನೀ ವರ ವೆಂಡುಂ"|| |- | ''[[ಊರೆಲ್ಲಾಂ ಉನ್ ಪಾಟ್ಟು]]''|| "ಊರೆಲ್ಲಾಂ ಉನ್ ಪಾಟ್ಟುಥಾನ್ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- | ''ಥಂಬಿಕ್ಕು ಒರು ಪಾಟ್ಟು''|| "ಥಾಯೆಂದ್ರುಂ ಥಂಧೈಯೆಂದ್ರುಂ"|| |- | ''[[ವೇತ್ರಿ ಪಡಿಗಳ್]]''|| "ಉನ್ನೈ ಕಾಕ್ಕುಂ ಥಾಯ್ ಪೋಲ್"|| |- | ''[[ಸರ್ ಐ ಲವ್ ಯು]]''|| "ಉದಿಕ್ಕಿಂದ್ರ ಶೆಂಗಧಿರ್"|| |- | ''ಪುಧಿಯ ಸ್ವರಂಗಳ್''|| "ವಾನಂ ಉಳ್ಳ ಕಾಲಂ ಮಟ್ಟುಂ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |} === 1992 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ನಾಡೋಡಿ ಪಾಟ್ಟುಕ್ಕರನ್]]''|| "ಆಗಾಯ ಥಾಮರೈ ಅರುಕಿಲ್ ವಂಧಥೇಯ್"|| rowspan="15" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="27" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ವೀರ ಥಾಳಾಟ್ಟು]]''|| "ಆಳ ಪಿರಂಥ ಮಹಾರಾಸ"|| |- | ''[[ಆವರಂಪೂ]]''|| "ಆಲೋಲಂ ಪಾಡಿ ಅಸೈಂಧಾಡುಂ ಕಾಟ್ರೇ"|| |- | rowspan="3" | ''[[ಚಿನ್ನ ಗೌಂಡರ್]]''|| "ಅಂಥ ವಾನಥ ಪೋಲ"|| |- | "ಕಣ್ಣು ಪಡ ಪೋಕುಥಯ್ಯ"|| |- | "ಸೊಲ್ಲಾಲಡಿಚ ಸುಂದರಿ"|| |- | rowspan="3" | ''[[ಭರಥನ್ (1992 ಚಿತ್ರ)|ಭರಥನ್]]''|| "ಅಳಗೇ ಅಮುಧೇ ಪೂಂತೆಂದ್ರಲ್ ಥಾಳಾಟ್ಟುಂ"|| |- | "ಪುನ್ನಗೈಯಿಲ್ ಮಿನ್ಸಾರಂ"|| |- | "ನಲ್ ವೀನೈ ನಾಧಂ"|| |- | ''ಅಂಥಪುರಂ''|| "ಅಳಗೇ ಉನ್ ಮುಗಂ ಪಾರಾಮಲ್"|| |- | ''[[ಪೊನ್ನುಕೆತ ಪುರುಶನ್]]''|| "ಸಿನೆಮಾ ಸಿನೆಮಾ"|| |- | rowspan="3" | ''[[ದೈವ ವಾಕ್ಕು]]''|| "ಇಂಧ ಅಮ್ಮನುಕ್ಕು ಎಂಥ ಊರು"|| |- | "ಕಟ್ಟುಥಾಡಿ ರಾಕ್ಕೋಳಿ"|| |- | "ವಲ್ಲಿ ವಲ್ಲಿ ಎನ ವಂಧಾನ್"|| |- | ''ವ ವ ವಸಂತಮೇ''|| "ಇಂಧ ಕಾಥಲ್ ವಂಧು"|| |- | ''ವೇದಿಕ್ ಚಾಂಟಿಂಗ್''|| "ವೇದಿಕ್ ಚಾಂಟಿಂಗ್ಗೆ ಪರಿಚಯ"|| [[ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆ|ಸಂಸ್ಕೃತ]]|| |- | ''[[ಕಾಲಿಕಾಲಂ (1992 ಚಿತ್ರ)|ಕಾಲಿಕಾಲಂ]]''|| "ಕಾಲಂ ಕಾಲಿಕಾಲಂ"|| rowspan="8" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''[[ವಣ್ಣ ವಣ್ಣ ಪೂಕ್ಕಳ್]]''|| "ಕಣ್ಣಮ್ಮ ಕಾಧಲ್ ಎನುಂ ಕವಿಥೈ"|| |- | rowspan="2" | ''[[ನಾಡೋಡಿ ಥೆಂದ್ರಲ್]]''|| "ಮಣಿಯೇ ಮಣಿಕುಯಿಲೆ"|| |- |"ಒರು ಕಣಂ ಒರು ಯುಗಮಾಗ" |- | ''ಉನ್ನ ನೆನಚೇನ್ ಪಾಟ್ಟು ಪಡಿಚೇನ್''|| "ಮುಂಧಿ ಮುಂಧಿ ನಾಯಕರೇ"|| |- | ''ಚಿನ್ನ ಥಾಯಿ''|| "ನಾನ್ ಏರಿ ಕರೈ (ಪಾಥೋಸ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- | rowspan="2" | ''ನಾಂಗಳ್''|| "ನಮ್ಮ ಬಾಸು"|| |- |"ಪಾರಡಿ ಕುಯಿಲೆ ಪಾಸಮಳರ್ಗಳಿ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)" |- | ''ಮರುತೋಡೆ ನಾ ಮೊಗುಡು''|| "ಓ ರಾಮ ಶಿಲಕ್ಕಮ್ಮ"|| [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಸಿನಿಮಾ|ತೆಲುಗು]]|| |- | ''ವೇದಿಕ್ ಚಾಂಟಿಂಗ್''|| "ಪಾಪೋಹಂ ಪಾಪಕರ್ಮ"|| [[ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆ|ಸಂಸ್ಕೃತ]]|| |- | ''ಪಟ್ಟುದಲ''|| "ಸರಂಗಿ ಸರಂಗಿ"|| [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಸಿನಿಮಾ|ತೆಲುಗು]]|| |} === 1993 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಉಲ್ಲೆ ವೆಳಿಯೇ]]''|| "ಆರಿರಾರೋ ಪಾಡುಂ ಉಳ್ಳಂ"|| rowspan="13" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="12" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಉಡನ್ ಪಿರಪ್ಪು]]''|| "ಚೋಳರ್ ಕುಲ"|| |- | ''ಅರಣ್ಮನೈ ಕಿಲಿ''|| "ಎನ್ ಥಾಯೆನುಂ ಕೋಯಿಲೆ ಕಾಕ್ಕ ಮರಂಥಿತ್ತ"|| |- | ''[[ಥಾಳಾಟ್ಟು]]''|| "ಏನೆಕ್ಕೆನ ಒರುವರುಂ"|| |- | ''[[ವಲ್ಲಿ (ಚಿತ್ರ)|ವಲ್ಲಿ]]''|| "ಎನ್ನ ಎನ್ನ ಕನವು ಕಂಡಾಯೋ"|| |- | ''[[ಎಳೈ ಜಾತಿ]]''|| "ಇಂಧ ವೀಡು ನಮಕ್ಕು ಸೊಂಧಂ ಇಲ್ಲೈ"|| |- | ''ಚಿನ್ನ ಜಮೀನ್''|| "ನಾನ್ ಯಾರು ಏನಕ್ಕೆಧುಂ"|| |- | ''ಸಕ್ಕರೈ ಥೇವನ್''|| "ನಲ್ಲ ವೆಳ್ಳಿ ಕಿಳಮೈಯಿಲೆ"|| |- | ''ಅರಣ್ಮನೈ ಕಿಲಿ''|| "ರಾಮರೈ ನಿನೈಕ್ಕುಂ ಅನುಮಾರು"|| |- | ''ಐ ಲವ್ ಇಂಡಿಯ''|| "ಪಾಸಂ ವೈತ ಉಳ್ಳಂ"|| |- | ''ಧುರುವ ನಟ್ಚಥಿರಂ''|| "ಥಾಳಿ ಎಂಬಧು ಇಂಗೆ"|| |- | ''ಕೋಯಿಲ್ ಕಾಲೈ''|| "ಥಾಯುಂಡು ಥಂಧೈ ಉಂಡು"|| |- | ''[[ಪೊನ್ನುಮಣಿ]]''|| "ಅಡಿಯೇ ವಂಜಿಕೋಡಿ"|| ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ |} === 1994 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''ಪುಧುಪಟ್ಟಿ ಪೊನ್ನುಥಾಯಿ''|| "ಅಳಗಾನ ನಾಂ ಪಾಂಡಿ ನಾಟ್ಟಿನಿಲೆ"|| rowspan="7" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="7" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಕಣ್ಮಣಿ (ಚಿತ್ರ)|ಕಣ್ಮಣಿ]]''|| "ನೇತ್ರು ವಂಧ ಕಾಟ್ರು"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಅಧರ್ಮಂ]]''|| "ನೂರು ವಯಸು ವಾಳ ವೆಂಡುಂ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- | "ಒರು ಪಕ್ಕಂ ಒರು ನ್ಯಾಯಂ"|| |- | rowspan="2" | ''[[ಪ್ರಿಯಾಂಕ (1994 ಚಿತ್ರ)|ಪ್ರಿಯಾಂಕ]]''|| "ನ್ಯಾಬಗಂ ಇಲ್ಲೈಯೋ (ಯುಗಳ)"|| |- | "ನ್ಯಾಬಗಂ ಇಲ್ಲೈಯೋ (ಏಕಾಂತ)"|| |- | ''ಕಾತಿರುಕ್ಕ ನೆರಮಿಲ್ಲೈ''|| "ಒ ಕಸ್ತೂರಿ ಮಾನೇ"|| |} === 1995 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- |''[[ಆನಳಗನ್]]'' |"ನಿಲ್ಲಾಧ ವೆಣ್ಣಿಲ" | rowspan="13" |[[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]] | | |- | rowspan="4" | ''[[ಅವಥಾರಂ (1995 ಚಿತ್ರ)|ಅವಥಾರಂ]]''|| "ಅರಿಥಾರಥ ಪೂಸಿಕೊಳ್ಳ ಆಸೈ"|| rowspan="12" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | "ಚಂದಿರರುಂ ಸೂರಿಯರುಂ"|| |- | "ಒರು ಗುಂಡು ಮಣಿ ಕುಳುಂಗುಧಡಿ"|| |- | "ಥೆಂದ್ರಲ್ ವಂಧು ಥೀಂದುಂ ಬೋಧು"|| |- | ''[[ರಾಸಯ್ಯ]]''|| "ದಿಂಡುಕ್ಕಲ್ಲು ದಿಂಡುಕ್ಕಲ್ಲು"|| |- | rowspan="2" | ''ಪಾಟ್ಟು ಪಾಡವ''|| "ನಿಲ್ ನಿಲ್ ನಿಲ್ ಬಧಿಲ್ ಸೊಲ್ ಸೊಲ್ ಸೊಲ್"|| |- | "ವಳಿ ವಿಡು ವಳಿ ವಿಡು"|| |- | ''ಮಾಯ ಬಜಾರ್ 1995''|| "ಒರು ಊರಿಲೆ ಒರು ರಾಜಕುಮಾರನ್"|| |- | ''ಎಲ್ಲಾಮೇ ಎನ್ ರಾಸ ಥಾನ್''|| "ಒರು ಸಂಧನ ಕಾಟ್ಟುಕ್ಕುಳೆ"|| |- | ''ಥೇಡಿ ವಂಧ ರಾಸ''|| "ರಾಸವ ಥೇಡಿ ವಂಧ"|| |- | ''ಪಾಟ್ಟು ವಾಥಿಯಾರ್''|| "ಸರಿಗಮಪಧನಿಸ (ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಹಾಡು)"|| |- | ''ಎಲ್ಲಾಮೇ ಎನ್ ರಾಸ ಥಾನ್''|| "ವೀಣೈಕ್ಕಿ ವೀಣ ಕುಂಜು"|| |} === 1996 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''ಶಿವ ಸೈನ್ಯ''|| "ಚಿಕ್ಕ ಮಂಗಳೂರ ಒ ಚಿಕ್ಕ ಮಲ್ಲಿಗೆ"|| [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| rowspan="8" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''ಪೂಮಣಿ''|| "ಎನ್ ಪಾಟ್ಟು ಎನ್ ಪಾಟ್ಟು"|| rowspan="2" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''ಪೂಂಚೊಳೈ''|| "ಗಾನ ಕುಯಿಲೆ"|| |- | ''ಶಿವ ಸೈನ್ಯ''|| "ಜೈಲೈ ಹುಟ್ಟಿ ಬಯಲಿಗೆ"|| [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| |- | ''ಕಟ್ಟ ಪಂಚಾಯತು''|| "ನಲ್ಲ ಕಾಲಂ ಪೊರಂಧಿದ"|| [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''ಗುಲಾಬಿ''|| "ಒ ಪ್ರೇಮ ದೇವತೇಯ್ (ಪರಿಚಯದೊಂದಿಗೆ)"|| [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| |- | ''ಇರಟ್ಟೈ ರೋಜ''|| "ಪೊಂಬಳೈಂಗ ಕೈಯಿಲೆ ಕುಡುಂಬಂ"|| rowspan="2" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''ಪೂಮಣಿ''|| "ತೋಲ್ ಮೇಲ"|| |} === 1997 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="2" | ''[[ಭೂಮಿಗೀತ]]''|| "ಆ ದೇವರಿಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಭೂಮಿ"|| rowspan="2" | [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| rowspan="15" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | "ಭೂದ್ಯಾವಿಯಾ ಹಬ್ಬ ಹಬ್ಬ"|| |- | rowspan="3" | ''ಪುಣ್ಣಿಯವತಿ''|| "ಅಡಿ ಪನಿಂಜಾ"|| rowspan="3" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- |"ಒರು ಆಳಂ ಪೂವೈ" | |- |"ಉನಕ್ಕೊರುತಿ ಪೊರಂಧುರುಪ್ಪಾ" | |- | ''[[ಥೆಮ್ಮಂಗು ಪಾಟ್ಟುಕ್ಕರನ್]]''|| "ಚಿನ್ನ ಚಿನ್ನ ವಾರ್ಥೈಯಿಲೆ"|| rowspan="5" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''ಗೀತ''|| "ಚಿನ್ನ ಚಿನ್ನ ವಾರ್ಥಯಿಲೇಯ್"|| |- | ''[[ಕಾಧಲುಕ್ಕು ಮರಿಯಾದೈ]]''|| "ಎನ್ನೈ ಥಾಳಾಟ್ಟ ವರುವಾಳೋ"|| |- | rowspan="2" | ''ಎಳುಮಳೈಯನ್ ಮಹಿಮೈ''|| "ಎಂಥ ಜೆನ್ಮಂ"|| |- | "ಕಾಲ ಕಾಲ"|| |- | ''ಗುಲಾಬಿ''|| "ಕೆಳಿಸತೇಯ್ ಪ್ರೇಮ"|| [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| |- | ''[[ದೇವಥೈ]]''|| "ನಾಲ್ ಧೋರುಂ ಎಂಧನ್ ಕಣ್ಣಿಲ್ ನೀ ಪೌರ್ಣಮಿ"|| [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''[[ನಮ್ಮೂರ ಮಂದಾರ ಹೂವೆ]]''|| "ಓಂ ಕಾರಾಧಿ ಕಂಡೆ (ಐಆರ್-ಕೆಎಸ್ ಚಿತ್ರ ಯುಗಳ)"|| [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| |- | ''[[ವಾಸುಕೆ]]''|| "ಥಂಗಾಚಿ ಧಾನ್ ಥಂಗ ಪುರಾವ" |[[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''[[ಒರು ಯಾತ್ರಮೊಳಿ]]''|| "ಯೇರಿ ಕನಲ್ ಕಾಟ್ರೇ"|| [[ಕೇರಳದ ಸಿನಿಮಾ|ಮಲಯಾಳಂ]]|| |- |''[[ಉಳ್ಳಾಸಂ]]'' |"ಯಾರೋ ಯಾರ್ಯಾರೋ" |ತಮಿಳು |[[ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ]] | |} === 1998 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''ಸೆಂತೂರಂ''|| "ಅಡಿ ಉನ್ನ ಕಾನಾಮ"|| rowspan="4" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="31" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ದೇಶೀಯ ಗೀತಂ]]''|| "ಅಮ್ಮ ನೀಯುಂ"|| |- | ''[[ತಿರುಪ್ಪು ಮುನೈ]]''|| "ಅಮ್ಮಾನ ಸುಮ್ಮ ಇಲ್ಲಡಾ"|| |- | ''[[ದೇಶೀಯ ಗೀತಂ]]''|| "ಅಣ್ಣನ್ ಗಾಂಧಿ"|| |- | ''ಅಂಥಪುರಂ''|| "ಅಸಲ್ ಏಮ್ ಗುರುಥುಕು ರಾಧು"|| [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಸಿನಿಮಾ|ತೆಲುಗು]]|| |- | ''ಕಾಧಲುಕ್ಕು ಮರಿಯಾಧೈ''|| "ಅಯ್ಯ ವೀಡು"|| rowspan="19" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''ಸೆಂತೂರಂ''|| "ಚಿನ್ನ ಮಣಿಕ್ಕಾಹ"|| |- | ''ಅಲೈಗಳ್ ಒಯ್ವಥಿಲ್ಲೈ''|| "ದರಿಸನಂ ಕಿಡೈಕ್ಕಾಧ"|| |- | ''ಥಲೈಮುರೈ''|| "ಎಂಗ ಮಹಾರಾಣಿಕ್ಕೆನ್ನ"|| |- | ''ಕುಂಬಕೋಣಂ ಗೋಪಾಲು''|| "ಎನ್ನ ಜನ್ಮಮಡಿ ಪೆನ್ ಜನ್ಮಂ"|| |- | ''ಥಲೈಮುರೈ''|| "ಎನ್ನ ಪೆಥ ರಾಸ"|| |- | ''ಕಿೞಕ್ಕುಂ ಮೇರ್ಕ್ಕುಂ''|| "ಎನ್ನೋಡ ಉಲಗಂ ವೇರು"|| |- | ''ಕವಲ ಪಡಾತೇಯ್ ಸಹೋಥರ''|| "ಈಶ್ವರ ಅಲ್ಲಾ ತೇರೆ ನಾಮ್"|| |- | ''[[ದೇಶೀಯ ಗೀತಂ]]''|| "ಎಳ ಪಾಳ ಒಳಚು"|| |- | ''[[ಪೂಂತೊಟ್ಟಂ]]''|| "ಇನಿಯ ಮಳರ್ಗಳ್ ಮಳರುಂ"|| |- | ''[[ಧರ್ಮ (1998 ಚಿತ್ರ)|ಧರ್ಮ]]''|| "ಇರು ಕಂಗಳ್"|| |- | ''[[ವೀರ ಥಾಳಾಟ್ಟು]]''|| "ಕಧ ಪೋಲ ಥೋನುಂ ಇಧು ಕಧಯುಂ ಇಲ್ಲ"|| |- | ''[[ಕಾಧಲ್ ಕವಿಥೈ]]''|| "ಕೊಂಜಿ ಪೇಸು ಕೋವಂ ಕೊಂಡ ಕಣ್ಣಮ್ಮ"|| |- | ''[[ಕಿೞಕ್ಕುಂ ಮೇರ್ಕ್ಕುಂ]]''|| "ಕೂಡ ಪೊರಂಥ ಸೊಂಥಮೇ"|| |- | ''ಕಣ್ಣಾಥಾಲ್''|| "ಮಾಲೈ ವೇಯಿಲ್ ಅಳಗಿ"|| |- | ''ದೇಶೀಯ ಗೀತಂ''|| "ನಣ್ಬ ನಣ್ಬ"|| |- | ''ಕಿೞಕ್ಕುಂ ಮೇರ್ಕ್ಕುಂ''|| "ಒರು ಕಥ್ಥರಿಕಾಯ್ಕ್ಕು ಓಥ ರೂಬ"|| |- | ''ಕುಂಬಕೋಣಂ ಗೋಪಾಲು''|| "ಒರು ನಂಧವನ ಕುಯಿಲ್"|| |- | ''ಕವಲೈ ಪಡಾಧೇ ಸಗೋಧಾರ''|| "ಪೊಣ್ಣಿನ್ ತಿರುವೋಣ ತಿರುನಾಳುಂ"|| |- | ''ಹೂಮಳೆ''|| "ಪ್ರೀತಿಯ ಗೆಲ್ಲಾಳು"|| [[ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿನಿಮಾ|ಕನ್ನಡ]]|| |- | ''ಕಂಗಳಿನ್ ವಾರ್ಥೈಗಳ್''|| "ಶ್ರೀ ರಾಮನೇ (ಐಆರ್-ಕೆಎಸ್ ಚಿತ್ರ ಯುಗಳ)"|| rowspan="6" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| |- | ''ಸೆಂಧೂರಂ''|| "ಉನ್ ಪಕ್ಕಥುಲ ಒರು ಪೂವ"|| |- | ''ಪೂಂತೊಟ್ಟಂ''|| "ವಾನಥಿಲ್ ಇರುಂಧು"|| |- | ''ಅಣ್ಣನ್''|| "ಆಳಮರಥು ಕುಯಿಲೆ"|| |- | ''ಅಣ್ಣನ್''|| "ವಯಸು ಪುಳ್ಳ ವಯಸು ಪುಳ್ಳ"|| |- | ''ಪೂಂತೊಟ್ಟಂ''|| "ವೆಣ್ಣಿಲವುಕ್ಕು ಆಸೈ ಪಟ್ಟೇನ್ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |} === 1999 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''ಕಣ್ಣಾಥಾಲ್''|| "ಅಮ್ಮನ್ ಪುಗಳ್ ಪಾಡ ಏನಕ್ಕು"|| rowspan="13" | [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]]|| rowspan="13" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಚಿನ್ನ ರಾಮಸಾಮಿ ಪೆರಿಯ ರಾಮಸಾಮಿ]]''|| "ಅಥಿರಿ ಪಾಚ ಕಥಿರಿ ಕೋಳು"|| |- | ''[[ಸೇತು (ಚಿತ್ರ)|ಸೇತು]]''|| "ಎಂಗೆ ಸೆಲ್ಲುಂ"|| |- | ''ಅಣ್ಣನ್''|| "ಕಣ್ಮಣಿಕ್ಕು ವಾೞ್ತು"|| |- | ''[[ಮನಂ ವಿರುಂಬುತೆ ಉನ್ನೈ]]''|| "ಕೂಟ್ಟು ಕುಯಿಲೇಯ್"|| |- | ''ಪೊನ್ನು ವೀಟ್ಟುಕಾರನ್''|| "ನಂಧವನ ಕುಯಿಲೆ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- | ''[[ಕುಮ್ಮಿ ಪಾಟ್ಟು]]''|| "ಪೂಂಗುಯಿಲೆ ಪೂಗುಯಿಲೆ"|| |- | ''ತೊದರುಂ''|| "ಸೆರ್ಂಧು ವಾೞುಂ ನೇರಂ"|| |- | ''ನಿಲವೇ ಮುಗಂ ಕಾಟ್ಟು''|| "ಪೂಂಗಾತು ಅಧು ಭೂಮಿ ಎಂಗುಂ"|| |- | ''ನಿಲವೇ ಮುಗಂ ಕಾಟ್ಟು''|| "ಥನ್ನನ್ ಥನಿಯಾಗ ಒರು ಥೀವುಂಡು"|| |- | ''ಭರಣಿ''|| "ಥೇನಾ ಓಡುಂ ಓಡ ಕರೈಯಿಲ್ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- | ''ನಿಲವೇ ಮುಗಂ ಕಾಟ್ಟು''|| "ಥೆಂದ್ರಲೈ ಕಂಡು ಕೊಳ್ಳ"|| |- | ''ಸೇತು''|| "ವಾರ್ಥೈ ಥವರಿ ವಿಟ್ಟಾಯ್"|| |} === 2000 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಕಕ್ಕೈ ಸಿರಗಿನಿಲೆ]]''|| "ಪಾಡಿ ತಿರಿಂದ ಎನ್ ತೊಳಿ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)" | rowspan="9" |ತಮಿಳು | rowspan="9" |[[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- |''[[ಕರುವೇಲಂ ಪೂಕ್ಕಳ್]]'' |"ಯೇಲೇ ಅಡ" | |- | rowspan="3" |''[[ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ (ಚಿತ್ರ)|ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ]]'' |"ಇನಿ ನಾಳುಂ ತಿರುನಾಳ್" | rowspan="3" | |- | "ಸಾಧಿ ಎನುಂ ಕೊಡುಮೈ" |- | "ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ ಸೀಮೈಯಿಲೆ" |- | ''[[ಕರಿಸಕ್ಕಾಟ್ಟು ಪೂವೆ]]''|| "ವಾನಂ ಪಾರ್ಥ ಕರಿಸಕ್ಕಾಡು"|| |- | rowspan="3" |''[[ಭಾರತಿ (2000 ಚಿತ್ರ)|ಭಾರತಿ]]'' |"ಫ್ರೆಂಚ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್" | rowspan="3" | |- | "ನಲ್ಲಥೋರ್ ವೀನೈ ಸೈಧೇನ್" |- |"ನಿನ್ನೈಚ್ಚರನ್" |} === 2001 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="2" | ''[[ಕಣ್ಣ ಉನ್ನೈ ಥೇಡುಕಿರೇನ್]]''|| "ಕೊಂಜಂ ಕೊಳುಸು ಪಾಟ್ಟು" | rowspan="6" |ತಮಿಳು | rowspan="4" |[[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | "ಊರುರಂಗುಂ ನೇರಥಿಲ್ (ಐಆರ್ ಆವೃತ್ತಿ)"|| |- |''[[ಆಂಡನ್ ಅಡಿಮೈ]]'' |"ಉಂಧನ್ ರಾಜ್ಯಥಿಲ್" | |- |''ಕಾಧಲ್ ಜಾತಿ'' |"ಎನ್ನ ಮರಂಥಾಲುಂ" | |- | rowspan="2" |''[[ನಂದಾ]]'' |"ಎಂಗೆಂಗೋ ಕಾಳ್ಗಳ್ ಸೆಲ್ಲುಂ" | rowspan="2" |[[ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ]] | rowspan="2" | |- |"ಅಮ್ಮಾ ಎಂದ್ರಲ್ಲೇ" |} === 2002 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | [[ಅಳಗಿ (2002 ಚಿತ್ರ)|''ಅಳಗಿ'']]|| "ಉನ್ ಕುಥಮ ಏನ್ ಕುಥಮ" || rowspan="9" | ತಮಿಳು|| rowspan="3" | [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | rowspan="2" |[[ದೇವನ್ (ಚಿತ್ರ)|''ದೇವನ್'']] |"ಇಂಥ ಎಳೈ ಗೀತಂ" | rowspan="2" | |- |"ಥಾಳಾಟ್ಟುಂ ಕಾಟ್ರೇ" |- |[[ಆಲ್ಬಮ್ (2002 ಚಿತ್ರ)|''ಆಲ್ಬಮ್'']] |"ತಾೞಂಪೂ" |[[ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ]] | |- | rowspan="2" |''[[ರಾಮಣ]]'' |"ಊರುಕ್ಕೊರು" | rowspan="6" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | rowspan="2" | |- |"ವಾನವಿಲೇಯ್" |- | rowspan="3" |''[[ಸೊಲ್ಲ ಮರಂಧ ಕಧೈ]]'' |"ಅಮ್ಮ ಸೊನ್ನ" | rowspan="3" | |- |"ಪನಂ ಮಟ್ಟುಂ" |- |"ಜಕ್ಕಮ್ಮ" |- |''[[ನಿನು ಚೂಡಕ ನೇನುಂಡಲೇನು]]'' |"ಕೊಮ್ಮಲ್ಲೋ ಕೋಯಿಲ" |ತೆಲುಗು | |} === 2003 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಉನ್ನೈ ಚರಣಾದೈಂಧೇನ್]]''|| "ನಟ್ಪು ನಟ್ಪು" || rowspan="2" | ತಮಿಳು|| [[ಎಸ್. ಪಿ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]]|| |- |[[ಪಿಥಾಮಗನ್]] |"ಯಾರಾಧು ಯಾರಾಧು" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |} === 2004 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="2" | [[ವಿರುಮಾಂಡಿ]]|| "ಅಂಧ ಕಂಡಮಣಿ" || rowspan="4" | ತಮಿಳು|| rowspan="3" | [[ಇಳಯರಾಜ]] || rowspan="2" | |- |"ಕರ್ಪಾಗ್ರಹಂ ವಿಟು ಸಾಮಿ ವೆಳಿಯೇರಥು" |- |[[ಕಾಮರಾಜ್ (ಚಿತ್ರ)|''ಕಾಮರಾಜ್'']] |"ಊರುಕ್ಕು ಉೞೈಥವನೇ" | |- |''[[ಕುಡೈಕುಲ್ ಮಳೈ]]'' |"ಅಡಿಯೇ ಕಿಲಿಯೇ" |ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ | |- |''[[ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿಯ ರಾಮು]]'' |"ಬಡವನ ಗುಡಿಸಳನು" |ಕನ್ನಡ |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |} === 2005 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಅಧು ಒರು ಕಣ ಕಾಲಂ]]''|| "ಕಾಟು ವಳಿ" || ತಮಿಳು|| rowspan="5" | [[ಇಳಯರಾಜ]] || |- | rowspan="2" |''[[ಪೊನ್ಮುಡಿಪುೞಯೊರಥು]]'' |"ಮಾಂಕುಟ್ಟಿ ಮೈನಕ್ಕುಟ್ಟಿ" | rowspan="2" |ಮಲಯಾಳಂ | |- |"ಪಂಡಥೆ ನಾಟ್ಟಿನ್ಪುರಂ " | |- |''[[ಒರು ನಾಳ್ ಒರು ಕನವು]]'' |"ಕಾಟ್ರಿಲ್ ವರುಂ ಗೀಥಮೇ III" | rowspan="2" |ತಮಿಳು | |- |[[ಕರಗಟ್ಟಕ್ಕಾರಿ]] |"ಎನ್ನಪೇಥ" | |} === 2006 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- |''[[ಪಟ್ಟಿಯಾಲ್]]'' |"ನಮ್ಮ ಕಟ್ಟುಲ ಮಳೈ ಪೆಯುತು" |ತಮಿಳು |ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ | |- | rowspan="3" |[[ಶಿವ (2006 ಚಿತ್ರ)|ಶಿವ]] |"ಶಪಥ್" |ಹಿಂದಿ | rowspan="5" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- |"ಎನ್ನೋ ತ್ಯಾಗಳ" |ತೆಲುಗು | |- |"ಎಂಗೆ ನಾಂ ದೇಶಂ ಪೋಗುತು" | rowspan="3" |ತಮಿಳು | |- |[[ಮಧು (2006 ಚಿತ್ರ)|ಮಧು]] |"ಕೆಟ್ಕವಿಲ್ಲಯ" | |- | ''[[ದೇಶೀಯ ಪರವೈ]]''|| "ಚಿನ್ನ ಚಿನ್ನ ವಣ್ಣಕಿಲಿಕ್ಕೊರು"|| |} === 2007 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- |''[[ಅನುಮಾನಸ್ಪದಂ]]'' |"ರಾ ರಾ ರಾ" |ತೆಲುಗು |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- |''[[ಪರುತಿವೀರನ್]]'' |"ಅರಿಯಾಧ ವಯಸು" | rowspan="7" |ತಮಿಳು |ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ | |- | rowspan="3" |''[[ಮಾಯ ಕಣ್ಣಡಿ]]'' |"ಯೇಲೇ ಎಂಗ ವಂಥ" | rowspan="3" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- |"ಕಾಧಲ್ ಇಂದ್ರು" | |- |"ಕಾಸು ಕೈಯಿಲ್" | |- |''[[ಮಾಮದುರೈ]]'' |"ಮದುರೈ ಮದುರೈಥಾನ್" |ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ | |- |''[[ಇನಿಮೇಯ್ ನಂಗಥನ್]]'' |"ಉನ್ನೈ ಕೆೞ್" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- | ''[[ಕಟ್ಟ್ರಧು ತಮಿೞ್]]''|| "ಪರವೈಯೇ ಎಂಗು ಇರುಕ್ಕಿರಾಯ್" |ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |- |''[[ಆ ದಿನಗಳು]]'' |"ಸಿಹಿ ಗಾಳಿ" |ಕನ್ನಡ |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |} === 2008 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="3" |[[ಉಳಿಯಿನ್ ಓಸೈ]] |"ಪುಳರ್ಕಿಂದ್ರ ಪೊೞುತು" | rowspan="3" |ತಮಿಳು | rowspan="5" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- |"ಅಲೈಯೆಲ್ಲಂ ಚೋಳವಳ" | |- |"ಅಗಂಥೈಯಿಲ್ ಆಡವಥ" | |- |[[ಎಸ್ಎಮ್ಎಸ್ (2008 ಚಿತ್ರ)|''ಎಸ್ಎಮ್ಎಸ್'']] |"ಪೊನಾಥೇವಿಡೆ" |ಮಲಯಾಳಂ | |- |[[ಧನಂ (2008 ಚಿತ್ರ)|''ಧನಂ'']] |"ಕಟ್ಟಿಲುಕ್ಕು ಮತ್ತುಂಥಾನ ಪೊಂಬಳ" | rowspan="2" |ತಮಿಳು | |- | ''[[ಶಿಲಂಬಟ್ಟಂ (ಚಿತ್ರ)|ಶಿಲಂಬಟ್ಟಂ]]''|| "ಮಚಾನ್ ಮಚಾನ್" || ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |} === 2009 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- |[[ನಾನ್ ಕಡವುಳ್]] |"ಒರು ಕಾಟ್ರಿಲ್ ಅಳೈಯುಂ" | rowspan="2" |ತಮಿಳು |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- | ''[[ಸರ್ವಂ (ಧ್ವನಿಪಥ)|ಸರ್ವಂ]]''|| "ಅಡಡ ವಾ" || ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |} === 2010 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="2" | ''[[ಗೋವಾ (ಧ್ವನಿಪಥ)|ಗೋವಾ]]''|| "ಊರು ನಲ್ಲ ಊರು"|| rowspan="2" | ತಮಿಳು || rowspan="2" | ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |- | "ವಾಳಿಬಾ ವಾ ವಾ"|| |- |[[ಜಮಾನ (2010 ಚಿತ್ರ)|''ಜಮಾನ'']] |"ಏಲ್ ಎಲು ಜನ್ಮಕ್ಕು" |ಕನ್ನಡ |ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ | |} === 2011 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಅಳಗಾರ್ಸಾಮಿಯಿನ್ ಕುಥಿರೈ]] ''|| "ಕುಥಿಕ್ಕಿರ ಕುಥಿಕ್ಕಿರ" | ತಮಿಳು|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |} === 2014 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಉನ್ ಸಮಯಾಲ್ ಅರೈಯಿಲ್]]''|| "ಕಾಟ್ರು ವೆಳಿಯಿಲ್"|| rowspan="2" | [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]]|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ವೈ ರಾಜ ವೈ]]''|| "ಮೂವ್ ಯುವರ್ ಬಾಡಿ"|| ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |} === 2015 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಟೂರಿಂಗ್ ಟಾಕೀಸ್ (2015 ಚಿತ್ರ)|ಟೂರಿಂಗ್ ಟಾಕೀಸ್]] ''|| "ಉಯಿರೇ ಉನ್ನೈ" | ತಮಿಳು|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |} === 2017 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಮುತ್ತುರಾಮಲಿಂಗಂ]]''|| "ಮನಸಿಲ್ ನಿರಂಜವನೇ" || [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]]|| [[ಇಳಯರಾಜ]]|| |- | ''[[ಅನ್ಬನವನ್ ಅಸರಾಧವನ್ ಅಡಂಗಾಧವನ್]]''|| "ರೊಟ್ಟುಲ ವಾಂಡಿ ಊದುಧು" || [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]]|| ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |} === 2018 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- |''[[18.05.2009]]'' |"ಎಥನೈ ಎಥನೈ ಕೊಡುಮೈ" | rowspan="4" |ತಮಿಳು | rowspan="3" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | |- |''[[ಮೇರ್ಕು ತೊದರ್ಚಿ ಮಲೈ]]'' |"ಕೇಕ್ಕಾಥ ವಾಥಿಯಂ" | |- |''[[60 ವಯದು ಮಾಣಿರಂ]]'' |"ಇರೈವಿನೈ ಥೇಡಿ" | |- |[[ಮಾರಿ 2]] |"ಮಾರಿಸ್ ಆನಂದಿ" |ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ | |} === 2019 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ''[[ಹೀರೋ (2019 ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ)|ಹೀರೋ]]''|| "ಆಯಿರಂ ಮುಗಂಗಳ್" | ತಮಿಳು|| ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |} === 2022 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ!! ಸಂಯೋಜಕ !! ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan="2" |[[ಕ್ಲಾಪ್ (ಚಿತ್ರ)|''ಕ್ಲಾಪ್'']] |"ಮನಧೈ ಎನ್ ಮೂಡಿನಾಯ್" |ತಮಿಳು | rowspan="5" |[[ಇಳಯರಾಜ]] | rowspan="2" | |- |"ಮನಸುಥೋ ಚೂಡಲೇನಿ" |ತೆಲುಗು |- |''[[ಅಕ್ಕ ಕುರುವಿ]]'' |"ಮಾಂಗುಯೆಲುಂ ಕಿೞಿಯುಂ" | rowspan="5" |ತಮಿಳು | |- | rowspan="2" |[[ಮಾಯೋನ್ (ಚಿತ್ರ)|ಮಾಯೋನ್]] |"ಕೃಷ್ಣ ಭಜನ್ ಸಿಂಗಾರ ಮಾಧನ" | rowspan="2" | |- |"ಗಂಧರ್ವ" |- | ''[[ಮಾಮನಿಥನ್ (2022 ಚಿತ್ರ)|ಮಾಮನಿಥನ್]]''|| "ಥಟ್ಟಿಪುಟ್ಟ" || ಇಳಯರಾಜ, ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ|| |- |''[[ವಿರುಮನ್]]'' |"ಆಗಸಂ ಕಣ್ಣುಕ್ಕುಳ್ಳ" |ಯುವನ್ ಶಂಕರ್ ರಾಜ | |} === 2023 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ !! ಸಂಯೋಜಕ |- | rowspan="2" | [[ವಿದುಥಲೈ ಭಾಗ 1]] | "ಕಾಟ್ಟುಮಳ್ಳಿ" | rowspan="6" |ತಮಿಳು | rowspan="6" |[[ಇಳಯರಾಜ]] |- | "ಅರುತ್ಪೆರುಂಜೋಧಿ" |- |''[[ತಮಿಳರಸನ್]]'' |"ಪಕ್ಕುರಪ್ಪೋ ಪಕ್ಕುರಪ್ಪೋ" |- | rowspan="2" |''[[ಮಾಡರ್ನ್ ಲವ್ ಚೆನ್ನೈ]]'' |"ನೆಂಜಿಲ್ ಒರು ಮಿಣ್ಣಲ್" |- |"ಥೆಂದ್ರಲ್" |- |''[[ಮಾರ್ಗಳಿ ಥಿಂಗಳ್]]'' |"ಪುಡಿಚುರುಕ್ಕ" (ಆವೃತ್ತಿ 2) |} === 2024 === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ಚಿತ್ರ !! ಹಾಡು !! ಭಾಷೆ !! ಸಂಯೋಜಕ |- |''[[ಸಾಮಣಿಯನ್]]'' |"ಥಟ್ಟಿ ವಾ" | rowspan="2" |ತಮಿಳು | rowspan="2" |[[ಇಳಯರಾಜ]] |- | [[ವಿದುಥಲೈ ಭಾಗ 2]] | "ಧಿನಂ ಧಿನಮುಂ" |} ==ಚಲನಚಿತ್ರ-ಅಲ್ಲದ ಹಾಡುಗಳು== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! ವರ್ಷ ! ಹಾಡು ! ಆಲ್ಬಮ್ ! ಭಾಷೆ ! ಚಲನಚಿತ್ರ-ಅಲ್ಲದ ಆಲ್ಬಮ್ ವಿವರಣೆ |- | rowspan="7" |1989 |ಅಮ್ಮ ಅಮ್ಮ | rowspan="7" |''ಗೀತ ವಾೞಿಪಾಡು'' | rowspan="7" |[[ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿನಿಮಾ|ತಮಿಳು]] | rowspan="15" |ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |- |ಅನ್ನೈಯೇ ಅಂಬಿಕೈಯೇ |- |ಆನಂದ ವೆಳ್ಳಂ ನೀಯಂದ್ರೋ |- |ಅಕಿಲಂಡೇಶ್ವರಿ |- |ಎನ್ ಪಾವ ಕಣಕ್ಕುಕ್ಕು |- |ವೆಳ್ಳಿ ಮುಳೈಥಧು ವಾನಂ ವೆಳುಥಧು |- |ವೈಗೈ ನಾಧಿ ಕರೈಯಿಲ್ |- | rowspan="8" | 2000 | ಅರುಣಾಚಲ ಶಿವ | rowspan="8" | ''ರಾಜವಿನ್ ರಮಣ ಮಾಲೈ'' | rowspan="59" | [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] |- | ಅರುಣಮಲೈ ಗುರು ರಮಣ |- | ಭಿಕ್ಷೈ ಪಾಥಿರಂ |- | ಏನಧು ಉದಲುಂ |- | ಕಾರಣಂ ಇಂದ್ರಿ |- | ಸಾಧ ಸಾಧ ಉನ್ನೈ ನಿನೈಂಧು ನಿನೈಂಧು |- | ಸುತ್ರುಗುಂದ್ರ ಉಳಗಥಿಲೆ |- | ವಿಣ್ಣೋರ್ ತೊೞುಂ ತಿರು |- | rowspan="6" | 2005 | ಮುತ್ತುನತ್ರಾಮಂ ಪೂ ಮಾಲೈ – ತಿರುಪ್ಪೊರ್ಚುನ್ನಂ | rowspan="6" | ''[[ತಿರುವಾಸಕಂ ಇನ್ ಸಿಂಫನಿ]]'' | rowspan="6" | [[ಒರಟೋರಿಯೊ]]/ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ಪೊಲ್ಲ ವಿನಯೇನ್ – ಶಿವ ಪುರಾಣಂ |- | ಪೂಯೆರುಕೊನುಂ ಪುರಂಧರನುಂ – ತಿರುಕ್ಕೊತುಂಬಿ |- | ಪೂವಾರ್ ಸೆಣ್ಣಿ ಮಣ್ಣನ್ – ಯಾತಿರೈ ಪತ್ತು |- | ಪುತ್ರಿಲ್ ವಾೞ್ ಅರವುಂ – ಅಚ್ಚ ಪತ್ತು |- | ಉಂಬರ್ಕಟ್ ಅರಸೇ – ಪಿಡಿತ್ಥ ಪತ್ತು |- | 2005 | 3 ನೋಟ್ ಹಾಡು | ''ಇಳಯರಾಜ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಜರ್ನಿ – ಲೈವ್ ಇನ್ ಇಟಲಿ'' | -- ([[ಚೆನ್ನೈ]]ನಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ [[ತೆಲುಗು ಭಾಷೆ|ತೆಲುಗು]]. ಇಟಲಿಯ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯು ಸಂಗೀತ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಇಳಯರಾಜ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಗುನುಗುತ್ತಿದ್ದರು) ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ |- | rowspan="8" | 2006 | ಅರುಣಾಚಲ ಅರುಣಾಚಲ | rowspan="8" | ''ಗುರು ರಮಣ ಗೀತಂ'' | rowspan="8" | ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ಚಿನ್ನ ಪಯ್ಯನ್ ಒರುವನ್ |- | ಎಂಗೆ ಸೆಂದ್ರಾಲುಂ |- | ಎನ್ನೈ ಕವರ್ನ್ಧಿೞುಥ |- | ಇಂದ್ರೊರು ನಾಳ್ ಕೞಿಂಧಧು |- | ಇಪ್ಪಿರಪ್ಪಿಲ್ ಎನ್ನ ಸೈಧೇನ್ |- | ಅಣ್ಣಮಲೈಯಾರ್ ಮೇಲ್ ಅನ್ಬು ಕೊಂಡೇನ್ |- | ಏನ್ ಊರು ಶಿವಪುರಂ ಪರಲೋಗ ಪೆರುಂಪುರಂ |- | rowspan="4" | 2007 | ಅನ್ನೈ ಇಲ್ಲೈ ಥಂಧೈ ಇಲ್ಲೈ | rowspan="3" | ''ಶ್ರೀ ರಮಣ ನಾಧ ಅಮುಧಂ'' | ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ ([[ಎಂ. ಎಸ್. ವಿಶ್ವನಾಥನ್]]ರವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ) |- | ಅಣ್ಣಮಲೈ ಇಧು (ಎಂಎಸ್ ವಿಶ್ವನಾಥನ್ ಜೊತೆ ಹಾಡಿದ್ದು) | rowspan="21" |ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ಥನ್ನೈಯೇ ಥರುಮ್ ರಮಣರುಕ್ಕು |- | ಏನಕ್ಕುಲ್ ಇರುಪ್ಪಧು | ''ಅಮ್ಮ ಪಾಮಾಲೈ'' |- | rowspan="6" | 2008 | ಅಯ್ಯಪ್ಪನ್ ಅೞೈಕ್ಕಾಮಲ್ | rowspan="6" | ''ಮಣಿಕಂಧನ್ ಗೀತ ಮಾಲ'' |- | ಭಕ್ತನಿನ್ ಬಾರಂಗಳ್ |- | ಎಂಗುಂ ಭೂಳೋಗಥಿಲ್ |- | ಇರುಮುಡಿ ಕಟ್ಟುಕ್ಕುಳ್ಳೆ |- | ಕಾಟ್ರೇ ಕಾಟ್ರೇ ನಿಲ್ಲು |- | ಉಡಂಬೆಲ್ಲಾಂ ಒರು ರೋಮಾಂಜನಂ |- | rowspan="2" | 2009 | ಇನ್ಬ ಇರುಂಧ ನಿಲೈಯಿಲ್ ನಿಂದ್ರೆ ಮಾಧು | rowspan="2" | ''ಅಣ್ಣಮಲೈ ರಮಣಾಂಡಿ'' |- | ನಾನ್ ಎನ್ನುಂ ಪೊರುಳ್ ನೀ |- | rowspan="2" |2010 | ಇಂಧ ಕೋವಿಲ್ ಮಟ್ಟುಂ | rowspan="2" | ''ಬಾಬ ಪುಗಳ್ ಮಾಲೈ'' |- | ಪೂವಾರಂ ಸೂಟ್ಟಿ |- | rowspan="8" | 2011 | ಎನ್ ಮನಧೈ ಥೇಡಿ ಪಾರ್ಥೇನ್ | rowspan="8" | ''ರಮಣ ಶರಣಂ'' |- | ಎಪ್ಪಡಿ ಪಾಡುವೇನೋ |- | ಕಾನ ಕಿಡೈಕ್ಕಾಧ |- | ಮಾಯೈಯಿಲ್ ರಮಣ ಮಾಯನವನ್ |- | ನೀಂಗ ಅಣ್ಣಮಲೈಕ್ಕಿ |- | ಆರಾಧ ಅರುಲ್ ಮರುಂಧು |- | ಉನ್ನೈ ವಿಟ್ಟಾಲ್ ಯಾರುಂ ಇಲ್ಲೈ |- | ನಿನ್ ತಿರುವಡಿಯಿಲ್ ವಿೞುಂ |- |2012 |ಕಂಡೇನ್ ಕಂಡೇನ್ |''ಶ್ರೀವಿಲ್ಲಿಪುತ್ತೂರ್ ಆಂಡಾಳ್'' |[[ಕಾರ್ತಿಕ್ ರಾಜ]] ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |- | rowspan="12" | 2013 | ಅಣ್ಣಮಲೈಯಿಲ್ ಒರು ಆಂಡಿ | rowspan="12" | ''ಶ್ರೀ ರಮಣ ಆರಾಂ'' | rowspan="12" |ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ಅರುಣಮಲೈ ನಿನೈಕ್ಕ ಮುಕ್ತಿ ಉಂಡು |- | ಇರುಕ್ಕುಂ ಉನೈ ಅರಿಯಾ |- | ನೆಂಜೈ ಪಿಸೈಯುಧೆ ಉನ್ ಉರುವಂ |- | ಓಂ ನಮೋ ಭಗವಥೇ ಶ್ರೀ ರಮಣಾಯ |- | ಪಾವಂ ಥೇರ್ತಿದುಂ ಗಂಗೈಯುಂ |- | ಪೋತ್ರಾಡು ನಾಳ್ ಇೞಂಧೇನ್ |- | ರಮಣನ್ ಪೋಲ್ ವಂಧಧು |- | ಉಳಗಾಮ ಉಳ್ಳ ಅಳವುಂ |- | ಯಾರುಂಡು ಲೋಗಥಿಲೆ |- | ನಿನ್ ಚರಣ್ ಏನ ಸೊಲ್ಲುವೇನ್ |- | ನಿನೈಯ ಮನಧಿಲ್ ರಮಣ |- |2014 |ಅನ್ಬುಂ ಶಿವಮುಂ – ತಿರುಮಂಧಿರಂ ನಿರೂಪಣೆ |''ಸ್ವಪ್ನಂ'' |ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕ |- |ಅಜ್ಞಾತ | ಆನಂದ ಕಂಡೇಯ್ ನಾನಿಂದು | ''ಹೊನ್ನಿನ ತೇರಿನಾಳಿ'' | [[ಕನ್ನಡ]] |ಭಕ್ತಿ ಆಲ್ಬಮ್ |} ==ಡಿಸ್ಕೋಗ್ರಫಿ== {| class="wikitable sortable" |- | [[w:List of film scores by Ilaiyaraaja 1970s|ಇಳಯರಾಜಾ 1970]] | [[w:List of film scores by Ilaiyaraaja 1980s|ಇಳಯರಾಜಾ 1980]] | [[w:List of film scores by Ilaiyaraaja 1990s|ಇಳಯರಾಜಾ 1990]] | [[w:List of film scores by Ilaiyaraaja 2000s|ಇಳಯರಾಜಾ 2000]] | [[w:List of film scores by Ilaiyaraaja 2010s|ಇಳಯರಾಜಾ 2010]] | [[w:List of film scores by Ilaiyaraaja 2020s|ಇಳಯರಾಜಾ 2020]] | [[w:Ilaiyaraaja discography|New / Non-Film]] |} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Ramachandran |first=Naman |title=Rajinikanth: The Definitive Biography |title-link=Rajinikanth: The Definitive Biography |publisher=[[Penguin Books]] |year=2014 |isbn=978-0-14-342111-5 |location=New Delhi |author-link=Naman Ramachandran |orig-date=2012}} {{Refend}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗೆ== {{refbegin|2}} * {{cite web | last=Ethirajan | first=Anbarasan | title=Ilaiyaraaja: The Indian maestro still reshaping music 50 years on | website=BBC | date=6 June 2026 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2pldw8x9zo }} * ಇಳಯರಾಜ. 1998 ''ವೆಟ್ಟವೇಲಿ ಥಾನಿಲ್ ಕೊಟ್ಟಿ ಕಿದಕ್ಕುಥು'' (ಅನುವಾದ.: ನನ್ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅನುಭವಗಳು) (3ನೇ ಆವೃತ್ತಿ.). ಚೆನ್ನೈ: ಕಲೈಞಾನ್ ಪತಿಪಾಗಂ. → ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಕವನ ಸಂಕಲನ * ಇಳಯರಾಜ. 1998 ''ವಾಳಿಥುನೈ''. ಚೆನ್ನೈ: ಸರಲ್ ವೆಲಿಯೇಡು. * ಇಳಯರಾಜ. 1999 ''ಸಂಗೀತ ಕನವುಗಳ್'' (ಅನುವಾದ.: ಸಂಗೀತ ಕನಸುಗಳು) (2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ.). ಚೆನ್ನೈ: ಕಲೈಞಾನ್ ಪತಿಪಾಗಂ. → ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಯುರೋಪ್ ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಚಿಂತನೆಗಳ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ. * ಇಳಯರಾಜ. 2000 ''ಇಳಯರಾಜವಿನ್ ಸಿಂಥನೈಗಳ್'' (ಅನುವಾದ.: ಇಳಯರಾಜ ಅವರ ಆಲೋಚನೆಗಳು). ಚೆನ್ನೈ: ತಿರುವಾಸು ಪುಥಕ ನಿಲಯಂ. * ಪ್ರೇಮ್-ರಮೇಶ್. 1998 ''ಇಳಯರಾಜ: ಇಸೈಯಿನ್ ಥಾತುವಮುಮ್ ಅಲಗಿಯಲುಮ್'' (ಅನುವಾದ.: ಇಳಯರಾಜ: ಸಂಗೀತದ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ). ಚೆನ್ನೈ: ಸೆಂಬುಲಂ. * {{cite web |url=http://movies.rediff.com/report/2010/sep/20/south-ilaiyaraja-bio.htm |title=Making Music, Raja-style |author=Srinivasan, Pavithra |date=20 September 2010 |work=Rediff.com |access-date=15 October 2010 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126153207/http://movies.rediff.com/report/2010/sep/20/south-ilaiyaraja-bio.htm |url-status=live}} {{refend}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name|id=0006137}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ಇಳಯರಾಜ}} [[Category:ಇಳಯರಾಜ| ]] [[Category:ಉತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[Category:ಉತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಕೋರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[Category:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[Category:ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[Category:ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[Category:ತಮಿಳು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[Category:ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[Category:ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]] [[Category:20ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[Category:20ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ಗಾಯಕರು]] [[Category:ಚೆನ್ನೈನ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[Category:ಭಾರತೀಯ ತಮಿಳು ಜನರು]] [[Category:ತೆಲುಗು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[Category:ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ಕನ್ನಡ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[Category:ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[Category:ಫಿಲ್ಮ್ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಜೇತರು]] [[Category:ನಂದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[Category:1943 ಜನನ]] [[Category:ಥೇನಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನರು]] [[Category:ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[Category:ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[Category:ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[Category:ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಕೋರ್ ಸಂಯೋಜಕರು]] [[Category:ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪಿಯಾನೋ ವಾದಕರು]] [[Category:ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಸದಸ್ಯರು]] 5ztzb5x4astrl2wksmrdpgq4fccogy6 ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ 0 19859 1430760 1341207 2026-09-30T02:54:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430760 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ | logo =[[ಚಿತ್ರ:Karnataka State Road Transportation Corporation Logo.png|200px]] | native_name = Karnāṭaka Rājya Raste Sārige Nigama | native_name_lang = kn | romanized_name = Karnāṭaka Rājya Raste Sārige Nigama | former_name = * Mysore Government Road Transport Department (1948–1961) * Mysore State Road Transport Corporation (1961–1973) | type = ಪಬ್ಲಿಕ್ | predecessor = ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ | foundation = * {{Start date and age|1948|09|12|}}<br/>'''ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ'''<ref>{{Cite web |url=http://www.ksrtc.in/pages/history.html |title=History of KSRTC |website=KSRTC.in |access-date=2024-06-15 |archive-date=2023-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607185521/https://www.ksrtc.in/pages/history.html |url-status=dead }}</ref> * {{Start date and age|1961|08|01|}}<br/>as '''ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ''' * {{Start date and age|1973|11|01|}}<br/>as '''ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ''' | hq_location = KSRTC Central Office, Sarige Sadana, Kengal Hanumanthaiah Road, [[Atal Bihari Vajpayee TTMC|Shantinagara]] | location_city = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]]. | location_country = [[ಭಾರತ]] | num_locations = * 82 Depots<ref>{{Cite web |date=January 2022 |title=KSRTC Key Statistics |url=https://ksrtc.karnataka.gov.in/info-1/Key+Statistics/en |access-date=31 August 2023 |website=Karnataka State Road Transport Corporation |archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831035813/https://ksrtc.karnataka.gov.in/info-1/Key+Statistics/en |url-status=dead }}</ref> | key_people = *ಶ್ರೀ. ವಿ.ಅನ್ಬುಕುಮಾರ್, [[:en:Indian Administrative Service|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ]]<br/>{{small|ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕರು}} *ಡಾ. ಏಕ್ರೂಪ್ ಕೌರ್, [[:en:Indian Administrative Service|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ]]<br/>{{small|ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ), ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆ}} *ಡಾ.ಎನ್.ವಿ.ಪ್ರಸಾದ್, [[:en:Indian Administrative Service|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ]]<br/>{{small|ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ}} *ಶ್ರೀ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಕುಮಾರ್ ಮಿಶ್ರಾ, [[:en:Indian Administrative Service|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ]]<br/>{{small|ನಿರ್ದೇಶಕ (ಪಿ&ವಿ)}} *ಶ್ರೀ. ಪರೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಗೋಯೆಲ್, [[:en:Military Engineer Services (India)|ಮಿಲಿಟರಿ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ (ಭಾರತ)]]<br/>{{small|ನಿರ್ದೇಶಕರು (ಸಾರಿಗೆ), ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಚಿವಾಲಯ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ}} *ಶ್ರೀ. ಗಿರೀಶ್ ಸಿ. ಹೊಸೂರ್, [[:en:Indian Forest Service|ಭಾರತೀಯ ಅರಣ್ಯ ಸೇವೆ]]<br/>{{small|ಬಿಎಂಆರ್ ಡಿಎ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಆಯುಕ್ತರು, ಆಹ್ವಾನಿತರು (ಅಧಿಕೃತ)}} *ಶ್ರೀ. ರಾಮಲಿಂಗಾ ರೆಡ್ಡಿ, [[:en:Member of the Legislative Assembly (India)|ವಿಧಾನಸಭೆ ಸದಸ್ಯ (ಭಾರತ)]]<br/>{{small|ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಮುಜರಾಯಿ ಸಚಿವರು, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ}} | area_served = '''ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲ''' * [[:en:Bangalore Urban|ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]] * [[ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ]] * [[ರಾಮನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಕೋಲಾರ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] * [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಚಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ]] '''ಅಂತರರಾಜ್ಯ''' * [[ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] * [[ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಯಾದಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]] '''ಅಂತರರಾಜ್ಯ''' * [[ತಮಿಳುನಾಡು]] * [[ಕೇರಳ]] * [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] * [[ತೆಲಂಗಾಣ]] * [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] * [[ಗೋವಾ]] * [[ಪುದುಚೇರಿ]] | industry = [[:en:Public transport bus service|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ ಸೇವೆ]] | services = [[:en:Public transport|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ]] | revenue = ₹ ೯,೬೧,೧೨,೦೦೦ ದಿನಕ್ಕೆ | owner = [[:en:Government of Karnataka|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] | num_employees = ೩೪೯೦೪ | num_employees_year = ೨೦೨೨ | parent = [https://transport.karnataka.gov.in/english ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ] | divisions = '''೧೫ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ವಿಭಾಗಗಳು''' * [[ಬೆಂಗಳೂರು]] * [[ರಾಮನಗರ]] * [[ತುಮಕೂರು]] * [[ಕೋಲಾರ]] * [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ]] * [[ಮೈಸೂರು]] * [[ಮಂಡ್ಯ]] * [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]] * [[ಹಾಸನ]] * [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] * [[ಮಂಗಳೂರು]] * [[ಪುತ್ತೂರು]] * [[ದಾವಣಗೆರೆ]] * [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] * [[ಚಿತ್ರದುರ್ಗ]] '''೧ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ ವಿಭಾಗ''' * [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]] | caption = | website = [https://ksrtc.karnataka.gov.in/english Karnataka SRTC Main Website]<br/>[https://ksrtc.in/oprs-web/ All Karnataka's RTCs Ticket Reservation]<br/>[https://www.nammacargo.in/ Namma Cargo Logistics and Parcel Services] | footnotes = ೮೧೧೩ ಬಸ್ಸುಗಳು ದಿನಕ್ಕೆ ೨೩.೨೩ ಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ. }} '''ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ''' (ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ) ಇದು ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ]] ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ದಕ್ಷಿಣ]] ಭಾಗದ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಾದ [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಕೇರಳ]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಗೋವಾ]] ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾದ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |last=Essentials |first=Law |title=KSRTC: Case Study of The Dispute Between Kerala and Karnataka |url=https://lawessential.com/blogs-ip/f/ksrtc-case-study-of-the-dispute-between-kerala-and-karnataka |access-date=31 August 2023 |website=Law Essentials |language=en-IN}}</ref> ಜೂನ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, [[:en:KSRTC|ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ]] ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪವನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿಯ ಕಾನೂನು ನೋಟಿಸ್‌ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಕೇರಳವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಿಸಿದಾಗ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)|ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಚಿವಾಲಯದ]] ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕಂಟ್ರೋಲರ್ ಜನರಲ್ ಆಫ್ ಪೇಟೆಂಟ್ ಡಿಸೈನ್ ಮತ್ತು ಟ್ರೇಡ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಆದ [[:en:Kerala State Road Transport Corporation KSRTC|ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿಗೆ]] ಕೆಎಸ್‌ಆರ್‌ಟಿಸಿ ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪವನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{Cite web |date=5 June 2021 |title=Two states, one brand: how Kerala won battle against Karnataka for KSRTC trademark |url=https://indianexpress.com/article/explained/how-kerala-won-battle-for-ksrtc-trademark-7344760/ |access-date=31 August 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೨೨ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇದು ೮೧೧೩ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ==ಇತಿಹಾಸ== ===ಫೌಂಡೇಶನ್=== ''[[ಮೈಸೂರು]] ಸರ್ಕಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ'' ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ೧೨ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೪೮ ರಂದು ೧೨೦ ಬಸ್ಸುಗಳೊಂದಿಗೆ<ref>https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ksrtc-breathes-new-life-into-977-old-buses/article68263423.ece</ref> ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯು ೧೯೬೧ ರವರೆಗೆ ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://ksrtc.karnataka.gov.in/english |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-06-15 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229073348/https://ksrtc.karnataka.gov.in/english |url-status=dead }}</ref> ===ಕಾರ್ಪೊರೇಟೀಕರಣ=== ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ ಕಾಯ್ದೆಯು, ೧೯೫೦ ರ ಸೆಕ್ಷನ್ ೩ ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್ ೧, ೧೯೬೧ ರಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿಗಮವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು. ೧೯೬೧ ರಲ್ಲಿ, ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿಗಮವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿಆರ್‌ಟಿಡಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ''ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮಕ್ಕೆ'' ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://web.ksrtc.in/pages/about-us.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-06-15 |archive-date=2024-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614050647/https://web.ksrtc.in/pages/about-us.html |url-status=dead }}</ref> ===ವಿಲೀನ=== ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧, ೧೯೬೧ ರಂದು, [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅದರೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ===ಮರುನಾಮಕರಣ=== ನವೆಂಬರ್ ೧, ೧೯೭೩ ರಂದು, [[ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ|''ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು'']] '''[[ಕರ್ನಾಟಕ]]''' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಯಿತು. ===ವಿಭಜನೆ=== * ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫, ೧೯೯೭ ರಂದು, [[:en:Bangalore Metropolitan Region|ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದ]] ಸಾರಿಗೆ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು [[:en:Bangalore Metropolitan Transport Corporation|ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮವನ್ನು]] ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. * ನವೆಂಬರ್ ೧, ೧೯೯೭ ರಂದು, ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗಗಳ ಸಾರಿಗೆ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು [[:en:North Western Karnataka Road Transport Corporation|ವಾಯುವ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮವನ್ನು]] ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Ray |first=Aparajita |title=Wheels of change turn Karnataka State Road Transport Corporation into a winner |url= https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Wheels-of-change-turn-Karnataka-State-Road-Transport-Corporation-into-a-winner/articleshow/15085055.cms |date=22 July 2012 |website=[[The Times of India]]|access-date=24 July 2016}}</ref> * ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫, ೨೦೦೦ ರಂದು, [[:en:Kalyana Karnataka Road Transport Corporation|ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮವನ್ನು]] (ಆಗಿನ ಈಶಾನ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ) ಕರ್ನಾಟಕದ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗಗಳ ಸಾರಿಗೆ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=About Us - Kalyana Karnataka Road Transport Corporation |url=https://kkrtc.karnataka.gov.in/page/About+Us/en |access-date=4 October 2021 |website=kkrtc.karnataka.gov.in |archive-date=4 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004165120/https://kkrtc.karnataka.gov.in/page/About+Us/en |url-status=dead }}</ref> ಈ ನಿಗಮವನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಬಿಟ್ಟಿತು. * ೨೩ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಂದು, [[ವಿಜಯಪುರ]] ವಿಭಾಗವನ್ನು ವಾಯವ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆಯಿಂದ ಕೆಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ==ಸೇವೆಗಳು== * '''ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾರಿಗೆ''': ಇದು ಎಸಿ ರಹಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್, ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಐಷರ್ ಉಪನಗರ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೩ + ೨ ಮಲಗಿಕೊಳ್ಳದ ಆಸನಗಳನ್ನು ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳ ಡುರಂಗಿ ಲಿವರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಜಿಲ್ಲೆ, ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. * '''ಗ್ರಾಮಂತರ ಸಾರಿಗೆ''': ಇದು ಎಸಿ ರಹಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ [[:en:single-axle|ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್]], [[:en:Tata|ಟಾಟಾ]] ಮತ್ತು [[:en:Eicher|ಈಚರ್]] ಉಪನಗರ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೩ + ೨ ಒರಗಿಕೊಳ್ಳದ ಆಸನಗಳನ್ನು [[ನೀಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಬಿಳಿ]] ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳ ಡುರಂಗಿ ಲಿವರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕ|ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಹತ್ತಿರದ [[ನಗರ|ನಗರಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಪಟ್ಟಣ|ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ]] [[ಹಳ್ಳಿ|ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು]] ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. [[File:KSRTC-MCTC-Bus.jpg|thumb|ಟಾಟಾ ಮಾರ್ಕೊಪೋಲೊ ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ ಮೈಸೂರು ವಿಭಾಗದ ನಗರ ಸಾರಿಗೆ.]] * '''ನಗರ ಸಾರಿಗೆ''': ಇದು ಎಸಿ ರಹಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್, ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಐಷರ್ ಅರ್ಬನ್ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗಿಕೊಳ್ಳದ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು]] ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂತರ್ನಗರ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. [[:en:Bangalore Metropolitan Region |ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವು]] [[:en:Bangalore Metropolitan Transport Corporation|ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮದಿಂದ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. * '''ಎಸಿ ನಗರ ಸಾರಿಗೆ''': ಇದು ಎಸಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ೨ + ೨ ಮಲಗಿಕೊಳ್ಳದ ಆಸನಗಳನ್ನು ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸೆಲ್ [[:en: Volvo|ವೋಲ್ವೋ]] ಅರ್ಬನ್ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂತರ್ನಗರ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮದಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. * '''ಸಂಪರ್ಕ ಸಾರಿಗೆ''': ಇದು ಎಸಿ ರಹಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್, ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಈಚರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಬಿಳಿ]]-[[ಗುಲಾಬಿ]] ಬಣ್ಣದ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗಿಕೊಳ್ಳದ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಮತ್ತು [[:en:Mysuru Road Bus Station|ಮೈಸೂರು ರಸ್ತೆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ನಡುವಿನ ನೌಕೆಯ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. * '''[[ಅಶ್ವಮೇಧ|ಅಶ್ವಮೇದ]] ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ೩+೨ ಒರಗಿಕೊಳ್ಳದ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಸಿ ರಹಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಬೆಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಕೆಂಪು]] ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳ ಡುರಂಗಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಗಲ್-ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್ ಉಪನಗರ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾರಿಗೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆರಾಮದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಜಿಲ್ಲೆ, ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಪಾಯಿಂಟ್-ಟು-ಪಾಯಿಂಟ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. * '''[[ರಾಜ ಹಂಸ]] ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ರಹಿತ ಅಲ್ಟ್ರಾ-ಡೀಲಕ್ಸ್ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್, ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಈಚರ್‌ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. * '''[[ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ]] ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ರಹಿತ ಅಲ್ಟ್ರಾ-ಡೀಲಕ್ಸ್ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್, ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಈಚರ್‌ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೧ ಕೆಳಗಿನ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಬರ್ತ್ ಸ್ಲೀಪರ್ ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. * '''[[ಐರಾವತ]] ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ [[:en: Volvo B7R |ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೭ ಆರ್]] (ಹಳೆಯ) ಅಥವಾ [[:en:Volvo B8R |ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೮ ಆರ್]] (ಹೊಸ) ಚಾಸಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವ ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. [[File:Bangalore Bus.jpg|250px|ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿಯ ಐರಾವತ ಕ್ಲಾಸ್.]] * '''ಐರಾವತ ಕ್ಲಬ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ [[:en:Volvo B9R |ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೯ ಆರ್]] (ಹಳೆಯ) ಅಥವಾ [[:en:Volvo B11R|ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೧೧ ಆರ್]] (ಹೊಸ), [[:en:Scania Metrolink|ಸ್ಕಾನಿಯಾ ಮೆಟ್ರೋಲಿಂಕ್]] ಮತ್ತು [[:en:Mercedes-Benz 0 500 R 1830|ಮರ್ಸಿಡಿಸ್ ಬೆಂಝ್ ೦ ೫೦೦ ಆರ್ ೧೮೩೦]] ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.ksrtcblog.com/karnataka-rtc-2/karnataka-rtc-started-volvo-from-bangalore-to-nasik/|title=KSRTC starts service to Nashik|access-date=20 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223051830/http://www.ksrtcblog.com/karnataka-rtc-2/karnataka-rtc-started-volvo-from-bangalore-to-nasik|archive-date=23 December 2015|url-status=dead}}</ref> [[File:KSRTC-Airavat-Club-Class-Volvo-B9R.jpg|250px|ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿಯ ಐರಾವತ ಕ್ಲಬ್ ಕ್ಲಾಸ್.]] * '''ಅಂಬಾರಿ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಗಲ್-ಆಕ್ಸಲ್ ಕರೋನಾ ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೧ ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಬೆರ್ತ್ ಸ್ಲೀಪರ್ ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. [[File:KSRTC Corona AC Sleeper..jpg|250px|ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿಯ ಅಂಬಾರಿ ಕ್ಲಾಸ್.]] * '''ಅಂಬಾರಿ ಡ್ರೀಮ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ [[:en: Volvo B11R|ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೧೧ ಆರ್]] ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೧ ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಬರ್ತ್ ಸ್ಲೀಪರ್ ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/ksrtc-to-roll-out-volvo-multi-axle-sleeper-buses/articleshow/68504876.cms|title=KSRTC to roll out Volvo multi-axle sleeper buses|access-date=26 October 2019}}</ref> * '''ಅಂಬಾರಿ ಉತ್ಸವ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ತಿಳಿ ನೀಲಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ [[:en:9600 Volvo Multi-axle sleeper |೯೬೦೦ ವೋಲ್ವೋ ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ ಸ್ಲೀಪರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೨ + ೧ ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಬರ್ತ್ ಸ್ಲೀಪರ್ ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Star of Mysore Online |url=https://starofmysore.com/ |access-date=18 February 2023 |website=Star of Mysore |language=en-US}}</ref> * '''ಫ್ಲೈಬಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, [[ವೈ-ಫೈ]] ಮತ್ತು ಗೋಲ್ಡನ್ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ [[:en:Volvo B9R|ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೯ ಆರ್]] (ಹಳೆಯ) ಅಥವಾ [[:en:Volvo B11R|ವೋಲ್ವೋ ಬಿ ೧೧ ಆರ್]] (ಹೊಸ) ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸ್ವಯಂ ಕೈ ತೊಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ]] [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಡಿಕೇರಿ]] ಮತ್ತು [[ಕುಂದಾಪುರ|ಕುಂದಾಪುರಕ್ಕೆ]] ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. * '''ಇವಿ- ಪವರ್ ಪ್ಲಸ್ +''': ಇದು [[:en:AC electric luxury bus |ಎಸಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್]] ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ನೀಲಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಲೆಕ್ಟ್ರಾ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು]] ನಗರಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಹೊರಗಿರುವ ವಿವಿಧ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=14 January 2023 |title=Bengaluru-Mysuru 'EV- Power Plus' starts from Monday; Tickets cheaper than multi-axle AC fleet |url=https://www.timesnownews.com/bengaluru/bengaluru-mysuru-ev-power-plus-starts-from-monday-ksrtc-fixes-ticket-rate-article-96979283 |access-date=15 January 2023 |website=TimesNow |language=en}}</ref> ==ಹಿಂದಿನ ಸೇವೆಗಳು== * '''ಮೇಘದೂತ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಗಾಢ [[ನೀಲಿ]]-[[ಬಿಳಿ]] ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಗಲ್-ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್ ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ''ಶೀತಲ್ ಕ್ಲಾಸ್'' ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. * '''ಶೀತಲ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಹಸಿರು]] ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ''ಐರಾವತ ಕ್ಲಾಸ್‌ನಿಂದ'' ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. * '''ವೈಭವ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಗಲ್ ಆಕ್ಸಲ್ ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್ ಚಾಸಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ''ರಾಜಹಂಸ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಕ್ಲಾಸ್‌ಗೆ'' ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳೊಂದಿಗೆ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. * '''ಐರಾವತ ಬ್ಲಿಸ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, [[ವೈ-ಫೈ]], ಪ್ಯಾಂಟ್ರಿ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ [[:en:Volvo |ವೋಲ್ವೋ]] ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಟಿವಿ ಪರದೆಗಳೊಂದಿಗೆ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/today's-paper/tp-national/tp-Karnataka/ksrtc-launches-Volvo-buses-with-pantry-and-toilet/article3655889.ece|title=KSRTC launches volvo with pantry|access-date=20 December 2015}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''ಐರಾವತ ಸೂಪರಿಯ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, ವೈ-ಫೈ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ ವೋಲ್ವೋ ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸ್ವಯಂ ಕೈ ತೊಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/KSRTC-launched-its-multi-axle-volvo-with-toilets-and-pantry-segments-today-Bus-with-chemical-toilet-and-in-house-pantry-will-be-called-Airavat-Bliss-and-one-with-only-chemical-toilets-will-be-called-Airavat-Superia-Two-Airavat-Bliss-and-four-Airavat-Superia-were-launched/articleshow/15029641.cms|title=KSRTC launched four Airavat Superia buses with chemical toilets.}}</ref> * '''ಐರಾವತ ಡೈಮಂಡ್ ಕ್ಲಾಸ್''': ಇದು ಎಸಿ ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಲಿವರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಲ್ಟಿ-ಆಕ್ಸಲ್ ಸ್ಕಾನಿಯಾ ಚಾಸಿಸ್ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ೨ + ೨ ಮಲಗುವ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೂರದ ಸೇವೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಐರಾವತ ಕ್ಲಬ್ ಕ್ಲಾಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.motorindiaonline.in/buses/scania-delivers-first-batch-of-airavat-diamond-class-premium-buses-to-ksrtc/|title= Scania delivers first batch to KSRTC|access-date=20 December 2015}}</ref> =='ಶಕ್ತಿ ಯೋಜನೆ' ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉಚಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆ== ೨೦೨೩ ರ ಜೂನ್ ೨ ರಂದು ಎರಡನೇ [[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]] ಸರ್ಕಾರವು ''ಶಕ್ತಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು'' ಘೋಷಿಸಿತು. ಇದು ೧೧ ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕ ನಿವಾಸಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉಚಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಫಲಾನುಭವಿಗಳು ಮೊದಲ ಮೂರು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡಿದ ಫೋಟೋ ಗುರುತು ಮತ್ತು ವಿಳಾಸ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=5 June 2023 |title=Guidelines released for free travel bus scheme for women in Karnataka |url=https://www.deccanherald.com/state/top-karnataka-stories/guidelines-released-for-free-travel-bus-scheme-for-women-in-karnataka-1225093.html |access-date=5 June 2023 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> ಬಸ್ ಕಂಡಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಅವರಿಗೆ ಶೂನ್ಯ ಶುಲ್ಕದ ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ, ಫಲಾನುಭವಿಗಳು ಸರ್ಕಾರದ [[:en:Seva Sindhu website|ಸೇವಾ ಸಿಂಧು ವೆಬ್‌ ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಶಕ್ತಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು (ಯೋಜನೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ) ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ===ಯೋಜನೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಷರತ್ತುಗಳು=== * ಈ ಯೋಜನೆಯು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮಗಳಿಗೆ (ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ, ಬಿಎಂಟಿಸಿ, ಎನ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ ಮತ್ತು ಕೆಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ) ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. * ''ನಗರ ಸಾರಿಗೆ'', ''ಗ್ರಾಮಂತರ ಸಾರಿಗೆ'', ''ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾರಿಗೆ'', ''ವಾಯುವ್ಯ ನಗರ ಸಾರಿಗೆ'', ''ವಾಯುವ್ಯ ಗ್ರಾಮಂತರ ಸಾರಿಗೆ'', ''ವಾಯುವ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾರಿಗೆ'', ''ಕಲ್ಯಾಣ ನಗರ ಸಾರಿಗೆ'', ''ಕಲ್ಯಾಣ ಗ್ರಾಮಂತರ ಸಾರಿಗೆ'', ''ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾರಿಗೆ'', ''ಬೆಂಗಳೂರು ಸಾರಿಗೆ'', ''ಸಂಪರ್ಕ'' ಮತ್ತು ''ಅಸ್ತ್ರ'' ಸೇವೆಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಲಿವೆ. * ರಾಜ್ಯದೊಳಗಿನ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಹಿಳೆಯರು ಉಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದು. ಮಹಿಳೆಯರು ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೊರಗಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳು ಯೋಜನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನೆರೆಯ [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ಕಾಸರಗೋಡು|ಕಾಸರಗೋಡಿಗೆ]] ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಸೇವೆಯಾದ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉಡುಪಿ]]-[[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಬಸ್ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಮಹಿಳೆ ಟಿಕೆಟ್ ಖರೀದಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. * ಐಷಾರಾಮಿ ಬಸ್‌ಗಳಿಗೆ (''ರಾಜಹಂಸ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಐರಾವತ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಐರಾವತ ಕ್ಲಬ್ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಅಮೋಘವರ್ಷ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಅಂಬಾರಿ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಅಂಬಾರಿ ಡ್ರೀಮ್ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಅಂಬಾರಿ ಉತ್ಸವ್ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಕಲ್ಯಾಣ ರಥ ಕ್ಲಾಸ್'', ''ಫ್ಲೈ ಬಸ್'', ''ಇವಿ-ಪವರ್ ಪ್ಲಸ್ +'', ''ಬೆಂಗಳೂರು ದರ್ಶಿನಿ'', ''ವಜ್ರ'' ಮತ್ತು ''ವಾಯುವಜ್ರ'' ಸೇವೆಗಳು) ಈ ಯೋಜನೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. * ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ, ಎನ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ ಮತ್ತು ಕೆಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ಬಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಪುರುಷರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ಐಷಾರಾಮಿ, ಎಸಿ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಬಸ್ಸುಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಎಂಟಿಸಿ ಬಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಇದರಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಲಾಗುವುದು. * ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ದೂರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸರ್ಕಾರವು ಆರ್‌ಟಿಸಿಗಳನ್ನು ಮರುಪಾವತಿಸುತ್ತದೆ. ==ಕರ್ನಾಟಕದ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು== * ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರು: ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. * [[:en:NWKRTC, Hubli|ಎನ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]: ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ವಾಯುವ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೊರಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. * [[:en:KKRTC, Gulbarga|ಕೆಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ, ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ]]: [[ಈಶಾನ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ|ಈಶಾನ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. * [[:en:BMTC, Bangalore|ಬಿಎಂಟಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರು]]: ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ==ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಗೋ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಸೆಲ್ ಸೇವೆಗಳು== ''ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಗೋ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಸೆಲ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು'' ೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೧ ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ (ಕರ್ನಾಟಕ), ಎನ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ ಮತ್ತು ಕೆಕೆಆರ್‌ಟಿಸಿ ಬಸ್‌ಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕು ಮತ್ತು ಪಾರ್ಸೆಲ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |date=26 February 2021 |title=Karnataka govt launches 'Namma Cargo' parcel and cargo service, to be run by Karnataka SRTC |url=https://www.thenewsminute.com/article/karnataka-govt-launches-namma-cargo-parcel-and-cargo-service-be-run-ksrtc-144245 |access-date=19 August 2022 |website=The News Minute |language=en}}</ref> ==ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[:en:List of bus depots in Karnataka|ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಸ್ ಡಿಪೋಗಳ ಪಟ್ಟಿ.]] * [[:en:List of bus stations in Karnataka|ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ.]] * [[:en:North Western Karnataka Road Transport Corporation|ವಾಯವ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ.]] * [[:en:Kalyana Karnataka Road Transport Corporation|ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ.]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] c5n9aisd9ms776y7al2jgoji082on39 ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ 0 19968 1430831 1426889 2026-09-30T08:37:34Z Karnaata 101999 /* ಸಂಪರ್ಕ */ 1430831 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 8vsd9yct6qhzv9onkb4uhvczh4jwhb6 1430836 1430831 2026-09-30T09:07:04Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು */ 1430836 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 4hc4dz8xzzvbm3wsx2y9r7jwsgigwgv 1430837 1430836 2026-09-30T09:12:40Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು */ 1430837 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತುಂಗ ಭದ್ರ ಸಂಗಮ ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] eghdckhd0zte9zm3muls1k226yuyrzz 1430838 1430837 2026-09-30T09:15:44Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು */ 1430838 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತುಂಗ ಭದ್ರ ಸಂಗಮ ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] p3f5hdfsx16didra8y9fnp7ycewv8kz 1430839 1430838 2026-09-30T09:19:04Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು */ 1430839 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] tgxu90r8h25u0muy4tzi7hp0am9w7nb 1430841 1430839 2026-09-30T09:35:49Z ~2026-52608-29 102053 /* ಆಡಳಿತ */ 1430841 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 5nwumonejvszrry8rhb4bk2m9sf9d8s 1430842 1430841 2026-09-30T09:50:44Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430842 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 4qg93y94ukvb8n7b9cqdfp8ya7xf9hi 1430843 1430842 2026-09-30T10:00:21Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430843 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] p46zohylosbw34x4740sxoa37utypmr 1430844 1430843 2026-09-30T10:07:17Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430844 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] qv1v4b0t2kfxchqgofbvsz34pgaojln 1430845 1430844 2026-09-30T10:15:24Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430845 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] cdq1hqfktfpddt37parw0yyilh551e7 1430848 1430845 2026-09-30T10:21:45Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430848 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 5b992vzb0gr5v6cpnn8x4ab64wl2pl3 1430851 1430848 2026-09-30T10:25:44Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430851 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] oy42adoia712u4n4j5plte0c5ef3jmp 1430852 1430851 2026-09-30T10:27:31Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430852 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಅಕ್ಷರ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] sgfpeuhdvq7n9goj3fnsv78kugj3rx6 1430854 1430852 2026-09-30T10:34:26Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430854 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # ಮೈಸೂರು ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಅಕ್ಷರ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] lqrnox9g9x6kbz3t7mgze30jypr0u3l 1430859 1430854 2026-09-30T10:56:59Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430859 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] # [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]] # ಮೈಸೂರು ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]] # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]] # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]] # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]] # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] # [[ಕೆ.ವಿ.ಅಕ್ಷರ]] # [[ಸುದೀಪ್]] # [[ದಿಗಂತ್ (ನಟ)]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] # [[ಕವಿರಾಜ್]] # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]] # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]] # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] fdjqrrtsbvsnh1mc47bofxuc905alb7 1430865 1430859 2026-09-30T11:31:35Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430865 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] ,ಹಿರಿಯ ಗಾಯಕರು # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] ,ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಂಗಕರ್ಮಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿ. # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸಕರಾರು. # [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], ಕನ್ನಡದ ಖ್ಯಾತ ಕವಿ, ಅಂಕಣಕಾರ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸ. # ಮೈಸೂರು ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ವಿಜ್ಞಾನಿ # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]], ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖಕರು. # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು. # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು. # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]], ಹಿರಿಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು. # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]], ಲೇಖಕರು # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]], ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] , ನಿರ್ದೇಶಕರು # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] , ರಂಗಭೂಮಿ ನಿರ್ದೇಶಕರು # [[ಕೆ.ವಿ.ಅಕ್ಷರ]] ರಂಗಕರ್ಮಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಚಿಂತಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿ. # [[ಸುದೀಪ್]], ನಟ # [[ದಿಗಂತ್ (ನಟ)]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] ನಟ # [[ಕವಿರಾಜ್]], ಕವಿಗಳು # [[ಅರ್ಚನಾ ಉಡುಪ]], ಗಾಯಕಿ # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] ನಟ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]], ನಟಿ # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]], ಕವಿಗಳು # [[ಅಖಿಲೇಶ್ ಚಿಪ್ಪಳಿ]], ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರು # [[ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕೊಡಸೆ]], ಹಿರಿಯಪತ್ರಕರ್ತರು # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 7rf1zpy3149xve0ipqwk3z4j71e3n7t 1430867 1430865 2026-09-30T11:41:55Z Karnaata 101999 /* ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1430867 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|other_name=|official_name=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ|nickname=ಮಲೆನಾಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು|settlement_type=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|image_skyline={{Photomontage |size = 250 |photo1a = Keladi & Ikkeri temple, Sagara.jpg |photo1b = Kudajadri Sunrise.jpg |photo2a = Kavaledurga Fort - Shimoga (14).jpg |photo2b = Kedaresvara Temple Balligavi.JPG |photo3a = Jog Falls Wide.jpg }}|image_alt=|image_caption=ಮೇಲಿನ ಎಡದಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] ಬಳಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನೋಟ, [[ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಹಳೇಬೀಡು|ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]], [[ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]], [[ಕವಲೇದುರ್ಗ|ಕವಲೇದುರ್ಗ ಕೋಟೆ]]|image_map=Shimoga in Karnataka (India).svg|image_map1=|map_alt=|map_caption=ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|established_title=ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು|established_date=1 ನವೆಂಬರ್ 1956|founder=|named_for=|parts_type=[[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು|parts=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ಸೊರಬ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಭದ್ರಾವತಿ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]]|seat_type=ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ|seat=[[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]]|government_type=|governing_body=|leader_title=ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ|leader_name=ಬಿ.ಎಂ.ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ (ಐಪಿಎಸ್)<ref name="Who">{{cite web |title=Who’s Who - District Shivamogga, Government of Karnataka - India |url=https://shimoga.nic.in/en/about-district/whos-who/ |website=shimoga.nic.in |access-date=31 July 2022}}</ref>|leader_title1=ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ|leader_name1=ಸೆಲ್ವಮಣಿ ಆರ್ (ಐಎಎಸ್)<ref name="Who"/>|unit_pref=ಮೆಟ್ರಿಕ್|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=8495|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=1,752,753<ref name="census 2011">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/266-shimoga.html|title=Shimoga:Census2011|publisher=census2011.co.in}}</ref>|population_as_of=2011|population_rank=|population_density_km2=207|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=* [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] KA-14 * [[ಸಾಗರ]] KA-15|website=|footnotes=|demographics2_title1=|subdivision_type2=ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ|subdivision_name2=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]}} '''ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ''' <ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=Bangalore becomes 'Bengaluru'; 11 other cities renamed |work=[[The Economic Times]] |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bangalore-becomes-bengaluru-11-other-cities-renamed/articleshow/45002333.cms |access-date=18 July 2018}}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ನಗರ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್]] ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯು 17,52,753 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011" /> ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ: [[ಸೊರಬ]], [[ಸಾಗರ]], [[ಹೊಸನಗರ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]], [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾವತಿ]]. [[ಚನ್ನಗಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ಹೊನ್ನಾಳಿ]] 1997 ರವರೆಗೂ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು.ಈ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುತ್ವದ ಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ== ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮಲೆನಾಡು, ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸ ನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು [[ಮಲೆನಾಡು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವನ್ನಾವರಿಸಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, [[ಭದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕಾರಿಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಡಲಿಗೆ ಏರಿ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಘಟ್ಟಶ್ರೇಣಿ ಇದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪ್ರದೇಶ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು, ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಲಯ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಪರ್ವತಗಳು ರೂಪಿತವಾಗಿರುವ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. [[ಆಗುಂಬೆ]]ಯಿಂದ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದವರೆಗೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳು ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಸಸ್ಯರಾಶಿ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಹೊಸನಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ರುವ [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರ]] 1,343 ಮೀ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ [[ಸಾಗರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ]]ಯವರೆಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಚಾಚಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದೆಡೆ ಸಮುದ್ರ ಕೇವಲ 13 ಕಿಮೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾಗವಳ್ಳಿ ಕಣಿವೆ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೇವಲ 66.14 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳನಾಡಿನ ಕಡೆ ಬಳಿದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಏಣಿನಂತಿರುವ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಪಂಕ್ತಿಯ ಕಣಿವೆ ಕಂದರಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಡುಪಿಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅನೇಕ ಘಾಟಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹರಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಬಯಲುಗಳು ಕೂಡಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ವಿರಳವಾಗಿರುವ ಕುರುಚಲು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೋಳುಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗಿರಿಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಕೆಳತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ದಟ್ಟ ಹಸಿರುಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ತೊರೆಗಳು, ಪ್ರಪಾತಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾನದಿ]]ಯ ದಡದ [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]]ಯಿಂದ ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಆನಂದಪುರ ಮತ್ತು [[ಕುಂಸಿ]] ನಡುವೆ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. [[ಇಕ್ಕೇರಿ]]ಯನ್ನು ಹಾಯ್ದು [[ತಾಳಗುಪ್ಪ]]ದತ್ತ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಒಳನಾಡಿನ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದ ಬಳಿ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ [[ಅಗಸ್ತ್ಯಪರ್ವತ]] (864 ಮೀ), ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] (848 ಮೀ), ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] (ಭುವನಗಿರಿ, 969 ಮೀ) - ಇವು ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳಾಗಿವೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ವಲಯದ ಈ ಭಾಗ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮನೋಹರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳ ತವರೆನಿಸಿದೆ. ಮಲೆನಾಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ತಗ್ಗು ಬಯಲುಗಳನ್ನೂ ಬಿದಿರು ಕಾಡು ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗ ಕರಗುತ್ತ ಬಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲುಗಳೂ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರೆಮಲೆ ನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಒತ್ತಾದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರವಲ್ಲದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ತುಂಬಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಗಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ. ==ನದಿಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಅಧಿಕ ಮತ್ತು ನದಿ ತೊರೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು. ಜೊತೆಗೆ ನೆರೆಯ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗದ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಉತ್ತರಕ್ಕಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. [[ತುಂಗಾ]], [[ಭದ್ರಾ]], [[ತುಂಗಭದ್ರಾ]], [[ಶರಾವತಿ]], [[ಕುಮುದ್ವತಿ]] ಮತ್ತು [[ವರದಾ]] ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು. ತುಂಗಾ ನದಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನ [[ಗಂಗಾಮೂಲ]]ದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ [[ಶೃಂಗೇರಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಒಗ್ಗುಂಜಿ ಬಳಿ ವಾಯವ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಶೃಂಗೇರಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಬೆಗರಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾಲತಿ ಹೊಳೆ ಬಂದು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿ ಬಳಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಇದು ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಏಳುಕಲ್ಲು ಸೀಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಂಗಾ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 64.4 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭದ್ರಾ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಮೂಲದ ವರಹಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಬಾಳೆಹೊನ್ನೂರು]] ಮೂಲಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ದಾಟಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು [[ಹೊಳೆಹೊನ್ನೂರು]]ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 51.5 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ಕಿಮೀ ದೂರದ [[ಕೂಡಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡಿ ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ 48.3 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ . ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಭಸದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಈ ನದಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶರಾವತಿ ನದಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕವಲೆದುರ್ಗದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸನಗರ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಹರಿದ್ರಾವತಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಣ್ಣೆಹೊಳೆ]] ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹತ್ತಾರು ತೊರೆಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ [[ಕಾರ್ಗಲ್]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಬಳಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಘಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ದುಮುಕಿ ಜೋಗ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಸೀಳುಗಳಾಗಿ ಕವಲೊಡೆದು ದುಮುಕುವ ದೃಶ್ಯ ರುದ್ರರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ [[ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ]] ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊನ್ನಾವರದ ಬಳಿ [[ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 32.2 ಕಿಮೀ ದೂರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಕುಮುದ್ವತಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಹುಮಚದ ಬಳಿಯ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬಳಿ ಮದಗಕೆರೆಯನ್ನು ಹಾದು ಮುಂದೆ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರದಾ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ. ಇದು ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಬಳಿ ವರದಾಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗಳಗನಾಥದ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ ಎನಿಸಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆಗುಂಬೆ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ತೊರೆಗಳು, ಝರಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ರಾವತಿ, ಶಮ್ಮಗಾವತಿ, ಕುಶಾವತಿ, ಗರ್ಗಿತ, ವರಾಹಿ, ಗುಡ್ವಿಹಳ್ಳ, ದಂಡವತಿ, ನಾಗರಹಳ್ಳ, ಕುಪ್ಪೆಹಳ್ಳ, ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ವರಾಹಿ ಹೊಳೆ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದುಮುಕುವುದರಿಂದ ಕುಂಚನಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಹೊಳೆಗಳು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯತ್ತ ಹರಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಕಾಡುಗಳೂ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳೂ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಳೆದಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡುಗಳು, ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಹಸುರು ಕಾಡು 88.73 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ತೇವಭರಿತ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು ಉತ್ತರದ ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಗದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮರಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಹಲಸು]], [[ಸಂಪಿಗೆ]], [[ಮಾವು]], [[ಹೈಗ]], [[ಕರಿಮರ]], [[ಮತ್ತಿ]], ನಂದಿ, ಹೊನ್ನೆ, ಹೊಳೆಮತ್ತಿ, ಕೀರಲುಭೋಗಿ, ನಾಗಸಂಪಿಗೆ, ಸಾಗುವಾನಿ, ಬೀಟೆ, ಸುರಹೊನ್ನೆ, ಬಿಲ್ವಾರ, ಗಂಧಗರಿಗೆ, ಕಡವಲ, ಬಿಳಿಬೂರುಗ, ತಾರೆ, ಕಣಗಲು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಹೆಬ್ಬಲಸು, [[ನೇರಲು]], [[ಕಕ್ಕೆ]], ವಳಿಗೆ, [[ಬಸರಿ]], [[ಶಿವನಿ]], [[ಗುಳಮಾವು]], [[ಗೇರು]], [[ಗುಗ್ಗಳ]], [[ಬಕ್ಕಲು]] ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ದಿಂಡಿಗ]], [[ಹಿಪ್ಪೆ]], [[ಬೇವು]], [[ನೆಲ್ಲಿ]], [[ಶ್ರೀಗಂಧ]], [[ಹೊಂಗೆ]], [[ಅಂಟುವಾಳ]], [[ಕರಿಗೇರು]], [[ಹುಣಿಸೆ]], [[ಕಾರೆ]], ಸುರಿಮುಳ್ಳು, [[ಬಿಳಿಜಾಲಿ]], [[ಕರಿಜಾಲಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ [[ಬಿದಿರು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹೆಣಿಗೆ ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಬೆತ್ತವಾಟೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,855 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ (1998-99). ==ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು== [[File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|thumb|200px|Lion-tailed macaque, endemic to the Western Ghats and found in the Malnad region of Shimoga district.]] [[File:Indian Tiger at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|thumb|200px|Tiger at Bhadra Wildlife Sanctuary]] [[File:Baron butterfly at Bhadra wildlife sanctuary.jpg|200px|thumb|right|Common baron butterflies in the [[Bhadra Wildlife Sanctuary]]]] ದಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು ವಿಪುಲವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆನೆ]], [[ಕಾಡುಕೋಣ]]ಗಳು, [[ಜಿಂಕೆ]], [[ಸಂಬಾರ]], [[ಹುಲಿ]], [[ಚಿರತೆ]], ಸಾರಗ, [[ಕಡವೆ]], [[ಹಂದಿ]], [[ಕರಡಿ]], [[ತೋಳ]], ಕಾಡುಕುರಿ, [[ಬರ್ಕ]], [[ಕಬ್ಬೆಕ್ಕು]], [[ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು]], [[ಮುಸಿಯ]], [[ಕೆಂಜಳಿಲು]], [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], [[ಕೋತಿ]], [[ಉಡ]], [[ಮೊಲ]], [[ನರಿ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಶರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ಮೃಗಧಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಾಡುಕೋಳಿ]] [[ಬಾವಲಿ]], [[ರಣಹದ್ದು]], [[ಗಿಡುಗ]], [[ಗರುಡ]], [[ನವಿಲು]], [[ಕೋಗಿಲೆ]], ಗವುಜುಗ, [[ಕಾಜಾಣ]], [[ಕೆಂಬೂತ]], [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ]], [[ಕಾಗೆ]], [[ಗಿಳಿ]], ಹುಂಡುಕೋಳಿ, ಮೀಂಚುಳ್ಳಿ, [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಮರಕುಟಿಗ]], [[ಮೈನ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲವಿದೆ. ಬಾತು ಜಾತಿಯ ಚರ್ಲೆ ಕುಂಡಿಮುಳುಗ ಮೊದಲಾದ ನೀರು ಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ. [[ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಮಂಡಲ]], ನಾಗರ, [[ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪ]], [[ಕೇರೆ]], [[ಹಸಿರುಹಾವು]], ಕಟುಗ ಮೊದಲಾದ ಹಾವುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೊಸಳೆ]] [[ಆಮೆ]] [[ನೀರುನಾಯಿ]]ಗಳಂತಹ ಜಲಜೀವಿಗಳೂ ಬಾಳೆ, ಅವಲು, ಕುಚ್ಚು, ಗೆಂಡೆ, ಮುರಗೊಡವ, ಕಾಟ್ಲ, ಬಿಳಿಮೀನು, ಕೆಮ್ಮೀನು, ಕುರಗಿ, ಕುರಡಿ, ಹೂಮೀನು, ಹಾವುಮೀನು, ಅರ್ಜ, ಮಳಲಿ ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಇವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ದನಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಾಸುಗಳು ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ ತಳಿಗಳ ಸಾಕಣೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೋಣಗಳನ್ನು ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳುಮೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಾಯುಗುಣ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುಗುಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇದೆಯೆನ್ನಬಹುದು. ಋತುಮಾನ ವನ್ನು ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ವರೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲ, ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಿಂಗಾರು ಕಾಲ, ಡಿಸೆಂಬರ್-ಫೆಬ್ರವರಿವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲ, ಮಾರ್ಚ್-ಮೇವರೆಗೆ ಬೇಸಗೆಕಾಲ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಮಳೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಆಗುಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 7,600 ಮಿಮೀಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸನಗರ, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸು. 2,000-5,000 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗುಂಬೆ ಬಿಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 1,526.5 ಮಿಮೀ. 2000ದಲ್ಲಿ 1957 ಮಿಮೀ. ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ==ಭೂರಚನೆ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಲಾವರ್ಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗ ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಡಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿಲಾವಲಯ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಿದ್ದು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವ ಕ್ಲೊರಿಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ನ್‍ಬ್ಲೆಂಡ್ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುವುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್, ಉಂಡೆ ಶಿಲೆಗಳು, ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು, ಷೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಂಗಾರದ ಅದುರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಕೊಂಡ, ಪಲವನಹಳ್ಳಿ, ಹೊನ್ನೆಹಟ್ಟಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಅಂಶ ತೆಳುವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಗುಡ್ಡ ಮತ್ತು ಕುಂಸಿ ಬಳಿಯ ಚಟ್ಟನಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿಯ ಬೆಟ್ಟಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಮತ್ತಿಮನೆ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ಕೋಟೆಖಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂಬರಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದರು ಸಿಕ್ಕುವುದುಂಟು. [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]] ಅದುರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಧಾರವಾಡ ಭಿನ್ನಸ್ತರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರದವರೆಗೂ ಪಟ್ಟೆಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರಿನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ [[ಕ್ರೊಮೈಟ್]] ಹರೇನಹಳ್ಳಿ, ಝಂಡಿಮಟ್ಟಿ, [[ಅಂತರಗಂಗೆ]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳೆಂದರೆ ಸೀಸದ ಅದುರು, ಗಾರ್ನೆಟ್, [[ಕಲ್ನಾರು]], ಕಾವಿಮಣ್ಣು, [[ಟೈಟ್ಯಾನಿಯಮ್]], ಕಯೊಲಿನ್, ಕ್ವಾಟ್ರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು, ಲ್ಯಾಟೆರೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ==ಮಣ್ಣು== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಜಂಬುಮಣ್ಣು]] ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣೂ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಸ್ವರೂಪದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮೃದು ಮಣ್ಣೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣೂ ಇದ್ದು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫಲವತ್ತಲ್ಲದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸಸಾರಜನಕ]]ದ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೂ [[ರಂಜಕ]] ಮತ್ತು [[ಪೊಟಾಷ್]] ಅಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೂ ಸುಣ್ಣದ ಅಂಶದ ಕೊರತೆಯೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯ ಆಯಾ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ==ನೀರಾವರಿ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ ಅನ್ನಬಹುದು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲದೆ ಮಳೆನೀರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಿನುಗು ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ]] ಬಳಿ ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ [[ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವರಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ 40,446.14ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಇದರಿಂದ 8,707.5ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗುತ್ತಿದೆ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಮುದ್ವತಿ ನದಿಯ [[ಅಂಜನಾಪುರ ಜಲಾಶಯ]]ದಿಂದ 7,169 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳ ನೀರಾವರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂಬ್ಲಿಗೊಳ ಜಲಾಶಯ]] ಮತ್ತು ಗೊಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ನೀರಾವರಿ ಅನುಕೂಲತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 45,240ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಂದ 6,293ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಕೆರೆಗಳಿಂದ 64,995ಹೆಕ್ಟೇರ್, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 2,036 ಹೆಕ್ಟೇರ್, ನೀರಾವರಿಯಿಂದ 1,601ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಇತರೇ ವಿಧಾನಗ ಳಿಂದ 8,568ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಇದು (1998-99)ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶ. ==ವ್ಯವಸಾಯ== ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬತ್ತದ ಕಣಜವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ವ್ಯವಸಾಯಪ್ರಧಾನ ಜಿಲ್ಲೆ. [[ಬತ್ತ]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬತ್ತದ ಬೆಳೆ ಸೇ. 54.02ರಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, 1998-99ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,48,134 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 1,58,633 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಬತ್ತವನ್ನೂ 8,702 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಿಯನ್ನೂ 2,215 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವನ್ನೂ 1,77,988 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 8,295 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳವನ್ನೂ 11,061 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ 11,233 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬನ್ನೂ 5,399 ಹೆಕ್ಟೇರು ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನೂ 18,011 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹರಳುಬೀಜ, ನಾರಗಸೆಬೀಜ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ಕುಸುಬೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಡಕೆ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ. ಜೊತೆಗೆ ತೆಂಗನ್ನೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾವು, [[ನಿಂಬೆ]], [[ಸೀತಾಫಲ]], ಸೀಬೆ, [[ಸಪೋಟ]], ಪರಂಗಿ, ಬಾಳೆ, ಹಲಸು, [[ಪಪ್ಪಾಯಿ]] ಮತ್ತಿತರ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕೆ ಬೆಳೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ರೈತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ==ವಿದ್ಯುತ್== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನೆಲೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಯ [[ಜೋಗ ಜಲಪಾತ]]ದಲ್ಲಿ 1948ರಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ]]ಯೆಂದು ನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಕೇಂದ್ರ ತ್ವರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 1,20,000 ಕಿವಾ. ಭದ್ರಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ 33,220 ಕಿವಾ. ಶರಾವತಿ ನೀರನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶರಾವತಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಕಿಮೀ ಮೇಲುಗಡೆ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರೊದಗಿಸಲೂ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ 891,000 ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಐದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಬೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಇಡೀ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಸು. 8,66,000 ಕಿವಾ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ ಅವು ದೃಢಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರ 1918ರಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಕೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತೆನ್ನಬಹುದು. ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿಗಿರಣಿ]]ಗಳು, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 1936ರಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಕಾರ್ಖಾನೆ, 1938ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಮೆಂಟ್]] ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1927ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೀರೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1944ರಲ್ಲಿ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1948ರಲ್ಲಿ ಜೋಗದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಮೊದಲ ಘಟಕ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಗದ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1939ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದವು. 1954-55ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇಂಬುಗೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಭದ್ರಾವತಿ-ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 6.4 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ 1954ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಳಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಜಯಪದ್ಮ ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ (1972) ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಭದ್ರಾವತಿ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿ(1963) ಇದೆ. ಉಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಣ್ಣದ ತಯಾರಿಕಾ ಘಟಕ ಒಂದು (1969) ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ರಿಪ್ಪನ್‍ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿಯವರು ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಬೂನು ತಯಾರಿಕೆ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕೈಕಾಗದ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ, ನಾರಿನ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ದ್ರಾವಕ ಸಂಸ್ಕರಣ ಉದ್ಯಮ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಲಘು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟಿನ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ, ಎಣ್ಣೆ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಮರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೂ ಇವೆ. ಹತ್ತಿ ಕೈಮಗ್ಗದ ಘಟಕಗಳೂ ಮಂಗಳೂರು ಹೆಂಚು ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಇವೆ. ಜೇನುಸಾಕಣೆ, [[ಕುಂಬಾರಿಕೆ]], ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ, [[ಮರಗೆಲಸ]], ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಗಾಣ, ಹೆಣಿಗೆ, ನೇಯ್ಗೆ, ಗಂಧದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೂರಾರು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರ, ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮುಖ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ==ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ== ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಡಕೆ]], [[ಮೆಣಸು]], [[ಹತ್ತಿ]], ಬತ್ತ, [[ಜೋಳ]], [[ರಾಗಿ]], [[ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳು]], ಮೆಣಸಿನ ಕಾಯಿ, [[ನೆಲಗಡಲೆ]], [[ಸೀಗೆ]], ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಗೇರುಬೀಜ ಮೊದಲಾದವು. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಸಂತೆಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಗಳು, ರಥೋತ್ಸವಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬಟ್ಟೆ, ಎಣ್ಣೆ, ಗೃಹಬಳಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಪರ್ಕ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಘಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೆಳದಿ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹುಲಿಕಲ್ಲು, ಹೈದರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್-ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುಂಬೆ ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಮಾರ್ಗ. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಜೋಗ-ಭಟ್ಕಳ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಕೆಲವು ರಸ್ತೆಗಳು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಶಿವಮೊಗ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], ಬೆಳಗಾಂವಿ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದು ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ಮಾರ್ಗ ಭದ್ರಾವತಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಸಾಗರ, ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೋಗ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 115ಕಿಮೀ ದೂರವಿದೆ. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ 1940ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ಸಾಗರ-ತಾಳಗುಪ್ಪದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬೀರೂರು-ತಾಳಗುಪ್ಪ ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 161 ಕಿಮೀ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಗಣಿಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 96 ಕಿಮೀ ಟ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಭದ್ರಾವತಿಯ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. == ಪ್ರವಾಸಿತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು == * [[ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ,ಶಿವಮೊಗ್ಗದ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭದ್ರಾವತಿ]] * [[ತ್ಯಾವರೆಕೊಪ್ಪ ವನ್ಯಧಾಮ]] * [[ಸಕ್ಕರೆಬೈಲು]] * [[ಮಂಡಗದ್ದೆ]] * [[ಕವಿ ಮನೆ]] * [[ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕೂಡ್ಲಿ]] * [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಆಗುಂಬೆ]] * [[ಜೋಗ]] * [[ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ]] * [[ಬರ್ಕಣ ಜಲಪಾತ]] * [[ದಬ್ಬೆ ಜಲಪಾತ]] * [[ಭೀಮೇಶ್ವರ]] * [[ಕೆಳದಿ|ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಳದಿ]] * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಹೊಸಗುಂದ]] * [[ವರದಹಳ್ಳಿ]] * [[ಹೊನ್ನೇಮರಡು]] * [[ಸಿಗಂದೂರು]] * [[ಕೊಡಚಾದ್ರಿ]] * [[ಕುಂದಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕವಲೇದುರ್ಗ]] * [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]] * [[ತಾಳಗುಂದ]] * [[ಬಂದಳಿಕೆ]] * [[ಕುಬಟೂರು]] * [[ಕುಪ್ಪಗಡ್ಡೆ]] * [[ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉದ್ರಿ ಸೊರಬ]] * [[ಗುಡವಿ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ]] * [[ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪುರ ಸೊರಬ]] * [[ನಾಡಕಲಸಿ]] ==ಆರೋಗ್ಯ== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೋಂಕು ಹಾಗೂ ಹಾನಿಕರ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿನ ಮೆಗ್ಗಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ 1880ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಸಾಗರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಭದ್ರಾವತಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. 1999-2000ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 6 ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ 3 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ 55 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳೂ 38 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಘಟಕಗಳೂ ಇದ್ದವು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನು 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 1923ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, 1928ರಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಪೌರಸಭೆಯ ಒಂದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1933-34ರಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ 1940ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಕಾಲೇಜು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 1959-60ರಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯಾಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಮಸಿ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು (ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ), ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾಲೇಜು (ಸಾಗರ), ಭದ್ರಾ ಕಾಲೇಜು (ಭದ್ರಾವತಿ), ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, 5 ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಒಂದು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ಒಂದು ಜೂನಿಯರ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆ, ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಒಂದು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾಲೇಜು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಠ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2000-2001ರಲ್ಲಿ 2,174 ಪ್ರಾಥಮಿಕ, 302 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು, 66 ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, 8 ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, 1 ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, 2 ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯಪದ್ಧತಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ 1 ದಂತ ವೈದ್ಯಕಾಲೇಜೂ ಇದ್ದವು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಿಂದ 20 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1973ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು. ಅದನ್ನೇ 1987 ಜೂನ್ 29ರಿಂದ ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ==ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತು ಇಲಾಖೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳದಿ ಗುಂಡಾ ಜೋಯಿಸರು 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತರ ಆಟ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ತೊಗಲುಬೊಂಬೆಮೇಳ, ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತ, ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದಿವೆ. ==ಪಟ್ಟಣಗಳು== ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಭದ್ರಾವತಿ, ಸಾಗರ, ಶಿಕಾರಿಪುರ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಸೊರಬ, ಹೊಸನಗರ ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಭದ್ರಾವತಿ ನಗರವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭದ್ರಾವತಿ ನ್ಯೂಟೌನ್, ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಿರಾಳಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಇವು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಬಟೂರು]], ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿ, ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ, [[ಭೀಮನಕಟ್ಟೆ]], ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ತಾಳಗುಂದ, [[ಆರಗ]], ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚ, ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕೆಳದಿ]], [[ಇಕ್ಕೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅವಿರತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯ. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಕಲೆ -ಸಾಹಿತ್ಯ== ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಒನಕೆಹೊಂಡದ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿರುವ ಬಾದಾಮಿ ಚಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ನಾಗರಖಂಡ ಮಾಂಡಲಿಕ ಅರಸನ ಪೊಗಿಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕನ ರಾಜನ ಶಾಸನ (685) ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. 10-11ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಭಸಿಂಹಸೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಅಜಿತಸೇನ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕ್ಷಾತ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯಚಿಂತಾಮಣಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಚನೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಂತೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ]]ಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹತ್ತಿರ ಹೆಸರಾಂತ ಜೈನಕವಿ ಶಾಂತಿನಾಥನ ಶಾಸನವೊಂದಿದೆ. ಇವನು ಚಾಳುಕ್ಯ ಭುವನೈಕಮಲ್ಲನ ಮಾಂಡಲಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮನೃಪನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಈತ ಸುಕುಮಾರಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಶಿವಶರಣ-ಶಿವಶರಣೆಯರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಇವರ ವಚನಗಳು ಕನ್ನಡ ವಚನಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಜಕ್ಕೇಶ್ವರನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಶರಣೆ ಸತ್ಯಕ್ಕನ 20 ವಚನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕೆಳದಿ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನ ಕಾಲದ ತಿರುಮಲಭಟ್ಟನ, ಶಿವಷಟ್ಪದಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಪಂಡಿತನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾನಸಪ್ರಿಯ, ಭಟ್ಟೋಜಿದೀಕ್ಷಿತನ ತತ್ತ್ವಕೌಸ್ತುಭ, ಜೀನಸೇನ ದೇಶಾವರ್ತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯದಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜೈನಪುರಾಣ, ಒಂದನೆಯ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನ ಕಾಲದ ಶಿವತತ್ತ್ವರತ್ನಾಕರ, ಸುಭಾಷಿತಸ್ಫುರದ್ರುಮ, ಸರ್ಜಾ ನಾಗಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿಯ ಭಾಮಿನಿಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶುಕಸಪ್ತತಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಕೆಳದಿ ರಾಜಾಭ್ಯುದಯಂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಷಡಕ್ಷರನ ವೀರಶೈವಶಿರೋಮಣಿ, ನಿರ್ವಾಣನ ಕ್ರಿಯಾಸಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಲಿಂಗಣ್ಣ ಕವಿಯ ಕೆಳದಿನೃಪ ವಿಜಯಂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಕೃತಿ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮ ದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕೆ.ವಿ.ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಇವರ ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣದರ್ಶನಂ ಕೃತಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಕಾನೂರ ಹೆಗ್ಗಡತಿ ಮತ್ತು ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಇವರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಭಾವಗೀತೆಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.[[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ|ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]], [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], [[ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್]], [[ಯು. ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]], [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]], [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], [[ಎಂ.ಕೆ.ಇಂದಿರಾ]], [[ನಾ.ಡಿಸೋಜ]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯವರೇ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವರು [[ಗಿರೀಶ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]]. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪಡೆದ ಖ್ಯಾತಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಿದೆ. ==ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ== ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಜೋಗ ಜಲಪಾತ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಡಚಾದ್ರಿ ಶಿಖರದ ಬಳಿಯಿಂದ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಕಾಣುವ ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುಂಬೆಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಚೇತೋಹಾರಿಯಾದವು. ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮದಗಕೆರೆ ನೀರಾವರಿಗೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಡಗದ್ದೆ ಬಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಚಿಕಲ್ಲು ಅಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ವರಾಹಿ ನದಿ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕುತ್ತದೆ. ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಜಲಾಶಯ, ಭದ್ರಯೋಜನಾ ಪ್ರದೇಶ, ತುಂಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲಾದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Talagunda pillar.JPG|upright|thumb|The inscriptions on this rock pillar at Talagunda are written vertically.]] *Shivappa Nayaka palace and museum is in the city of Shimoga. The palace was built by Shivappa Nayaka during the 17th century CE. Kote Seetharamanjaneya temple is beside it.<ref name="tourism">{{cite book | last = Sajnani | first = Manohar | title = Encyclopaedia of Tourism: Resources in India | publisher = Kalpaz publications | page = 168 | isbn = 978-81-7835-018-9 | year = 2001 }}</ref> ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪುರಾತನ ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಬಳಿ ಎಡಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅನವೇರಿ ಮತ್ತು ನಾಗಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗುಡ್ಡೇಮರಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಿವೇಶನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಿಲಸಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗುಂಬೆ ಬಳಿ ಕುಂದ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಥಿಕ್ ನಿವೇಶನಗಳಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯನ್ನು ಪಂಪಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವನವಾಸಕ, ಅಂದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಬನವಾಸಿಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಸೊರಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಬಟೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕುಂತಲದ ನಗರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸ್ಲಹಳ್ಳಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದ [[ಏಕಚಕ್ರನಗರ]]ವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. [[ಅಗಸ್ತ್ಯ]], [[ಜಮದಗ್ನಿ]], [[ದೂರ್ವಾಸ]], ಹರದತ್ತ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]], [[ಪರಶುರಾಮ]] ಮೊದಲಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಆಳಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕುಬಟೂರಿನ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬಂದಳಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಂದರು ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯರು ಕುಂತಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಬನವಾಸಿ ಹಿಂದೆ ಬೌದ್ಧರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾ ಗಿತ್ತು. ದಖನ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಸಾತವಾಹನರ ಆಳಿಕೆಗೆ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದು ಹೆಸರಾದ ಕದಂಬರ ಮೂಲ ಪುರುಷರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸ್ಥಾನ ಕುಂದೂರು ಅಥವಾ ತಾಳಗುಂದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.[[ಕದಂಬರು|ಕದಂಬರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾದ ಬನವಾಸಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾದ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] [[ಗಂಗರು|ಗಂಗರ]] ಆರಂಭಕಾಲದ ಶಾಸನ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಗಂಗವಂಶ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದವರೆಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿತ್ತು. [[ಕಳಚುರಿ]] [[ಬಿಜ್ಜಳ]] [[ಬಳ್ಳಿಗಾಮೆ]] ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ [[ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ]]ದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ದೇವಗಿರಿ ಯಾದವರು ಅಥವಾ [[ಸೇವುಣ|ಸೇವುಣರಿಗೂ]] ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇಂದ್ರಕರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಾಂತರರು ಹೊಸನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುಮಚದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದವರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ಕಳಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಂಶ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಹುಮಚದ ಸಾಂತರರು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೋಡಿ- ಸಾಂತರರು). ಸೇನವಾರರು, ಸಿಂಧರು, ನೊಳಂಬರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ವಾಣಿಯವರು ಮೊದಲಾದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಸಾಮಂತರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸೇತುನಾಡು ಎಂಬ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಆರಗ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಗುತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ದ್ದವು. ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‍ಶಾಹೀಗಳೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ===ಕೆಳದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ=== ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮಕ್ಕಳು. ವೀರಶೈವ ರೈತ ಮನೆತನದ ಚೌಡಪ್ಪ ಅವನ ಸಹೋದರ ಭದ್ರಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಸಾಮಥ್ರ್ಯದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತದ್ದು 1499ರಲ್ಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಳ್ವ ಎರಡನೆಯ ನರಸಿಂಹ ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಕೆಳದಿ ಚೌಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಂತರ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಅರಸರಿಗೆ ನಾಯಕ, ಕೋಟೆಕೋಲಾಹಲ, ಪಡುವಣ ಸಮುದ್ರಾಧಿಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದುವು. 1565ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಪತನವಾದ ಅನಂತರ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಪೆನುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಆಳಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಆರವೀಡು ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದರು. ಕಾಸರಗೋಡಿನಿಂದ ಕಾರವಾರದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರದಂತೆ ತಡೆದರು. ಒಂದನೆಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪನಾಯಕ, ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ, ಒಂದನೆಯ ಬಸವಪ್ಪನಾಯಕ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜವಂಶ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಾಯ ಅರಸಿಬಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ರಾಜಾರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾಜಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಇದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಕ್ಕೇರಿಯಿಂದಲೂ ತರುವಾಯ ಬಿದನೂರಿನಿಂದಲೂ 1763ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ ಈ ವಂಶ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1799ರ ಅನಂತರ ಹಳೇ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿ ನಾಯಕರು, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಹೊನ್ನಾಳಿ ಮುಗಲ ನವಾಬರು ಮೊದಲಾದವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘನು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾ ಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈಸೂರು ಕ್ರಾಂತಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೭,೫೨,೭೫೩.<ref name=districtcensus>{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Shimoga |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/632/download/2176/DH_2011_2914_PART_A_DCHB_SHIMOGA.pdf |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> {{bar box |title=ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Karnataka |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11378/download/14491/DDW29C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]|darkorange|84.41}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಮ್]]|green|13.39}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತರು]]|dodgerblue|1.51}} {{bar percent|[[ಜೈನಧರ್ಮ|ಜೈನರು]]|brown|0.53}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|0.16}} |left1=Religion }} ==ಆಡಳಿತ== ತಾಲ್ಲೂಕು : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸನಗರ, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಶಿಕಾರಿಪುರ, ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕುಂಸಿ, ಹರನಹಳ್ಳಿ ಹೋಬಳಿಗಳು, ಹೊಳಲೂರು, ನಿಡಿಗೆ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಎರಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು 229 ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,104.7 ಚ.ಕಿಮೀ. ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶ ದಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಡ್ಡಸಾಲುಗಳು ಆವರಿಸಿದ್ದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಭೂಮಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶಾಲ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ತುಂಗಾ ನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ನೈಋತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಭದ್ರಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭದ್ರಾನದಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಕೂಡಲಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುವುದು. ಮುಂದೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದು ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಿಲ್ಲೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಮುದ್ವತಿ ಕುಂಸಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಂಸಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್ ಅದುರು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾವಿಮಣ್ಣು, ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಜಂಬುಮಣ್ಣು, ಕೆಂಪು ಜೇಡಿ ಮತ್ತು ಮರಳುಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣನ್ನು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅರೆಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಡುಗಳಿದ್ದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆ ತೆಳು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಹಸುರು ಸಸ್ಯವರ್ಗವಿದ್ದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 15,425 ಹೆಕ್ಟೇರು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳಿವೆ. ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ವನ್ಯಮೃಗ ಸಂರಕ್ಷಣಾಪ್ರದೇಶ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಯುಗುಣ ಹಿತಕರ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಪ್ರದೇಶ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗಾಜನೂರು ಬಳಿ ತುಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದಿಂದಲೂ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿದೆ. ಬತ್ತ, ರಾಗಿ, ಜೋಳ ಇವು ಆಹಾರಬೆಳೆಗಳು. ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಕಬ್ಬು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹತ್ತಿ, ನೆಲಗಡಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತೆಂಗು ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶ 25,782 ಹೆಕ್ಟೇರ್‍ಗಳು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ನದಿ ತೊರೆಗಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ಸ್ಯೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಗಾಜನೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು ಮೀನುಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ನಾಟಾಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಗಾಡಿಕಟ್ಟುವುದು, ಬಿದಿರುವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಲೋಹಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಜೇನುಸಾಕಣೆ, ಗುಡಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿವೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಲಿನ ಡೈರಿಗಳು ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಳಗುಪ್ಪ-ಭದ್ರಾವತಿ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅನೇಕ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳಿವೆ. ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂಸಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 27 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ 16 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಳವಾದ ಕೂಡಲಿ (ನೋಡಿ)ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠವಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ-ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗಕ್ಕೆ 10 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗಾಜನೂರು ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ತುಂಗಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಅಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸಿ ಮಂದಿರ, ತುಂಗಾ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪಟ್ಟಣ : ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ, ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಹೋಬಳಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರು-ಹೊನ್ನಾವರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 274 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸೀತಾರಾಮಾಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ನವರಂಗ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗದ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೀಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾ ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೇಕಲ್ಲು ಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಆಂಜನೇಯ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕನ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎರಡು ಮೃತ್ತಿಕ ಬೃಂದಾವನಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚ್ ರೋಮನ್ ಮತ್ತು ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1927ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು 1940ರಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಮರಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತುಮಾಡುವ ಐದು ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಹೆಂಚಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತ, ಅಡಕೆ, ಮೆಣಸು, ಸೀಗೆಕಾಯಿ, ಸೇಂಗಾ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟುವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಕಲಾ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಾನೂನು, ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಹಿಂದೆ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿವನ ಮುಖದರ್ಶನವಾ ಯಿತೆಂದೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮೊಗ್ಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಹಿಪಾನೀಯವನ್ನು ಮೊಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದ ರೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಿಹಿಮೊಗೆ ಅಥವಾ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಪಡೆದಿದ್ದುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಊರು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಸ್ಥಳ ಹೈದರನ ವಶವಾದ ಅನಂತರ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರ್-ಟಿಪ್ಪು ಇವರ ನಡುವೆ ಈ ಊರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == # [[ಕುವೆಂಪು]] # [[ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ]] # [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] # [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] # [[ನಾ. ಡಿಸೋಜ]] # [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] # [[ಎಂ. ಕೆ. ಇಂದಿರ]] # [[ಎಸ್. ವಿ. ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಡಿ. ಎನ್. ಶಂಕರ ಭಟ್ಟ]] # [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] ,ಹಿರಿಯ ಗಾಯಕರು # [[ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ]] ,ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಂಗಕರ್ಮಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿ. # [[ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್]] ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸಕರಾರು. # [[ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ]], ಕನ್ನಡದ ಖ್ಯಾತ ಕವಿ, ಅಂಕಣಕಾರ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸ. # ಮೈಸೂರು ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ವಿಜ್ಞಾನಿ # [[ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ]], ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖಕರು. # [[ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲ ಗೌಡ]] ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು. # [[ಎಸ್. ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು. # [[ಕಾಗೋಡು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ]], ಹಿರಿಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು. # [[ಎನ್. ರಂಗನಾಥ ಶರ್ಮಾ]], ಲೇಖಕರು # [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ]], ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ # [[ಗುಂಡಪ್ಪ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] # [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] , ನಿರ್ದೇಶಕರು # [[ಪ್ರಸನ್ನ]] , ರಂಗಭೂಮಿ ನಿರ್ದೇಶಕರು # [[ಕೆ.ವಿ.ಅಕ್ಷರ]] ರಂಗಕರ್ಮಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಚಿಂತಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿ. # [[ಭಾರತಿ (ನಟಿ)|ಭಾರತಿ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್ (ನಟಿ)]] # [[ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್]] # [[ಸುದೀಪ್]], ನಟ # [[ದಿಗಂತ್ (ನಟ)]] # [[ಅರುಣ್ ಸಾಗರ್]] ನಟ # [[ಕವಿರಾಜ್]], ಕವಿಗಳು # [[ಅರ್ಚನಾ ಉಡುಪ]], ಗಾಯಕಿ # [[ಕುಮಾರ್ ಬಂಗಾರಪ್ಪ]] ನಟ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ # [[ಭಾವನಾ ರಾವ್]], ನಟಿ # [[ಆಂಜನೇಶ್ ಲೋಕನಾಥ್]], ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ # [[ಪ್ರಮೋದ್ ಮರವಂತೆ]], ಕವಿಗಳು # [[ಅಖಿಲೇಶ್ ಚಿಪ್ಪಳಿ]], ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರು # [[ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕೊಡಸೆ]], ಹಿರಿಯಪತ್ರಕರ್ತರು # [[ಮಯೂರವರ್ಮ]] # [[ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿ]] # [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]] # [[ಕೆಳದಿಯ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] # [[ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]] # [[ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು]] # [[ದಾಸೋಜ]] # [[ಮಲ್ಲೋಜ]] # [[ನಾಡೋಜ]] # [[ಸಿದ್ದೋಜ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಶಿವಮೊಗ್ಗ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 2okpge9hae5qa2yql433ltvrmnc311a ಅಗ್ನಿ-೪ 0 21774 1430663 1334181 2026-09-29T16:19:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Weapon |is_missile=yes |name=''ಅಗ್ನಿ-೪'' |image= |caption= |origin= ಭಾರತ |type=[[ಮಧ್ಯಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ ಕ್ಷಿಪಣಿ]] |used_by=[[ಭಾರತೀಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು]] |designer=[[ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ]] (ಡಿಆರ್‍ಡಿಒ) |manufacturer=[[ಭಾರತ್ ಡೈನಮಿಕ್ಸ್]] |unit_cost= |production_date= |service=2014 |engine=ಎರಡು ಹಂತದ ದೃಢ ನೋದಕ ಇಂಜಿನ್ |weight= 17000 ಕೆ.ಜಿ.<ref name=hindu4>{{cite news|title=Agni - IV successfully test fired|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2629274.ece|accessdate=15 November 2011|newspaper=The Hindu|date=15 November 2011|location=Chennai, India|first=T.S.|last=Subramanian|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116171234/http://www.thehindu.com/news/national/article2629274.ece|archive-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2011|url-status=dead}}</ref> |length= 20 ಮೀಟರ್<ref name=hindu4/> |diameter= |speed= |vehicle_range=4000 ಕಿ.ಮಿ.<ref name="India Test Fires Long Range Strategic Missile Agni-IV">{{cite news|accessdate=19 September 2012 |title=India Test Fires Long Range Strategic Missile Agni-IV |url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=775628 |newspaper=The Outlook India |date=19 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120922222319/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=775628 |archivedate=22 September 2012 |deadurl=no |df= }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article3914340.ece|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Long range strategic missile Agni-IV test-fired|date=19 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122045954/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article3914340.ece|archive-date=22 ನವೆಂಬರ್ 2012|access-date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2017|url-status=dead}}</ref> |ceiling= |altitude=900 ಕಿ.ಮಿ. |filling= ತಂತ್ರಕುಶಲ ಬೈಜಿಕ (~15,000 ಟನ್‍ನಿಂದ ~250,000 ಟನ್‍ವರೆಗೆ), ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ, [[ಉಷ್ಣಒತ್ತಡದ ಆಯುಧ|ಉಷ್ಣಒತ್ತಡದ]] |guidance= ರಿಂಗ್ ಲೇಸರ್ ಗೈರೊ - ಐಎನ್ಎಸ್ ([[ಜಡತ್ವದ ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]), ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿ [[ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಥಾನೀಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಜಿಪಿಎಸ್]]/[[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಚಾರ ಉಪಗ್ರಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಐಆರ್ಎನ್ಎಸ್ಎಸ್]] ಇಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಸಂಭಾವ್ಯ [[ಡಿಎಸ್ಎಮ್ಎಸಿ|ರೇಡಾರ್ ದೃಶ್ಯ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾವಲಂಬನದಿಂದ]] ಅಂತ್ಯದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ |detonation= |launch_platform= 8 x 8 ಟೆಲಾರ್ ([[ಸಾಗಕ ಸ್ಥಾಪಕ ಲಾಂಚರ್]]) ರೇಲ್ ಚರ ಲಾಂಚರ್ }} <!-- {{main|Agni missile system}} --> :ಕ್ಷಿಪಣಿ : ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ) ಚಿಮ್ಮಿದ ವಸ್ತು ಯಾ ಚಿಮ್ಮಿದ ಅಸ್ತ್ರ ==ಭಾರತದ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು== {{Div col|2}} [[ಅಗ್ನಿ-೧]] [[ಅಗ್ನಿ-೨]] [[ಅಗ್ನಿ-೩]] ಅಗ್ನಿ-೪ [[ಅಗ್ನಿ-೫]] [[ಪೃಥ್ವಿ-೧]] [[ಪೃಥ್ವಿ-೨]] ದೂರಗಾಮಿ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು: ಕಿರುವ್ಯಾಪ್ತಿ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು : [[ಸಾಗರಿಕ ಕ್ಷಿಪಣಿ]] {{Div col end}} ==ಅಗ್ನಿ-೪ ರ ಪ್ರಯೋಗ ಪರೀಕ್ಷೆ== *3 Jan, 2017 *ಒಡಿಶಾದ ಬಾಲಸೋರ್‌ ನಲ್ಲಿ ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಸಿಡಿತಲೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಬಲ್ಲ, 4 ಸಾವಿರ ಕಿ.ಮೀ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ '''ಖಂಡಾಂತರ ಕ್ಷಿಪಣಿ''' ‘ಅಗ್ನಿ–4’ರ ಕೊನೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಅಗ್ನಿ–5’ ಕ್ಷಿಪಣಿಯ ಯಶಸ್ವಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ನಡೆದ ಈ ಉಡಾವಣೆ ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಲವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ==ಮಾಹಿತಿ ವಿವರ== *ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿಹಳು {| class="wikitable sortable ". |- | ಎತ್ತರ = ||20 ಮೀಟರ್ |- | ಭಾರ =||17 ಟನ್, |- | ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಸಿಡಿತಲೆ ಒಯಗಯುವ ಸಾಮರ್ತ್ಯ =||1000 ಕೆಜಿ. |- |ದೂರ ಕ್ರಮಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ =||4000 ಕಿಮೀ. |} * ಒಡಿಶಾ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಬ್ದುಲ್‌ ಕಲಾಂ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ದಿ. 2-1-2017 ಸೋಮವಾರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 11.55ಕ್ಕೆ ಉಡಾವಣೆ. * ಉಡಾವಣೆಗೆ ಸಂಚಾರಿ ಉಡಾವಣಾ ವಾಹನದ (ಮೊಬೈಲ್‌ ಲಾಂಚರ್‌) ಬಳಕೆ. * ಕ್ಷಿಪಣಿಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಡಿಆರ್‌ಡಿಒ) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. * ರಿಂಗ್‌ ಲೇಸರ್‌ ಜೈರೊ ಬೇಸ್ಡ್‌ ಇನರ್ಷಿಯಲ್‌ ನೇವಿಗೇಷನ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ (ಆರ್‌ಐಎನ್‌ಎಸ್) ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಥದರ್ಶಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು (ಎಂಐಎಸ್‌ಎಸ್‌) ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರಿ ತಲುಪಬಲ್ಲದು. * ‘ಅಗ್ನಿ–4’ ಕ್ಷಿಪಣಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಆರನೇ ಪರೀಕ್ಷೆ ಇದು. * ಈ ಕ್ಷಿಪಣಿಯ 5ನೇ ಪರೀಕ್ಷೆ 2015ರ ನವೆಂಬರ್‌ 9 ರಂದು ನಡೆದಿತ್ತು. * ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸುವ ಹಾದಿ ಸುಗಮ. * ಅಗ್ನಿ–1, ಅಗ್ನಿ–2 ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ–3 ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಸೇನೆಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. *(ಆಧಾರ:ಡಿಆರ್‌ಡಿಒ ಮೂಲಗಳು) ==‘ಅಗ್ನಿ–5’== * 5 ಸಾವಿರ ಕಿ.ಮೀ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಳಿ ನಡೆಸಬಲ್ಲ ‘[[ಅಗ್ನಿ-೫]]’ ಕ್ಷಿಪಣಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಂತದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಡಿ. 26 ರಂದು ನಡೆದಿತ್ತು. ಚೀನಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಏಷ್ಯಾದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ಇದು ತಲುಪಬಲ್ಲದು. ನೆಲದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುವ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಈಡೇರಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/03/463370.html |title=‘ಅಗ್ನಿ–4’ ಖಂಡಾಂತರ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಅಂತಿಮ ಪರೀಕ್ಷೆ ಯಶಸ್ವಿ;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವಾರ್ತೆ;3 Jan, 2017 |access-date=2017-01-03 |archive-date=2017-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103134713/http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/03/463370.html |url-status=dead }}</ref> ==ಅಗ್ನಿ ೨-೩-೪-೫ ರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ== ==ನೋಡಿ== *ಚಿತ್ರ::[http://www.prajavani.net/sites/default/files/article_images/2017/01/2/agni.jpg{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]{{Dead link|date=ಮೇ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *'ಅಗ್ನಿ ಪುತ್ರಿ' ಟೆಸ್ಸಿ : [http://www.prajavani.net/news/article/2018/05/29/575882.html ಡಿಆರ್‌ಡಿಒ ವೈಮಾನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಹಾ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯಾಗಿ ಟೆಸ್ಸಿ ಥಾಮಸ್ ನೇಮಕ; 29 May, 2018] *[http://www.prajavani.net/news/article/2012/04/28/118271.html ಅಗ್ನಿ ಪುತ್ರಿ ;ಸಿ. ಜಿ. ಮಂಜುಳಾ ;28 Apr, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603001714/http://www.prajavani.net/news/article/2012/04/28/118271.html |date=2018-06-03 }} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಭೂಸೇನೆ]] sbvwrcv0zh14vpy846o2rfou4budlhj MP3 0 22170 1430656 1427211 2026-09-29T15:31:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430656 wikitext text/x-wiki {{distinguish|MPEG-3}} {{Otheruses}} {{Infobox file format | name = MPEG-1 Audio Layer 3 | icon = | logo = | extension =.mp3 | mime = audio/mpeg | type code = | uniform type = | magic = | owner = | genre = Audio | container for = | contained by = | extended from = | extended to = | standard = ISO/IEC 11172-3, ISO/IEC 13818-3 }} '''MPEG-1 ಆಡಿಯೊ ಲೇಯರ್‌ 3''' ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''MP3''' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು [[ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ ಒತ್ತಡಕಗೊಳಿಸಿದ]] (lossy data compression) ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಬಳಸಿದ [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ]] [[ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ (=ಸಂಕೇತಲಿಪಿಕರಿಸುವುದು)]] ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ,ಅಂದರೆ ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಮಾಡಬಹುದಾದದ್ದು. ಇದು ಜನರ ಆಡಿಯೊ(=ಶ್ರವ್ಯಾಂಶ) ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಡಿಯೊ ಸ್ವರೂಪ ಆಗಿದ್ದು, [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ ಪ್ಲೇಯರ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಮತ್ತು ಮರುಚಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ ಒತ್ತಿ ಅಡಗಿಸಿರುವ [[ಡಿ ಪ್ಯಾಕ್ಟೊ ಗುಣಮಟ್ಟ]]ದ್ದಾಗಿದೆ. MP3 ಆಡಿಯೊಗಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಮೂವಿಂಗ್ ಪಿಕ್ಚರ್‌ ತಜ್ಞರ ತಂಡ‌ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಇದು MPEG-1|[[ಮೂವಿಂಗ್ ಪಿಕ್ಚರ್‌ ತಜ್ಞರ ತಂಡ‌]] ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಇದು MPEG-1 ಗುಣಮಟ್ಟದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಈ ತಜ್ಞರ ತಂಡವು [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ [[ಎರ್ಲಾಂಜೆನ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌]] IIS, USAಯ NJಯ ಮುರ್ರೆ ಹಿಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[AT&amp;T-ಬೆಲ್‌ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌]] (ಈಗ ಅಲ್ಕಾಟೆಲ್‌-ಲುಸೆಂಟ್‌ನ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ), [[ಥಾಮ್ಸನ್‌-ಬ್ರಾಂಡ್ತ್‌]], [[CCETT]] ಮತ್ತು ಇತರಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. 1991ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ISO]]/[[IEC]] ಮಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. [[ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ]] ಒತ್ತಡಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೂ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳ|ಒತ್ತಡಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೂ [[ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳ]]ಲ್ಲಿ MP3 ಬಳಕೆಯು ಶ್ರವಣಾರ್ಹ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ದತ್ತಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಆದರೂ ಸಹಾ ಅನೇಕ ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಇದು ಮೂಲದ ತದ್ರೂಪ ಎಂಬಂತೆ ಅನಿಸುವಷ್ಟು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. 128 [[kbit/s]] ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ, ಈಗಾಗಲೇ ರಚಿಸಿದ MP3 ಕಡತ‌ದ ಮೂಲ ಶ್ರಾವ್ಯ ಸ್ವರೂಪ [[CD]] ಕಡತ‌ದ 1/11ರಷ್ಟು{{#tag:ref|[[CD]]: 44100 samples per second × 16 bits per sample × 2 channels = 1411200 bps.<ref>{{cite web | url = http://www.mediatechnics.com/cdaudio.htm | title = CD Audio Facts | work = Mediatechnics}}</ref> MP3 compressed at 128 kbit/s: 128000 bit/s (1 k = 1000, not 1024, because it is a [[bit rate]]). Ratio: 1411200/128000 = 11.025.|group=note}} ಅಲ್ಪ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏರಿಕೆಯ ಅಥವಾ ಇಳಿಕೆಯ ಬಿಟ್‌ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲೂ MP3 ಕಡತವನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದಾದರೂ ಅದು ನೀಡುವ ಶ್ರಾವ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲೂ ಏರಿಳಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕರ [[ಶ್ರವಣ]] ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಾಚೆಗೆ ಇರುವ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಬ್ದಾಂಶಗಳ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ ಅಡಕ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಅನುಭವಾತ್ಮಕವಾದದ್ದು(=perceptual) ಕೋಡಿಂಗ್‌]] ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.<ref name="Jayant1993">{{cite journal | doi = 10.1109/5.241504 | last1 = Jayant | first1 = Nikil | last2 = Johnston | first2 = James | last3 = Safranek | first3 = Robert | journal = Proceedings of the IEEE | volume = 81 | issue = 10 | pages = 1385–1422 | year = 1993 | month = October | title = Signal Compression Based on Models of Human Perception | url = https://archive.org/details/sim_ieee-proceedings_proceedings-of-the-ieee_1993-10_81_10/page/1385 | accessdate = 30 June 2008 }}</ref> ಇದು ಸಂಗೀತದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಉಳಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಲು ಕಡಿಮೆ ಧ್ವನಿಯಿರುವ ಅಂಶಗಳ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು, [[ಮನೋಧ್ವನಿ ತರಂಗ]]ದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ, ಅಲ್ಪ ಅವಧಿ/ಕಂಪನಾಂಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ವಿಂಡೋದಲ್ಲಿಯೇ ಧ್ವನಿಯ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈ ಸ್ವರೂಪದ ಒತ್ತಡಕಕ್ಕೆ ಬಳಸಿದ ತಂತ್ರವು, ಚಿತ್ರವನ್ನು ಅಡಕಗೊಳಿಸುವ ಸ್ವರೂಪದ [[JPEG]]ಯಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುವಗುವ ತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ: JPEGಯು ಅಂತರ್ಗತ ದರ್ಶನ (built-in vision) ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದು. ಇದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸುವುದು (ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಇದು ಅಗತ್ಯ ವಿರವಿರುವಂತೆ). ಹಾಗೆಯೇ ಜಟಿಲವೂ, ಅಧಿಕ ಸಂಕೇತ ಆಧಾರಿತವೂ ಆದ ನಿಖರ ಮಾಸ್ಕಿಂಗ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು MP3 ಬಳಸುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == === ಅಭಿವೃದ್ಧಿ === [[ಶ್ರವಣ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆ]] ಎನ್ನುವ ಮಾನವ ಶ್ರವಣ ಶಕ್ತಿಯ ಅನುಭವ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಮಿತಿಯ ಲಾಭವನ್ನು MP3ಯ ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ [[ಶ್ರವಣ ದತ್ತಾಂಶ ಒತ್ತಡಕದ]] ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. 1894ರಲ್ಲಿ [[ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್ ಮಾರ್ಷೆಲ್‌ ಮೇಯರ್‌]] ಕೆಳಮಟ್ಟದ (ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ದರದ) ಕಂಪನಾಂಕದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಶಬ್ಧವನ್ನು ಕೇಳಿಸದಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ.<ref name="Mayer1894">{{cite journal | last = Mayer | first = Alfred Marshall | title = Researches in Acoustics | journal = London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine | volume = 37 | pages = 259–288 | year = 1894 }}</ref> 1959ರಲ್ಲಿ ರಿಚರ್ಡ್‌ ಎಮರ್‌ ಇಂತಹ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಶಬ್ದ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು.<ref name="Ehmer1959">{{cite journal | doi = 10.1121/1.1907853 | last = Ehmer | first = Richard H. | journal = The Journal of the Acoustical Society of America | volume = 31 | page = 1253 | year = 1959 | title = Masking by Tones Vs Noise Bands | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-acoustical-society-of-america_1959-09_31_9/page/1253 }}</ref> ಗರಿಷ್ಠ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಶಬ್ದ ಮರೆಮಾಚುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಎರ್ನ್‌ಸ್ಟ್‌ ಟೆರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್‌ ''ಮತ್ತು ಇತರರು'' ರಚಿಸಿದರು.<ref name="Terhardt1982">{{cite journal | doi = 10.1121/1.387544 | last1 = Terhardt | first1 = E. | last2 = Stoll | first2 = G. | last3 = Seewann | first3 = M. | journal = The Journal of the Acoustical Society of America | volume = 71 | page = 679 | month = March | year = 1982 | title = Algorithm for Extraction of Pitch and Pitch Salience from Complex Tonal Signals }}</ref> ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಫ್ಲೆಚರ್‌ ನಂತರದ ಲೇಖಕರ ವಿವಿಧ ವರದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಷಮ ಅನುಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಮ ತರಂಗಾಂತರಗಳು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್‌ [[ಮಾಸ್ಕಿಂಗ್‌]] [[ಕೋಡೆಕ್‌]] ಅನ್ನು 1979ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ [[NJನ ಮುರ್ರೆ ಹಿಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] AT&amp;T-ಬೆಲ್‌ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌ನ [[ಮಾನ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ R. ಸ್ಕ್ರೊಡರ್‌]] ಮತ್ತು ಇತರರು<ref name="Schroeder1979">{{cite journal | doi = 10.1121/1.383662 | author1-link = Manfred R. Schroeder | last1 = Schroeder | first1 = M.R. | last2 = Atal | first2 = B.S. | last3 = Hall | first3 = J.L. | journal = The Journal of the Acoustical Society of America | volume = 66 | page = 1647 | month = December | year = 1979 | title = Optimizing Digital Speech Coders by Exploiting Masking Properties of the Human Ear }}</ref> ಮತ್ತು M. A. ಕ್ರಾಸ್ನರ್‌<ref>{{cite journal | last = Krasner | first = M. A. | title = Digital Encoding of Speech and Audio Signals Based on the Perceptual Requirements of the Auditory System | date = 18 June 1979 | url = http://hdl.handle.net/1721.1/16011}}</ref> ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಕ್ರಾಸ್ನರ್‌ ಸಂಗೀತ ಬಿಟ್‌ನ ಒತ್ತಡಕಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗದ, ಕೇವಲ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿ, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ. ಆದರೆ ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್‌ ಕೋಡೆಕ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ [[ಲಿಂಕನ್‌ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]]ದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವರದಿ ತಕ್ಷಣವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಬಿಡುಗಡೆಯು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಮಾನ್‌ಫ್ರೆಡ್‌ ಸ್ಕ್ರೊಡರ್‌ ಈ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ವಿಶ್ವದ ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್‌ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಮೂಲದ ಕೋಡಿಂಗ್‌ (ಶ್ರಾವ್ಯ ದತ್ತಾಂಶ ಒತ್ತಡಕ) ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ವಿಷಮ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಶಬ್ಧದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಾಸ್ಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಬರ್ಹಾರ್ಡ್‌ F. ಜ್ವಿಕರ್‌ರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರಾಸ್ನರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕ್ರೊಡರ್‌ರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite journal | last = Zwicker | first = E. F. | title = On the Psycho-acoustical Equivalent of Tuning Curves | journal = Proceedings of the Symposium on Psychophysical Models and Physiological Facts in Hearing; held at Tuzing, Oberbayern, April 22–26, 1974 | year = 1974}}</ref><ref>{{cite book | url = http://asa.aip.org/books/ear.html | trans_title = The Ear as a Communication Receiver | title = Das Ohr als Nachrichtenempfänger | first1 = Eberhard | last1 = Zwicker | first2 = Richard | last2 = Feldtkeller | others = Trans. by Hannes Müsch, Søren Buus, and Mary Florentine | year = 1999 | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2000-09-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20000914080525/http://asa.aip.org/books/ear.html | url-status = dead }}</ref> ಇದು ಹಾರ್ವೆ ಫ್ಲೆಚರ್‌ [[ಬೆಲ್‌ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite book | title = Speech and Hearing in Communication | url = https://archive.org/details/asaeditionofspee0000flet | first = Harvey | last = Fletcher | publisher = Acoustical Society of America | year = 1995 | isbn = 1563963930}}</ref> [[IEEE]]ನ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ಸಂವಹನದ ಆಯ್ದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಆಡಿಯೊ ಒತ್ತಡಕಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳನ್ನು (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಐಂದ್ರಿಯಕವಾದ) ವರದಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal | journal = IEEE Journal on Selected Areas in Communications | title = Voice Coding for Communications | volume = 6 | issue = 2 | month = February | year = 1988}}</ref> ಆಡಿಯೊ ಬಿಟ್‌ ಒತ್ತಡಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ವಿನ್ಯಾಸದ ಭಾಗವಾಗಿ ಶಬ್ದ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ನೈಜ ಸಮಯದ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು 1988ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ ಅದೇ ನಿಯತಕಾಲಿಕದಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. "ಆಪ್ಟಿಮಮ್‌ ಕೊಡಿಂಗ್ ಇನ್ ದಿ ಫ್ರಿಕ್ವೆನ್ಸಿ ಡೊಮೈನ್‌" (OCF)<ref>{{cite conference | last1 = Brandenburg | first1 = Karlheinz | last2 = Seitzer | first2 = Dieter | title = OCF: Coding High Quality Audio with Data Rates of 64 kbit/s | conference = 85th Convention of Audio Engineering Society | date= 3–6 November 1988 | url = http://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=4721}}</ref> ಮತ್ತು ಪರ್ಸೆಪ್‌ಚ್ಯುವಲ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ ಕೊಡಿಂಗ್‌ (PXFM)<ref name="Johnston1988">{{cite journal | doi = 10.1109/49.608 | last = Johnston | first = James D. | journal = IEEE Journal on Selected Areas in Communications | volume = 6 | issue = 2 | pages = 314–323 | month = February | year = 1988 | title = Transform Coding of Audio Signals Using Perceptual Noise Criteria | url = https://archive.org/details/ieee-journal-on-selected-areas-in-communications_1988-02_6_2/page/314 }}</ref> MP3ಯ 'ತಕ್ಷಣದ ಪೂರ್ವಜರು' ಆಗಿದ್ದವು. ಬ್ಲಾಕ್‌-ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಎರಡು ಕೋಡೆಕ್‌ಗಳನ್ನು ಥಾಮ್ಸನ್‌-ಬ್ರಾಂಡ್ತ್‌ರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಕೋಡೆಕ್‌ಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ASPEC ಎನ್ನುವರು. ಇದನ್ನು MPEG ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅಳವಡಿಕೆಗೆ ಜಟಿಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿಯೊ ಪರ್ಸೆಪ್‌ಚ್ಯುವಲ್‌ ಕೋಡರ್‌ನ (OCF) ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಳವಡಿಕೆಯು (ಕ್ರಾಸ್ನರ್‌ನ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ ಬಳಸಲು ತುಂಬಾ ಅಡಚಣೆಯುಳ್ಳದ್ದೂ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬಳಕೆಗೆ ನಿಧಾನಗತಿಯದ್ದೂ ಆಗಿದೆ) ಮೊಟರೊಲಾ 56000 [[DSP]] ಚಿಪ್‌ಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್‌ ಮಾರ್ಪಾಡು ಕೋಡರ್‌ಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ. OCF ಮತ್ತು PXFMಯ ಸಂತತಿಯಿಂದ ನೇರ ಇಳಿದಿರುವ ಆವೃತ್ತಿಯೇ MP3. AT&amp;T-ಬೆಲ್‌ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ Mr. ಜೇಮ್ಸ್‌ D.ಜಾನ್‌ಸ್ಟನ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಪೋಸ್ಟ್‌ಡಾಕ್‌(=ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ ಪದವಿಯ ನಂತರದ ಸಂಶೋಧನಾ ನಿರತ) ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ [[Dr. ಕರ್ಲ್‌ಹೀನ್ಸ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್‌]] MP3ಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್‌ ಸಬ್‌-ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಕೋಡರ್‌ಗಳ MP2 ಘಟಕಗಳಿಂದ ದೊರೆತ ಅಲ್ಪ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತರ್ಗತ ವಿದ್ಯುನ್ಮಂಡಲಗಳು, ಎರ್ಲಾಂಜೆನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಜಾನ್‌ಸ್ಟನ್‌ ಅಫ್‌ AT&amp;T-ಬೆಲ್‌ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌ ಸಹಯೋಗಗೊಂಡಿತ್ತು. [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ''ಜರ್ಮನ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಆಂಡ್‌ ಟೆಸ್ಟಿಂಗ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯುಟ್‌ ಫಾರ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್‌'' ನ (ಇಂದು [[ಜರ್ಮನ್‌ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್‌ ಸೆಂಟರ್‌]]ನ ''ಜರ್ಮನ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್‌ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ) [[ಎಗೊನ್‌ ಮಿಯರ್‌-ಎಂಜಲೆನ್‌]]ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾದ [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ ಪ್ರಸಾರ]] (DAB) ಯೋಜನೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು [[MPEG-1 ಆಡಿಯೊ ಲೇಯರ್‌ 2]] ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. [[EUREKA]] ಸಂಶೋಧನೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಭಾಗವಾಗಿ EU-147 ಎನ್ನುವ ಯೋಜನೆಗೆ [[ಐರೋಪ್ಯ ಸಮುದಾಯ]]1987ರಿಂದ 1994ವರೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿತು. ಜರ್ಮನಿಯ [[ನೂರೆಂಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎರ್ಲಾಂಜೆನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ [[ಕರ್ಲ್‌ಹೀನ್ಸ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್‌]]ರು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಜನರು ಹೇಗೆ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಸಂಗೀತ ಒತ್ತಡಗಿಸುವುದನ್ನು ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು 1980ನೇ ದಶಕದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಬ್ರ್ಯಾಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್‌ ತಮ್ಮ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ ಪದವಿಯನ್ನು 1989 ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಎರ್ಲಾಂಜೆನ್‌-ನೂರೆಂಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಒತ್ತಡಗಿಸುವಂಥ ಕ್ರಿಯೆ ಕುರಿತಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು (1993ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೇರಿದರು).<ref>{{cite web |first=Jack |last=Ewing |title=How MP3 Was Born |work=[[BusinessWeek]] |date=5 March 2007 |url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/mar2007/gb20070305_707122.htm |accessdate=24 July 2007}}</ref> 1991ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು ದೊರೆತವು:[[ಮ್ಯುಸಿಕ್ಯಾಮ್‌]] ಮತ್ತು [[ASPEC]] ([[:de:Adaptive Spectral Perceptual Entropy Coding|ಎಡಾಪ್ಟಿವ್‌ ಸ್ಟೆಕ್ಟ್ರಾಲ್‌ ಪರ್ಸೆಪ್‌ಚ್ಯುವಲ್‌ ಎಂಟ್ರೊಪಿ ಕೋಡಿಂಗ್‌]]). ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಒತ್ತಡಗಿಸಬಲ್ಲ ಆಡಿಯೊ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರೀಕರಣ ಕಡಿಮೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ್ದು ಸಾಕಾಗಬಲ್ಲ ಸರಳ ಮತ್ತು ದೋಷ ನಿವಾರಣಾ ಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ [[ಫಿಲಿಪ್ಸ್‌]] (ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌), [[CCETT]] (ಫ್ರಾನ್ಸ್‌) ಮತ್ತು [[ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯುಟ್‌ ಫಾರ್‌ ರೇಡಿಯೊ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] (ಜರ್ಮನಿ) ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ಮ್ಯುಸಿಕ್ಯಾಮ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite press release | url = http://www.chiariglione.org/mpeg/meetings/santa_clara90/santa_clara_press.htm | title = Status report of ISO MPEG | publisher = [[International Organization for Standardization]] | month = September | year = 1990 | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2010-01-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100113193621/http://www.chiariglione.org/mpeg/meetings/santa_clara90/santa_clara_press.htm | url-status = dead }}</ref> ಮ್ಯುಸಿಕ್ಯಾಮ್‌ ಸ್ವರೂಪವು [[ಸಬ್‌-ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಕೋಡಿಂಗ್‌]]ನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದು ಇದು MPEG ಆಡಿಯೊ ಒತ್ತಡಗಿಸುವ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ (ಮಾದರಿ ದರಗಳು, ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳ ರಚನೆ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ರತಿ ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ) ತಳಹದಿಯಾಯಿತು. ಇದರ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಗಳು ISO MPEG ಆಡಿಯೊ ಲೇಯರ್‌ I ಮತ್ತು ಲೇಯರ್‌ IIನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು, ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಮಿಶ್ರಜಾತೀಯ ಫಿಲ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಭಾಗದಂತೆ, ಇದು ಲೇಯರ್‌ III (MP3) ಸ್ವರೂಪದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದ ಮುಸ್ಮಾನ್‌ರ ([[ಹನ್ನೊವರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]) ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸಂಪಾದನೆಯು [[ಲಿಯೊನ್‌ ವಾನ್‌ ಡೆ ಕೆರ್ಕೋಫ್‌]] (ಲೇಯರ್‌ I) ಮತ್ತು [[ಗೆರ್ಹಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಟೋಲ್‌]]ರ (ಲೇಯರ್‌ II) ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿತು. ಲಿಯೊನ್‌ ವಾನ್‌ ಡೆ ಕೆರ್ಕೋಫ್‌ ( ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌), ಗೆರ್ಹಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಟೋಲ್‌ (ಜರ್ಮನಿ), [[ಲಿಯೊನಾರ್ಡೊ ಚಿಯಾರಿಗ್ಲಿಯೊನ್‌]] (ಇಟಲಿ), [[ಯೆಸ್‌-ಫ್ರಾಂಕೊಯಿಸ್‌ ಡೆಹರಿ]] (ಫ್ರಾನ್ಸ್‌), ಕರ್ಲ್‌ಹೀನ್ಸ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್‌ (ಜರ್ಮನಿ) ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್‌ D, ಜಾನ್‌ಸ್ಟನ್‌ (USA) ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ [[ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಸಮೂಹ]]ವು ASPECನಿಂದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ತಗೆದುಕೊಂಡರು. ಲೇಯರ್‌ 2ನಿಂದ [[ಫಿಲ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]] ಜೋಡಿಸಿ, ಅವರ ಕೆಲವು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, MP3ಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. 192 kbit/sನಲ್ಲಿರುವ [[MP2]] ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೇ 128 [[kbit/s]]ನಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲು MP3ಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 1991ರಲ್ಲಿ MP3ಯನ್ನು All ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು ಮತ್ತು 1992ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು [[MPEG-1]] ಭಾಗವಾಗಿ ಅಂತಿಮ ರೂಪ ನೀಡಲಾಯಿತು. 1993ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ MP3 [[MPEG]]ಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡ ''[[ISO]]/[[IEC]] 11172-3'' ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. MPEG ಮಾನದಂಡಗಳ ಎರಡನೇ ಮಾದರಿಯ ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[MPEG-2]]ನ MPEG ಆಡಿಯೊ ಮೇಲಿನ ಮುಂದಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು 1994ರಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು 1995ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ, ''ISO/IEC 13818-3'' ಅಧಿಕೃತ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref name="Brandenburg1997">{{cite journal | url = http://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=7871 | title = Overview of MPEG Audio: Current and Future Standards for Low-Bit-Rate Audio Coding | last1 = Brandenburg | first1 = Karlheinz | last2 = Bosi | first2 = Marina | journal = Journal of the Audio Engineering Society | volume = 45 | issue = 1/2 | pages = 4–21 | year = 1997 | month = February | accessdate = 30 June 2008 }}</ref> IISನ ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ MPEG-2.5 ಆಡಿಯೊ ಅನಧಿಕೃತ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಸಿದೆ. ಇದರ ನೆರವಿನಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಬಿಟ್‌ ದರದಲ್ಲಿಯೂ MP3 ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಕಂಪನಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="MPEG-2.5">{{cite web | url = http://www.iis.fraunhofer.de/EN/bf/amm/projects/mp3/index.jsp | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080124200925/http://www.iis.fraunhofer.de/EN/bf/amm/projects/mp3/index.jsp | archivedate = 24 January 2008 | publisher = [[Fraunhofer IIS]] | title = MP3 technical details (MPEG-2 and MPEG-2.5) | year = 2007 | month = September}}</ref><ref name="MPEG-2.5-2">{{cite web | first = Predrag | last = Supurovic | title = MPEG Audio Frame Header | date = 22 December 1999 | url = http://www.mpgedit.org/mpgedit/mpeg_format/mpeghdr.htm | accessdate = 29 May 2009}}</ref> ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳ ಒತ್ತಡರಿಸಿಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್‌ ತೀವ್ರತೆಯಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ದತ್ತ ಸಂಕೇತದ ಬಿಟ್‌ ಅಂತರ ಮತ್ತು [[ಮಾದರಿ ದರ]]ವನ್ನು ಒತ್ತಡರಿಸಿಡುವ ಅನುಪಾತವು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಡಕಗೊಳಿಸುವ ಅನುಪಾತಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಮಾದರಿಯಾಗಿ [[ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ಕ್‌]] (CD) ಪರಿಮಾಣಗಳು (44.1 [[kHz]], ಪ್ರತಿ ಚ್ಯಾನಲ್‌ಗೆ 16 ಬಿಟ್‌ಗಳಂತೆ 2 ಚ್ಯಾನಲ್‌ಗಳು ಅಥವಾ 2×16 ಬಿಟ್‌) ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ ಟೇಪ್‌]] (DAT) SP ಪರಿಮಾಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುವರು (48&nbsp;kHz, 2×16 ಬಿಟ್‌). ದ್ವಿತೀಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡಗಿಸುವ ಅನುಪಾತಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳಿಗೆ ''ಒತ್ತಡಗಿಸುವ ಅನುಪಾತ'' ದ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಅವುಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. MP3 [[ಒತ್ತಡಕ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳ]]ನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲು [[ಸುಜಾನ್ನೆ ವೇಗಾ]]ರ "[[ಟಾಮ್ಸ್‌ ಡಿನ್ನರ್‌]]" ಹಾಡಿನ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಕ್ಕೆ CDಯೊಂದನ್ನು ಕರ್ಲ್‌ಹೀನ್ಸ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಬಳಸಿದ್ದರು. ಈ ಹಾಡು ಏಕಧ್ವನಿ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡಗಿಸಿದ್ದು ಅಪಕ್ವವಾದರೂ ಕೇಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೆಲವರು ಸುಜಾನ್ನೆ ವೇಗಾ "MP3ಯ ಜನನಿ" ಎಂದು ತಮಾಷೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="motherofmp3">{{cite web | url = http://www.suzannevega.com/suzanne/funfacts/music.aspx | work = The Official Community of Suzanne Vega | title = Fun Facts: Music | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2008-05-15 | archive-url = https://archive.is/20080515164214/http://www.suzannevega.com/suzanne/funfacts/music.aspx | url-status = dead }}</ref> [[EBU]] V3/SQAM ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ಕ್‌ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆಡಿಯೊದ ಆಯ್ದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ([[ಗ್ಲೋಕೆನ್‌ಸ್ಪೀಲ್‌]], [[ಟ್ರೈಯಾಂಗಲ್‌]], [[ಅಕಾರ್ಡಿಯನ್‌]], ಇತ್ಯಾದಿ) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. MPEG ಆಡಿಯೊ ಸ್ವರೂಪಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ವೃತ್ತಿಪರ ಧ್ವನಿ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಿಂದ ಇದು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. === ಸಾರ್ವಜನಿಕರತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆ === C ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಅನುಕರಣಾ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಅಳವಡಿಕೆ ಮತ್ತು ರಚನೆಯನ್ನು MP3 ''ISO 11172-5'' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಬಿಟ್‌ ಆವರ್ತನಶೀಲ MPEG ಆಡಿಯೊ ಕಡತಗಳನ್ನು (ಲೇಯರ್‌ 1, ಲೇಯರ್‌ 2, ಲೇಯರ್‌ 3) ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಬದಲು, ಇದನ್ನು ISO MPEG ಆಡಿಯೊ ಸಮಿತಿ ಸದಸ್ಯರು ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಪಡಿಸಿದರು. ಪ್ರಯೋಗ ನಡೆಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಚರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಲವು ಕೆಲಸಗಳು ನಡೆಯುವಾಗ, ಇದು ಒತ್ತಡಕಗೊಳಿಸಿದ ಆಡಿಯೊ ಮೊದಲ ನೈಜ ಸಮಯ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ ಡಿಕೋಡಿಂಗ್‌ ([[DSP]] ಆಧಾರಿತ) ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕೆಲವು MPEG ಆಡಿಯೊ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳ ವಾಸ್ತವ ಸಮಯದಲ್ಲಿನ ಅಳವಡಿಕೆಗಳು ಗ್ರಾಹಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸಾಧನ ಮತ್ತು ಸೆಟ್‌ ಟಾಪ್‌ ಬಾಕ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಪ್ರಸಾರದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ (ರೇಡಿಯೊ DAB, ಟೆಲಿವಿಷನ್‌‌ DVB) ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು. 1994ರ ಜುಲೈ 7ರಂದು [[ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಸೋಸೈಟಿ]]ಯು [[l3enc]] ಎನ್ನುವ ಮೊದಲ MP3 ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web | title = MP3 Todays Technology | work = Lots of Informative Information about Music | year = 2005 | url = http://www.513rocks.com/MP3_Todays_Technology_158.shtml | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2008-07-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080704065939/http://513rocks.com/MP3_Todays_Technology_158.shtml | url-status = dead }}</ref> 1995ರ ಜುಲೈ 14ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ತಂಡವು [[.mp3 ಎಂಬ ಕಡತ‌ ನಾಮವನ್ನು]] ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು. (ಈ ಹಿಂದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕಡತಗಳನ್ನು ''.bit'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು). ವಾದ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ([[ಟ್ರ್ಯಾಕರ್‌]] ಮತ್ತು [[MIDI]]ನ್ನು ನೋಡಿ) ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ ಅಡಕ ಸಮಯವನ್ನು (~ 500 [[MB]]) ಚಿಕ್ಕ [[ಹಾರ್ಡ್‌ ಡ್ರೈವ್‌]]ಗಳು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ನೈಜ-ಸಮಯದ MP3 ಪ್ಲೇಯರ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ {0}Winplay3{/0} (1995ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 9ರಂದು) ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, ಜನರು ತಮ್ಮ PCಗಳಲ್ಲಿ MP3 ಕಡತಗಳನ್ನು ಎನ್‌ಕೋಡ್‌ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. === ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ === 1990ನೇ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ 1994ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ತನಕ MP3 ಕಡತಗಳು [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿತು. [[ನಲ್‌ಸಾಫ್ಟ್‌]]ನ ಆಡಿಯೊ ಪ್ಲೇಯರ್‌ [[Winamp]] (1997ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದದ್ದು) ಮತ್ತು Unix ಆಡಿಯೊ ಪ್ಲೇಯರ್‌ [[mpg123]] ಅಗಮನದೊಂದಿಗೆ MP3ಯ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಏರಿಕೆ ಕಂಡಿತು. [[RIAA]]ಯಿಂದ ಕಾನೂನಿನ ಅಡೆತಡೆಗಳಿದ್ದರೂ ಸಹ, 1998ರಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ಮೊದಲ MP3 ಪ್ಲೇಯರ್‌ [[Rio PMP300]] ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು.<ref name="seattlepi">{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/archives/1999/9902100013.asp |title=Tech-savvy Getting Music For A Song; Industry Frustrated That Internet Makes Free Music Simple |first=Ruth |last=Schubert |accessdate=22 November 2008 |date=10 February 1999 |work=[[Seattle Post-Intelligencer]] }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1997 ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ [[mp3.com]] ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಲಾವಿದರು ರಚಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು MP3ಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಿತು.<ref name="seattlepi"/> MP3 ಕಡತಗಳ ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ CDಗಳಿಂದ [[ತೆಗೆದ]] ಸಂಗೀತದ [[ಕಡತ‌ ಹಂಚಿಕೆ]]ಯನ್ನು ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ಗೆ ಹರಿಬಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ಹಿಂದೆ ಇದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. 1999ರಲ್ಲಿ [[Napster]] ಎಂಬ ಮೊದಲ ಕಡತ ಹಂಚಿಕೆ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. MP3ಗಳನ್ನು ರಚನೆ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಯು ಸುಲಭ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದು ವ್ಯಾಪಕ [[ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ]] ಉಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿಯ ಸಂಗೀತದ ಮುಕ್ತ ಹಂಚಿಕೆಯು ಮಾರಾಟ ಇಳಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಕಂಪನಿಗಳು ಇದನ್ನು "[[ಸಂಗೀತ ಕೃತಿಚೌರ್ಯ]]" ಎಂದು ಕರೆದರು. ಪೇಟೆಂಟನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು [[Napster]] ವಿರುದ್ದ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಿದರು. (ಕೊನೆಗೆ ಅದು ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿತು) ಮತ್ತು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಕಡತ‌ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧವೂ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. MP3 ಸ್ವರೂಪವು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಂಗೀತ ಮರುಮಾರಾಟಗಾರರು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಕಂಪನಿಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸದೆ, ಸಂಗೀತವನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ, ಬಳಸುವುದನ್ನು ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಲು, ಸಂಗೀತ ಕಡತಗಳನ್ನು ಗೂಢಲಿಪಿಕರಣಗೊಳಿಸಿದ ಅಥವಾ ಜಟಿಲಗೊಳಿಸಿದ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಇತರ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಕಡತಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ]] ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕಡತ‌ ಹಂಚಿಕೆ ಜಾಲಗಳಿಲ್ಲಿ ಕಡತಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಇದರ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಕಂಪನಿಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಇದು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಿದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಮಾಡವುದರಿಂದ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ತಡೆಯುವಂತಹ ಅನನುಕೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಕಡತಗಳ ಆಡಿಯೊ ಅಂಶವನ್ನು ಗೂಢಲಿಪಿಕರಿಸದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಳಕೆದಾರರು [[ಆಡಿಯೊ CD]]ಗೆ ಕಡತಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಸುವುದುಂಟು(burn).ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಗೂಢಲಿಪಿಕರಿಸದ ಶ್ರಾವ್ಯ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಪ್ರಮಾಣಿತವಲ್ಲದ MP3 ಕಡತ‌ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರಿಗೆ ವಿತರಿಸುವ ಜಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. [[Beatport]], [[Bleep]], [[Juno Records]], [[eMusic‌]], [[Zune Marketplace]], [[Walmart.com]], ಮತ್ತು [[Amazon.com]]ನಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು MP3 ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಮುಕ್ತ ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ. == ಶ್ರಾವ್ಯ ಸಂಕೇತೀಕರಣ (ಆಡಿಯೊ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌) == MP3 ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳಿಗೆ ನಿಖರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ [[MPEG-1]] ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮಾದರಿ ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್‌ ನಮೂನೆಗಳು, ಲೂಪ್ ದರ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಮಾಣಕವಲ್ಲದ ಭಾಗಗಳಂಥವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="mpeg1">{{cite web | publisher = [[International Organization for Standardization]] | year = 2006 | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=25371 | title = ISO/IEC 11172-3:1993/Cor 1:1996 | accessdate = 27 August 2009}}</ref> ಸದ್ಯಕ್ಕಂತೂ ಮಾಡಿರುವ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವವರು ಆಡಿಯೊ ದತ್ತ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ತಮ್ಮದೇ ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಇಂದು ಹಲವು MP3 ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ವಿವಿಧ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಡತಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬದಲಿ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಬಳಕೆದಾರರು ಉತ್ತಮವಾದ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡುವಂಥ [[LAME]] ನಂತಹದ್ದು ಕಡಿಮೆ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಗಳಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತೆಂಬ ನಿಯಮವೇನಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡುವಾಗ, 576 ಸಮಯ-ಡೊಮೈನ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು 576 ಕಂಪನಾಂಕ-ಡೊಮೈನ್‌ ಮಾದರಿಗಳಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುವುದು. ಒಂದು ವೇಳೆ [[ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ತರಂಗವಾಗಿದ್ದರೆ]], 576ರ ಬದಲಿಗೆ 192 ಮಾದರಿಗಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯ ತರಂಗಗಳ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಕ್ವಾಂಟೀಕರಣದ (quantization) ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹರಿವನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ([[ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌]] ನೋಡಿ.) == ಶ್ರಾವ್ಯದ ಅಸಂಕೇತೀಕರಣ [ಡಿಕೋಡಿಂಗ್‌ ಆಡಿಯೊ] == ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದೇ ಡಿಕೋಡಿಂಗ್‌. ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳು (ವಿಸಂಕೇತಿಕಲಿಪಿಗಗಳು)]] "[[ಬಿಟ್‌ ಹರಿವು‌‌]] ಅನುವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ," ಅಂದರೆ ಅವುಗಳು ಅಡಕ ಮಾಡದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದತ್ತವಾದ MP3 ಕಡತ‌ದಿಂದ ಅವುಗಳು ರಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇದ್ದು, ISO/IEC ಗುಣಮಟ್ಟ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ (ISO/IEC 11172-3) ಗಣತೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಡಿಸಿದ ಫಲಿತಾಂಶದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕೋನದಲ್ಲಿ [[ಸುತ್ತುವ]] ತಾಳ್ಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ (ಉದಾ., ಡಿಕೋಡಿಂಗ್‌ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ ಎಷ್ಟು [[ಸ್ಮರಣೆ]] ಅಥವಾ [[CPU]] ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ). == ಶ್ರಾವ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟ [ಆಡಿಯೊ ಗುಣಮಟ್ಟ] == MP3 ಕಡತ‌ನ್ನು ರಚಿಸುವಾಗ ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ ಆಡಿಯೊ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ನ್ನು ಬಳಸಿದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ದೊರೆತ ಧ್ವನಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟದೊಂದಿಗೆ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಪ್ರತಿ ಸೆಕೆಂಡಿನ ಆಡಿಯೊವನ್ನು ಬಳಸುಲು ಕಡತವು ಎಷ್ಟು [[ಕಿಲೋಬೈಟ್]] ಬಳಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುವ [[ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲು ರಚನೆಕಾರರಿಗೆ ಈ ಕಡತ ಪ್ರಕಾರವು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಿಂದ ಆಡಿಯೊ ಗುಣಮಟ್ಟವು ತಗ್ಗುತ್ತದೆ, ಕಡತ‌ ಗಾತ್ರವು ಚಿಕ್ಕದಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಉತ್ತಮ ಶ್ರಾವ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟ ದೊರೆಯುವುದಲ್ಲದೆ, ಕಡತ‌ ಗಾತ್ರವೂ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಎನ್‌ಕೋಡ್ ಮಾಡಿದ ಕಡತಗಳು ಕಡಿಮೆ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್ ಆಗುವುದು. ಅತ್ಯಲ್ಪ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಒತ್ತಡಗಿಸಿದ ಅರ್ಟಿಫ್ಯಾಕ್ಟ್‌]]ಗಳು (i.e. ಮೂಲ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಧ್ವನಿಗಳು) ಮರುಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿದಾಗ ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಗೊತ್ತುಗುರಿಯಿಲ್ಲದ ಗುಣ ಮತ್ತು ನೇರ ದಾಳಿಯಿಡುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕೆಲವು ಶ್ರಾವ್ಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅಡಕಗೊಳಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ರಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಅಡಕಮಾಡಿದಾಗ, ಗಂಟೆಯಂತಹ ಶಬ್ದ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ-ಪೂರ್ವದ ಸದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅಡಕಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾದರಿಯು ಅರ್ಟಿಫ್ಯಾಕ್ಟ್‌ಗಳ ಒತ್ತಡಕಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಎನ್‌ಕೋಡ್‌ ಮಾಡಿದ ಆಡಿಯೊ ಭಾಗದ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲದೆ, MP3 ಕಡತಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸಹ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ನ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಎನ್‌ಕೋಡ್‌ ಮಾಡುವಾಗ ಸಂಭವಿಸಿರುವ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. MP3 ಗುಣಮಟ್ಟವು ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡುವಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನೀಡುವುದರಿಂದ, ವಿವಿಧ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ವಿವಿಧ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎರಡು ವಿಧದ MP3 ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದು,ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಆಲೈಸಿದಾಗ ಅವುಗಳು ಸರಿಸುಮಾರು 128 kbit/sಗಳಲ್ಲಿ,<ref>{{cite web | last = Amorim | first = Roberto | title = Results of 128 kbit/s Extension Public Listening Test | date = 3 August 2003 | url = http://www.rjamorim.com/test/128extension/results.html | accessdate = 17 March 2007 | archive-date = 16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061016180235/http://www.rjamorim.com/test/128extension/results.html | url-status = dead }}</ref> 1–5 ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ 3.66 ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು 2.22 ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದೆ. ಧ್ವನಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ನ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.<ref name="listening-test-128-2006">{{cite web | last = Mares | first = Sebastian | title = Results of the public multiformat listening test @ 128 kbps | date = December 2005 | url = http://www.listening-tests.info/mf-128-1/results.htm | accessdate = 17 March 2007 | archive-date = 14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100214134736/http://www.listening-tests.info/mf-128-1/results.htm | url-status = dead }}</ref> ಆದರೆ 1998ರಲ್ಲಿ 128 kbit/sನಲ್ಲಿರುವ MP3ಯು 64 kbit/sನಲ್ಲಿರುವ [[AAC]] ಮತ್ತು 192 kbit/sನಲ್ಲಿರುವ MP2 ಕಡತಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. MP3 ಕಡತ‌ದ ಸರಳ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಡತ‌ಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು [[ಸ್ಥಿರವಾದ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆ]] (CBR) ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯುವರು. ಸ್ಥಿರ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಕಾರ್ಯವು ಸರಳವಾಗುವುದರ ಜೊತೆ ವೇಗವಾಗಿಯೂ ಆಗುವುದು. ಕಡತ‌ದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕಡತಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಬಲ್ಲ ಚರ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆ]] (VBR) ಕಡತಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಆಡಿಯೊದಲ್ಲಿ, ಮೌನ ಅಥವಾ ಕೆಲವೇ ವಾದ್ಯ ನಾದಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಸಂಗೀತದಂತಹ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅಡಕ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನಿತರ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅಡಕ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಜಟಿಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಜಟಿಲವಲ್ಲದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕಡತದ ಒಟ್ಟು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಕೆಲವು ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳಿಂದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಡಿಸಬಹುದು. ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದು. ತಮಗೆ [[ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ]] ಕೇಳಲು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡುವಾಗ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ "ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ಧಾರ" ಮಾಡಲು ತಿಳಿದ ಬಳಕೆದಾರರು ಆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ,ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಂಗೀತದ ಪ್ರತಿ ತುಣುಕನ್ನೂ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಳುಗನಿರುವ ಆವರಣ(ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಸಪ್ಪಳ), ಕೇಳುಗರ ಗಮನ ಮತ್ತು ಕೇಳುಗರ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗರ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನದ (ಸೌಂಡ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು, ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಡ್‌ಪೋನ್‌ಗಳು) ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತದ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಒಳಗಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಫೋರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಸಂಗೀತ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಜೊನಾಥನ್‌ ಬರ್ಗರ್‌ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯ ಪ್ರಕಾರ MP3 ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಲವು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಏರಿಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಬೇರೆ ಧ್ವನಿಗಿಂತಲೂ MP3ಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ 'ಸಂಗೀತೋದ್ವೇಗದ'ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಬರ್ಗರ್‌ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web | url = http://radar.oreilly.com/2009/03/the-sizzling-sound-of-music.html | title = The Sizzling Sound of Music | work = O'Reilly Radar | first = Dale | last = Dougherty | date = 1 March 2009}}</ref> ಇತರ ತಜ್ಞರು ಸಹ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಐಪಾಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆಂದೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news | url = http://www.itbusiness.ca/it/client/en/cdn/News.asp?id=52299 | title = iPod generation prefer MP3 fidelity to CD | first = Nick | last = Spence | date = 5 March 2009 | work = Computer Dealer News | access-date = 4 ಜನವರಿ 2010 | archive-date = 22 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090922023504/http://www.itbusiness.ca/it/client/en/cdn/News.asp?id=52299 | url-status = dead }}</ref> == ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆ == MPEG-1 ಲೇಯರ್‌ 3 ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಹಲವು [[ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆ]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ: 32, 40, 48, 56, 64, 80, 96, 112, 128, 160, 192, 224, 256 ಮತ್ತು 320 kbit/s, ಮತ್ತು ಲಭ್ಯವಿರುವ [[ಮಾದರಿ ಕಂಪನಾಂಕ]]ಗಳು 32, 44.1 ಮತ್ತು 48 [[kHz]].<ref name="MPEG-2.5-2"/> 44.1 kHzನ ಮಾದರಿ ದರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[CD ಆಡಿಯೊ]]ದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು MP3 ಕಡತಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವೇ CD ಆಡಿಯೊ. ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತೆ.128 kbit/s ಬಿಟ್‌ ದರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಆಡಿಯೊ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ [[ತರಂಗಾಂತರ]] ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡ್‌ ಡ್ರೈವ್‌ನ ಗಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ, 160 ಮತ್ತು 192 kbit/sನಂತಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಗಳ ಬಳಕೆ ಏರಿಕೆ ಕಂಡಿತು. ಆಡಿಯೊ-CDಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಒತ್ತಡಕಗೊಳಿಸದ ಆಡಿಯೊ 1,411.2&nbsp;kbit/s ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.<ref group="note">16 ಬಿಟ್‌/ಮಾದರಿ × 44100 ಮಾದರಿಗಳು/ಸೆಕೆಂಡ್‌ × 2 ಚ್ಯಾನಲ್‌ಗಳು / 1000 ಬಿಟ್‌ಗಳು/ಕಿಲೋಬಿಟ್‌</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳು ಸುಮಾರು 11:1, 9:1 ಮತ್ತು 7:1 [[ಒತ್ತಡಕದ ಅನುಪಾತ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 128, 160 ಮತ್ತು 192 kbit/s ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. [[LAME]] ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ನ ಮೂಲಕ 640 kbit/sವರೆಗಿನ ಪ್ರಮಾಣಿತವಲ್ಲದ ಬಿಟ್ ತೀವ್ರತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತ (freeformat) ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಬಹುದು. ಈ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡತಗಳನ್ನು ಕೆಲವೇ MP3 ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳು ಚಾಲನೆಮಾಡುವುದು. ISO ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ, ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳ 320 kbit/sವರೆಗಿನ ಹರಿವನ್ನು ಡಿಕೋಡ್‌ ಮಾಡಬೇಕು.<ref>{{cite web | last = Bouvigne | first = Gabriel | title = freeformat at 640 kbit/s and foobar2000, possibilities? | date = 28 November 2006 | url = http://www.hydrogenaudio.org/forums/index.php?s=&showtopic=38808&view=findpost&p=452751 | accessdate = 17 March 2007 }}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === VBR === MPEG ಆಡಿಯೊದಲ್ಲಿ [[ಚರ ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆ]]ವನ್ನು (VBR) ಬಳಸಬಹುದು. ಲೇಯರ್‌ III ಬಿಟ್‌ ತೀವ್ರತೆಯ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಬಿಟ್‌ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು.<ref name="MPEG-2.5-2"/><ref>{{cite web | url = http://lame.sourceforge.net/vbr.php | work = LAME MP3 Encoder | title = GPSYCHO – Variable Bit Rate | accessdate = 11 July 2009}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.twolame.org/doc/vbr.html | title = TwoLAME: MPEG Audio Layer II VBR | accessdate = 11 July 2009 | archive-date = 3 ಜುಲೈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100703052530/http://www.twolame.org/doc/vbr.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | author = ISO MPEG Audio Subgroup | url = http://www.chiariglione.org/MPEG/faq/mp1-aud/mp1-aud.htm#15 | title = MPEG Audio FAQ Version 9: MPEG-1 and MPEG-2 BC | accessdate = 11 July 2009 | archive-date = 9 ನವೆಂಬರ್ 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091109105247/http://www.chiariglione.org/mpeg/faq/mp1-aud/mp1-aud.htm#15 | url-status = dead }}</ref> ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚರ ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ VBR ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡಿದ ಕಡತದ ಗಾತ್ರವು [[ಸ್ಥಿರ ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆ]]ದ ಕಡತಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ. [[ಸರಾಸರಿ ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚರ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ - ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿರವಾದ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಟ್‌‍ ತೀವ್ರತೆದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಕಡತ‌ ಗಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಕೆದಾರರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಸರಾಸರಿ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ಇದು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ MP3 ಡಿಕೋಡರ್‌ VBRನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಬೇಕು. VBR ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಮೊದಲೇ, ಕೆಲವು ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳು VBR ಡಿಕೋಡಿಂಗ್ ಮಾಡುವಾಗ ಬಗ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. == ಕಡತ‌ ರಚನೆ == [[ಚಿತ್ರ:MP3filestructure.svg|1200px|center]] MP3 ಕಡತ‌ವು ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿವಿಧ MP3 ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹರಿವು]] ಎನ್ನುವರು. ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಂಶವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ("ಬೈಟ್‌ ಸಂಗ್ರಹಕ"). ಹಾಗಾಗಿ ಕ್ರಮವಿಲ್ಲದ ಫ್ರೇಮ್‌ ಸೀಮೆಯನ್ನು ನಕಲು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಪನಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಅಂತರಗಳ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ (ಒತ್ತಡಕಗೊಳಿಸಿದ) ಆಡಿಯೊ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು MP3 ದತ್ತಾಂಶ ವಿಭಾಗಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮಾನ್ಯ ಫ್ರೇಮ್‌ನ ಆರಂಭವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಬಳಸುವ [[ಸಿಂಕ್ ವರ್ಡ್‌]]ನ್ನು MP3 ಶೀರ್ಷಿಕೆಯು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಮೇಲಿನ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲೇಯರ್‌ 3 ಅಂದರೆ MPEG-1 ಆಡಿಯೊ ಲೇಯರ್‌ 3 ಅಥವಾ MP3ಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು [[MPEG]] ಮಾನದಂಡ ಮತ್ತು ಎರಡು ಬಿಟ್‌ಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅದರ ನಂತರದ ಬಿಟ್‌ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಸುವ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ನಂತರ, MP3 ಕಡತ‌ದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶೀರ್ಷಿಕೆದ ವಿವರದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ''[[ISO]]/[[IEC]] 11172-3'' ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ, ಇಂದಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ MP3 ಕಡತಗಳು ಮೊದಲು ಬರುವ ಅಥವಾ MP3 ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ [[ID3]] [[ಮೇಟಾಡಾಟಾ]]ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. == ವಿನ್ಯಾಸ ಮಿತಿಗಳು {{Anchor | design}} == {{Unreferenced section|date=July 2008}} ಯಾವುದೇ MP3 ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ನ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ MP3 ಸ್ವರೂಪವು ಹಲವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಇತಿಮಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ವೊರ್ಬಿಸ್‌]], [[WMA Pro]] ಮತ್ತು [[AAC]]ನಂತಹ ಹೊಸ ಆಡಿಯೊ ಒತ್ತಡಕ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಈ ಯಾವುದೇ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref name="brandenburg">{{cite web|url=http://www.telos-systems.com/techtalk/hosted/Brandenburg_mp3_aac.pdf|title=MP3 and AAC Explained|last=Brandenburg|first=Karlheinz|year=1999|format=[[PDF]]|access-date=2010-01-04|archive-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210162655/http://www.telos-systems.com/techtalk/hosted/Brandenburg_mp3_aac.pdf|url-status=dead}}</ref> ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ, MP3 ಈ ಕೆಳಗಿನ ಇತಿಮಿತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: * ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯ ತರಂಗಗಳ ಸಮಯದ ಅಂತರವು ತೀರಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಂಘರ್ಷಗೊಂಡ ಧ್ವನಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. * ಸಮಯ/ಕಂಪನಾಂಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗದ ಫಿಲ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ತ್ವರಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಂತೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಿಲ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಿಂದಾಗಿ, ಪೂರ್ವ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. * ಎರಡು ಫಿಲ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಔಟ್‌ಪುಟ್‌ನ ಸೇರುವಿಕೆಯು "ಉಪನಾಮ ಸರಿದೂಗಿಸುವ" ಹಂತದಿಂದ ಭಾಗಶಃವಾದ ಉಪನಾಮಗೊಳಿಸುವ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ, ಅದು ಕಂಪನಾಂಕ ಡೊಮೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಡ್‌ ಮಾಡಲು ಬೇಕಿರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೋಡಿಂಗ್‌ ದಕ್ಷತೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. * ಕಂಪನಾಂಕ ಪ್ರಮಾಣವು ಕೋಡಿಂಗ್ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಉದ್ದ ಪ್ರಮಾಣ (small long) ವಿಂಡೋ ಗಾತ್ರದಿಂದ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. * 15.5/15.8 [[kHz]]ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಂಪನಾಂಕಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಳತೆಯಿಲ್ಲ. * ಫ್ರೇಮ್‌-ಟೂ-ಫ್ರೇಮ್‌ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಜಂಟಿ ಸ್ಟಿರಿಯೊ]]ವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಬಿಟ್‌ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಆಂತರಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ತಡವಾಗುವುದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. * [[ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌]]/[[ಡಿಕೋಡರ್‌]]ನ ಒಟ್ಟು ವಿಳಂಬವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ [[ತಡೆರಹಿತ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌]]ಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, [[LAME]]ನಂತಹ ಕೆಲವು ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ತಡೆರಹಿತ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಮಾಡಲು ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೇಟಾಡಾಟಾ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. * ದತ್ತಾಂಶ ಹರಿವು ಐಚ್ಛಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದತ್ತಾಂಶ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಶೀರ್ಷಿಕೆ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು '''ಮಾತ್ರ''' ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಆಡಿಯೊ ದತ್ತಾಂಶ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. == ID3 ಮತ್ತು ಇತರ ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳು == :''ಪ್ರಮುಖ ಲೇಖನಗಳು: [[ID3]] ಆಂಡ್‌ [[APEv2 ಟ್ಯಾಗ್‌]]'' ಆಡಿಯೊ ಕಡತ‌ದಲ್ಲಿರುವ "ಟ್ಯಾಗ್‌", ಶೀರ್ಷಿಕೆ, ಕಲಾವಿದ, ಆಲ್ಬಮ್‌, ಪಥದ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಕಡತ‌ದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇತರ ಮಾಹಿತಿಯಂತಹ [[ಮೇಟಾಡಾಟಾ]] ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಕಡತದ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. 2006ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ [[ID3v1 ಮತ್ತು ID3v2]]ವು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು [[APEv2]]ನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲು APEv2ನ್ನು [[MPC ಕಡತ‌ ಸ್ವರೂಪ]]ಕ್ಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದೇ ಕಡತ‌ದಲ್ಲಿ ID3 ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ APEv2 ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಅವುಗಳೇ ಟ್ಯಾಗಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಟ್ಯಾಗ್‌ ಸಂಪಾದನೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು MP3 ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ [[ಟ್ಯಾಗ್‌ ಸಂಪಾದಕ]]ಗಳು ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. == ಧ್ವನಿ ಪ್ರಮಾಣ ಸಮಾನಗೊಳಿಸುವಿಕೆ == ವಿವಿಧ ಆಡಿಯೊ ಮೂಲಗಳ ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ತುಂಬಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದರಿಂದ, ಸ್ಥಿರವಾಗ ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಡಿಯೊ ಕಡತಗಳ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಡತ‌ದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ''ಅತ್ಯುಚ್ಛ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಿಸದೆ'', ''ಸರಾಸರಿ'' ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ''ಗಳಿಕೆಯ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರುವಿಕೆ]]'' ವು ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಸಹ, ಆಡಿಯೊವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರುವಿಕೆಯ [[ಕ್ರಿಯಾಶೀಲಾ ಒತ್ತಡಕ]] (DRC) ಪ್ರಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಗಳಿಕೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರುವಿಕೆಯು ತಾವು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ ಆಡಿಯೊವಿನ ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಹೊಂದಿಸುವ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಆಡಿಯೊ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬಹುದು. MP3 ಕಡತ‌ಗಳ ಮೇಟಾಡಾಟಾ ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಸರಾಸರಿ ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವು ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿ ಕಡತ‌ಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್‌ ಧ್ವನಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಪ್ಲೇಯರ್‌ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಯಿತು. MP3-ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, "[[ರಿಪ್ಲೇ ಗಳಿಕೆ]]"ಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪದಂತಹ ಅಳವಡಿಕೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ MP3ಗಳು ಸಂಗ್ರಹಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 2008ರ ಹೊತ್ತಿಗಿನ ರಿಪ್ಲೇ ಗಳಿಕೆಯಿರುವ ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳು ಈವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಕಡತ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲಿಲ್ಲ. == ಪರವಾನಗಿ ಮತ್ತು ಪೇಟೆಂಟು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು {{Anchor | patent}} == {{Cleanup-section|date=November 2008}} ಹಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು MP3 ಡಿಕೋಡಿಂಗ್‌ ಅಥವಾ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ [[ಪೇಟೆಂಟುಗಳ]] ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಕಂಪನಿಗಳು ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಕಾನೂನು ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಪೇಟೆಂಟುಗಳನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪೇಟೆಂಟು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡದೆ MP3ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರವಾನಿಗೆ ಹೊಂದಲೇಬೇಕೆ ಎನ್ನುವ ಬಗ್ಗೆ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. U.Sನಲ್ಲಿ MP3-ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಪೇಟೆಂಟುಗಳು 2007ರಿಂದ 2017ವರೆಗಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿನ ಊರ್ಜಿತಾವಧಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. 1991ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 6ರಲ್ಲಿ ISO CD 11172ರಂತೆ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ MPEG-1 ಮಾನದಂಡವು (ಭಾಗ 1, 2 ಮತ್ತು 3 ) ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಳಕೆಗೆ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.<ref>http://bmrc.berkeley.edu/research/mpeg/software/Old/Mpeg93.ps.gz{{Dead link|date=November 2009}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://bmrc.berkeley.edu/research/mpeg/software/Old/mpegfa31.txt |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-01-04 |archive-date=2009-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723213246/http://bmrc.berkeley.edu/research/mpeg/software/Old/mpegfa31.txt |url-status=dead }}</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ,ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೂ ಮೊದಲು ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಾಗಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಒಂದು ವರ್ಷ ಮುಂಚೆ ಸಂಶೋಧಕರಿಂದ ಅದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ,ಬಹಿರಂಗ ವಾಗಿರಬಾರದು. ಆದರೆ 1995ರ ಜೂನ್‌ 8ಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಅವಧಿಯನ್ನು ಜೀವಿತಾವಧಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ನಿಯಮವೊಂದು ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ISO CD 11172ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದದ್ದರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಮುಕ್ತಗೊಂಡ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಾಗಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹ.1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ಗೊತ್ತಿರುವ MP3 ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು.ಆದರೆ USನಲ್ಲಿ 2012ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ತನಕ MP3 ಡಿಕೋಡಿಂಗ್‌ ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಮುಕತವಾಗಿದೆ. [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]], [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌]], [[ಕೆನಡಾ]] ಮತ್ತು EU ದೇಶಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಲೇಯರ್‌ 3 ಪೇಟೆಂಟುಗಳ MP3 ಪರವಾನಗಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಹಕ್ಕು ತನ್ನದೆಂದು [[ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಕಂಸ್ಯುಮರ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌]]ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಪೇಟೆಂಟುಗಳನ್ನು ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=June 2009}} 2005ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ MP3 ಪರವಾನಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು €100 ದಶಲಕ್ಷ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |first=Muzinée |last=Kistenfeger |title=The Fraunhofer Society (Fraunhofer-Gesellschaft, FhG) |publisher=British Consulate-General Munich |month=July |year=2007 |url=http://www.britischebotschaft.de/en/embassy/r&t/notes/rt-fs005_Fraunhofer.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213035617/http://www.britischebotschaft.de/en/embassy/r%26t/notes/rt-fs005_Fraunhofer.html |archivedate=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007 |accessdate=24 July 2007 |url-status=dead }}</ref> 1998ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ "ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು" ಪರವಾನಗಿಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಪತ್ರವನ್ನು ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹಲವು MP3 ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಡೆವಲಪರ್‌ಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿತು. "ಪರವಾನಗಿಯಿಲ್ಲದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಮತ್ತು ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಪೇಟೆಂಟು ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ,[MPEG Layer-3] ಅನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು,ಮರಾಟಮಾಡಲು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ವಿತರಿಸಲು ನಮಗಿರುವ ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿರ ಬೇಕು" ಎಂಬುದು ಪತ್ರದ ಒಕ್ಕಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈಗ [[ಮುಕ್ತ]] ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಖಾಸಗಿ ಸ್ವಾಮ್ಯ ಹೊಂದಿದ [[ವೊರ್ಬಿಸ್‌]], [[AAC]], ಮತ್ತು ಇತರ ಮುಕ್ತ ಸ್ವರೂಪದ ಪರ್ಯಾಯಗಳೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. [[Microsoft]] ಸ್ವಾಮ್ಯದ [[Windows Media]] ಸ್ವರೂಪದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ MP3 ಸ್ವರೂಪದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಪೇಟೆಂಟುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರವಾನಗಿ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಪೇಟೆಂಟುಗಳು ಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪರವಾನಗಿಯಿಲ್ಲದ ಎನ್‌ಕೋಡರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳು [[ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ]] ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಪೇಟೆಂಟಿನ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳ ನಡುವೆಯೂ, MP3 ಸ್ವರೂಪದ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿಸುವಿಕೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ [[ಜಾಲದ ಪ್ರಭಾವ]]ಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ: * ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆ, * MP3 ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಈಗ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಗೀತ, * ಕಡತ‌ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ನ ವಿಸ್ತೃತ ಶ್ರೇಣಿ, * ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ([[ಸ್ಯಾಮ್ಸಂಗ್‌]], [[ಆಪಲ್‌]], ಕ್ರಿಯೆಟಿವ್‌, ಇತ್ಯಾದಿ.) ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲು, ನಕಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಚಾಲಿಸಲು MP3 ಕಡತಗಳಿಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುವ [[DRM]] ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳ ಕೊರತೆ, * ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ವಿವಾದದ ಅರಿವಿರದ ಅಥವಾ ಆ ಕುರಿತು ಕಾಳಜಿವಹಿಸದ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವಾಗ ಅನೇಕಬಾರಿ ಇಂಥ ಕಾನೂನು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಗೃಹ ಬಳಕೆದಾರರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, [[ಉಚಿತವಾದ]] ಮತ್ತು [[ಮುಕ್ತಮೂಲ]]ದ ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳ ಮೇಲಿನ ಪರವಾನಗಿ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಪೇಟೆಂಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಉಚಿತವಾದ ಅನೇಕ MP3 ಡಿಕೋಡರುಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite web |first=Glyn |last=Moody |title=Should We Fight for Ogg Vorbis? |publisher=[[Linux Journal]] |date=15 June 2007 |url=http://www.linuxjournal.com/node/1000238 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070617132646/http://www.linuxjournal.com/node/1000238 |archivedate=17 June 2007 |accessdate=6 April 2008}}</ref> ಹೀಗಾಗಿ, MP3 ಬಳಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಪೇಟೆಂಟು ಶುಲ್ಕಗಳು ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಬಳಕೆದಾರರ ಮೇಲೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಬೀರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸ್ವರೂಪವು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಲು ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಂತಾಗಿದೆ. ಸಿಸ್ವೆಲ್‌ S.p.A. ಮತ್ತು ಅದರ U.S. ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ ಆಡಿಯೊ MPEG, Inc. ಹಿಂದೆ MP3 ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಪೇಟೆಂಟು ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಾಗಿ ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title=Audio MPEG and Sisvel: Thomson sued for patent infringement in Europe and the United States - MP3 players stopped by customs |work=ZDNet India |date=6 October 2005 |url=http://www.zdnetindia.com/news/pressreleases/stories/128960.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011105618/http://zdnetindia.com/news/pressreleases/stories/128960.html |archivedate=11 October 2007 |accessdate=24 July 2007}}</ref> ಆದರೆ ಅವರ ಪೇಟೆಂಟುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ 2005ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಥಾಮ್ಸನ್‌ಗೆ ಸಿಸ್ವೆಲ್‌ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ವಿವಾದಗಳು ಇತ್ಯಾರ್ಥಗೊಂಡವು. MP3-ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಪರವಾನಗಿಗೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮೊಟರೊಲಾ ಕಂಪನಿಯು ಆಡಿಯೊ MPEGಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. ಪರವಾನಗಿಯ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿದ್ದ ವಿವಾದವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಯಾನ್‌ಡಿಸ್ಕ್‌ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸಿಸ್ವೆಲ್‌ನ ಪರವಾಗಿ ಇಟಲಿಯ ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ನಷ್ಟ ಪರಿಹಾರಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ, 2006ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರ್ಲಿನಲ್ಲಿನ [[IFA ಪ್ರದರ್ಶನ]]ದಲ್ಲಿ [[ಸ್ಯಾನ್‌ಡಿಸ್ಕ್‌]] ಮಳಿಗೆಯಿಂದ MP3 ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಜರ್ಮನ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಈ ನಷ್ಟಪರಿಹಾರಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬರ್ಲಿನ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರೊಬ್ಬರು ರದ್ದುಮಾಡಿದರಾದರೂ,<ref>{{cite web |first=Erica |last=Ogg |title=SanDisk MP3 seizure order overturned |work=[[CNET News]] |date=7 September 2006 |url=http://news.com.com/2100-1047_3-6113326.html |accessdate=24 July 2007 |archiveurl=https://archive.today/20120714124411/http://news.cnet.com/2100-1047_3-6113326.html |archivedate=14 ಜುಲೈ 2012 |url-status=live }}</ref> ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಅದೇ ದಿವಸ ತಡೆಹಿಡಿದರು. ಇದನ್ನು ಓರ್ವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು "ಅಮೆರಿಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಪೇಟೆಂಟ್‌ನ ತರುವಿಕೆ" ಎಂದು ತಮ್ಮದೇ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |title=Sisvel brings Patent Wild West into Germany |work=IPEG blog |date=7 September 2006 |url=http://ipgeek.blogspot.com/2006/09/sisvels-brings-patent-wild-west-into.html |accessdate=24 July 2007}}</ref> ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ MP3 ಪ್ಲೇಯರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೇಟೆಂಟು ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಒಂದು ಖಟ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಪಲ್‌, ಸ್ಯಾಮ್ಸಂಗ್‌ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾನ್‌ಡಿಸ್ಕ್‌ ಕಂಪನಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ MP3 ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿತು. [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನ ಮಾರ್ಶಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುವುದರಿಂದ ಪೇಟೆಂಟು ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ದಾವೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದೊಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=January 2009}} "ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ಒಂದು MPEG ಧ್ವನಿ ಪುನರುತ್ಪಾದಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದನ್ನು ಮತ್ತು MPEG ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ ಸಾಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಧ್ವನಿ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಪುನರುತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿಧಾನವೊಂದನ್ನು" ಒಳಗೊಂಡ, 2006ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ ಚಿಪ್‌-ತಯಾರಕ ಕಂಪನಿಯಾದ ಸಿಗ್ಮಾ ಟೆಲ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾದ U.S. ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಸಂಖ್ಯೆ 7,065,417ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ MP3 ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಿತು.<ref>{{cite news |title=Apple, Samsung, Sandisk sued over MP3 |url=http://www.infoworld.com/article/07/02/26/HNmp3lawsuits_1.html |first=Martyn |last=Williams |date=26 February 2007 |work=[[InfoWorld]]}}</ref> AT&amp;T-ಬೆಲ್‌ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌ನಿಂದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ MP3 ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಹಾಗೂ ಅಡಕಗೊಳಿಸುವಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಸ್ವಾಮ್ಯತ್ವವನ್ನೂ [[ಅಲ್ಕಾಟೆಲ್‌-ಲುಸೆಂಟ್‌]] ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ. 2006ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ (ಕಂಪನಿಗಳ ವಿಲೀನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೊದಲು), ತನ್ನ ಏಳು ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಿದ ಆಲ್ಕಾಟೆಲ್‌ ಕಂಪನಿಯು, Microsoftನ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು (ಇದನ್ನು ನೋಡಿ [[ಅಲ್ಕಾಟೆಲ್‌-ಲುಸೆಂಟ್‌ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌]]). 2007ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 23ರಂದು ಸ್ಯಾನ್‌ ಡಿಯೆಗೋದ ನ್ಯಾಯದರ್ಶಿ ಮಂಡಳಿಯೊಂದು [[ಅಲ್ಕಾಟೆಲ್‌-ಲುಸೆಂಟ್‌]]ಗೆ ನಷ್ಟಪರಿಹಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾರ್ಹವೆನ್ನಬಹುದಾದ 1.52 ಶತಕೋಟಿ US$ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6388273.stm |accessdate=30 June 2008 |work=[[BBC News]] |date=22 February 2007 |title=Microsoft faces $1.5bn MP3 payout }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ ಆದೇಶವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು, [[Microsoft]] ಪರ ಆದೇಶ ನೀಡಿದರು,<ref>{{cite web |title=Microsoft wins in second Alcatel-Lucent patent suit |url=http://news.zdnet.com/2100-3513_22-6163828.html |first=Anne |last=Broache |date=2 March 2007 |work=[[ZDNet News]] |access-date=4 ಜನವರಿ 2010 |archive-date=31 ಮಾರ್ಚ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331114713/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-6163828.html |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಈ ಅಧಿಕೃತ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು.<ref>{{cite web |title=Court of Appeals for the Federal Circuit Decision |url=http://www.cafc.uscourts.gov/opinions/07-1546.pdf |format=[[PDF]] |date=25 September 2008 |access-date=4 ಜನವರಿ 2010 |archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029083229/http://www.cafc.uscourts.gov/opinions/07-1546.pdf |url-status=dead }}</ref> AT&amp;T ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಡಾ.ಬ್ರಾಂಡೆನ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಜೇಮ್ಸ್‌ ಡಿ. ಜಾನ್ಸ್‌ಟನ್‌ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದಿಂದಾಗಿ ಆಲ್ಕಾಟೆಲ್‌-ಲ್ಯುಸೆಂಟ್‌ ಕಂಪನಿಯ ಸ್ವಾಮ್ಯದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಲಾದ ಪೇಟೆಂಟ್‌ ಒಂದಕ್ಕೆ ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ನ ಸಹ-ಮಾಲೀಕತ್ವವಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತೀರ್ಪುನೀಡಿತು. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಥಾಮ್ಸನ್‌, ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ IIS,<ref>{{cite web | url = http://mp3licensing.com/patents/index.html | title = Patent Portfolio | work = mp3licensing.com | publisher = [[Thomson SA|Thomson]]}}</ref> ಸಿಸ್ವೆಲ್‌ (ಮತ್ತು ಅದರ U.S. ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ ಆಡಿಯೊ MPEG),<ref>{{cite web | url = http://www.audiompeg.com/us_patents.asp | title = US Patents | publisher = Audio MPEG | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2004-03-18 | archive-url = https://archive.is/20040318031406/http://www.audiompeg.com/us_patents.asp | url-status = dead }}</ref> ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ MP3 ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಸ್‌, ಮತ್ತು ಅಲ್ಕಾಟೆಲ್‌-ಲುಸೆಂಟ್‌<ref name="big-list"/>- ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕಂಪನಿಗಳೂ ಡಿಕೋಡರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಕ್ತ MP3 ಪೇಟೆಂಟುಗಳ ಕಾನೂನು ನಿಯಂತ್ರಣ ಕುರಿತು ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಆ ಪೇಟೆಂಟುಗಳು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ MP3ಯ ಕಾನೂನುಸಮ್ಮತ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಇನ್ನೂ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. == ಸುರಕ್ಷತಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು == [[Windows 2000]], [[Windows XP]], [[Windows Vista]] ಮತ್ತು [[Windows Server]]ನಲ್ಲಿನ [[Microsoft]] [[Windows Media Format]]ನ ರನ್‌ಟೈಮ್‌ ಒಂದು ಕೋಡಿಂಗ್‌ ದೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. "ಬಳಕೆದಾರನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಮೀಡಿಯಾ ಕಡತ‌ನ್ನು ತೆರೆಯುವಾಗ, ರಿಮೋಟ್‌ ಕೋಡ್‌ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು" ಅನುಮತಿಸುವ ಕೋಡಿಂಗ್‌ ದೋಷ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಡತವು ಚಾಲನೆಗೊಳಗಾದ ಖಾತೆಯು, ಖಾತೆಯ ನಿರ್ವಾಹಕರ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, "ಆಗಲೇ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು; ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು, ಬದಲಿಸಲು, ಅಥವಾ ಅಳಿಸಲು; ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣ ಬಳಕೆದಾರ ಹಕ್ಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು" ಇಂಥದೊಂದು ಕಡತವು ದಾಳಿಕೋರರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.microsoft.com/technet/security/bulletin/MS09-047.mspx |title=Microsoft Security Bulletin MS09-047: Critical Vulnerabilities in Windows Media Format Could Allow Remote Code Execution |date=8 September 2009 |publisher=[[Microsoft]] |work=[[Microsoft TechNet]]}}</ref> 2009ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್ 8ರಂದು (KB968816) ನೀಡಲಾದ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಹರಿಸಲಾಯಿತು. == ಬದಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು == {{Main|List of codecs}} ಇಂದು ಹಲವಾರು ದತ್ತಾಂಶ ಕ್ಷಯಿಸುವ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯಿಸದ ಆಡಿಯೊ [[ಕೋಡೆಕ್‌ಗಳು]] ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ, [[mp3PRO]], [[AAC]], ಮತ್ತು [[MP2]]ಗಳೆಲ್ಲವೂ MP3ಯದೇ ರೀತಿಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಇದೇ ಸ್ವರೂಪದ [[ಸೈಕೋಅಕಾಸ್ಟಿಕ್‌ ಮಾದರಿ]]ಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಕೋಡೆಕ್‌ಗಳಿಗೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿರುವ [[ಪೇಟೆಂಟು]]ಗಳ ಪೈಕಿ ಹಲವನ್ನು [[ಫ್ರೌನ್ಹೊಫರ್‌ ಗೆಸೆಲ್‌ಸ್ಚಾಫ್ಟ್‌]] ಹೊಂದಿದೆ. [[ಡಾಲ್ಬಿ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌]], [[ಸೋನಿ]], [[ಥಾಮ್ಸನ್‌ ಕನ್ಸ್ಯೂಮರ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌]], ಮತ್ತು [[AT&amp;T]] ಕಂಪನಿಗಳು ಇತರ ಪೇಟೆಂಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಮುಕ್ತಮೂಲದ ಕಡತ‌ ಸ್ವರೂಪವಾದ [[Ogg ವೊರ್ಬಿಸ್‌]] ಬಳಕೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಪೇಟೆಂಟು ನಿಬಂಧನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. == ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{multicol}} * [[ಆಡಿಯೊ ಒತ್ತಡಕ (ದತ್ತಾಂಶ)]] * [[ಆಡಿಯೊ ಕೋಡೆಕ್‌ಗಳ ಹೋಲಿಕೆ]] * [[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ]] * [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ ಪ್ಲೇಯರ್‌]] * [[ID3]] * [[ಜಂಟಿ ಸ್ಟಿರಿಯೊ]] * [[LRC (ಕಡತ‌ ಸ್ವರೂಪ)]] {{multicol-break}} * [[ಮೀಡಿಯಾ ಪ್ಲೇಯರ್‌]] * [[MP3 ಬ್ಲಾಗ್]] * [[MP3 ಆವರಣ]] * [[ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್‌ ಮೀಡಿಯಾ]] * [[DJ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ನಿಯಂತ್ರಕ]] * [[AAC]] * [[Ogg ವೊರ್ಬಿಸ್‌]] {{multicol-end}} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|group=note}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ಫ್ರೌಂಹೊಫರ್‌ IISನ [http://www.mp3-history.com/ ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್‌ MP3] — ಹೌ MP3 ವಾಸ್ ಇನ್‌ವೆಂಟೆಡ್‌ * [http://www.chiariglione.org/mpeg/ MPEG ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲಕೊಂಡಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081109215716/http://www.chiariglione.org/mpeg/ |date=2008-11-09 }} * [https://web.archive.org/web/20100110042749/http://wiki.hydrogenaudio.org/index.php?title=Mp3 MP3], ಹೈಡ್ರೊಜೆನ್‌ ಆಡಿಯೊ Wiki * RFC 3119, MP3 ಆಡಿಯೊಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಧ್ವನಿ ನಷ್ಟ-ತಾಳ್ಮೆ RTP ಪೇಲೋಡ್‌ ಸ್ವರೂಪ * RFC 3003, ಆಡಿಯೊ/mpeg ಮೀಡಿಯಾ ಪ್ರಕಾರ {{Compression Formats}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಆಡಿಯೊ ಕೋಡೆಕ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:MPEG]] [[ವರ್ಗ:MP3]] [[ವರ್ಗ:ಥಾಮ್ಸನ್‌ SA]] [[ವರ್ಗ:1994ರ ಪೀಠಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಪೇಟೆಂಟುಗಳಿಂದ ರದ್ದು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮುಕ್ತ ಸ್ವರೂಪಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಆಡಿಯೊ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂವಹನ]] s5no7ds1qbrrctzawcp5dws6tdq07bq ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ 0 22769 1430752 1340913 2026-09-30T02:20:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430752 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ | image =Kamal_Haasan_FICCI_event.jpg | imagesize = | caption = | birthdate = ೭ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೪ | birthplace = ಪರಮಕುಡಿ, ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯ, [[ಭಾರತ]] | height = ೫ ;ಅಡಿ ೭ ;ಇಂಚುಗಳು | deathdate = | deathplace = | birthname = ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ | father =ಡಿ.ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ | Mother =ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ | occupation = ನಟ,ರಾಜಕಾರಣಿ, ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ | yearsactive = ೧೯೫೯ - ಪ್ರಸ್ತಕ | spouse = ವಾಣಿ ಗಣಪತಿ<br /><small>(೧೯೭೮-೧೯೮೮)</small><br />ಸಾರಿಕ<br /><small>(೧೯೮೮-೨೦೦೨)</small> | awards = }} '''ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ''' (ಜನನ: ನವೆಂಬರ್ ೭, ೧೯೫೪), ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರನಟ,ರಾಜಕಾರಣಿ, ಚಿತ್ರಕಥೆ ರಚನೆಕಾರ ಮತ್ತು [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ|ನಿರ್ಮಾಪಕ]]. [[ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ|ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಮುಖ ಮೆಥಡ್ ಆಕ್ಟರ್‌ ಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ತಾರೆ.<ref>UCLA International Institute. ೨೦೦೫. Screening - Nayakan (Hero). Available from: http://www.international.ucla.edu/showevent.asp?eventid=೩೭೦೦ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616084215/https://www.international.ucla.edu/showevent.asp?eventid=%E0%B3%A9%E0%B3%AD%E0%B3%A6%E0%B3%A6 |date=2021-06-16 }}. Accessed ೧೫ February ೨೦೦೮.</ref><ref>UCLA School of Arts and Architecture. ೨೦೦೫. UCLA Year of the Arts — Program brochure. Available from: http://www.arts.ucla.edu/yoa/UCLA-YOA-brochure-೦೫೦೬.pdf. Accessed ೧೫ February ೨೦೦೮.</ref> ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ರವರು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಮತ್ತು ''ಫಿಲ್ಮ್ ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'' ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಚಿರಪರಿಚಿತರು. ಉತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡುವ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ನಟಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳಾಗಿರುವುದು ವಿಶೇಷ. ನಟನೆ ಹಾಗೂ [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ|ನಿರ್ದೇಶನದ]] ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ''ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ'', ''ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಕಾರ'', [[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ|ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ]] ಮತ್ತು ''ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕ'' ರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಂಸ್ಥೆ, ''ರಾಜ್‌ಕಮಲ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌'' ಅವರ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ೧೯೭೫ರ ಒಂದು [[ನಾಟಕ]], ''ಅಪೂರ್ವ ರಾಗಂಗಳ್‌'' ನಲ್ಲಿ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಛಲಗಾರ ಯುವಕನಾಗಿದ್ದು ತನಗಿಂತ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಹೆಂಗಸನ್ನು ಪ್ರೇಮಿಸುವ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೮೨ರ ''ಮೂಂದ್ರಮ್ ಪಿರಾಯ್'' ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಮ್ನೇಶಿಯಾ ಖಾಯಿಲೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಒಂದು ಮಗುವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುಗ್ಧ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಮಣಿರತ್ನಂ|ಮಣಿರತ್ನಂರ]] ''ನಾಯಗನ್'' (೧೯೮೭) ಚಿತ್ರದ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯದಿಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ''ಟೈಮ್'' ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದು ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>Time Magazine. ೨೦೦೫. All-Time ೧೦೦ Best Films. Available from: http://www.time.com/time/೨೦೦೫/೧೦೦movies/the_complete_list.html{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Accessed ೧೩ February ೨೦೦೮.</ref> ಆ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇವರು ಹಲವಾರು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ತಮ್ಮದೇ ನಿರ್ಮಾಣದ ''ಹೇ ರಾಮ್'' ಮತ್ತು ''ವಿರುಮಾಂಡಿ'' ಹಾಗು ಹತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ''ದಶಾವತಾರಮ್''. == ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ == [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡುರಾಜ್ಯದ]] [[ಪರಮಕುಡಿ|ಪರಮಕುಡಿಯಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರು ೪ -ವರ್ಷ-ವಯಸ್ಸಿನವರಿರುವಾಗಲೇ ಚಲನಚಿತ್ರ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟರು,೧೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ [[A. ಭೀಮ್ ಸಿಂಗ್]] ನಿರ್ದೇಶನದ ''[[ಕಲತ್ತೂರ್ ಕಣ್ಣಮ್ಮ]]'' ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಅನುಭವಿ ತಮಿಳು ನಟ [[ಜೆಮಿನಿ ಗಣೇಶನ್]] ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಬಾಲನಟ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಗಳಿಸಿದರು.<ref name="kkage">{{cite web|author=Mukund Padmanaban|year=1997|title=We are capable of making films for people worldwide|publisher=[[Indian Express]]|accessdate=2009-10-09|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19970518/13850423.html}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ಐದು ಇತರೆ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ [[ಶಿವಾಜಿಗಣೇಶನ್|ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]] ಮತ್ತು [[ಎಮ್. ಜಿ. ರಾಮಚಂದ್ರನ್ ‌|ಎಮ್. ಜಿ. ರಾಮಚಂದ್ರನ್ ‌ರ]] ಜೊತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ನಂತರ ಒಂಭತ್ತು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇವರು ಚಿತ್ರರಂಗದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, [[ಕರಾಟೆ]] ಮತ್ತು [[ಭರತನಾಟ್ಯಂ]] ಕಲಿಯುವ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿಸಿದರು, ಹಾಸನ್ ಅವರು ಹಿಂತಿರುಗಿದ ನಂತರ ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚಿನ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.[[ಸಿವಕುಮಾರ್]] ಜೊತೆ ಸಹ-ನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ''[[ಆರಂಗೇಟ್ರಮ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಸೊಲ್ಲಾಥಾನ್ ನೈನಾಯ್‌ಕ್ಕಿರೆನ್]] '' ಚಿತ್ರಗಳೂ ಕೂಡಾ ಈ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುವ ಮುನ್ನ ಸಹನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಕೊನೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ನಾನ್ ಅವನಿಲ್ಲಾಯ್''.<ref name="kfgsg">{{cite web|author=Kumar, Shiva|year=2009|title=I’m a limelight moth|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-09|url=http://www.hindu.com/fr/2009/08/28/stories/2009082850760100.htm}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ೧೯೭೦ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ – ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ === ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್, [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಿತ್ರ ''[[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]]'' (೧೯೭೪)ಯಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರದ ತಮ್ಮ ನಟನೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ನಂತರದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ನಾಲ್ಕು ನಿರಂತರ [[ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು]] ಆರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉತ್ತಮ ನಟ [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಗಳಿಸಿದರು. ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದ ಚಲನಚಿತ್ರ ವಯಸ್ಸಿನ-ಅಂತರದ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಥೆ ಹೊಂದಿರುವ ''[[ಅಪೂರ್ವ ರಾಗಂಗಳ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೭೦ರ ಕೊನೆಯ ಅವಧಿಯು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಿದೆ, ಇವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ''ಅವರ್‌ಗಳ್'' (೧೯೭೭)ನಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ-ವಿಷಯಗಳನ್ನಾದರಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="balachandar">{{cite web|author=Padmanabhan, Mukund|year=1997|title=We are capable of making films for people worldwide|publisher=[[Indian Express]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19970518/13850423.html}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್‌ನ ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್‌ನ ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ]].<ref name="kamalbest">{{cite web|author=Panicker, Prem|year=2003|title=Kamal's Best|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2009-10-09|url=http://in.rediff.com/movies/2003/nov/07kamal.htm}}</ref> ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ, ಒಂದು ನಾಟಕ ''[[ಮೂಂದ್ರು ಮುಡಿಚು]]'' ನಲ್ಲಿ [[ರಜನಿಕಾಂತ್]] ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀದೇವಿ|ಶ್ರೀದೇವಿಯ]] ಜೊತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದು ಕೆ ಬಾಲಚಂದರ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಮನ್ಮದ ಲೀಲಾಯ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಊರು ಊಧಪ್ಪು ಕಣ್ ಸಿಮಿತ್ತುಗಿರಧು]]'' ಈ ಚಿತ್ರವು ಅವರ ಕ್ರಮಾನುಗತ ಎರಡನೆಯ ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟಿತು. ''[[16 ವಯತಿನಿಲೆ]] '' ಚಿತ್ರವು ಅವರ ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ತಂದು ಕೊಟ್ಟಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಖಾಯಿಲೆಯುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ಹಳ್ಳಿಯವನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ರಜನಿಕಾಂತ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೀದೇವಿಯವರ ಜೊತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.<ref name="kamalbest"/> ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕ್ರಮಾನುಗತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ''[[ಸಿಗಪ್ಪು ರೊಜಕಲ್]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಮಾನಸಿಕ ತೊಂದರೆಯುಳ್ಳ ಲೈಂಗಿಕ ಕೊಲೆಗಾರನಾದ ವಿರೋಧಿ-ನಾಯಕನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ದೊರೆಯಿತು. ೭೦ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಹಾಸನ್ ಇತರೆ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾದ ಅಂದರೆ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರ ''[[ನಿನಾಯ್‌ತಲೆ ಇನಿಕ್ಕುಮ್]]''(ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ರಜನಿಕಾಂತ್]] ಮತ್ತು [[ಜಯಪ್ರದಾ]]ರ ಜೊತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.) ಮತ್ತು ಭಯಕಾರಿ ಚಿತ್ರ ''[[ನೀಯಾ]]'' ದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಹಾಸನ್ ಅವರು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀದೇವಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸುವುದನ್ನು ''[[ಗುರು]]'' ಮತ್ತು ''[[ವರುಮಯಿನ್ ನಿರಮ್ ಸಿಗಪ್ಪು]]'' ನೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅತಿಥಿ-ಜೋಕರ್ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ರಜನಿಕಾಂತ್]] ಅವರ ಚಿತ್ರ'' [[ತಿಲ್ಲು ಮುಲ್ಲು]]'' ; ರಜನಿಕಾಂತ್ ಅವರು ಈ ಮೊದಲೆ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಾಸನ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದ ೧೦೦ನೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರವು ೧೯೮೧ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[ರಾಜಾ ಪಾರ್ವಾಯ್]]'', ಈ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ಹೆಸರು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವಯೋಲಿನ್ ನುಡಿಸುವ ಕುರುಡನ ಪಾತ್ರವು ಅವರಿ [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="rajapaarvaiflop">{{cite web|author=K. Jeshi|year=2004|title=No stopping him|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2004092703100301.htm&date=2004/09/27/&prd=mp&|archive-date=2011-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110425024127/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2004092703100301.htm&date=2004%2F09%2F27%2F&prd=mp&|url-status=dead}}</ref> ಅವರ, ನಂತರದ ಪಾತ್ರವು ''[[ಎಕ್ ದೂಜೆ ಕೆ ಲಿಯೆ]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ಇದು ಅವರ [[ಹಿಂದಿ]] -ಭಾಷೆಯ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು [[ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್]] ಅವರ [[ತೆಲುಗು]]-ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರ ''[[ಮರೊ ಚರಿತ್ರ]]'' ದ ರೀಮೆಕ್ ಆಗಿದೆ. ನಂತರದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ [[ಉತ್ತಮ ನಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಗಳಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕನೊಬ್ಬ ಮಾನಸಿಕ ಮರೆವಿನ ಖಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ [[ಬಾಲು ಮಹೇಂದ್ರ]] ಅವರ ''[[ಮೂಂದ್ರಮ್ ಪಿರಾಯ್]]'' ಚಿತ್ರ ಕೂಡಾ ಸೇರಿದೆ, ಈ ಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿ ರೂಪಾಂತರ ''ಸದ್ಮಾ'' ದಲ್ಲೂ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="kamalbest"/> ೧೯೮೩ರಲ್ಲಿ, ''[[ತೂಂಗಾಧೇಯ್ ತಂಬಿ ತೂಂಗಾಧೇಯ್]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು ದ್ವಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್ ರ [[ಸಾಗರ ಸಂಗಮಂ]] ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರದ ನಾಯಕಿ [[ಜಯಪ್ರದಾ]]. ಇದು ಇವರಿಬ್ಬ ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು. ೧೯೮೫ರವರೆಗೂ, ಹಾಸನ್ ''[[ಸಾಗರ್]]'' ಚಿತ್ರವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು [[ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ|ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು, ಆ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಹಾಗೂ [[ಉತ್ತಮ ಸಹ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ನಟ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೂ ಪಾತ್ರರಾದರು. ''ಸಾಗರ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ರಿಶಿ ಕಪೂರ್‌|ರಿಶಿ ಕಪೂರ್‌ನ]] ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಹೆಂಗಸಿನ ಹಿಂದೆ ಬೀಳುವ, ಕೊನೆಗೆ ಹಾಸನ್ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''[[ಗಿರಫ್ತಾರ್]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಸನ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.ಆನಂತರದಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ|ತಮಿಳು ಚಿತ್ರಗಳಾದ]] ''[[ಕಲ್ಯಾಣರಾಮನ್]]'', ನಂತರ ''[[ಜಪಾನಿಲ್ ಕಲ್ಯಾಣರಾಮನ್]]'' ದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉರುವಂಗಲ್ ಮರಲಮ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]] ಮತ್ತು ರಜನಿಕಾಂತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಹನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.೧೯೮೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಎರಡು [[ತೆಲುಗು]] ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''[[ಸಾಗರ ಸಂಗಮಂ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಸ್ವಾತಿ ಮುತ್ಯಂ]] '' ನಲ್ಲಿ [[ಕಾಸಿನಧುನಿ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರವು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅಕಾಡೆಮಿ ಅವಾರ್ಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿತ್ತು.<ref name="kamalbest"/> ಆ ಅವಧಿಯ, ಮೊದಲ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಒಬ್ಬ ಕುಡುಕ ಹಾಗೂ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ನೃತ್ಯಗಾರನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ''ಸ್ವಾತಿ ಮುತ್ಯಂ‌'' ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲೀನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ''[[ಪುನ್ನಗಾಯ್ ಮಣ್ಣನ್]]'', ಇದರಲ್ಲಿ [[ಚಾರ್ಲಿ ಚಾಪ್ಲಿನ್‌|ಚಾರ್ಲಿ ಚಾಪ್ಲಿನ್‌ನ]] ವಿಡಂಬನಾ ಪಾತ್ರ ಹಾಗೂ ಮರೆವಿಗೆ ಒಳಗಾದ ''[[ವೆಟ್ರಿ ವಿಝಾ]]'' ಎಂಬ ದ್ವಿಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಸನ್ ಅವರು [[ಮಣಿರತ್ನಂ]] ಅವರ ೧೯೮೭ರ ಚಿತ್ರ ''[[ನಾಯಗನ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''ನಾಯಗನ್‌'' ನಲ್ಲಿ [[ಬಾಂಬೆ]] ಭೂಗತ ಲೋಕದ ಡಾನ್‌ನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕಥೆಯು ಒಬ್ಬ ಭೂಗತ ಲೋಕದ ಡಾನ್ [[ವರದರಾಜನ್ ಮೂದಲಿಯಾರ್]] ಎಂಬ ನಿಜ-ಜೀವನವನ್ನು ಆಧಾರಿಸಿದೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರು ಹೋರಾಡಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="kamalbest"/> ಹಾಸನ್ ಅವರು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ''ನಾಯಗನ್'' ಚಿತ್ರವು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತಮ ವಿದೇಶೀ ಚಲನಚಿತ್ರ|ಉತ್ತಮ ವಿದೇಶೀ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ]] [[ಅಕಾಡೆಮಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]] ಭಾರತ ದೇಶದಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತಗೊಂಡ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು ಜೊತೆಗೆ [[ಟೈಮ್ ಟಾಪ್ ೧೦೦ ಮೂವೀಸ್]] ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ೧೯೮೮ರಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಟಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ [[ಮೂಕಿ ಚಿತ್ರ]] [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಕಾಮಿಡಿ]] ''[[ಪುಷ್ಪಕ್]]''.<ref name="kamalbest"/> ೧೯೮೯ರಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ತ್ರಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ''[[ಅಪೂರ್ವ ಸಗೋದರರ್ಗಳ್]] '' ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಈ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ [[ಕುಬ್ಜ|ಕುಬ್ಜನ]] ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="kamalbest"/> ಅವರು ನಂತರದಲ್ಲಿ ''[[ಇಂದ್ರುಡು ಚಂದ್ರುಡು]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇದರ [[ತಮಿಳು]] ರೀಮೇಕ್ ಚಿತ್ರದ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ[[ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷಾ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷಾ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ]] ಪಾತ್ರರಾದರು. === ೧೯೯೦ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ === ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[ಮೈಕೇಲ್ ಮದನ ಕಾಮರಾಜನ್]]'' ಚಿತ್ರದಿಂದ ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದ ಹಾಸನ್ ನಾಲ್ಕು ವೈವಿಧ್ಯ ಮಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಣೆ ಬರಹಗಾರ [[ಕ್ರೇಜಿ ಮೋಹನ್‌|ಕ್ರೇಜಿ ಮೋಹನ್‌ರ]] ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ [[ಹಾಸ್ಯ]] ಪ್ರಧಾನ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref name="crazym">{{cite web|author=Adhiraj,Vijay|year=2004|title=`Each medium has its own USP'|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hindu.com/mp/2004/07/22/stories/2004072200740200.htm|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629024758/http://www.hindu.com/mp/2004/07/22/stories/2004072200740200.htm|url-status=dead}}</ref> ಹಾಸನ್ ಅವರು ವೀರನಾಯಕನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ''[[ಗುನಾ]]'' ಮತ್ತು [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]] ಅವರ ಮಗನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಥೇವರ್ ಮಗನ್ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಪಡೆದರು. ''[[ಸಿಂಗಾರವೇಲನ್]]'', ''[[ಮಹಾರಸನ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಕಲೈಗ್ನಾನ್]]'' ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ನಂತರ ಹಾಸನ್ ಅವರು [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಚಿತ್ರ]] ''[[ಶಿ-ಡೆವಿಲ್]] '' ನ ಆಧಾರಿತ ''[[ಸತಿ ಲೀಲಾವತಿ]]'' ಯಂತಹ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲದೇ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಾವು ಅಭಿನಯಿಸಿದ [[ತೆಲುಗು ಭಾಷೆ|ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯ]] ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವಾದ ಶುಭ ಸಂಕಲ್ಪಂ ನಲ್ಲಿ [[ಕಾಸಿನಾಧುನಿ ವಿಶ್ವನಾಥ್]] ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಪೋಲೀಸ್ ಕಥೆಯಾದ ''[[ಕುರುಥಿಪುನಾಲ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ''[[ಇಂಡಿಯನ್]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಮೂರನೆಯ ಉತ್ತಮ ನಟನಿಗಾಗಿ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫಿಲ್ಮ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಯೊಂದಿಗೆ ''ಕುರುಥಿಪುನಾಲ್'' ಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸುಕೂಡಾ ಸೇರಿತು.<ref name="natawards">{{cite web|author=|year=1997|title=Kamal Hassan, Tabu win national awards|publisher=[[Indian Express]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19970507/12750533.html|archive-date=2009-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026070153/http://www.indianexpress.com/ie/daily/19970507/12750533.html|url-status=dead}}</ref> ಸ್ವತಂತ್ರ ಹೋರಾಟಗಾರ ಹಾಗೂ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಮಗನ ದ್ವಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಚಿತ್ರವೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ ದೊರೆಯಿತು.<ref name="praises">{{cite web|author=Rajitha|year=1999|title=Shilpa to do a Shankar film |publisher=[[Rediff]]|accessdate=2009-10-19|url=http://ia.rediff.com/movies/1999/feb/12ss.htm}}</ref> [[ಹಾಲಿವುಡ್]] ನಿರ್ಮಾಣದ ''[[Mrs.ಡೌಟ್‌ಫೈರ್]]'' ಚಿತ್ರದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ''[[ಅವ್ವೈ ಶಣ್ಮುಗೈ]]'' ನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="aunty">{{cite web|author=V. S. Srinivasan|year=1998|title=Aunty vs Chachi |publisher=[[Rediff]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.rediff.com/movies/1998/apr/13aunt.htm}}</ref> ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ, ಹಾಸನ್ ಅವರು [[ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಯೂಸುಫ್ ಖಾನ್]] ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಆಧಾರಿದ ''[[ಮರುಧನಾಯಗಮ್]] '' ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಧರು, ಇದು ಕೇವಲ ಅರ್ಧ ಘಂಟೆಯ ಟ್ರೈಲರ್ ಚಿತ್ರೀರಣದೊಂದಿಗೆ ನಂತರದ ಸಮಯವನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು.<ref name="short">{{cite web|author=|year=2008|title=‘Marudanayagam’ resurfaces|publisher=Indiaglitz.com|accessdate=2009-10-19|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/36038.html|archive-date=2008-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080122122657/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/36038.html|url-status=dead}}</ref> ''ಮರುಧನಾಯಗಮ್'' ಚಿತ್ರವು [[ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿಯೇ]] ಅತಿ ದುಬಾರಿಯಾದ, ಅದ್ಧೂರಿಯಾದ ಚಿತ್ರವಾಗುವುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ನಟರುಗಳು ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಈ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತಕ್ಕೆ]] ಬೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ]] [[ಎಲಿಜಬೆತ್ II]] ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು.<ref name="queertn">{{cite web|author=T. S. Subramaniam|year=1997|title=A rough passage to India|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hindu.com/fline/fl1422/14220430.htm|archive-date=2009-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090706081901/http://www.hindu.com/fline/fl1422/14220430.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="queen">{{cite web|author=V. S. Srinivasan|year=1998|title=Making of an epic|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.rediff.com/movies/1998/sep/19mar.htm}}</ref> ಆರ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡದಿಂದಾಗಿ, ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಈ ಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಆಸಕ್ತಿವಹಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ambition">{{cite web|author=|year=2009|title=Don’t let mediocrity be the standard:Kamal |publisher=[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Bollywood/Dont-let-mediocrity-be-the-standardKamal-/articleshow/4245082.cms}}</ref> ತಕ್ಷಣವೇ ಹಾಸನ್ ಅವರು ''ಅವ್ವೈ ಷಣ್ಮುಗಂ'' ಚಿತ್ರದ [[ಹಿಂದಿ]] ರೀಮೇಕ್ ''[[ಚಾಚಿ 420]]'' ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ದೇಶನದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಿರ್ದೇಶನ ವೃತ್ತಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="direct">{{cite web|author=Deepa Deosthalee|year=1998|title=The great Bollywood rip-off|publisher=[[Indian Express]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980116/01650964.html|archive-date=2010-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625151352/http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980116/01650964.html|url-status=dead}}</ref> === ೨೦೦೦ದಿಂದ: ''ಹೇ ರಾಮ್'' ಮತ್ತು ಮುಂದೆ === ನಂತರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳು [[ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರ|ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರದಿಂದ]] ದೂರ ಉಳಿದ ಹಾಸನ್ ಮಾಡಬೀಕಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಚಿತ್ರ ''[[ಮರುಧನಾಯಗಮ್]]'' ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಎರಡನೇ ನಿರ್ದೇಶನದ ''[[ಹೇ ರಾಮ್]]'' ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕಿದರು, ಇದು ಒಂದು [[ಕಾಲ|ಕಾಲದ]] ನಾಟಕ ಇದರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ ವಿಭಜನೆ|ಭಾರತ ವಿಭಜನೆಯಾಗುವ]] ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಅರೆ-ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯ ಫ್ಲಾಷ್ ಬ್ಯಾಕ್ ಮತ್ತು [[ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ|ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ]] ಕಗ್ಗೊಲೆ ಯ ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅವರದೇ ಸ್ವತಃ ಬ್ಯಾನರ್‌ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ, ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಕಾರ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್]] ಕೂಡಾ ನಟಿಸಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಆ ವರ್ಷದ [[ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="ffg">{{cite web|author=|year=2001|title=Wide acclaim for Indian films in US festival |publisher=[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Wide-acclaim-for-Indian-films-in-US-festival-/articleshow/33245832.cms}}</ref> ಅವರ ನಂತರದ ಚಿತ್ರವು ''[[ಅಲವಂಧನ್]]'', ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿರುವ ಇವರು ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ದೇಹದ ತೂಕವನ್ನು ಹತ್ತು ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಬಿಡುಗಡೆಗೂ ಮುನ್ನವೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಾರ ಪಡೆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಚಿತ್ರ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸೋತಿತು, ಹಾಸನ್ ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರದಿಂದ ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಿದ ವಿತರಕರಿಗೆ ಹಣ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂದೆ ಬಂದರು.<ref name="lossesss">{{cite web|author=|year=2005|title=The many faces of success|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hindu.com/mp/2005/09/03/stories/2005090302070300.htm|archive-date=2008-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080502143757/http://www.hindu.com/mp/2005/09/03/stories/2005090302070300.htm|url-status=dead}}</ref> ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ಮೂರು ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''[[ತೆನಾಲಿ]]'', ''[[ಪಂಚತಂತಿರಮ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಪಮ್ಮಾಲ್ ಕೆ.ಸಂಬಂಧಮ್‌]]'' ಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಒಂದೆರಡು ಅತಿಥಿ ನಟನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಹಾಸನ್ ತಮ್ಮ ಮೂರನೆಯ, ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ''[[ವಿರುಮಾಂಡಿ]]'' ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು.<ref name="comedyhit">{{cite web|author=|year=2001|title=Drop in releases|publisher=Screen India|accessdate=2009-10-19|url=http://www.screenindia.com/old/20010119/renews.htm|archive-date=2009-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005153554/http://www.screenindia.com/old/20010119/renews.htm|url-status=dead}}</ref> ಹಾಸನ್ ಅವರು [[ಮಾಧವನ್]] ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ''[[ಅಂಬೆ ಶಿವಮ್]] '' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. [[ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ್]] ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ನಂತರ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಸುಂದರ್ ಸಿ]] ಅವರಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಇದರಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದರು.''ಅಂಬೆ ಶಿವಮ್'' ಚಿತ್ರವು ನಲ್ಲಶಿವಮ್‌ನ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಆದರ್ಶವಾದಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಆಗಿ ಹಾಸನ್ ಪಾತ್ರ ನಿಭಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್‌ರ ಈ ಚಿತ್ರದ ಅಭಿನಯವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಶ್ಲಾಘನೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು ಜೊತೆಗೆ ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]] ಪತ್ರಿಕೆಯು''ಹಾಸನ್ " ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗವು ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="anbesivam">{{cite web|author=Malathi Rangarajan|year=2003|title=Anbe Sivam|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/01/17/stories/2003011701310200.htm|archive-date=2009-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090922070329/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/01/17/stories/2003011701310200.htm|url-status=dead}}</ref> ನಂತರ ಹಾಸನ್, ರೀಮೇಕ್ ಚಿತ್ರ ''[[ವಸೂಲ್ ರಾಜಾ ಎಂಬಿಬಿಎಸ್]]'' ದಲ್ಲಿ [[ಸ್ನೇಹಾ]] ಜೊತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ೨೦೦೬ರ, ಹಾಸನ್ ಅವರ ವಿಳಂಬವಾದ ಯೋಜನೆ, ''[[ವೆಟ್ಟಾಯಿಯಾಡು ವಿಲಾಯಿಯಾ]]'' ಡು ಚಿತ್ರವು ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಬಂತು.<ref name="vvblock">{{cite web|author=Shreedhar Pillai|year=2006|title=Vote is for the different|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/12/29/stories/2006122901020100.htm|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606134238/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/12/29/stories/2006122901020100.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಗೌತಮ್ ಮೆನನ್‌|ಗೌತಮ್ ಮೆನನ್‌ರ]] ''ವೆಟ್ಟಾಯಿಯಾಡು ವಿಲಾಯಿಯಾಡು'' ಚಿತ್ರವು ಮೊದಲ ಪೋಲೀಸ್ ಚಿತ್ರ ''ಕುರುಥಿಪುನಾಲ್'' ನಂತರದ ಪೋಲೀಸ್ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್, [[ಕೆ.ಎಸ್.ರವಿಕುಮಾರ್]] ಅವರ ''[[ದಶಾವತಾರಂ]]'' ನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. [[ಆಸಿನ್ ತೊಟ್ಟುಮ್ಕಲ್]] ಅವರ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರ [[ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗ|ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ]] ಭಾರೀ ಯಶಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಹಣ ಗಳಿಸಿದ ಎರಡನೆಯ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು ಮತ್ತು ಹಾಸನ್ ಅವರು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.<ref name="dasablock">{{cite web|author=|year=2009|title=Suriya is king in Mumbai! |publisher=[[Sify]]|accessdate=2009-10-19|url=http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14891058}}</ref><ref name="reviewhindudasa">{{cite web|author=Malathi Rangarajan|year=2008|title=‘Dasavathaaram’: in the manner of an epic|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hindu.com/2008/06/14/stories/2008061454122000.htm|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110155924/http://www.hindu.com/2008/06/14/stories/2008061454122000.htm|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಥೆ, ಚಿತ್ರಕಥೆ ಬರೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ''ದಶಾವತಾರಂ'' ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ತಕ್ಷಣ, ಹಾಸನ್ ಅವರು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಮುಂದಾದರು ಆ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕವಾಗಿ ''ಮರ್ಮಯೋಗಿ'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು, ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="shelvedmarma">{{cite web|author=|year=2008|title=Kamal's 'Marmayogi' shelved|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=2009-10-19|url=http://www.hinduonnet.com/holnus/009200811121860.htm|archive-date=2010-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127165521/http://www.hinduonnet.com/holnus/009200811121860.htm|url-status=dead}}</ref> ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಅಭಿನಯಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ''[[ಉನ್ನೈಪೋಲ್ ಒರುವನ್]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಮೋಹನ್ ಲಾಲ್‌|ಮೋಹನ್‌ಲಾಲ್]] ರೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.ಇದೇ ಚಿತ್ರ ತೆಲುಗುನಲ್ಲಿ ''[[ಈನಾಡು]]''ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, [[ಶ್ರುತಿ ಹಾಸನ್]] ಅವರು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿತು.<ref name="ipos">{{cite web|author=Ranjib Mazumder|year=2009|title=Kamal Haasan admits being a player for the market|publisher=DNAIndia.com|accessdate=2009-10-19|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_kamal-haasan-admits-being-a-player-for-the-market_1296453}}</ref> ಇದಾದ ಮೇಲೆ [[ಮನ್ ಮದನ್ ಅಂಬು]]ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.<br> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಇವರ ಇನ್ನೊಂದು ನಿರ್ದೇಶನವಾದ [[ವಿಶ್ವರೂಪಂ]] ಚಿತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.ಈ ಚಿತ್ರ ಭಾರಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://zeenews.india.com/entertainment/regional/kamal-haasan-s-vishwaroopam-sets-new-record-earns-rs-200-crores_128983.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2013-08-11 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606072833/http://zeenews.india.com/entertainment/regional/kamal-haasan-s-vishwaroopam-sets-new-record-earns-rs-200-crores_128983.htm |url-status=dead }}</ref> ಈಗ ''ವಿಶ್ವರೂಪಂ'' ಚಿತ್ರದ ಎರಡನೆ ಭಾಗ [[ವಿಶ್ವರೂಪಂ ೨]]ಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article3504938.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2025-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611211241/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article3504938.ece |archive-date=2012-06-11 |url-status=dead}}</ref>.ಇದು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.vishwaroopam2.com/2013/04/vishwaroopam-2-is-planned-for.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2013-08-11 |archive-date=2013-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419103056/http://www.vishwaroopam2.com/2013/04/vishwaroopam-2-is-planned-for.html |url-status=dead }}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == === ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜೀವನ === [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳು ನಾಡಿ]]ನ [[ರಾಮನಾಥಪುರಂ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಪರಮಕುಡಿ]] ಹಳ್ಳಿಯ ತಮಿಳು [[ಅಯ್ಯಂಗಾರ್]] ಕುಟುಂಬದ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ವಕೀಲರಾದ ಡಿ.ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ ಮತ್ತು ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ೧೯೫೪ ನವೆಂಬರ್ ೭ರಂದು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಜನಿಸಿದರು.<ref name="father">{{cite web|author=Kumar, Rajitha|year=2000|title=Kamal, as we know him |publisher=[[Rediff]].com|accessdate=2009-06-30|url=http://cricket.rediff.com/movies/2000/nov/08kamal.htm}}</ref> ಹಾಸನ್ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ''[[ಉನ್ನೈಪೊಲ್ ಒರುವನ್]]'' ಹಾಗೂ ''[[ದಶಾವತಾರಮ್‌]]'' ನ ಒಂದು ಹಾಡು [[ಕಲ್ಲಾಯ್ ಮತ್ತುಮ್]].<ref name="familfy">{{cite web|author=Pavithra Srinivasan|year=2008|title=Dasavatharam music is mediocre|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2009-06-30|url=http://www.rediff.com/movies/2008/apr/28ssdas.htm}}</ref> ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರು ಮೂರು ಜನ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವರು, ಉಳಿದವರು ಚಾರುಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಹಾಸನ್.ಚಾರುಹಾಸನ್ ಅವರು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಹಾಗೆಯೇ [[ರಾಷ್ಟೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] -ವಿಜೇತ ನಟರು, ಹೆಸರಾಂತ [[ಕನ್ನಡ]] ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ತಬರನ ಕಥೆ]]'' ಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಅವರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಕಮಲ್ ಅವರ ಸಹೋದರ ಸಂಬಂಧಿ ( ಚಾರುಹಾಸನ್ ಅವರ ಮಗಳು) [[ಸುಹಾಸಿನಿ|ಸುಹಾಸಿನಿಯು]] ಕೂಡಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು ಹಾಗೂ ಇವರು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ''[[ನಾಯಗನ್]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಫೆಲೋ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[ಮಣಿ ರತ್ನಮ್]] ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="maniy">{{cite web|author=|year=2003|title=Married to the medium |publisher=Tribune India|accessdate=2009-06-30|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030412/windows/main4.htm}}</ref> ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಂಪನಿ [[ರಾಜ್‌ಕಮಲ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌|ರಾಜ್‌ಕಮಲ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌ನ]] ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ವಾಹಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರ ಹಾಸನ್ ಹಲವಾರು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಅಣ್ಣನ ಮಗಳು [[ಅನು ಹಾಸನ್]] ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ನಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾಳೆ, ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ ಸುಹಾಸಿನಿಯವರ ''[[ಇಂದಿರಾ]]'' ದಲ್ಲಿಯೂ ಆಕೆ ನಟಿಸಿದ್ದಾಳೆ.<ref name="family">{{cite web|author=|year=2009|title=Celebrity: Kamal Haasan|publisher=Buzz18.in.com|accessdate=2009-06-30|url=http://buzz18.in.com/celebrity-profile/kamal-haasan/481|archive-date=2010-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100201230518/http://buzz18.in.com/celebrity-profile/kamal-haasan/481|url-status=dead}}</ref> === ಸಂಬಂಧಗಳು === ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಬಗೆಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಂಸೆಗಳು, ಹೊಗಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನವು ಹೊಂದಿರುವ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅದನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿವೆ. ಹಾಸನ್ ಅವರ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಹಲವಾರು [[ತಮಿಳು]] ಹಾಗೂ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಂತ ನಟಿ [[ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ|ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾರೊಂದಿಗೆ]] ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ಜೋಡಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಣಯವು ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು, ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಲಯಾಳಂ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ರೆಂಜಿತ್]] ಅವರು ೨೦೦೮ರ ತಮ್ಮ ''[[ತಿರಕ್ಕಥಾ]]'' ದಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಆಗಿ [[ಅನೋಪ್ ಮೆನನ್]] ಮತ್ತು ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ ಆಗಿ [[ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ]] ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="srividya">{{cite web|author=TR|year=2008|title=Wasn't Ranjith telling Sreevidya's tale?|publisher=Nowrunning.com|accessdate=2009-06-30|url=http://www.nowrunning.com/news/news.aspx?it=18176|archive-date=2009-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026143217/http://www.nowrunning.com/news/news.aspx?it=18176|url-status=dead}}</ref> ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ ಅವರು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದರು, ಹಾಸನ್ ಅವರು ಆಕೆಯ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾಗ ಬೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="srividya"/> ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ ಅವರ ೨೪ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ತಮಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವಳಾದ ನೃತ್ಯಗಾತಿ [[ವಾಣಿ ಗಣಪತಿ|ವಾಣಿ ಗಣಪತಿಯವರನ್ನು]] ಹಾಸನ್ ವಿವಾಹವಾದರು. ವಾಣಿಯವರು ಮದುವೆಯಾದ ತಕ್ಷಣವೇ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕಾಸ್ಟ್ಯೂಮ್ ವಿನ್ಯಾಸಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಬಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ೧೯೮೦ [[ದಕ್ಷಿಣದ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆಯೇ ಇದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಜೋಡಿಯು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹ ನಟಿ [[ಸಾರಿಕಾ]] ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಡೇಟಿಂಗ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರ ಕಾರಣ ಕೊನೆಗೆ ಬೇರೆಯಾದರು, ಹಾಸನ್ ಅವರೂ ಸಹ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಯವರೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="vani">{{cite web|author=|year=2005|title=Slrrp! Slrrp!|publisher=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]|accessdate=2009-06-30|url=http://www.telegraphindia.com/1050304/asp/etc/story_4440550.asp|archive-date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213114731/http://www.telegraphindia.com/1050304/asp/etc/story_4440550.asp|url-status=dead}}</ref> ಆನಂತರ ೧೯೮೮ರಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಸಾರಿಕಾರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾದರು, ಈ ಜೋಡಿಯು ಎರಡು ಮಕ್ಕಳು, [[ಶ್ರುತಿ ಹಾಸನ್]] (ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ೧೯೮೬) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಹಾಸನ್ (ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ೧೯೯೧). ಮೊದಲನೆಯವರು ಹಾಡುಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮುಂಬರುವ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಾರೆ, ಎರಡನೆಯವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿ]]ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಸಾರಿಕಾ, ಹಾಸನ್ ಜೊತೆ ಮದುವೆಯ ನಂತರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು, ಅವರ ಮಾಜಿ-ಹೆಂಡತಿ ವಾಣಿ ಗಣಪತಿಯವರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಸನ್ ಅವರ ವಸ್ತ್ರ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, [[ಹೇ ರಾಮ್]] ನಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅವರೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಜೋಡಿಯು ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ ವಿಚ್ಚೇಧನಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾರಿಕಾ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಹಾಸನ್ ಹಾಗೂ ಅವರ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವಂತೆ ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ಕೋರಿದ್ದರು, ಈ ರಿವಾಜು ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಾಯಿತು.<ref name="sarika">{{cite web|author=Jha, Subhash K.|year=2003|title='My main concern is the kids' |publisher=[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]|accessdate=2009-06-30|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/231833.cms}}</ref> ಹಾಸನ್ ಅವರ ತಮಗಿಂತಲೂ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಚಿಕ್ಕವಳಾದ ಸಹ-ನಟಿ [[ಸಿಮ್ರನ್ ಬಗ್ಗಾ]] ಜೊತೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಸಂಬಂಧವು, ಈ ಜೋಡಿಯು ಬೇರೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಸಿಮ್ರನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂಬಂಧ, ಅವರು ಹಾಸನ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''[[ಪಮ್ಮಲ್ ಕೆ ಸಂಬಂಧಂ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಪಂಚತಂತಿರಮ್]]'' ಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಆಕೆ ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ರಾಜು ಸುಂದರಂ]] ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಜೋಡಿಯು ಬಹಳ ದಿನಗಳು ಜೊತೆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಸಿಮ್ರನ್ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯ ಸ್ನೇಹಿತನ ಜೊತೆ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದಳು.<ref name="simran">{{cite web|author=Johar, Suhel.|year=2002|title=Simran Moves into Kamal Haasan's House|publisher=Smashits.com|accessdate=2009-06-30|url=http://www.smashits.com/news/bollywood/interview/2306/simran-moves-in-kamal-haasan-s-house.html|archive-date=2009-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208122909/http://www.smashits.com/news/bollywood/interview/2306/simran-moves-in-kamal-haasan-s-house.html|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಹಾಸನ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೊತೆ ೮೦ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ೯೦ರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ನಟಿ [[ಗೌತಮಿ ತಡಿಮಲ್ಲಾ]] ಅವರ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಆಕೆ [[ಸ್ತನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌|ಸ್ತನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಿಂದ]] ಬಳಲಿ ಅಘಾತಕಾರಿ ಅನುಭವದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು, ಮತ್ತು ಈ ಜೋಡಿಯು ೨೦೦೫ರಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಶ್ರುತಿ ಹಾಗೂ ಅಕ್ಷರರೊಂದಿಗೆ, ಗೌತಮಿಯ ಮದುವೆ ರದ್ದಾದ ಮಗಳು ಸುಬ್ಬಲಕ್ಷ್ಮಿ ಕೂಡಾ ಇವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="gaut">{{cite web|author=|year=2009|title=Gauthami is next to my Mom – Kamal Haasan|publisher=Indiaglitz.com|accessdate=2009-10-09|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/45544.html|archive-date=2010-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111090830/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/45544.html|url-status=dead}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == *ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್, [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ವಿಜೇತರು, [[ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗ|ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದ]] ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಬಿರುದಾಂಕಿತರು.<ref name="awards">{{cite web|author=|year=2007|title=The legend turns 53 |publisher=[[Zee]] News|accessdate=2009-06-30|url=http://www.zeenews.com/news405995.html}}</ref> ಅವರು ನಾಲ್ಕು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿರುವ ದಾಖಲೆ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಮೂರು ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಬಾಲನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. *ಅದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಹಾಸನ್ ಅವರು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಪಡೆದ ದಾಖಲೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ - ಐದು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ೨೦೦೦ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವಂತೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="awards"/> ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಇತರೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳೆಂದರೆ [[ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]], [[ನಂದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[ವಿಜಯ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]], ಇದರಲ್ಲಿ ''[[ದಶಾವತಾರಂ]]'' ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿವಿಧ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ೨೦೧೪ರ ಸಾಲಿನ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title =Padma Awards Announced |publisher=Press Information Bureau, Ministry of Home Affairs| url = http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364 |date=25 January, 2014|accessdate = 2014-01-26}}</ref> ==ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರವೇಶ== *ಕಮಲ್‌ ಹಾಸನ್‌ ಮಕ್ಕಳ್‌ ನೀದಿ ಮೈಯಂ(ಎಂಎನ್‌ಎಂ) ಎಂಬ ಪಕ್ಷವನ್ನು ೧೯-೧೨-೨೦೧೮ ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮದುರೆಯಲ್ಲಿ ೧೯ರ ಸಂಜೆ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಮಲ್‌ ಹಾಸನ್‌ ತಮ್ಮ ನೂತನ ಪಕ್ಷದ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿದರು. '''"ಮಕ್ಕಳ್‌ ನೀದಿ ಮೈಯಂ"''' '''"ಜನಕ್ಕಾಗಿ ನ್ಯಾಯ ಕೇಂದ್ರ"''' ಎನ್ನುವ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತದೆ. *ಅವರು, 2019ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.. ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವುದನ್ನು ಇದೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೃಢಪಡಿಸಿದರು. ತಾವು ‘ಸಮಾನ ಮನಸ್ಕ ಪಕ್ಷಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಕ್ತವಿರುವುದಾಗಿ ಪಕ್ಷದ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿ ಸಭೆಯ ನಂತರ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ೨೨-೧೨-೨೦೧೮ ರಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/national/will-definitely-contest-kamal-596371.html ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಖಚಿತ: ಕಮಲಹಾಸನ್‌;22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018]</ref><ref>[https://www.prajavani.net/news/article/2018/02/21/555537.html ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್‌ ಹೊಸ ಪಕ್ಷ ‘ಮಕ್ಕಳ್‌ ನೀದಿ ಮೈಯಂ’]</ref> == ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:90%" |- style="background:#B0C4DE" ! ವರ್ಷ ! ಸಿನಿಮಾ ! ಪಾತ್ರ ! ಭಾಷೆ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ೧೯೬೦ | ''[[ಕಲತ್ತೂರ್ ಕನ್ನಮ್ಮ]]'' | ಸೆಲ್ವಂ | [[ತಮಿಳು]] | '''ವಿಜೇತ''' : [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲನಟಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | ೧೯೭೫ | ''[[ಅಪೂರ್ವ ರಾಗಂಗಳ್]] '' | ಪ್ರಸನ್ನ | ತಮಿಳು | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | ೧೯೮೨ | ''[[ಮೂಂದ್ರಮ್ ಪಿರಾಯ್]]'' | ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ | ತಮಿಳು | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಉತ್ತಮ ನಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | ೧೯೮೩ | ''[[ಸಾಗರ ಸಂಗಮಂ]]'' | ಬಾಲಕೃಷ್ಣ | [[ತೆಲುಗು]] | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಉತ್ತಮ ತೆಲುಗು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<br />'''ವಿಜೇತ''' : [[ಉತ್ತಮ ನಟ ನಂದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | ೧೯೮೭ | ''[[ನಾಯಗನ್]]'' | [[ವೇಲು ನಾಯಕ್ಕರ್]] | ತಮಿಳು | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಉತ್ತಮ ನಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | ೧೯೮೮ | ''[[ಪುಷ್ಪಕ್]]'' | ಪುಷ್ಪಕ್ | [[ಮೂಕಿ]] | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಉತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | ೧೯೮೯ | '' [[ಅಪೂರ್ವ ಸಗೋಧರರ್ಗಳ್]]'' | ಸೆಧುಪತಿ,<br />ರಾಜ<br />ಅಪ್ಪು | ತಮಿಳು | ಮೂರು ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದು; ಒಬ್ಬ ಕುಬ್ಜ |- | ೧೯೯೨ | ''[[ಥೇವರ್ ಮಗನ್]]'' | ಶಕ್ತಿವೇಲು ಥೇವರ್ | ತಮಿಳು | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<br />ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ |- | ೧೯೯೬ | ''[[ಭಾರತೀಯರು]]'' | ಸೇನಾಪತಿ ಬೋಸ್,<br />ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ | ತಮಿಳು | ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ<br />'''ವಿಜೇತ''' : [[ಉತ್ತಮ ನಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<br />'''ವಿಜೇತ''' : [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಉತ್ತ್ಮ ತಮಿಳು ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] |- | rowspan="1"|೨೦೦೦ | ''[[ಹೇ ರಾಮ್‌]]'' | ಸಾಕೇತ್ ರಾಮ್ | ತಮಿಳು<br />[[ಹಿಂದಿ]] | '''ವಿಜೇತ''' : [[ಫಿಲ್ಮ್ ಫೇರ್ ಉತ್ತಮ ತಮಿಳು ನಟ ಅವಾರ್ಡ್]]<br />ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶನ - ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ |- | rowspan="1"| ೨೦೦೮ | ''[[ದಶಾವತಾರಮ್]]'' | ಹತ್ತು ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳು | ತಮಿಳು | ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ೧೦ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ <br />ಅಭಿನಯಿಸಿ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ರಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. |- | rowspan="1"| ೨೦೦೯ | ''[[ಉನ್ನೈಪೋಲ್ ಒರುವನ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಉನ್ನೈಪೋಲ್ ಒರುವನ್]]'', ''[[ಈನಾಡು]]'' | ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯ | ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು | ಈ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಲೇಖಕ ಹಾಗು ಸಂಗೀತಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನಕರ್ತ |- | rowspan="1"| ೨೦೧೩ | ''[[ವಿಶ್ವರೂಪಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)]]'' | ವಿಶ್ವನಾಥ್, ವಿಸಾಮ್ ಅಹ್ಮೆದ್ ಕಶ್ಮೀರಿ | ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ | ಈ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ದೇಶಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ, ನಾಯಕ. |} ==ಕಮಲ್‌ ಹಾಸನ್‌ ನಟಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು== {| class="wikitable sortable " |- ! scope="col"|ವರ್ಷ ! scope="col"|ಚಿತ್ರ ! scope="col"|ಪಾತ್ರ ! scope="col"|ಭಾಷೆ ! scope="col"|ನಿರ್ದೇಶಕ ! scope="col"|ವಿವರ |- | 1959 || ''ಕಲತ್ತೂರ್ ಕನ್ನಮ್ಮ'' || ಸೆಲ್ವಂ || [[ತಮಿಳು]] || [[A. Bhimsingh]] || |- | 1962 || ''Paarthal Pasi Theerum'' || Babu,<br />Kumar || [[ತಮಿಳು]] || [[A. Bhimsingh]] || |- | 1962 || ''Paadha Kannikkai'' || || ತಮಿಳು || [[K. Shankar]] || |- | 1962 || ''Kannum Kalarum'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[K. S. Sethumadhavan]] || |- | 1963 || ''Vanambadi'' || || ತಮಿಳು || [[G. R. Nathan]] || |- | 1963 || ''Anandha Jodhi'' || || ತಮಿಳು || [[V. N. Reddy]] || |- | 1970 || ''Maanavan'' || || ತಮಿಳು || [[M. A. Thirumugam]] || |- | 1971 || ''Nootrukku Nooru'' || || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1972 || ''Kurathi Magan'' || Hero's Friend || ತಮಿಳು || [[K. S. Gopalakrishnan]] || |- | 1973 || ''Arangetram'' || Thiagu || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1973 || ''Sollathaan Ninaikkiren'' || Kamal || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1974 || ''Paruva Kaalam'' || || ತಮಿಳು || [[Jos A.N. Fernando]] || |- | 1974 || ''Gumasthavin Magal'' || Zamindar|| ತಮಿಳು || [[A. P. Nagarajan]] || |- | 1974 || ''Naan Avanillai'' || || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1974 || ''Kanyakumari'' ||Sankaran || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[K. S. Sethumadhavan]] || |- | 1974 || ''Anbu Thangai'' ||[[Gautama Buddha]] || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1974 || ''Vishnu Vijayam'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[N. Sankaran Nair]] || |- | 1974 || ''Aval Oru Thodar Kathai'' || Prasad || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1974 || ''Panathukkaga'' || || ತಮಿಳು || [[M. S. Senthil]] || |- | 1975 || ''Cinema Paithiyam'' || Natarajan || ತಮಿಳು || [[Muktha V. Srinivasan]] || |- | 1975 || ''Pattampoochi'' || || ತಮಿಳು || [[A. S. Pragasam]] || |- | 1975 || ''Aayirathil Oruthi'' || || ತಮಿಳು || [[Avinashi Mani]] || |- | 1975 || ''Then Sindhudhe Vaanam'' || || ತಮಿಳು || [[R. A. Sankaran]] || |- | 1975 || ''Melnaattu Marumagal'' || Raja || ತಮಿಳು || [[A. P. Nagarajan]] || |- | 1975 || ''Thangathile Vairam'' || || ತಮಿಳು || [[K. Sornam]] || |- | 1975 || ''Pattikkaattu Raja'' || || ತಮಿಳು || [[K. Shanmugam]] || |- | 1975 || ''Gnan Ninne Premikkunnu'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[K. S. Gopalakrishnan]] || |- | 1975 || ''Maalai Sooda Vaa'' || || ತಮಿಳು || [[C. V. Rajendran]] || |- | 1975 || ''ಅಪೂರ್ವ ರಾಗಂಗಳ್'' || ಪ್ರಸನ್ನ || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1975 || ''[[Thiruvonam (film)|Thiruvonam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Sreekumaran Thampi]] || |- | 1975 || ''[[Mattoru Seetha]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[P. Bhaskaran]] || |- | 1975 || ''[[Raasaleela]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[N. Sankaran Nair]] || |- | 1975 || ''[[Andharangam]]'' || || ತಮಿಳು || [[Muktha V. Srinivasan]] || |- | 1976 || ''[[Appooppan]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[P. Bhaskaran]] || |- | 1976 || ''[[Agni Pushpam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Jeassy]] || |- | 1976 || ''[[Manmadha Leelai]]'' || Madhu || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1976 || ''[[Anthuleni Katha]]'' || Arun || [[ತೆಲುಗು]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1976 || ''[[Samassiya]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[K. Thankappan]] || |- | 1976 || ''[[Swimming Pool (1976 film)|Swimming Pool]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[J. Sasikumar]] || |- | 1976 || ''[[Aruthu]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || Ravi || |- | 1976 || ''[[Satyam (1976 film)|Satyam]]'' || || ತಮಿಳು || [[S. A. Kannan]] || |- | 1976 || ''[[Oru Oodhappu Kan Simittugiradhu]]'' || || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1976 || ''[[Unarchigal]]'' || Selvam || ತಮಿಳು || [[R. C. Sakthi]] || |- | 1976 || ''[[Kuttavum Sikshayum]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[M. Masthan]] || |- | 1976 || ''[[Kumaara Vijayam]]'' || || ತಮಿಳು || [[A. Jagannathan]] || |- | 1976 || ''[[Idhaya Malar]]'' || || ತಮಿಳು || [[Gemini Ganesan]] || |- | 1976 || ''[[Ponni (film)|Ponni]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Thoppil Bhasi]] || |- | 1976 || ''[[Nee Ente Lahari]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[P. G. Viswambharan]] || |- | 1976 || ''[[Moondru Mudichu]]'' || Balaji || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1976 || ''[[Mogam Muppadhu Varusham]]'' || || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1976 || ''[[Lalitha (film)|Lalitha]]'' || || ತಮಿಳು || [[Valampuri Somanathan]] || |- | 1977 || ''[[Aaina (1977 film)|Aaina]]'' || Prem Kapoor || [[ಹಿಂದಿ]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1977 || ''[[Uyarndhavargal]]'' || || ತಮಿಳು || [[T. N. Balu]] || |- | 1977 || ''[[Siva Thandavum]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[N. Sankaran Nair]] || |- | 1977 || ''[[Aasheervaadam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1977 || ''[[Avargal]]'' || Janardan/Johnny || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1977 || ''[[Madhuraswapnam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[M. Krishnan Nair (director)|M. Krishnan Nair]] || |- | 1977 || ''[[Sreedevi (1977 film)|Sreedevi]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[N. Sankaran Nair]] || |- | 1977 || ''[[Unnai Suttrum Ulagam]]'' || || ತಮಿಳು || [[G. Subramanya Reddiar]] || |- | 1977 || ''[[Kabita]]'' || Gopal || [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬಂಗಾಳಿ]] || [[Bharat Shamsher]] || |- | 1977 || ''[[Ashtamangalyam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[P. Gopikumar]] || |- | 1977 || ''[[Nirakudum]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[A. Bhimsingh]] || |- | 1977 || ''[[Ormakal Marikkumo]]'' || Chandrasekharan ||[[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[K. S. Sethumadhavan]] || |- | 1977 || ''[[16 Vayathinile]]'' || Chappani || ತಮಿಳು || [[P. Bharathiraja]] || |- | 1977 || ''[[Aadu Puli Aattam]]'' || Kamal || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1977 || ''[[Aanandham Paramaanandham]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1977 || ''[[Naam Pirandha Mann]]'' || || ತಮಿಳು || [[A. Vincent]] || |- | 1977 || ''[[ಕೋಕಿಲ]]'' || || [[ಕನ್ನಡ]] || [[Balu Mahendra]] || |- | 1977 || ''[[Satyavan Savithri]]'' || Sathyavan || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[P. G. Viswambharan]]|| |- | 1977 || ''[[Aadhya Paadam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Adoor Bhasi]] || |- | 1978 || ''[[Nizhal Nijamagiradhu]]'' || Sanjeevi || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1978 || ''[[Sakka Podu Podu Raja]]'' || || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1978 || ''[[Madanolsavam]]'' || Raju || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[N. Sankaran Nair]] || |- | 1978 || ''[[Kaathirunna Nimisham]]'' || Raju || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Baby (director)|Baby]] || |- | 1978 || ''[[Aval Viswasthayayirunnu]]'' || Anto || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Jeassy]] || |- | 1978 || ''[[Anumodhanam]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1978 || ''[[Maro Charitra (1978 film)|Maro Charitra]]'' || Balu || [[ತೆಲುಗು]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1978 || ''[[Ilamai Oonjaladukirathu]]'' || Prabhu || ತಮಿಳು || [[C. V. Sridhar]] || |- | 1978 || ''[[Sattam En Kaiyil]]'' || || ತಮಿಳು || [[T. N. Balu]] || |- | 1978 || ''[[Vayasu Pilichindi]]'' || || [[ತೆಲುಗು]] || [[C. V. Sridhar]] || |- | 1978 || ''[[Thappida Thala]]'' || || [[ಕನ್ನಡ]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1978 || ''[[Padakuthira]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[P. G Vasudevan]] || |- | 1978 || ''[[Vayanadhan Thamban]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[A. Vincent]] || |- | 1978 || ''[[Aval Appadithan]]'' || Arun || ತಮಿಳು || [[C. Rudhraiya]] || |- | 1978 || ''[[Sigappu Rojakal]]'' || Dileep || ತಮಿಳು || [[P. Bharathiraja]] || |- | 1978 || ''[[Manidharil Ithanai Nirangala]]'' || || ತಮಿಳು || [[R. C. Sakthi]] || |- | 1978 || ''[[Thappu Thalangal]]'' || || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1978 || ''[[Yaetta]]'' || Ramu || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1979 || ''[[Sommokadidhi Sokkadidhi]]'' || Rangadu/Shekar || [[ತೆಲುಗು]] || [[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || |- | 1979 || ''[[Sigappukkal Mookkuthi]]'' || || ತಮಿಳು || [[Valampuri Somanathan]] || |- | 1979 || ''[[Neeya (film)|Neeya]]'' || || ತಮಿಳು || [[Durai (director)|Durai]] || |- | 1979 || ''[[Allauddinum Albhutha Vilakkum]]'' || [[Aladdin|Alauddin]] || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1979 || ''[[Thaayillamal Naan Illai]]'' || Raja || ತಮಿಳು || [[R. Thyagarajan]] || |- | 1979 || ''[[Ninaithale Inikkum (1980 film)|Ninaithale Inikkum]]'' || Chandru || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1979 || ''[[Andamaina Anubhavam|Andhamaina Anubhavam]]'' || Chandru ||[[ತೆಲುಗು]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1979 || ''[[Allaudinaum Arputha Vilakkum]]'' || [[Aladdin|Alauddin]] || ತಮಿಳು || [[I. V. Sasi]] || |- | 1979 || ''[[Idi Katha Kaadu]]'' || || [[ತೆಲುಗು]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1979 || ''[[Nool Veli]]'' || || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1979 || ''[[Kalyanaraman (1979 film)|Kalyanaraman]]'' || Kalyanam,<br />Raman || ತಮಿಳು || [[G. N. Rangarajan]]|| |- | 1979 || ''[[Pasi (film)|Pasi]]'' || || ತಮಿಳು || [[Durai (director)|Durai]] || |- | 1979 || ''[[Guppedu Manasu]]'' || || [[ತೆಲುಗು]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1979 || ''[[Mangala Vaathiyam]]'' || || ತಮಿಳು || [[K. Shankar]] || |- | 1979 || ''[[Neela Malargal]]'' || || ತಮಿಳು || [[Krishnan Panju]] || |- | 1979 || ''[[Azhiyadha Kolangal]]'' || Gowrishankar || ತಮಿಳು || [[Balu Mahendra]] || |- | 1980 || ''[[Ullasa Paravaigal]]'' || Ravi || ತಮಿಳು || [[C. V. Rajendran]] || |- | 1980 || ''[[Guru (1980 film)|Guru]]'' || Guru || ತಮಿಳು || [[I. V. Sasi]] || |- | 1980 || ''[[Varumayin Niram Sigappu]]'' || Rangan || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1980 || ''[[ಮರಿಯಾ ಮೈ ಡಾರ್ಲಿಂಗ್]]'' || || [[ಕನ್ನಡ]] || [[Durai (director)|Durai]] || |- | 1980 || ''[[Maria, My Darling (1980 Tamil film)|Maria, My Darling]]'' || || [[ತಮಿಳು]] || [[Durai (director)|Durai]] || |- | 1980 || ''[[Saranam Ayyappa]]'' || || ತಮಿಳು || [[Dasarathan]] || |- | 1980 || ''[[Natchathiram]]'' || Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[Dasari Narayana Rao]] || |- | 1981 || ''[[Thillu Mullu (1981 film)|Thillu Mullu]]'' || Charu Haasan || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1981 || ''[[Aakali Rajyam]]'' || || [[ತೆಲುಗು]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1981 || ''[[Meendum Kokila]]'' || Manian || ತಮಿಳು || [[G. N. Rangarajan]] || |- | 1981 || ''[[Ram Lakshman]]'' || Ram || ತಮಿಳು || [[R. Thyagarajan]] || |- | 1981 || ''[[Raja Paarvai]]'' || Raghu || ತಮಿಳು || [[Singeetam Srinivasa Rao]] || |- | 1981 || ''[[Ek Duuje Ke Liye]]'' || Vasudeva || [[ಹಿಂದಿ]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1981 || ''[[Kadal Meengal]]'' || || ತಮಿಳು || [[G. N. Rangarajan]] || |- | 1981 || ''[[Savaal]]'' || P. P. Raja || ತಮಿಳು || [[R. Krishnamoorthy]] || |- | 1981 || ''[[Sankarlal]]'' || || ತಮಿಳು || [[T. N. Balu]] || |- | 1981 || ''[[Tick! Tick! Tick!]]'' || Dilip || ತಮಿಳು || [[P. Bharathiraja]] || |- | 1981 || ''[[Ellam Inbamayyam]]'' || Velu || ತಮಿಳು || [[G. N. Rangarajan]] || |- | 1982 || ''[[Vazhvey Maayam]]'' || Raja || ತಮಿಳು || [[R. Krishnamoorthy]] || |- | 1982 || ''[[Anthiveyilile Ponnu]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Radhakrishnan]] || |- | 1982 || ''ಮೂಂದ್ರಮ್ ಪಿರಾಯ್'' || ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ || ತಮಿಳು || [[Balu Mahendra]] || |- | 1982 || ''[[Ezham Rathiri]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Krishnakumar]] || |- | 1982 || ''[[Simla Special]]'' || Gopu || ತಮಿಳು || [[Muktha V. Srinivasan]] || |- | 1982 || ''[[ಸನಮ್ ತೇರಿ ಕಸಮ್]]'' (Sanam Teri Kasam) || Sunil Sharma || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Narendra Bedi]] || |- | 1982 || ''[[Dil Ka Sathi Dil]]'' || || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Shankaran Nair]] || |- | 1982 || ''[[Sagalakala Vallavan]]'' || Velu || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1982 || ''[[Rani Theni]]'' ||Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[G. N. Rangarajan]] || |- | 1982 || ''[[Yeh To Kamaal Ho Gaya]]'' || Ratan Chander,<br>Ajay Saxena || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Tatineni Rama Rao]] || |- | 1982 || ''[[Maattuvin Chattangale]]'' || || [[ಮಲಯಾಳಂ]] ||[[K. G. Rajasekharan]] || |- | 1982 || ''[[Pagadai Panirendu]]'' || || ತಮಿಳು || [[Dhamodharan. N]] || |- | 1982 || ''[[Agni Sakshi (1982 film)|Agni Sakshi]]'' || Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1983 || ''[[Zara Si Zindagi]]'' || Rakesh || [[ಹಿಂದಿ]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1983 || ''[[Uruvangal Maralam]]'' || Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[S. V. Ramanan]] || |- | 1983 || ''[[Sattam]]'' || Raja || ತಮಿಳು || [[K. Vijayan]] || |- | 1983 || ''ಸಾಗರ ಸಂಗಮಂ'' || ಬಾಲಕೃಷ್ಣ || [[ತೆಲುಗು]] || [[K. Viswanath]] || |- | 1983 || ''[[Sadma (film)|Sadma]]'' || Somu || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Balu Mahendra]] || |- | 1983 || ''[[Poikkal Kudhirai]]'' || Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1983 || ''[[ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಹೂವು]]'' || || [[ಕನ್ನಡ]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1983 || ''[[Thoongadhey Thambi Thoongadhey]]'' || Gopi, Vinod || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1984 || ''[[Yeh Desh]]'' || Mathur || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Tatineni Rama Rao]] || |- | 1984 || ''[[Ek Nai Paheli]]'' || Sandeep || [[ಹಿಂದಿ]] || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1984 || ''[[Yaadgar (1984 film)|Yaadgar]]'' || || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Rajkumar Kohli]] || |- | 1984 || ''[[Raaj Tilak (1984 film)|Raaj Tilak]]'' || Suraj || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Rajkumar Kohli]] || |- | 1984 || ''[[Enakkul Oruvan (1984 film)|Enakkul Oruvan]]'' || Madhan, Upendhra || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1984 || ''[[Karishma (1984 film)|Karishma]]'' || Sunny || [[ಹಿಂದಿ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1985 || ''[[Oru Kaidhiyin Diary]]'' || David, Shankar || ತಮಿಳು || [[P. Bharathiraja]] || |- | 1985 ||''[[Kaakki Sattai]]'' || Murali || ತಮಿಳು || [[Rajasekhar (director)|Rajasekhar]] || |- | 1985 ||''[[Andha Oru Nimidam]]'' || Kumar || ತಮಿಳು || [[Major Sundarrajan]] || |- | 1985 ||''[[Uyarndha Ullam]]'' || Anandh || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1985 ||''[[Saagar (1985 film)|Saagar]]'' || Raja || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Ramesh Sippy]] || |- | 1985 ||''[[Geraftaar]]'' || Kishan Kumar Khanna || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Prayag Raaj]] || |- | 1985 ||''[[Mangamma Sabadham]]'' || Ashok, <br/> father of Ashok|| ತಮಿಳು || [[K. Vijayan]] || |- | 1985 ||''[[Japanil Kalyanaraman]]'' || Kalyanam,<br/>Raman || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1985 || ''[[Dekha Pyar Tumhara]]'' || || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Virendra Sharma]] || |- | 1986 ||''[[Manakanakku]]'' || Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[R. C. Sakthi]] || |- | 1986 ||''[[Swathi Muthyam]]'' || Sivayya || [[ತೆಲುಗು]] || [[K. Viswanath]] || |- | 1986 ||''[[ಸೂರ್ಯೋದಯ (೧೯೮೬ರ ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸೂರ್ಯೋದಯ]]'' (Naanum Oru Thozhilali) || || [[ಕನ್ನಡ]] and (ತಮಿಳು) || [[C. V. Sridhar]] || |- | 1986 ||''[[Vikram (1986 Tamil film)|Vikram]]'' || Vikram || ತಮಿಳು || [[Rajasekhar (director)|Rajasekhar]] || |- | 1986 ||''[[Oka Radha Iddaru Krishnulu]]'' || Krishna || [[ತೆಲುಗು]] || [[A. Kodandarami Reddy]] || |- | 1986 ||''[[Punnagai Mannan]]'' || Sethu,<br/>Chaplin Chellappa ||ತಮಿಳು || [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] || |- | 1987 || ''[[Kadhal Parisu]]'' || Mohan || ತಮಿಳು || [[A. Jagannathan]] || |- | 1987 || ''[[Vrutham]]'' ||Balu || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[I. V. Sasi]] || |- | 1987 ||''[[Per Sollum Pillai]]'' || Ramu || ತಮಿಳು || [[S. P. Muthuraman]] || |- | 1987 || ''ನಾಯಗನ್'' || ವೇಲು ನಾಯಕ್ಕರ್ || ತಮಿಳು || [[Mani Ratnam]] || |- | 1987 || ''[[ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನ]]'' || Pushpak || [[ಕನ್ನಡ]] (Silent film) || [[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/did-you-know-/Pushpaka-Vimanam-was-Indias-first-silent-film/articleshow/34366731.cms|title=Pushpaka Vimanam was India's first silent film|accessdate=2014-11-06|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> |- | 1987 || ''[[Kadamai Kanniyam Kattupaadu]]'' || Kamal Haasan || ತಮಿಳು || [[Santhana Bharathi]] || |- | 1988 ||''[[Sathya (film)|Sathya]]'' || Sathyamurthy || ತಮಿಳು || [[Suresh Krissna]] || |- | 1988 ||''[[Daisy (1988 film)|Daisy]]'' || James || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Prathap Pothan]] || |- | 1988 ||''[[Soora Samhaaram]]'' || A. V. Pandiyan || ತಮಿಳು || [[Chitra Lakshmanan]] || |- | 1988 || ''[[Unnal Mudiyum Thambi]]'' || Udhayamoorthy || ತಮಿಳು || [[K. Balachander]] || |- | 1989 || ''ಅಪೂರ್ವ ಸಗೋಧರರ್ಗಳ್'' || ಸೆಧುಪತಿ,<br/>ರಾಜ,<br/>ಅಪ್ಪು || ತಮಿಳು || [[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || |- | 1989 || ''[[Vetri Vizha]]'' || Vetrivel || ತಮಿಳು || [[Prathap Pothan]] || |- | 1989 ||''[[Chanakyan (film)|Chanakyan]]'' || Johnson || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[T. K. Rajeev Kumar]] || |- | 1989 || ''[[Indrudu Chandrudu]]'' || G.K Rayudu,<br>Chandru || [[ತೆಲುಗು]] || [[Suresh Krissna]] || |- | 1990 || ''[[Michael Madana Kama Rajan]]'' || {{unbulleted list|Michael|Madhan|Kameshwaran|Raja}} || ತಮಿಳು || [[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || |- | 1991 ||''[[Guna (film)|Guna]]'' || Guna || ತಮಿಳು || [[Santhana Bharathi]] || |- | 1992 ||''[[Singaravelan]]'' || Singaravelan || ತಮಿಳು || [[R. V. Udayakumar]] || |- | 1992 || ''[[ದೇವರ್ ಮಗನ್]]'' || ಶಕ್ತಿವೇಲು ಥೇವರ್ || ತಮಿಳು || [[Bharathan]] || |- | 1993 || ''[[Maharasan]]'' || Vadivelu / Maharasan || ತಮಿಳು || [[G. N. Rangarajan]] || |- | 1993 || ''[[Kalaignan]]'' || Indrajith || ತಮಿಳು || [[G. B. Vijay]] || |- | 1994 || ''[[ಮಹಾನದಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮಹಾನದಿ]]'' || Krishnaswamy || ತಮಿಳು || [[Santhana Bharathi]] || |- | 1994 || ''[[Magalir Mattum]]'' || Boss || ತಮಿಳು || [[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || |- | 1994 || ''[[Nammavar]]'' || Selvam || ತಮಿಳು || [[K. S. Sethumadhavan]] || |- | 1995 || ''[[Sathi Leelavathi (1995 film)|Sathi Leelavathi]]'' || Shakthivel || ತಮಿಳು || [[Balu Mahendra]] || |- | 1995 || ''[[Subha Sankalpam]]'' || Dasu || [[ತೆಲುಗು]] || [[K. Viswanath]] || |- | 1995 || ''[[Kuruthipunal (film)|Kuruthipunal]]'' || Adhi Narayanan || ತಮಿಳು || [[P. C. Sreeram]] || |- | 1996 || ''[[ಇಂಡಿಯನ್(೧೯೯೬ ರ ಚಿತ್ರ)|ಇಂಡಿಯನ್]]'' || ಸೇನಾಪತಿ,<br/>ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ || ತಮಿಳು || [[S. Shankar]] || |- | 1996 || ''[[Avvai Shanmugi]]'' || Pandiyan,<br/>Avvai Shanmugi || ತಮಿಳು || [[K. S. Ravikumar]] || |- | 1997 || ''[[Chachi 420]]'' || Jaiprakash Paswan,<br/>Lakshmi Godbhole || [[ಹಿಂದಿ]] || [[Kamal Haasan]] || |- | 1998 || ''[[Kaathala Kaathala]]'' || Ramalingham || ತಮಿಳು || [[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || |- | rowspan="2"|2000 || rowspan="2"|''ಹೇ ರಾಮ್‌'' || rowspan="2"|ಸಾಕೇತ್ ರಾಮ್|| ತಮಿಳು || rowspan="2"| [[Kamal Haasan]] || |- | [[ಹಿಂದಿ]] || |- | 2000 || ''[[Thenali]]'' || Thenali Soman || ತಮಿಳು || [[K. S. Ravikumar]] || |- | 2001 ||''[[Aalavandhan]]'' || Vijay Kumar,<br/>Nandhu Kumar || ತಮಿಳು || [[Suresh Krissna]] || <ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2001/08/19/stories/09190704.htm|title=Music with a sixth sense&nbsp;— The Hindu|accessdate=2014-11-06|publisher=thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131113052/http://www.thehindu.com/2001/08/19/stories/09190704.htm|archive-date=2017-01-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kamal-haasan-inspired-director-quentin-tarantino/271787-71-180.html|title=Kamal Haasan inspired director Quentin Tarantino|accessdate=2014-11-06|publisher=ibnlive.in.com|archive-date=2012-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719225817/http://ibnlive.in.com/news/kamal-haasan-inspired-director-quentin-tarantino/271787-71-180.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2001 || ''[[Parthale Paravasam]]'' || Himself || ತಮಿಳು || [[K. Balachander]] || |- | 2002 ||''[[Pammal K. Sambandam]]'' || Pammal K. Sambandam || ತಮಿಳು || [[T. S. B. K. Moulee]] || |- | 2002 || ''[[Panchathanthiram]]'' || Ramachandra Moorthy || ತಮಿಳು || [[K. S. Ravikumar]] || |- | 2003 ||''[[Anbe Sivam]]'' || Nalla Sivam || ತಮಿಳು || [[Sundar. C]] || |- | 2003 || ''[[Nala Damayanthi]]'' || Himself || ತಮಿಳು || [[T. S. B. K. Moulee]] || |- | 2004 ||''[[Virumaandi]]'' || Virumaandi || ತಮಿಳು || [[Kamal Haasan]] || |- | 2004 || ''[[Vasool Raja MBBS]]'' || Rajaraman Venkatramanan || ತಮಿಳು || [[Saran (director)|Saran]] || |- | rowspan="2"|2005 || ''[[Mumbai Express]]'' || rowspan="2"|Avinashi || ತಮಿಳು || rowspan="2"|[[ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] || |- | ''[[Mumbai Xpress]]'' || Avinash || [[ಹಿಂದಿ]] || |- | 2005 || ''[[ರಾಮ ಶಾಮ ಭಾಮ]]'' || Shama || [[ಕನ್ನಡ]] || [[Ramesh Aravind]] || |- | 2006 ||''[[Vettaiyaadu Vilaiyaadu]]'' || Raghavan || ತಮಿಳು || [[Gautham Menon]] || |- | 2008 ||''ದಶಾವತಾರಮ್'' || Dr. Govindarajan Ramaswamy,<br/>Rangarajan Nambi,<br/>Christian Fletcher,<br/>Balram Naidu,<br/>Krishnaveni,<br/>Vincent Boovaragan,<br/>Khalifulla,<br/>Avatar Singh,<br/>Shinghen Narahsi,<br/>[[George W Bush|President George W. Bush]] || ತಮಿಳು || [[K. S. Ravikumar]] || |- | 2009 || ''[[ಉನ್ನೈಪೋಲ್ ಒರುವನ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಉನ್ನೈಪೋಲ್ ಒರುವನ್]]'' || rowspan="2"|ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯ || ತಮಿಳು || rowspan="2"|[[Chakri Toleti]] || |- | 2009 || ''ಈನಾಡು'' || ತೆಲುಗು || |- | 2010 || ''[[Four Friends (2010 film)|Four Friends]]'' || Himself || [[ಮಲಯಾಳಂ]] || [[Saji Surendran]] || Guest appearance |- | 2010 || ''[[Manmadhan Ambu]]'' || Major Raja Mannar || ತಮಿಳು || [[K. S. Ravikumar]] || |- |2013 || ''[[ವಿಶ್ವರೂಪಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ವಿಶ್ವರೂಪಂ]]''|| rowspan="2"|Wisam Ahmed Kashmiri aka Viswanath || ತಮಿಳು || rowspan="2"|[[Kamal Haasan]] || |- |2013 || ''Vishwaroop''|| [[ಹಿಂದಿ]] || |- |2015 || ''[[Uttama Villain]]'' || Uttaman/Manoranjan || ತಮಿಳು || [[Ramesh Aravind]] || |- |2015 || ''[[Papanasam (film)|Papanasam]]'' || Suyambulingam || ತಮಿಳು || [[Jeethu Joseph]] || |- |2015 || ''[[Thoongaa Vanam]]'' || rowspan="2"|C.K. Diwakar || ತಮಿಳು || rowspan="2"| [[Rajesh Selva|Rajesh M. Selva]] || |- |2015 || ''Cheekati Rajyam'' || [[ತೆಲುಗು]] || |- |2018 || ''ವಿಶ್ವರೂಪಂ II''|| rowspan="2"|Wisam Ahmed Kashmiri aka Viswanath || ತಮಿಳು || rowspan="2"|[[Kamal Haasan]] || |- |2018 || ''Vishwaroop II'' || [[ಹಿಂದಿ]] || |- |2021 || ''ಇಂಡಿಯನ್ 2''|| || ತಮಿಳು || || Pre-production |} == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{imdb name|0352032}} {{DEFAULTSORT:Haasan, Kamal}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು]] awuldet3en5paz6hlnhwgjhveve0vu0 ಒಕ್ಲಹೋಮ 0 23326 1430742 1381637 2026-09-30T01:09:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430742 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Oklahoma | Fullname = State of Oklahoma | Flag = Flag of Oklahoma.svg | Flaglink = [[Flag of Oklahoma|Flag]] | Seal = Seal of Oklahoma.svg | Former = Oklahoma Territory | Map = Map of USA OK.svg | Nickname = Sooner State | Motto = [[Labor omnia vincit]] ([[Latin language|Latin]]) | MottoEnglish = Labor conquers all things | Capital = [[Oklahoma City]] | OfficialLang = None | Demonym = Oklahoman; Okie (colloq.) | LargestCity = [[Oklahoma City]] | Governor = [[Brad Henry|C. Brad Henry]] (D) | Lieutenant Governor = [[Jari Askins]] (D) | Senators = [[James M. Inhofe]] (R)<br />[[Thomas A. Coburn]] (R) |Representative=4 Republicans, 1 Democrat | PostalAbbreviation = OK | AreaRank = 20th | TotalAreaUS = 69,898 | TotalArea = 181,195 | LandAreaUS = 68,735 | LandArea = 178,023 | WaterAreaUS = 1,231 | WaterArea = 3,173 | PCWater = 1.8 | Total GDP = $134,651,100 | Total GDP Rank = 29th | Per capita GDP = $34,243 | Per Capita GDP Rank = 42nd | PopRank = 28th | 2000Pop = 3,687,050 (2009 est.) | DensityRank = 36th | 2000DensityUS = 52.7 | 2000Density = 20.34 | AdmittanceOrder = 46th | AdmittanceDate = November 16, 1907 | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ1Where = all of the state (legally) | TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]] | TZ2Where = [[Kenton, Oklahoma|Kenton]] (informally) | Latitude = 33°37' N to 37° N | Longitude = 94° 26' W to 103° W | WidthUS = 230 | Width = 370 | LengthUS = 298 | Length = 480 | HighestPoint = [[Black Mesa (Oklahoma)|Black Mesa]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =2006-11-07| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 4,973 | HighestElev = 1,515 | MeanElevUS = 1,296 | MeanElev = 395 | LowestPoint = [[Little River (Red River)|Little River]]<ref name=usgs/> | LowestElevUS = 289 | LowestElev = 88 | ISOCode = US-OK | TradAbbreviation = Okla. | Website = www.ok.gov }} '''ಒಕ್ಲಹೋಮ''' ({{IPAc-en|en-us-Oklahoma.ogg|ˌ|oʊ|k|l|ə|ˈ|h|oʊ|m|ə}})<ref>{{cite web |publisher=Dictionary.com | accessdate=2007-08-10 | url=http://dictionary.reference.com/browse/Oklahoma| title=Oklahoma - Definitions from Dictionary.com}}</ref> ವು ಒಂದು [[ರಾಜ್ಯ]], ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾದ]] [[ದಕ್ಷಿಣ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶ|ದಕ್ಷಿಣ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ]]. 2009 ರಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 3,687,050 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದ್ದು, ಮತ್ತು 68,667 ಚದುರ ಮೈಲಿಗಳು (177,847 km2) ಭೂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವಿದ್ದು,<ref name="Oklahoma QuickFacts">{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State & County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | accessdate=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}</ref> [[28ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ|28ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ]] ಮತ್ತು [[20ನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯ|20ನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ]]. ಈ ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು [[ಚೋಕ್ಟಾ]] ಪದಗಳಿಂದ ಆಯ್ದು ಕೊಂಡಿದ್ದು, ''ಓಕ್ಲ'' ಮತ್ತು ''ಹುಮ್ಮಾ'' ಎಂದರೆ "ಕೆಂಪು ಜನ"<ref name="Oklahoma's Name" /> ಎಂದರ್ಥ ಮತ್ತು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಸಂಪ್ರಾದಾಯಿಕವಾಗಿ ''ದಿ [[ಸೂನರ್]] ರಾಜ್ಯ'' ವೆಂದು ಉಪನಾಮದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನವೆಂಬರ್ 16,1907 ರಲ್ಲಿ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಟೆರಿಟರಿ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] ಸೇರಿಕೊಂಡು, 46 ನೇ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಂಸ್ಧಾನವನ್ನು ಸೇರಿ ಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ''ಓಕ್ಲಹಾಮನ್ಸ್'' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು [[ಓಕ್ಲಹಾಮ ನಗರ|ಓಕ್ಲಹಾಮ ನಗರವು]] ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ. [[ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನಿಲ]], [[ತೈಲ]] ಮತ್ತು [[ಕೃಷಿ]] ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಅರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು ಏವಿಯೇಶನ್, ಶಕ್ತಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು [[ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು]] ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="Oklahoma's Economy 1" /> ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಇದರ [[ವಾರ್ಷಿಕ ತಲಾ ಆದಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ಮತ್ತು [[ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ]] ಮೊತ್ತ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಆಗ್ರಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pci" /><ref name="GDP" /> ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ಮತ್ತು [[ತುಲ್ಸಾ]] ನಗರಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಶೇಕಡಾ 60ರ ಸರಿಸುಮಾರು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಜನರು [[ಬೃಹತ್ ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ]] ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="metros">{{cite web | url= http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | accessdate=2007-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914155415/http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv|archivedate=2007-09-14}}</ref> ರಾಜ್ಯವು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದರ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು [[NCAA]] ಮತ್ತು [[NAIA]] ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಸಂಘಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಶಿಸಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣದ ಎರಡು ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳು ಅಮೇರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="top sports" /><ref name="OK Education 6" /> ಚಿಕ್ಕ ಬೆಟ್ಟಗಳು, [[ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು]] ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯವುಳ್ಳ ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ಸಮ ತಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶ|ಸಮ ತಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ]] ಮತ್ತು [[U.S.ನ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶ|U.S.ನ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ]]. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ[[ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹವಾಮಾನ|ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹವಾಮಾನವಿರುತ್ತದೆ]].<ref name="Oklahoma Terrain" /> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿಯವರು]], [[ಐರಿಶ್‌|ಐರಿಶ್‌ನವರು]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ|ಬ್ರಿಟಿಷರು]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೇರಿಕನ್]] ಪೂರ್ವಜರು ಇದ್ದು, ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿ, 25ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೇರಿಕನ್ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಡುವ ಜನ ಒಕ್ಲಹೋಮಾದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ.<ref name="languages" /> ಈ ಪ್ರದೇಶ ಕಂಡುಬರುವುದು ಅಮೇರಿಕಾದ ಮೂರು [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರದೇಶ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತು ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ [[ರಾಸು|ರಾಸುಗಳನ್ನು]] ಸಾಕಿದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ದಕ್ಷಿಣದವರು ಇಲ್ಲಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಮತ್ತು ಈ [[ಪ್ರದೇಶ|ಪ್ರದೇಶವನ್ನು]] ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೇರಿಕನ್ನರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರವು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿತ್ತು. ಈ ಭಾಗವು [[ಬೈಬಲ್ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥ|ಬೈಬಲ್ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥದ]] ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದು, [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ಇವಾಂಜಿಲಿಕಲ್]] ಇದರ ಭೋದನೆಯಲ್ಲಿ ಅತೀವ ನಂಬಿಕೆ ಇರುವುದರಿಂದ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಇದೊಂದು [[ಸಂಪ್ರದಾಯ ಬದ್ಧವಾದ]] ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮತದಾರರು ಬೇರೆಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳಿಗಿಂತ [[ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷ|ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ]] ನೊಂದಾಯಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.<ref name="voters" /> == ಪದಮೂಲ == ''ಒಕ್ಲಹೋಮ'' ಹೆಸರು [[ಚಾಕ್ಟೇವ್]] ಎಂಬ ಪದ ಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು ''ಓಕ್ಲ'', ''ಹೋಮ'' ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ''ಕೆಂಪು ಜನ'' ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾಕ್ಟೇವ್ ಚೀಫ್ ಅಲೆನ್ ರೈಟ್ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದು, 1866 ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಳಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನೆಡೆದ ಪೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಸಂದಾನ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಡೀ [[ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರದೇಶ|ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು]] ಇಂಡಿಯಾದ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದ. ''ಇಂಡಿಯನ್'', ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪದಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು, ''ಓಕ್ಲ ಹೋಮ'' ಚಾಕ್ಟೇವ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಧಳೀಯ ಆಮೇರಿಕನ್ ಜನಾಂಗವನ್ನು ಇಡಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುವ ಪದ ಸಮುಚ್ಚಯ. ನಂತರ ''ಒಕ್ಲಹೋಮ'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಡಿ ಫ್ಯಾಕ್ಟೊ ಆಗಿದ್ದು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಪ್ರದೇಶ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ]] ಬಂದಿತು. 1890 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿತು, ಇದಾದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಿಳಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref name="Oklahoma's Name">{{cite web| title = Chronicles of Oklahoma| first= Muriel | last=Wright | publisher = Oklahoma State University| month = June | year = 1936 | url = http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html | accessdate = 2007-07-31}}</ref><ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | title=Oklahoma State History and Information | work=A Look at Oklahoma | publisher=Oklahoma Department of Tourism and Recreation | accessdate=2006-06-07 | archive-date=2006-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716115959/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | last=Merserve | first=John | year=1941 | url=http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | title=Chief Allen Wright | work=Chronicles of Oklahoma | accessdate=2006-06-07 | archive-date=2013-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023025422/http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | url-status=dead }}</ref> == ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:Oklahoma.JPG|thumb|right|ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ಪ್ಯಾನ್‌ಹ್ಯಾಂಡಲ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳು ಅಭಿನಂದನಾ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿವೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು ಅಮೇರಿಕಾದ 20ನೆಯ-ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ 69,898 ಚದುರ ಮೈಲಿಗಳು (181,035&nbsp;km²), ಇದರಲ್ಲಿ 68,667 ಚದುರ ಮೈಲಿ (177847&nbsp;km²) ಭೂಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು 1,231 ಚದರ ಮೈಲಿ (3,188&nbsp;km²) ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| title = Land and Water Area of States, 2000| publisher = Information Please| year = 2000| url = http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html | accessdate = 2006-11-22}}</ref> ಇದು ಆರು [[ಸರಹದ್ದು ರಾಜ್ಯಗಳ|ಸರಹದ್ದು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಬಾಗಶಃ [[ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶ|ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು]] 48 [[ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ರಾಜ್ಯ|ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಬೌಗೋಳಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪೂರ್ವದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮಿಸ್ಸೌರಿ]], ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಕನ್ಸಾಸ್]], ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಕೊಲೊರಾಡೊ]], ದೂರದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೊ]], ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಇದ ಹಾಗೂ ಹತ್ತಿರದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಇರುತ್ತದೆ. === ಮೇಲ್ಮೈ ಲಕ್ಷಣ === ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ಸಮತಟ್ಟಾದ ಮೈದಾನಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ಕೊಲ್ಲಿ|ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ಕೊಲ್ಲಿಯ]] ನೀರಿನಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ <ref name="Geography Map">{{cite web | date=2003-04-17 | publisher=[[USGS]] | accessdate=2007-07-31 | url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | title=A Tapestry of Time and Terrain | archive-date=2006-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | url-status=dead }}</ref>[[ಒಜಾರಕ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ|ಒಜಾರಕ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ]] ಮಧ್ಯ ಕಂಡುಬರುವುದು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಗಡಿಯಿಂದ ಎತ್ತರದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಜಾರುತ್ತ ಆಗ್ನೇಯದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇವವಾದ ಭೂಮಿಯವರೆಗೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref name="The Geography of Oklahoma">{{cite web | date=2007-07-31 | publisher=Netstate | accessdate=2007-07-31 | url=http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm | title=The Geography of Oklahoma | archive-date=2013-06-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130621044339/http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="Topography of Oklahoma">{{cite web | year=2006 | publisher=geology.com | accessdate=2007-08-01 | url=http://geology.com/state-map/oklahoma.shtml | title=Oklahoma State Map Collection}}</ref> ಇದರ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಅಂಶಗಳು ಇದೇ ರೀತಿಯಾದ ಒಲಾನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಮೆಸ]] ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ 4,973 ಅಡಿ (1,516&nbsp;m)ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಇದು ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಭಾಗದ ಮೂಲೆ|ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಭಾಗದ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ]] ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದ ( ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ) ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಧಾನವೆಂದರೆ, ಸಣ್ಣ ನದಿಯ (Little river) ಹತ್ತಿರ ಅದರೆ ದೂರ ಅಗ್ನೇಯ ಗಡಿ [[ಇಡಾಬೆಲ್, OK]] ಪಟ್ಟಣಗಳ ಬಳಿ ಇದು 289 ಅಡಿ (88 ಮೀ)ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆ ಇದೆ.<ref name="The Climate of Oklahoma">{{cite web | date=2003-01-01 | first=Derek |last=Arndt| publisher=Oklahoma Climatological Survey| accessdate=2007-07-31 | url=http://cig.mesonet.org/climateatlas/doc60.html | title=The Climate of Oklahoma}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Wichita Canyon.jpg|thumb|left|ವಿಚಿತಾ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಿದಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿ ಕಾರ್ವೆಸ್.]] ಬಹುಮುಖಿ ಭೌಗೋಳಿಕ 4 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಒಂದನೆಯದಾಗಿದೆ. ಇದು 10 ಜೀವಿ [[ಪರಿಸರ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 11 ಅದರ ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ ಇದರ ಚದುರ ಮೈಲಿಗಳ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇತರ ಬೇರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.<ref name="Oklahoma Terrain">{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://www.travelok.com/atv/index.asp | title=Oklahoma, All Terrain Vacation | work=TravelOK | publisher=TravelOK.com | accessdate=2006-07-15 | archive-date=2006-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060709205916/http://travelok.com/atv/index.asp | url-status=dead }}</ref> ಇದರ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಬಹುಮುಖೀ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು: ಪೂರ್ವ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಎಂಟು ಜೀವಿ ಪರಿಸರ ವಲಯಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವು ಮೂರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Oklahoma Terrain" /> [[ಚಿತ್ರ:Talimenavista1.jpg|thumb|ಔಚಿತಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಆಗ್ನೇಯಭಾಗವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿವೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮವು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಔಚಿತ ಪರ್ವತಗಳು]], [[ಅರ್ಬುಕಲ್ ಪರ್ವತಗಳು]], [[ವಿಚಿತ ಪರ್ವತಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಓಜಾರ್ಕ್ ಪರ್ವತಗಳು]].<ref name="The Geography of Oklahoma" /> [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಒಳ ಮಲನಾಡು ಪ್ರದೇಶ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಒಳ ಮಲನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳೊಳಗಿರುವ]], ಓಜಾಕ್ ಮತ್ತು ಔಚಿತ ಪರ್ವತಗಳು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಮುಖವಾದ [[ರಾಕಿ ಪರ್ವತಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಅಪಲಾಚಿಯನ್]] ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ಪರ್ವತಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web | date=2007-03-07 | url=http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | title=Managing Upland Forests of the Midsouth | publisher=USD Forest Service | accessdate=2007-07-31 | archive-date=2008-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080622180232/http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | url-status=dead }}</ref> [[ಫ್ಲಿಂಟ್ ಗುಡ್ಡಗಳ]] ಒಂದು ಭಾಗವು, ಉತ್ತರ ಮಧ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಈಶಾನ್ಯ ಮೂಲೆಯವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಇಲಾಖೆಯು [[ಕಾವನಲ್ ಗುಡ್ಡ|ಕಾವನಲ್ ಗುಡ್ಡವನ್ನು]] ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗುಡ್ಡಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ. ಇದು 1999(609&nbsp;m) ಎತ್ತರ ಇದ್ದು ಅಂತಹ ಗುಡ್ಡದ ಎತ್ತರಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಅಡಿ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ.<ref name="TravelOK">{{cite web | year=2007 | url=http://www.travelok.com/about/index.asp | title=About Oklahoma | publisher=TravelOK.com | accessdate=2006-07-10 | archive-date=2006-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060707070748/http://www.travelok.com/about/index.asp | url-status=dead }}</ref> ರಾಜ್ಯದ [[ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗ|ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ]] [[ಅರೆ ಆರ್ದ್ರ]], [[ಎತ್ತರವಾದ ಮೈದಾನ|ಎತ್ತರವಾದ ಮೈದಾನಗಳಲ್ಲಿ]] ಕೆಲವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅರಣ್ಯಗಳಿವೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಇಳಿಜಾರು ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿದ್ದು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಪಾತಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಷುದ್ರ|ಕ್ಷುದ್ರವಾದ]] ಗುಡ್ಡದ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿವೆ ಉದಾ: ಗ್ಲಾಸ್ ಪರ್ವತಗಳು [[ನೈರುತ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮ|ನೈರುತ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ]] ಭಾಗಶಃ ಮೈದಾನಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ [[ಆಂಟೆಲೋಪ್ ಗುಡ್ಡಗಳು]] ಮತ್ತು [[ವಿಚಿತಾ ಪರ್ವತ|ವಿಚಿತಾ ಪರ್ವತಗಳಂತರ]] ಸಣ್ಣಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ [[ಮಧ್ಯಭಾಗ|ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ]] ಸಂಕ್ರಮಣ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶಗಳು ಇದೆ. ಓಜಾರಕ್ ಮತ್ತು ಔಚಿತ ಪರ್ವತಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ರಾಜ್ಯದ ಮೂರನೇ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲಾ ಎತ್ತರವನ್ನು ಏರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="Topography of Oklahoma" /><ref name="forests 1" /> 500 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಾನಾ ಹೆಸರುಗಳ ಹಿನ್ನೀರು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಜಲಮಾರ್ಗ ಹೊಂದಿದೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ 200 ಸರೋವರಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ರಾಜ್ಯವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೃತಕ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="TravelOK" /> ರಾಜ್ಯದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶವು ಎರಡು ಮುಖ್ಯವಾದ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿದೆ. [[ಕೆಂಪು]] ಮತ್ತು [[ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್]] ನದಿಗಳದ್ದು, ಲೀ ಮತ್ತು ಕಿರುನದಿಗಳು ಸಹ ಗಮನೀಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="forests 1" /> === ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ವೈವಿಧ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:Tallgrass Prairie Nature Preserve in Osage County.jpg|thumb|right|ರಾಜ್ಯದ ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಮೇರಿಕಾದ ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ 24% ನಷ್ಟು ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯರಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ಗಿಡ್ಡಹುಲ್ಲು, ಮಿಶ್ರಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು [[ಎತ್ತರದ ಹುಲ್ಲುನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರಯರಿ|ಎತ್ತರದ ಹುಲ್ಲುನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರಯರಿಗಳಿಂದಾಗಿವೆ]], ವಿಶಾಲವಾದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಧೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗಗಳು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಮೂಲ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು [[ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] ಸ್ಧಾನ ಪಲ್ಲಟಗೊಳಿಸಿವೆ.<ref name="ecology" /> ಮಳೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಗಿಡ್ಡಹುಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯರಿ ಮತ್ತು [[ಪೊದೆಗಳ ಪ್ರದೇಶ|ಪೊದೆಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] ಮುಖ್ಯವಾದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಧೆಯಾಗಿವೆ. ಪ್ಯಾನ್ ಹ್ಯಾಂಡಲ್ ಪ್ರದೇಶದ ದೂರ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೀರು ಹಾಗೂ ನದಿಗಳ ಬಳಿ [[ಪಿನ್ಯಾನ್ ಪೈನ್]], ಕೆಂಪು ಸಿಡಾರ್, [[ಜ್ಯೂನಿಪರ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಂಡಿರೋಸ ಪೈನ್]] ಮರಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.<ref name="ecology" /> ರಾಜ್ಯದ ಅಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಜೌಗುಪ್ರದೇಶಗಳು]], [[ಸೈಪ್ರೆಸ್]] ಅಡವಿಗಳು, [[ಗಿಡ್ಡಎಲೆಯ ಪೈನ್]], [[ಲೋಬಾಲಿ ಪೈನ್]],ಮತ್ತು ಪರ್ಣಪಾತಿ ಕಾಡುಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. [[ಈಶಾನ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಭಾಗ|ಈಶಾನ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ]] [[ಪೋಸ್ಟ್ ಓಕ್]], [[ಎಲ್ಮ್]], ಬಿಳಿಯಸಿಡಾರ್, ತುಜಾ ಮತ್ತು [[ಪೈನ್]] ಅರಣ್ಯಗಳಿವೆ.<ref name="forests 1">{{cite web | year=2003|url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/3-inbrief.pdf| title=Oklahoma in Brief | publisher=State of Oklahoma | format=pdf|accessdate=2007-08-04 }}</ref><ref name="ecology" /><ref name="OK forests">{{cite web | url=http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | title=Oklahoma Ecoregional Maps | publisher=Oklahoma Department of Agriculture | accessdate=2007-08-02 | archive-date=2007-08-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | url-status=dead }}</ref> [[ಬಿಳಿಬಾಲದ ಜಿಂಕೆಗಳು]], [[ಕಯೋಟಿ]] ಚಿಕ್ಕತೋಳಗಳು, [[ಕಾಡುಬೆಕ್ಕುಗಳು]], [[ಎಲ್ಕ್]] ಸಾರಂಗಗಳು, ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಾದ [[ಗವಜಿಗ]], [[ಪಾರಿವಾಳ]], [[ಹಾಡು ಹಕ್ಕಿಗಳು]], [[ಬೋಳು ಹದ್ದುಗಳು]], [[ಕೆಂಪು ಬಾಲದ ಗಿಡುಗಗಳು]] ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ [[ಜೀವಂಜೀವ]] ಹಕ್ಕಿಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಜೀವ ಸಂಕುಲಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರಯರಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಧೆಯಲ್ಲಿ[[ಅಮೇರಿಕೆಯ ಕಾಡೆಮ್ಮೆ|ಅಮೇರಿಕೆಯ ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು]], [[ಪ್ರಯರಿ ಕೋಳಿಗಳು]], [[ಬಿಲಕರಡಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಚಿಪ್ಪುಗವಚಿಗಳು]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಪ್ಯಾನ್ ಹ್ಯಾಂಡರ್ ನ ಗಿಡ್ಡಹುಲ್ಲುನ ಪ್ರಯರಿಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಪ್ರಯರಿ ನಾಯಿಗಳು]] ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮದ, ಪ್ರಯರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿನಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುವ [[ಕ್ರಾಸ್ ಟಿಂಬರ್ಸ್]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 351 [[ಕಶೇರುಕ ಪ್ರಭೇಧಗಳು]] ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಔಚಿತ ಪರ್ವತಗಳು, [[ಕಪ್ಪು ಕರಡಿ]], [[ಕೆಂಪು ನರಿ]], [[ಬೂದು ನರಿ]], [[ನೀರು ನಾಯಿ|ನೀರು ನಾಯಿಯ]] ಹಿಂಡುಗಳು ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದು ಇವು 328 ಕಶೇರುಕ ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಭೇಧಗಳೊಡನೆ ಆಗ್ನೇಯ ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನೇಯಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ [[ಅಮೇರಿಕಾದ ಅಲಿಗೇಟರ್]] ಮೊಸಳೆಗಳೂ ಸಹ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="ecology">{{cite web | year=2005|url=http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| title=A Look at Oklahoma: A Student's Guide | publisher=State of Oklahoma | format=pdf|accessdate=2007-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040610224443/http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf|archivedate=2004-06-10}}</ref> === ರಕ್ಷಿತ ನೆಲಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Gloss Mountains.jpg|thumb|right|ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ರಾಜ್ಯದ ಪಾರ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಈ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಇದೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮ 50 [[ರಾಜ್ಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು]],<ref>{{cite web |year=2004|publisher=Oklahoma Parks Department | accessdate=2007-08-02 | url=http://www.oklahomaparks.com/index.asp| title=Oklahoma State Parks}}</ref> ಆರು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು]] ಅಥಮ ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಎರಡು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಕ್ಷಿತ ಅರಣ್ಯಗಳು]] ಅಥವಾ ವಿಶಾಲ [[ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು]],<ref name="Oklahoma national parks">{{cite web |year=2007|publisher=National Park Service | accessdate=2007-08-02 | url=http://home.nps.gov/applications/parksearch/state.cfm?st=ok| title=Oklahoma National Park Guide}}</ref> ಮತ್ತು ಒಂದು ವನ್ಯಜೀವಿ ರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವಲಯಗಳ ಒಂದು ಸರಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |date=2005-05-01|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]] | accessdate=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/recreation/map/state_list.shtml#Oklahoma| title=National Forests}}</ref> ರಾಜ್ಯದ 10 ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆಗಳ ( 40000&nbsp;km²) ಅರಣ್ಯದ ಹಾಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ<ref name="OK forests" /> ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತಿ ಪುರಾತನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅರಣ್ಯವಾದ [[ಔಚಿತಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅರಣ್ಯ|ಔಚಿತಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅರಣ್ಯದ]] ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ 6% ಪ್ರದೇಶ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |date=2005-05-10|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]]| accessdate=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r8/ouachita/about/| title=Ouachita National Forest}}</ref> 39000 ಎಕರೆಗಳ ( 150&nbsp;km²) ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ [[ಟಾಲ್ ಗ್ರಾಸ್ ಪ್ರಯರಿ ಪ್ರಿಸರ್ವ್]] ಉತ್ತರ ಮಧ್ಯೆ ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ [[ಉದ್ದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪ್ರಯರಿ]] ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದೆ 14 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಈ [[ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಧೆ|ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಧೆಯ]] ಶೇ 10 ರಷ್ಟಿನ ಮಾತ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| title=Tallgrass Prairie Preserve| publisher=The Nature Conservatory| accessdate=2007-07-31| archive-date=2011-02-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20110223051941/http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| url-status=dead}}</ref> ಇದರೊಂದಿಗೆ ಒಕ್ಲಹೋಮದ ನೈರುತ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬ್ಲಾಕ್ ಕೆಟಲ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು]] 31,300 ಎಕರೆ (127&nbsp;km²) ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |date=2007-07-24|publisher=USDA Forest Service| accessdate=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r3/cibola/districts/black.shtml| title=Black Kettle National Grassland}}</ref> ರಾಜ್ಯದ [[ವಿಚಿತಾ ಪರ್ವತ ವನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ ಆಶ್ರಯ ತಾಣ]] ದೇಶದ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ ಆಶ್ರಯ ತಾಣ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ ಆಶ್ರಯ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| accessdate=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| title=Refuge Locator Map - Oklahoma| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSX5pr2?url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| url-status=dead}}</ref> ಇದು 59,020 ಎಕರೆ (238.8&nbsp;km²) ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದ್ದು 1901 ರಂದು ಸ್ಧಾಪನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| accessdate=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| title=Wichita Mountains Wildlife Refuge| archive-date=2013-03-29| archive-url=https://web.archive.org/web/20130329072638/http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| url-status=dead}}</ref> ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಉದ್ಯಾನ ಅಥವಾ ಮನರಂಜನಾ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ಚಿಕಿಸಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನರಂಜನಾ ಪ್ರದೇಶ]] ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು 9898.63 ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ( 18&nbsp;km²) ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಉಳಿದ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ ರಕ್ಷಿತ ಧಾಮಗಳು: [[ಸಾಂಟಾಫೆ]] ಮತ್ತು [[ಕಣ್ಣೀರ ಹಾದಿ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾದಿಗಳು, [[ಫೋರ್ಟ್ ಸ್ಮಿತ್]], [[ವಿಸಿತ ರಣರಂಗ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳು ಮತ್ತು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳಾಗಿವೆ]].<ref name="Oklahoma national parks" /> === ವಾಯುಗುಣ === [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ]] ಮತ್ತು ಅಗಾಗ ಅತಿ [[ಉಷ್ಣತೆ]] ಮತ್ತು ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಇದು ಯೂರೋಪಿನ ಹವಾಮಾನದ ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Climate of OK" /> ರಾಜ್ಯದ ಬಹುಭಾಗವು [[ಸುಂಟರಗಾಳಿ ಓಣಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ, ಅಗಾಗ ಶೀತ ಮತ್ತು ಬೆಚ್ಚನೆಯ ಮಾರುತಗಳ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ಅತಿ [[ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹವಾಮಾನ|ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹವಾಮಾನವಿರುತ್ತದೆ]].<ref name="The Climate of Oklahoma" /> ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಂದರೆ 54 [[ಸುಂಟರಗಾಳಿಗಳು]] ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Annual average number of tornadoes">{{cite web | publisher=NOAA National Climatic Data Center | accessdate=2006-10-24 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/severeweather/tornadoes.html | title=Tornado Climatology}}</ref> ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ಮಾರುತಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮಧ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಹವಾಮಾನದ ಮಾದರಿ. ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="The Climate of Oklahoma" /> [[ಚಿತ್ರ:Lightning over Tulsa cropped.jpg|thumb|ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಹವಾಮಾನವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಚಂಡಮಾರುತ ಸಂಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ತೇವ ಪೂರಿತ ಉಪ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನ]] (ಕೊಪ್ಪನ್ ''Cfa'' ) [[ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಕೊಲ್ಲಿ|ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಿಂದ]] ತೇವಾಂಶವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮುಂದುವರೆದಂತೆ [[ಅರೆ ಆರ್ದ್ರ]] ಹವಾಮಾನವಾಗಿ (ಕೊಪ್ಪನ್ ''BSk'' ) ಪ್ಯಾನ್‌ಹ್ಯಾಂಡಲ್‌ನ ಎತ್ತರದ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಆರ್ದ್ರತೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗದ [[ಲಾಟನ್]] ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Climate of OK" /> ಮೋಡವಾಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ತಾಪಮಾನ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನೇಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ತಾಪಮಾನ 62 [[°F]]17&nbsp;[[°C]]) ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ ಪ್ರಮಾಣ ೫೬ ಇಂಚು ಆದರೆ ಪ್ಯಾನ್ ಹ್ಯಾಂಡಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 58&nbsp;°F (14&nbsp;°C) ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ ೧೭ ಇಂಚು ಒಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="The Climate of Oklahoma" /> ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆಗಾಗ 100&nbsp;°F (38&nbsp;°C)ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾನ ಅಥವಾ 0&nbsp;°F (180 oC) ಹಿಮಪಾತವು ಸರಾಸರಿ ೪ ಇಂಚು ಕಡಿಮೆ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ೨೦ ಇಂಚಿನ ಮೇಲೆ [[ಕೋಲರೇಡೂ]] ಗಡಿಯ ಪ್ಯಾನ್ ಹ್ಯಾಂಡಲ್ ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="The Climate of Oklahoma" /> [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹವಾಮಾನ ಸೇವೆ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹವಾಮಾನ ಸೇವೆಯ]] [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಿರುಗಾಳಿ ಮುನ್ಸೂಚನಾ ಕೇಂದ್ರ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಿರುಗಾಳಿ ಮುನ್ಸೂಚನಾ ಕೇಂದ್ರವು]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ [[ನಾರ್ಮನ್]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಧಾಪನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | first=Chris|last=Novy|publisher=[[NOAA]] | accessdate=2007-08-01 | url=http://www.spc.noaa.gov/misc/about.html| title=SPC and its Products}}</ref> {| class="wikitable sortable " style="margin: 1em auto 1em auto" "text-align:center;font-size:90%;" | | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E5AFAA;"|'''ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳ ತಾಪಮಾನಗಳು''' |- style="background: #E5AFAA;text-align:center;" ! ನಗರ ! ಜನ ! ಫೆಬ್ರ. ! ಮಾ ! ಏಪ್ರಿ. ! ಮೇ ! ಜೂನ್. ! ಜುಲೈ. ! ಆಗ. ! ಸೆಪ್ಟ್. ! ಅಕ್ಟೋ. ! ನವೆಂ. ! ಡಿಸೆಂ. |- style="background: #F8F3CA;text-align:center;" ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" | Oklahoma City | 47/26 | 54/31 | 62/39 | 71/48 | 79/58 | 87/66 | 93/71 | 92/70 | 84/62 | 73/51 | 60/38 | 50/29 |- style="background: #C5DFE1;text-align:center;" ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" | Tulsa | 46/26 | 53/31 | 62/40 | 72/50 | 80/59 | 88/68 | 94/73 | 93/71 | 84/63 | 74/51 | 60/39 | 50/30 |- style="background: #F8F3CA;text-align:center;" ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" | Lawton | 50/26 | 56/31 | 65/40 | 73/49 | 82/59 | 90/68 | 96/73 | 95/71 | 86/63 | 76/51 | 62/39 | 52/30 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA | ''Average high/low temperatures in '' °F''<ref>{{cite web |year=2007|publisher=UStravelweather.com | accessdate=2007-08-02 | url=http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| title=Oklahoma Weather And Climate}}</ref><ref>{{cite web| publisher=MSN Weather| accessdate=2007-08-13| url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:USOK0307| title=Weather Averages: Lawton, Oklahoma| archive-date=2013-06-18| archive-url=https://www.webcitation.org/6HTcoBDZo?url=http://local.msn.com/weather.aspx?eid=18237| url-status=dead}}</ref>'' |} == ಇತಿಹಾಸ == ಕಳೆದ [[ಹಿಮ ಯುಗ|ಹಿಮ ಯುಗದಷ್ಟು]]<ref>{{cite web | url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1980/2/80.02.07.x.html| first=Valerie|last=Palino|title= Early Man in North America: The Known to the Unknown| publisher= Yale-New Haven Teachers Institute | accessdate=2007-08-01}}</ref> ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಜನರು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ಶಾಶ್ವತ ನಿವಾಸಿಗರು 850-1450 AD ಮಧ್ಯ, ಅರಕಾನ್ಸಸ್ ಗಡಿಯ ಬಳಿ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವ [[ಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿಯಂತಹ ರಚನೆ|ಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿಯಂತಹ ರಚನೆಗಳಿರುವ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ನೆಲಸಿದರು.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| title=The Historic Spiro Mounds| publisher=Spiro Area Chamber of Commerce| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/PreHIn.htm|title= Prehistory of Oklahoma| publisher= rootsweb| accessdate=2007-08-01}}</ref> 1541 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಪೇಯಿನ್ ದೇಶದ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ವಾಸ್ಕ್ವೆಜ್ ದಿ ಕೋರೆನಾಡೋ]] ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲಕ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದನು,<ref name="OK History">{{cite web| url=http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| title=Oklahoma's History| publisher=Government of Oklahoma| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-07-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20070726075125/http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ ಫ್ರಾನ್ಸಿನ ಅನ್ವೇಷಕರು 1700ರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಮ್ಮದೆಂದು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದರು<ref>{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/FrSPEX.htm|title= French and Spanish Explorations| publisher= rootsweb| accessdate=2007-08-01}}</ref> ಮತ್ತು 1803 ರ ವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಫ್ರೆಂಚರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿತ್ತು ಆನಂತರ ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದ ಎಲ್ಲಾ ಫ್ರೆಂಚರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ಲೂಸಿಯಾನಾ ಖರೀದಿ|ಲೂಸಿಯಾನಾ ಖರೀದಿಯಲ್ಲಿ]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನವು ಖರೀದಿಸಿತ್ತು.<ref name="OK History" /> [[ಚಿತ್ರ:Cowboy 1872.jpg|thumb|right|160px|19ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದನಗಾಹಿಗಳು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ದನಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋದರು.]] 19 ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಆಮೇರಿಕದ ಎಲ್ಲಾ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಆಮೇರಿಕರನ್ನು ಅವರ ಪೂರ್ವಿಕರ ತಾಯ್ನಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ ಈಗಿನ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ರವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಜನಾಂಗ ಉಚ್ಛಾಟನೆಯನ್ನು ಲೆಸ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾರ್ಡ್ ಸಂಘಟಿಸಿದನು.<ref>{{cite web|url=http://www.sightseeingreview.com/sightseeingwesternoklahoma.php|title=Oklahoma's History|publisher=Government of Oklahoma|accessdate=2007-11-01|archive-date=2009-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212140553/http://www.sightseeingreview.com/sightseeingwesternoklahoma.php|url-status=dead}}</ref> ದಕ್ಷಿಣದ "[[ಐದು ನಾಗರೀಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗ]]" ಗಳು ಅತಿಮುಖ್ಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು ಅಮೇರಿಕದ ಉಚ್ಛಾಟನಾ ನೀತಿಯಂತೆ ಹೊರ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವು. ಈ ದುರಾಚಾರವನ್ನು [[ಕಣ್ಣೀರ ಹಾದಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದು 1831 ರಲ್ಲಿ ಚಾಕ್ಟೇವ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ಓಸೇಜ್]] ಮತ್ತು [[ಕ್ವಪಾ]] ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ಆಗಲೇ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು [[ಚಾಕ್ಟಾ ರಾಜ್ಯ|ಚಾಕ್ಟಾ ರಾಜ್ಯವೆಂದು]] ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕದ ನೀತಿ ಬದಲಾಗಿ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಪುನರ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಇತರ ಆಮೇರಿಕಾದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇದರಲ್ಲೇ ಬರುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1890 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 30 ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಆಮೇರಿಕನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಈ ನೆಲದ ಮೇಲೆ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] ಅಥವಾ ಇಂಡಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref> {{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~cherokee/1890map.html | title= 1890 Indian Territory Map | publisher= RootsWeb | accessdate=2009-05-06 }} </ref> 1866 ಮತ್ತು 1899ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ,<ref name="OK History" /> ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನ ದನಗಾವಲುಗಳು ಪೂರ್ವದ ನಗರಗಳ ಆಹಾರದ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹೆಣಗಿದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಕನ್ಸಾಸ್ ನ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಗಣಿ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಲು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದವು. [[ಜಾನುವಾರು ಜಾಡುಗಳು]] ಮತ್ತು ದನಗಾವಲುಗಳು, [[ದನಗಾಹಿಗಳು]] ತಮ್ಮ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತರದ ಸಾಗಿಸಿದರು ಅಥವಾ ಕಾಯ್ದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರಿಂದ ಜಾನುವಾರು ಜಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ದನಗಾವಲುಗಳು ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದವು.<ref name="OK History" /> 1881ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಜಾನುವಾರು ಜಾಡುಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಸರಹದ್ದುಗಳಮೂಲಕ ಪಯಣಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web| url=http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| title=Map of Cattle Drives in 1881| publisher=Lectricbooks| accessdate=2007-08-01| archive-date=2010-08-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20100815014844/http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| url-status=dead}}</ref> ಬಿಳಿಯ ವಲಸಿಗರು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಸರಹದ್ದುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಸತೊಡಗಿದಾಗ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಸರ್ಕಾರವು 1887 ರಲ್ಲಿ [[ಡಾವೆಸ್ ಕಾಯ್ದೆ]] ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರತಿ ಬುಡಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅವರ ಸಂಸಾರಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಭೂಮಿ ಒಡೆತನವನ್ನು ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿತು ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರಿಂದ ಕಸಿದು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರ ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿತು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಒಡೆತನದ ಅವರ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ವಲಸಿಗರಿಗೂ ಮತ್ತು ರೈಲ್ ರೋಡ್ ಕಂಪನಿಗೆ ಮಾರಲಾಯ್ತು.<ref>{{cite web | first=Robert|last=Hamilton|url=http://itech.fgcu.edu/&/issues/vol3/issue1/united.htm|title= United States and Native American Relations | publisher= Florida Gulf Coast University| accessdate=2007-08-01}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Farmer walking in dust storm Cimarron County Oklahoma2.jpg|thumb|upright|left|ಡಸ್ಟ್ ಬೌಲ್‌ನಿಂದಾಗಿ 1930ರಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರೈತರು ಬಡತನಕ್ಕೊಳಗಾದರು.]] ವಲಸಿಗರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ [[ಭೂ ಕಬಳಿಕೆ|ಭೂ ಕಬಳಿಕೆಗಳು]], [[1889 ರ ಭೂ ಕಬಳಿಕೆ|1889 ರ ಭೂ ಕಬಳಿಕೆಯನ್ನೂ]] ಸೇರಿ ನೆಡೆದು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಗಡಿಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಜನ ನಿವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆದಿಡಲಾಯಿತು. ಮೊದಲು ಬಂದವರಿಗೆ ಮೊದ ಆದ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೆಲಸಿಗರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite web|year=1999|url=http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|title=Factors Influencing Enrollment in Agricultural Education Classes of Native American Students in Oklahoma|publisher=Oklahoma State University|format=DOC|accessdate=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|url-status=dead}}</ref> ತಮಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಭೂಮಿ ನೀಡುವ ಮುಂಚಯೇ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ''ಸೂನರ್'' ಗಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ನೆಲಸುವವರನ್ನು ''[[ಸೂನರ್ಸ್]]'' ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಒಂದು ಪದದ ಬಳಕೆಯಾಯ್ತು. ಕಡೆಗೆ ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಅಣಕು ಹೆಸರಾಯಿತು. 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ಟಿಸ್ ಕಾಯ್ದೆ]] ಇಂಡಿಯನ್ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರ ಇಂಡಿಯನ್ ಸರಹದ್ದುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಕದಿಯುವ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರೆದಾಗ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಂದು ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನಿಯೋಗಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. ಎಲ್ಲಾ ಇಂಡಿಯನ್‌ರ ''ಒಕ್ಲಹೋಮ'' ರಾಜ್ಯ ಉಂಟು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ತದ ನಂತರದ ಎಲ್ಲಾ ಇಂಡಿಯನ್ ರಾಜ್ಯ ''[[ಸಿಕೊಯಾಹ್]]'' ರಾಜ್ಯ ಸೃಷ್ಠಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವಿಫಲವಾದವು. ಆದರೆ 1905 ಸಿಕ್ಟೋಯಾ ರಾಜ್ಯಸ್ಧಾಪನೆ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಎರಡು ವರ್ಷದ ನಂತರ ನೆಡೆದ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಧಾಪನೆ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಕಾರ್ಯ ನೆಡೆಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|title=Clem Rogers|publisher=Will Rogers Museum Association|accessdate=2007-08-01|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520025331/http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 16,1907 ರಂದು ಆಮೇರಿಕ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ 46 ನೇ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಧಾಪಿಸಲಾಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Murrah Building - Aerial.jpg|thumb|right|ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ನಗರದ ಅಲ್‌ಫ್ರೆಡ್ ಪಿ.ಮುರ್ರಾಹ್ ಫೆಡರಲ್ ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲಾದ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಯು ಅಮೇರಿಕಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಭೀಕರವಾದದ್ದಾಗಿತ್ತು.]] ಹೊಸದಾದ ರಾಜ್ಯವು ಉದಯೋನ್ಮುಖ [[ತೈಲ ಉದ್ಯಮ|ತೈಲ ಉದ್ಯಮದ]] ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಯಿತು. ಹೊಸದಾಗಿ ಕಂಡು ಹಿಡಿದ ತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ರಾಜ್ಯವು ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾದವು. ತೈಲ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಭರದಿಂದ ಸಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ತುಲ್ಸಾ "[[ವಿಶ್ವದ ತೈಲ ರಾಜಧಾನಿ]]" ಎಂದು 20 ನೆ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಹು ಕಾಲ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web| url= http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| title= Tulsa Area History| publisher= Tulsa County Library| accessdate= 2007-04-25| archive-date= 2007-01-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20070108010448/http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| url-status= dead}}</ref> "ಮಾರ್ಗ-66ರ ಪಿತ" ನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವ [[ಸೈರಸ್ ಆವರಿ]] ಎನ್ನುವ ಒಕ್ಲಹೋಮದ ವ್ಯಾಪಾರಿ 1927 ರಲ್ಲಿ [[U.S.ಮಾರ್ಗ-66|U.S.ಮಾರ್ಗ-66ರ]] ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಆರಂಭ ಮಾಡಿದನು. [[ಆಮಾರಿಲೋ, ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌|ಆಮಾರಿಲೋ, ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನಿಂದ]] ತುಲ್ಸಾಗೆ ಹರಡಿರುವ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹೆದ್ದಾರಿ-66 ಯ ಮುಖ್ಯಭಾಗವಾಗಿ [[U.S. ಹೆದ್ದಾರಿ-66 ಸಮಿತಿ]] ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅವರಿ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದನು. ಸಮಿತಿಯ್ ದಾರಿ-66 ರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅವನ ತವರುನಗರ ತುಲ್ಸಾದಿಂದ ಮೇಲುಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿದನು.<ref>{{cite web | url=http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | title=The Father of Route 66 | publisher=[[University of Virginia]] | accessdate=2007-04-20 | archive-date=2013-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623050651/http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | url-status=dead }}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಆಮೇರಿಕನ್ನರ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿದೆ. 1900ರಲ್ಲಿ, ಸನಿಹದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕನ್ಸಾಸ್ ನಿಂದ ಆಫ್ರಿಕರು ವಲಸೆ ಬಂದ ಕಾರಣ ಹಲವಾರು ಕರಿಯರ ನಗರಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದವು. ರಾಜಕಾರಿಣಿ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಪಿ ಮೆಕ್ ಕ್ಯಾಬೆ ಅಂದಿನ ಇಂಡಿಯನ್ ಗಡಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಕರಿಯ ವಲಸಿಗರು ನೆಲಸಲು ಕಾರಣನಾದನು. ಈ ಚಳುವಳಿಯು ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಪಿ ಮೆಕ್ ಕ್ಯಾಬೆಯು ಒಕ್ಲಹೋಮವನ್ನು ಕರಿಯರ ಬಾಹುಳ್ಯ ಉಳ್ಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಧಿಯೋಡರ್ ರೊಸ್ವೆಲ್ಟ್ ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕರಿಯರ ನಗರಗಳು ಈಗ ದೆವ್ವದ ನಗರಗಳಾಗಿವೆ; [[ಬೊಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಲಾಂಗ್‌ಸ್ಟನ್]] (ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕರಿಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ತವರು) [[ಲಾಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಲಾಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು]] ಈಗಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿವೆ. 20 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, [[ಜಿಮ್ ಕ್ರೋನ ನಿಯಮ|ಜಿಮ್ ಕ್ರೋನ ನಿಯಮಗಳಿದ್ದರೂ]], ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ [[ಕು ಕ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್]] ಅಸ್ತಿತ್ವವಿದ್ದರೂ, ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಫ್ರಿಕನ್ ಆಮೇರಿಕನ್ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ<ref name="variety.com">{{cite web | url=http://www.variety.com/review/VE1117786589.html?categoryid=32&cs=1| title= The Tulsa Lynching of 1921: A Hidden Story|publisher=[[Variety (magazine)|Variety Magazine]] | accessdate=2008-06-26}}</ref> [[ಗ್ರೀನ್ ವುಡ್]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ತುಲ್ಸಾ ತವರು ಮನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ 1921ರ <ref name="variety.com"/> ತುಲ್ಸಾ ಜನಾಂಗೀಯ ಕಲಹಕ್ಕೂ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ದುಬಾರಿ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದ ಈ ಜನಾಂಗೀಯ ಕಲಹ ಆಮೇರಿಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿದ ಹದಿನಾರು ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ 35 ನಗರ ಬ್ಲಾಕ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದಂಗೆ ನಾಶ ಮಾಡಿತು. 1.8 ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ನಷ್ಟು ಆಸ್ತಿ ಪಾಸ್ತಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ಒಂದು ಅಂದಾಜಿನಂತೆ 300ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url=http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| title= Tulsa Race Riot, A Report by the Oklahoma Commission to Study the Tulsa Race Riot of 1921, February 28, 2001 |publisher= Oklahoma Historical Society | accessdate=2008-06-10|format=PDF}}</ref> 1920ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕು ಕ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್ ಕರಿಯ ವಿರೋಧಿ ಸಂಘಟನೆಯು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟವಾದ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web| first=Larry| last=O'Dell| url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| title=KU KLUX KLAN| publisher=Oklahoma Historical Society| accessdate=2008-06-26| archive-date=2008-10-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20081009193345/https://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| url-status=dead}}</ref> 1930 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಕಳಪೆ ವ್ಯವಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಬರ ಮತ್ತು ವೇಗವಾದ ಗಾಳಿಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾರಂಭಿಸಿದವು. [[ಡಸ್ಟ್ ಬೌಲ್]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಕನ್ಸಾಸ್, ಟೆಕ್ಸಾಸ್, ಹೊಸಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಮತ್ತು [[ವಾಯುವ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಕ್ಷೇತ್ರ|ವಾಯುವ್ಯ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] ಬಹು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಅಲ್ಪ ಮಳೆಗಾಲ, ಮತ್ತು ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಅರಿದ ತಾಪಮಾನಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಕ್ಕೊಳಗಾದರು, ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ರೈತರು ಬಡತನಕ್ಕೀಡಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚು ಫಲವತ್ತಾಗಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite web| date=2005-08-05| url=http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| title=1930s Dust Bowl| publisher=Cimarron County Chamber of Commerce| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-07-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20070707060033/http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| url-status=dead}}</ref> 1950 ರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾದ 20 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಆಮೇರಿಕವು ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದ ಏಕೈಕ 6.9% ನಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಇಳಿತ ಕಂಡಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ [[ಮಣ್ಣು]] ಮತ್ತು [[ನೀರಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಳು]] ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಧೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ನೂರಾರು [[ಜಲಶೇಖರಣಾ ಅಂಕಣಗಳು]] ಮತ್ತು ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಸರೋವರಗಳ ರಚನೆಯಂತಹ ನಾಟಕೀಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಾದವು. 1960ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ದೇಶದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಾದ 200 ಸರೋವರಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯ್ತು. <ref name="Oklahoma Terrain" /><ref>{{cite web | year=2007|url=http://www.history.com/states.do?action=detail&state=OK&contentType=State_Generic&contentId=54146|title= History of the States: Oklahoma, The Sooner State | publisher= [[The History Channel]]| accessdate=2007-08-09}}</ref> 1995 ರಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರವು ಅಮೇರಿಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಎಂದೂ ನೆಡೆದಿರದ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ ಭಯೋತ್ಪಾದನಾ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲಾಯಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್ 19,1995 ರಂದು [[ತಿಮೋತಿ ಮೆಕ್‌ವೆಯ್]] ಮತ್ತು [[ಟೆರಿ ನೈಕೋಲ್ಸ್]] ಎಂಬುವವರು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ಬಾಂಬ್]] ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ [[ಆಲ್ಪ್ರೆಡ್ ಪಿ ಮುರಾಫೆಡರ್]] ಕಟ್ಟಡದ ಹೊರಗೆ ಸ್ಪೋಟಕವೊಂದನ್ನು ಸ್ಟೋರಿ 19 ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಸೇರಿ 168 ಜನರನ್ನು ಕೊಂದರು. ತಿಮೋತಿ ಮೆಕ್ ವೆಯ್ ಗೆ ನಂತರ ಮರಣ ದಂಡನೆಯಾಗಿ ವಿಷದ ಇಂಜೆಕ್ಷನ್ ನೀಡಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಯ್ತು, ಅವನ ಸಂಗಾತಿ ಟೆರಿ ನೈಕೋಲ್ಸ್‌ಗೆ 161 ಜನರನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧ ಹೊರಿಸಿ ಪೆರೋಲ್ ರಹಿತ ಜೀವಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | year=1996|url=http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html|title= Oklahoma City Tragedy | publisher= [[CNN]]| accessdate=2007-08-01}}</ref> == ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಧೆ == [[ಚಿತ್ರ:The BOK Building.jpg|thumb|right|upright|ತುಲ್ಸಾದ BOK ಗೋಪುರವು, ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ, ಇದು ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಕಂಪನಿಗಳ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ.]] [[ಏವಿಯೇಷನ್]], ಸಾರಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, [[ಆಹಾರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ]], [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್]], ಮತ್ತು [[ದೂರ ಸಂಪರ್ಕ ವಿಭಾಗ|ದೂರ ಸಂಪರ್ಕ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು]] ಆಧರಿಸಿದ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]] [[ವಿಮಾನ]] ಮತ್ತು [[ಆಹಾರ|ಆಹಾರದ]] ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref name="Oklahoma's Economy 1" /> ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಧಾನ,<ref>{{cite web | year=2007|url=http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf| title= Oklahoma Rising| publisher=Chesapeake Energy|format=pdf|accessdate=2007-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|archivedate=2007-08-08}}</ref> ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ 27 ನೆ ಸ್ಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="agriculture">{{cite web| date=2007-07-03| url=http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| title=State Fact Sheets: Oklahoma| publisher=[[United States Department of Agriculture]]| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| url-status=dead}}</ref> ನಾಲ್ಕು [[ಫಾರ್ಚೂನ್ 500]] ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ,<ref name="Fortune 500">{{cite web| year=2007| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| title=Fortune 500: 2006 States| publisher=[[CNN]]| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-06-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20070609135827/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| url-status=dead}}</ref> ಮೂರು [[ಫಾರ್ಚೂನ್ 1000]] ಕಂಪನಿಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Pro-Business">{{cite web |url=http://www.okcommerce.gov/index.php?Itemid=383&id=302&option=content&task=view| title= An Overview Of Oklahoma's Target Industries | publisher=Oklahoma Department of Commerce|accessdate=2007-08-01}}</ref> ಮತ್ತು ನಗರವು ಕನಿಷ್ಟ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವ 7 ನೇ ರಾಜ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬಹಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಸ್ನೇಹಿ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| year=2007| first=David| last=Ellis| url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| title=Tax Friendly Places 2007| publisher=[[CNN|CNN Money]]| accessdate=2007-08-08| archive-date=2007-07-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20070713211904/http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| url-status=dead}}</ref> 2000 ದಿಂದ 2006 ರಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ಒಟ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ]] ಮೊತ್ತ 50% ಹೆಚ್ಚಿ ದೇಶದ 5ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚುಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯವು 2005-2006 ರಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದ ಜಿಡಿಪಿ ಹೊಂದಿದ್ದು ಅವುಗಳ ಮೊತ್ತ $122.5 ರಿಂದ $134.6 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಗಳನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. ಇದು ಸುಮಾರು 10.8% ನಷ್ಟು ಜಿಗಿತ ಮತ್ತು ಇದರ ತಲಾ ಒಟ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆ 5.9% ನಷ್ಟು ಇದ್ದು, ಅದರ ಮೌಲ್ಯ 2006 ರಲ್ಲಿ $36,364 ಇದ್ದು 2007 ರಲ್ಲಿ ಇದು $38,516ನಷ್ಟು ಆಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೆ ಮೂರನೇ ಅತಿವೇಗದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದ ತಲಾ ವಾರ್ಷಿಕ GDP ದೇಶದ 41 ನೇ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{cite web|date=2007-06-12|url=http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|title=Per Capita Gross Domestic Product by State|publisher=[[University of New Mexico]]|accessdate=2007-08-01|archive-date=2009-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112165749/http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|url-status=dead}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ತೈಲವು ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಥಿಕ ಸ್ಧಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದರೂ, 1980ರ ತೈಲಕ್ಷೇತ್ರದ ತೀವ್ರ ಇಳಿತದಿಂದ 90,000 [[ಶಕ್ತಿ ಆಧಾರಿತ ಉದ್ಯೋಗ ನಷ್ಟ]] 1980-2000 ದ ಮಧ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ಸ್ಧಳೀಯ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಧೆಗೆ ಅಘಾತ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite web |first=Mark|last=Snead|year=2006|url=http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf| title= Outlook Update – OKC GM Plant Closing| publisher=[[Oklahoma State University]]|format=pdf|accessdate=2007-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060430120433/http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|archivedate=2006-04-30}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಥಿಕ ಸುಸ್ಧಿತಿಗೆ ತೈಲಕ್ಷೇತ್ರವು 17% ಪರಿಣಾಮವನ್ನು 2005ರಲ್ಲಿ ಬೀರಿತ್ತು. 2007ರಲ್ಲಿ ತೈಲಕ್ಷೇತ್ರದ ನೇಮಕಾತಿ ಇತರ ಐದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗಿಂತ 5% ಮುಂದಿತ್ತು. ಜನವರಿ 2010 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ನಿರುದ್ಯೋಗ ದರ 6.7% ಇತ್ತು.<ref>[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; ಸ್ಥಳೀಯ ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು</ref> === ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ === 2007ರ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಲಹೋಮಾವು 1.7 ಮಿಲಿಯನ್ ನಾಗರೀಕರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 1.6ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಳಷ್ಟು ನಾನ್-ಫಾರ್ಮ್ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="employment" /> ಸರ್ಕಾರಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ 326,000 ಇದರ ನಂತರ ಸಾಗಾಣಿಕ, [[ಸೇವೆ ಕ್ಷೇತ್ರ|ಸೇವೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] 285000 ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣ, ವ್ಯಾಪಾರ,ಮತ್ತು [[ಉತ್ಪಾದನೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] ಕ್ರಮವಾಗಿ 191,000, 178,000 ಮತ್ತು 151,000 ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವು.<ref name="employment">{{cite web |date=2007-08-01|url=http://www.bls.gov/eag/eag.ok.htm| title= Oklahoma Economy at a Glance| publisher=United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics| accessdate=2007-08-01}}</ref> ದೇಶದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುಯಾನ ಕ್ಷೇತ್ರವು 11 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಗಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Pro-Business" /> [[ಆಮೇರಿಕನ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್]], ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಧೆಯ ವಿಶ್ವಮಟ್ಟದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಸುಸ್ಧಿತಿಯಲ್ಲಿಡುವ ಮತ್ತು ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಧಾನವಾಗಿರುವ ತುಲ್ಸಾ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಸುಸ್ಧಿತಿಯಲ್ಲಿಡುವ ವಾಯುಯಾನ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jhtml| title=American's TUL Maintenance & Engineering Base Sets Goal to Achieve $500 Million in Revenue, Cost Savings By End of 2006| publisher=American Airlines| accessdate=2007-07-14| archive-date=2012-12-03| archive-url=https://archive.today/20121203075637/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jsp&locale=es_ES| url-status=dead}}</ref> Iವಾಯುಯಾನ ವಿಜ್ಞಾನದ ಆದಾಯವು ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪನ್ನದಲ್ಲಿ ಶೇಖಡಾ 10ರಷ್ಟು ಇದ್ದು, ಇದು ವಾಯುಯಾನ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಆಮೇರಿಕದ ಮೊದಲ 10 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ.<ref name="Oklahoma's Economy 1">{{cite web |url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf| title= Oklahoma at a Glance | publisher=Oklahoma Department of Commerce| format=pdf|accessdate=2007-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808074214/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|archivedate=2007-08-08}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಒಕ್ಲಹೋಮವು ವಸ್ತು ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸರಬರಾಜು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಇತರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ನಗರವು ಹವಾಮಾನ ಸಂಬಂಧಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೂ ಸಹಾ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯಪಾಲು ನೀಡಿದೆ.<ref name="Pro-Business" /> ಈ ರಾಜ್ಯವು ಉತ್ತರ ಆಮೇರಿಕಾ ಖಂಡದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಟೈರು ತಯಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Pro-Business" /> 2005ರಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಬೃಹತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಫ್ತು ಪ್ರಯಾಣವು $4.3 ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಳಷ್ಟಿದ್ದು, ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ 3.6 ರಷ್ಟು ತನ್ನ ಪಾಲು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web |year=2005|url=http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf| title= Impact of Trade in Oklahoma| publisher=United States Chamber of Commerce| format=pdf|accessdate=2007-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|archivedate=2007-08-08}}</ref> ಟೈರುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಮಾಂಸದ ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಕಚ್ಛಾತೈಲ ಹಾಗೂ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಯಂತ್ರಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಹವಾ-ನಿಯಂತ್ರಣ ಯಂತ್ರಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಬೃಹತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |year=2005|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf| title= Manufacturing Cluster Analysis| publisher=Oklahoma Chamber of Commerce| format=pdf|accessdate=2007-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808074218/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|archivedate=2007-08-08}}</ref> === ಶಕ್ತಿ === [[ಚಿತ್ರ:oil well.jpg|thumb|ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಚ್ಚಾ ಎಣ್ಣೆ ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಜ್ಯವಾದ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಐದನೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಕಚ್ಚಾ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="OK Energy"/>]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ದೇಶದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದ, ಐದನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಕಚ್ಛಾತೈಲದ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದ್ದು,<ref name="OK Energy">{{cite web|date=2002-07-15|url=http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|title=Fueling Oklahoma's Economy|publisher=Oklahoma Wind Power Initiative|format=pdf|accessdate=2007-08-01|archive-date=2010-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618174004/http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|url-status=dead}}</ref> ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನಿಲಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಳವೆ ಕೊರೆಯುವ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ರಿಗ್ ಯಂತ್ರ]] ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಐದನೆ ಕಚ್ಛಾತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="OK Energy 2">{{cite web |year=2003|url=http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf| title= Oklahoma Factoids| publisher=Oklahoma Energy Resource Board| format=pdf|accessdate=2007-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060311154810/http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|archivedate=2006-03-11}}</ref> 2005 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ದೇಶದ ಐದನೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚು [[ಪವನ ಶಕ್ತಿ]] ಕ್ಷಮತೆ ಹೊಂದಿದ್ದು,<ref>{{cite news|date=2006-03-15|url=http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|title=Annual Industry Rankings Demonstrate Continues Growth of Wind Industry in the United States|publisher=American Wind Energy Association|accessdate=2007-08-08|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423052240/http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|url-status=dead}}</ref> [[ಪುನರ್ನವೀಕರಿಸಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿ]] ಬಳಸುವ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸ್ಧಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು. 2002 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಬಳಸಿದ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಖಡಾ 96 ಶಕ್ತಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 64% [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿ|ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನಿಂದ]] ಮತ್ತು 32% ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದಿಂದ ಇದನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |date=2007-06-18|url=http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK| title= Oklahoma Energy Statistics| publisher=[[United States Department of Energy]]| accessdate=2007-08-08}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸರಾಸರಿ ತಲಾ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯ 11 ನೇ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿದ್ದು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚ ಅತಿಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ದೇಶದ ಹತ್ತನೆ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ತೈಲ ಶಕ್ತಿ ಉದ್ಯಮವು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಒಟ್ಟು ಗೃಹೋತ್ಪಾದನೆಗೆ 23$ ಬಿಲಿಯನ್ ಪಾಲು ನೀಡಿತು<ref name="OK Energy 3">{{cite web|year=2005|url=http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|title=Oklahoma's Energy history|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|accessdate=2007-08-01|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928075201/http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ತೈಲ ಸಂಬಂಧಿ ಕಂಪನಿಗಳ ನೌಕರರು ಸರಾಸರಿ ಆದಾಯವು ರಾಜ್ಯದ ಮಾದರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯದ ಎರಡರಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite web|year=2007|url=http://www.oerb.com/industry/impact.asp|title=Impact of Oklahoma's Oil industry|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|accessdate=2007-08-01|archive-date=2007-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216210717/http://www.oerb.com/industry/impact.asp|url-status=dead}}</ref> 2004 ರಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ತೈಲ ಭಾವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 83,750 ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ತೈಲ <ref name="OK Energy 2" /><ref name="OK Energy 3" /> ಭಾವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 750,000 ಇದ್ದು ಪ್ರತಿದಿನ 178 ಸಾವಿರ [[ಬ್ಯಾರಲ್‌ಗಳಷ್ಟು]] ಕಚ್ಛಾತೈಲವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದವು.<ref name="OK Energy 2" /> 1.662 ಘನ ಅಡಿ ದೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹತ್ತು ಪ್ರತಿಶತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದ ಸರಬರಾಜು ಒಕ್ಲಹೋಮದಿಂದ ಆಯಿತು.<ref name="OK Energy 2" /> [[ಫೋರ್ಬ್ ಪತ್ರಿಕೆ|ಫೋರ್ಬ್ ಪತ್ರಿಕೆಯಾನುಸಾರ]], ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ಆಧಾರಿತ [[ಡೇವೋನ್ ಎನರ್ಜಿ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್]],<ref name="OK Energy 5">{{cite web |date=2005-12-02|url=http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=657&Itemid=286| title= Three Of America’s Largest Private Companies Call Oklahoma Home| publisher=Oklahoma Department of Commerce| accessdate=2007-08-01}}</ref>[[ಚೀಸಪೇಕ್ ಎನರ್ಜಿ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಂಡ್ ರಿಡ್ಜ ಎನರ್ಜಿ ಕಾಪೋರೇಶನ್‌|ಸ್ಯಾಂಡ್ ರಿಡ್ಜ ಎನರ್ಜಿ ಕಾಪೋರೇಶನ್‌ಗಳು]] ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ತೈಲ ಆಧಾರಿತ ಕಂಪನಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಪನ್ನ-500 ಕಂಪೆನಿಗಳು ಶಕ್ತಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Fortune 500" /> 2006 ರಲ್ಲಿ ತುಲ್ಸಾ-ಆಧಾರಿತ [[ಸೆಮ್ ಗ್ರೂ|ಸೆಮ್ ಗ್ರೂಪ್]] ಕಂಪನಿಯು, ಫೋರ್ ಬ್ಸನ್ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 5 ನೆಯ ಸ್ಧಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು: ತುಲ್ಸಾದ [[ಕ್ವಿಕ್ ಟ್ರಿಪ್]] ಕಂಪನಿ 46ನೆಯ, ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ [[ಲವ್ಸ್ ಟ್ರಾವೆಲ್ ಸ್ಟಾಪ್ಸ್ &amp; ಕಂಟ್ರಿ ಸ್ಟೋರ್ಸ್]] 2008 ರ ವರದಿಯಲ್ಲಿ 25ನೆ ಸ್ಧಾನ ಪಡೆದಿತ್ತು.<ref name="OK Energy 5" /> [[ಫಾರ್ಚೂನ್ ಪತ್ರಿಕೆ|ಫಾರ್ಚೂನ್ ಪತ್ರಿಕೆಯನುಸಾರ]] ತುಲ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರಿತ [[ONEOK]] ಮತ್ತು [[ವಿಲಿಯಮ್ಸ್]] ಕಂಪನಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯ ಅತಿದೊಡ್ದ ಕಂಪನಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಅವು ಇಡೀ ದೇಶದ ದ್ವಿತೀಯ ಹಾಗೂ ತೃತೀಯ ಶಕ್ತಿ ವಿಭಾಗದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದ್ವಿತೀಯ ಹಾಗೂ ತೃತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಸ್ಧಾನ ಪಡೆದಿವೆ.<ref name="Devon" /> ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಡೇವೋನ್ ಎನರ್ಜಿ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಚ್ಛಾತೈಲ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ದೇಶದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಚೀಸಪೇಕ್ ಎನರ್ಜಿಯು ಅದೇ ವಿಭಾಗದ ಏಳನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಗ್ಯಾಸ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್]] ಕಂಪನಿಗೆ ಅನಿಲ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಭೋಗಿ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ 25 ನೆಯ ಸ್ಧಾನ ಸಿಕ್ಕಿದೆ.<ref name="Devon">{{cite web|year=2007|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|title=Three Fortune's Snapshot: Devon energy|publisher=[[CNN]]|accessdate=2007-08-01|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123041132/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|url-status=dead}}</ref> === ಕೃಷಿ === ದೇಶದ 27 ನೆಯ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಜ್ಯದಾದ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಜಾನುವಾರು ಹಾಗೂ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಐದನೆ ಸ್ಧಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="agriculture" /><ref name="ag">{{cite web| url=http://www.state.ok.us/~okag/| title=A Welcome From The Commissioner| publisher=Oklahoma Department of Agriculture, Food and Forestry| accessdate=2007-08-07| archive-date=2007-05-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070530220430/http://www.state.ok.us/~okag/| url-status=dead}}</ref> ಅಂದಾಜಿನಂತೆ ಆಮೇರಿಕಾದ 5.5 ಶೇಖಡಾ ಗೋಮಾಂಸ, ಶೇಖಡಾ 6.5ರಷ್ಟು ಆಮೇರಿಕೆಯ ಗೋಧಿ, 4.2 ರಷ್ಟು ಆಮೇರಿಕಾದ ಹಂದಿ ಮಾಂಸೋತ್ಪನ್ನಗಳು, ಮತ್ತು 2.2 ರಷ್ಟು ಕ್ಷೀರೋತ್ಪನ್ನಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="agriculture" /> 2005 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು 83,500 ಕೃಷಿ ಫಾರಮ್ ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡಿ $4.3 ಬಿಲಿಯನ್‌ನಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಒಂದು ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ನಷ್ಟು ಬೆಳೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ $6,5 ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ನೀಡಿತು.<ref name="agriculture" /> ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಹಂದಿ ಉದ್ಯಮಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೆಯ ಹಾಗೂ ಮೂರನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ದ ವ್ಯವಸಾಯದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="ag" /> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Pioneer Woman Statue.jpg|thumb|right|upright|ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಮುಂಚೂಣಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು, ಪೂಂಕಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಧಾಪಿಸಲಾಗಿರುವ ಮುಂಚೂಣಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಶಿಲ್ಪ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.]] [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಜನಗಣತಿ ಬ್ಯೂರೋ]] ಪ್ರಕಾರ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ [[ದಕ್ಷಿಣ]] ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf| title= Census Regions and Divisions of the United States| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|accessdate=2007-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20011104032413/http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf|archivedate=2001-11-04}}</ref> ಆದರೆ ಬಹುಮುಖಿ ಉಲ್ಲೇಖ ಇದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ [[ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ]], [[ನೈರುತ್ಯ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದೇಶ|ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ]] ಸೇರಿದೆ. ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಆಮೂರ್ತಬಗ್ಗೆಗಳು ಭಾಗಶಃವಾಗಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಮಲೆಪ್ರದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ಮಹಾ ಮೈದಾನ]] ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite web| first=Allen| last=Lew| url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| title=What is geography?| publisher=[[Northern Arizona University]]| accessdate=2007-08-04| archive-date=2007-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20070510041836/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| url-status=dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ದಟ್ಟವಾದ [[ಜರ್ಮನ್]] [[ಸ್ಕಾಟ್-ಐರಿಶ್]] ಮತ್ತು ಮೂಲ ಆಮೇರಿಕ ನಿವಾಸಿ ವಂಶಪರಂಪರೆ,<ref>{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| title=Largest Ancestry| publisher=[[Valparaiso University]]| accessdate=2007-08-04| archive-date=2010-03-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20100305214454/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| url-status=dead}}</ref> ಹೊಂದಿದ್ದು 25 ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿ ಆಡು ಭಾಷೆಗಳಿಂದ, ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ಭಾಷೆಗಳು ಆಮೇರಿಕದ ಯಾವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ<ref name="languages">{{cite web|first=Stephen|last=Greymorning|url=http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|title=Profiles of Native American Education Programs|publisher=Southwest Educational Development Laboratory|accessdate=2007-08-04|archive-date=2007-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|url-status=dead}}</ref>. ಒಕ್ಲಾಹಾಮ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಖಂಡದಲ್ಲಿ ಆರು ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೆಂದು ಹಕ್ಕು<ref>{{cite web| url=http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=108| title=Flags over Oklahoma| publisher=Oklahoma History Center| accessdate=2007-08-04| archive-date=2007-11-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20071121230654/http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=108| url-status=dead}}</ref> ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿವೆ ಮತ್ತು 67 ಅಮೇರಿಕಾದ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಾನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ<ref name="OK History" />. ಜೊತೆಗೆ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು 39 ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರ ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿದ ಸ್ವಾಯತ್ತ ದೇಶೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು <ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| title=Oklahoma Quick Facts| publisher=Oklahoma Department of Tourism| accessdate=2007-08-04| archive-date=2007-05-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20070517085232/http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| url-status=dead}}</ref> ರಾಜ್ಯಗಳಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಜಾನುವಾರು ಕ್ಷೇತ್ರಗರು, ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಆಮೇರಿಕದ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು. ದಕ್ಷಿಣದ ವಲಸೆ ಬಂದ ನಿವಾಸಿಗಳು, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದ ತೈಲ-ಶ್ರೀಮಂತರು-ಇವುಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿವೆ. ಮತ್ತು ಇದರ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾನಗರಗಳು ಆಮೇರಿಕದ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಲ್ಲದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|year=2007|url=http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?.name=si/020228_si_fc_tulsa.cfm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070405151813/http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?name=si%2F020228_si_fc_tulsa.cfm|archivedate=2007-04-05|title=Fodor's Choice: Top Overlooked Destinations|publisher=Fodor's Magazine|accessdate=2007-08-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=2%20%0D| title=Oklahoma Travel Industry Association Information| publisher=Oklahoma Travel Industry Association| accessdate=2007-08-04| archive-date=2012-03-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20120317155819/http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=2%20%0D| url-status=dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಿವಾಸಿಗಳು ರೂಢಿಗತ "[[ದಕ್ಷಿಣದ ಆದರಾಥಿತ್ಯ]]" ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಜನಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಉದಾರವಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡುವವರ ರಾಜ್ಯದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|year= 2003|url= http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|title= Generosity Index 2003 (2001 data)|publisher= Catalogue for Philanthropy|accessdate= 2007-08-16|archive-date= 2012-04-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20120426013441/http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|url-status= dead}}</ref> ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ನಕಾರಾತ್ಮಕ [[ರೂಢಿಗತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ]] ಸಹಾ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು [[ಜಾನ್ ಸ್ಟೀನ್ ಬೆಕ್‌|ಜಾನ್ ಸ್ಟೀನ್ ಬೆಕ್‌ನು]] [[ಗ್ರೇಪ್ಸ್ ಆಫ್ ವ್ರಾತ್]] ಎಂಬ ಕಾದಂಬರಿಯ ಮೂಲಕ ಜನಪ್ರಿಯಾ ಗೊಳಿಸಿದನು. ಈ ಕಾದಂಬರಿಯು ಅನಕ್ಷರಸ್ಧ ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಬೆಂದ ಡಸ್ಟ್ ಬೌಲ್ ಅವಧಿಯು [[ಓಕೀ|ಓಕೀಗಳ]] ರೈತರ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|date=1999-05-10|url=http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|title=The Essence of the Midwest|publisher=Clarke College|accessdate=2007-08-04|archive-date=2007-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822225602/http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="okies">{{cite web|url=http://www.csus.edu/news/022503film.htm|title=Filmmaker to share documentary chronicling local poet’s life|publisher=[[Sacramento State University]]|date=2003-02-25|accessdate=2008-04-04|archive-date=2008-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918161023/http://www.csus.edu/news/022503film.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|first=Wayne|last=Greene|url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070715_1_CE2_NEWor84848|title=Oklahoma centennial quiz|publisher=[[Tulsa World]]|accessdate=2007-08-04|archiveurl=https://archive.today/20120913101944/http://www.tulsaworld.com/specialprojects/?ID=070715_1_CE2_NEWor84848|archivedate=2012-09-13|url-status=live}}</ref> ಆದರೂ ಸಹ ಈ ಪದವನ್ನು ಸಹಜ ಜನ್ಯ ಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="okies" /> === ಕಲೆ ಮತ್ತು ರಂಗಭೂಮಿ === [[ಚಿತ್ರ:Philbrook Museum of Art, and gardens.jpg|thumb|left|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 50 ಲಲಿತಕಲಾ ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗಳಲ್ಲಿ ಫಿಲ್‌ಬ್ರೂಕ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಕೂಡಾ ಒಂದು.<ref name="philbrook"/>]] ರಾಜ್ಯದ ಮತ್ತು ನಗರಗಳ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ "[[ಜಾಸ್]]" ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದೆ [[ಮೂಲ ಆಮೇರಿಕನ್]],<ref name="ok arts" /> [[ಮೆಕ್ಸಿಕನ್]] ಮತ್ತು [[ಏಶಿಯಾಜನರ]] ಜನವಸತಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=335&Itemid=415| title= Oklahoma's Diversity| publisher= Oklahoma Department of Commerce| accessdate=2007-08-04}}</ref> [[ಬಾರ್ಟವಿಲೆ|ಬಾರ್ಟವಿಲೆಯಲ್ಲಿ]] ನೆಡೆಯುವ "ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮೊಜಾರ್ಟ್ ಉತ್ಸವವು" ದಕ್ಷಿಣ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | year= 2007 | url= http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&record=11 | title= Oklahoma Mozart Festival | publisher= OK Mozart Festival | accessdate= 2007-08-04 | archive-date= 2007-08-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&record=11 | url-status= dead }}</ref> ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ "[[ಕಲೆಗಳ ಉತ್ಸವ|ಕಲೆಗಳ ಉತ್ಸವವು]]" ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಲಲಿತ ಕಲೆಗಳ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಲಲಿತ ಕಲೆಗಳ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಲಾಗಿದೆ.<ref name="ok arts" /> ರಾಜ್ಯವು ಬ್ಯಾಲೆ ನೃತ್ಯದ ಸಂಪನ್ನ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿದೆ: ಐದು ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಬ್ಯಾಲೆ ನೃತ್ಯಾಂಗನೆಯರು ವಿಶ್ವಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಈ ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ; [[ಯೊನ್ನೆ ಚಟ್ಯೂ]] ಸಹೋದರಿಯರು [[ಮರ್ಜೋರಿ]] ಮತ್ತು [[ಮರಿಯಾ ಟಾಲ್ ಚೀಫ್]],[[ರೋಸೆಲಾ ಹೈಟವರ್]] ಮತ್ತು [[ಮಾಸ್ಕಿಲೀನ್ ಲಾರ್ಕಿನ್]] ಈ ಐದು ಜನ ನೃತ್ಯಾಂಗನೆಯರು ಒಗ್ಗೂಡಿ [[ಫೈವ್ ಮೂನ್ಸ್]] ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದ [[ತುಲ್ಸಾ ಬ್ಯಾಲೆ|ತುಲ್ಸಾ ಬ್ಯಾಲೆಯನ್ನು]] ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಪತ್ರಿಕೆ]]'' ಯು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ಯಾಲೆ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ.<ref name="ok arts" /> ದಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಬ್ಯಾಲೆ ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನೃತ್ಯಾಂಗನೆ ಯವನಿ ಚಿಟ್ಯೂ ಮತ್ತು ಅವಳ ಪತಿ [[ಮಿಗಿವಲ್ ಟೆರೆಕೋವ್‌|ಮಿಗಿವಲ್ ಟೆರೆಕೋವ್‌ರಿಂದ]] ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು 1962ರಲ್ಲಿ ಸ್ಧಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅದು ಆಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕೃತ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news | date=2007-12-13 | url=http://www.journalrecord.com/| title=OKC Events| first=Joan| last=Gilmore| publisher=The Oklahoma City Journal Record | accessdate=2008-06-17}}</ref><ref>{{cite web | title =Ballet Russes| publisher = Geller/Goldfine Productions|year = 2008 | url = http://www.gellergoldfine.com/russes_dancers.html| accessdate = 2008-06-17}}</ref><ref>{{cite web | title =Capri Films| publisher = Geller/Goldfine Productions|year = 2008 | url = http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| accessdate = 2008-06-17|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060825124900/http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf|archivedate=2006-08-25}}</ref> [[ಸ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ವ್ರಿಂಗ್ಸ್‌|ಸ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ವ್ರಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] " ಡಿಸ್ಕವರಿಲ್ಯಾಂಡ್" ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಬಯಲು ವರ್ತುಲ ರಂಗಮಂದಿರವು ''[[ಒಕ್ಲಹೋಮ!]]'' <ref>{{cite web | url= http://discoverylandusa.com/awards.shtml| title= Honors and Awards| publisher=Discoveryland!| accessdate=2007-04-26}}</ref> ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯವು ಸಂಗೀತ-ನಾಟಕಗಳ ಶೈಲಿಯಾದ [[ದ ತುಲ್ಸಾ ಸೌಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಸ್ವಿಂಗ್‌|ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಸ್ವಿಂಗ್‌ಗಳನ್ನು]] ತುಲ್ಸಾದಲ್ಲಿನ [[ಕೇನ್ಸ್ ಬಾಲ್ ರೂಮ್]] ನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. 1930ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಾಬ್ ವಿಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಬಾಯ್ಸ್]] ಸಂಗೀತ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಧಳವಾಗಿ "ಕಾರ್ನಗಿ ಹಾಲ್ ಆಫ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಸ್ವಿಂಗ್" ಎಂಬ ಕಟ್ಟಡ ಬಳಕೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite news | date=2006-07-15 | url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?articleID=060715_Bu_E1_Tulsa51913 | title= Selling Tulsa: Branded | first=John | last=Stancavage | publisher=[[Tulsa World]] | accessdate=2007-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811123505/http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?articleID=060715_Bu_E1_Tulsa51913|archivedate=2007-08-11}}</ref> ಸ್ಟಿಲ್ ವಾಟರ್ ಕಟ್ಟಡವು ದಿವಂಗತ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಬಾಬ್ ಬಿಲ್ಡರ್ಸ್‌ ಅವರ [[ರೆಡ್ ಡರ್ಟ್]] ಸಂಗೀತದ ಅಧಿಕೇಂದ್ರವಾಗಿತು. ಒಕ್ಲಹೋಮ ಕಲೆಗಾಗಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡುವವರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮದ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ 17 ನೆಯ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 300 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಿದೆ.<ref name="ok arts">{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=332&Itemid=413| title=Oklahoma - A Great Place to Play|publisher=Oklahoma Department of Commerce|accessdate=2007-08-04}}</ref> ತುಲ್ಸಾದ [[ಫಿಲ್ ಬ್ರೂಕ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 50 [[ಲಲಿತಕಲೆ|ಲಲಿತಕಲೆಗಳ]] ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯಾಗಿದೆ,<ref name="philbrook">{{cite web | url= http://ase.tufts.edu/arted/MuseumsOklahoma.htm| title= Museums of Oklahoma| publisher= Tufts University | accessdate=2007-08-05}}</ref> ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಮ್ ನೋಬಲ್ ಒಕ್ಲಹೋಮ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] ನಾರ್ಮನ್ ಎಂಬ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಧಾರಿತ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ok arts" /> [[ಥಾಮಸ್ ಗಿಲ್‌ಕ್ರೀಸ್‌|ಥಾಮಸ್ ಗಿಲ್‌ಕ್ರೀಸ್‌ನ]] ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳನ್ನು [[ಗ್ರಿಲ್‌ಕ್ರೀಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] ಆಫ್ ತುಲ್ಸಾ ದಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತಿ ಗಮನೀಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಆಮೇರಿಕಾದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಇದೆ. ಗಾಜಿನ ಶಿಲ್ಪಿಯಾದ [[ಡೇಲ್ ಚಿಹುಲಿ|ಡೇಲ್ ಚಿಹುಲಿಯ]] ಪ್ರಪಂಚದ ಗಮನೀಯ ಗಾಜಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಆಮೇರಿಕಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿಭಾಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕೌಬಾಯ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ಪರಂಪರೆ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]]<ref>{{cite web| url= http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| title= About the Museum| publisher= Oklahoma City Museum of Art| accessdate= 2007-08-04| archive-date= 2007-08-16| archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| url-status= dead}}</ref> ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ok arts" /> ಯಹೂದಿಗಳ [[ಸಾಮೂಹಿಕ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ|ಸಾಮೂಹಿಕ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದ]] ಅವಶೇಷಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಶೆರ್ವಿನ್ ಮಿಲರ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ [[ಜ್ಯೂಯಿಶ್]] ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ತುಲ್ಸಾ ದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು [[ನೈರುತ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನ|ನೈರುತ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ]] ಯಹೂದಿ ಕಲೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಂಡಾರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.jewishmuseum.net/ | title= Sherwin Miller Museum of Judaism | publisher= Sherwin Miller Museum of Jewish Art | accessdate=2006-04-20}}</ref> === ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Grand Entry Omaha.jpg|thumb|right|ಆಮೇರಿಕಾ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳ "ಮಂತ್ರವೈದ್ಯ" ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಘಟನೆ.]] ಆಮೇರಿಕನ್ ಬಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್<ref>{{cite news | date=2006-09-07 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=060907_Ne_A13_State52295 | title=100 and 1: State's centennial is named top-ranked bus-tour destination | first=Brian | last=Barber | publisher=[[Tulsa World]] | accessdate=2007-08-04 | archiveurl=https://archive.today/20120526202104/http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=060907_Ne_A13_State52295 | archivedate=2012-05-26 | url-status=live }}</ref> 2007 ರ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಘಟನೆಯಾಗಿ ಒಕ್ಲಹೋಮದ [[ಶತಮಾನ ಉತ್ಸವ|ಶತಮಾನ ಉತ್ಸವವನ್ನು]] ಹೆಸರಿಸಿದೆ. ಈ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಬಹು ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆದು ನವೆಂಬರ್ 16, 2007 ರಂದು ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಧಾನ ಪಡೆದ 100 ನೇ ವರ್ಷದ ದಿನಾಚರಣೆಯಾಗಿ ಕೊನೆಯಾಯಿತು. ವಾರ್ಷಿಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ಉತ್ಸವಗಳೂ ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಗಳು ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಆಮೇರಿಕನ್ನರ ಮಂತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು, [[ಸ್ಕಾಟಿಶ್]] ಜನರ, [[ಐರಿಶ್]], [[ಇಟಾಲಿಯನ್ನ|ಇಟಾಲಿಯನ್ನರ]].[[ವಿಯೆಟ್ನಾಮಿಯನ್ನ|ವಿಯೆಟ್ನಾಮಿಯನ್ನರ]], [[ಚೀನಿಯರ]], [[ಜೆಕ್‌|ಜೆಕ್‌ರ]], [[ಯಹೂದ್ಯ|ಯಹೂದ್ಯರ]], [[ಅರಬ್ಬ|ಅರಬ್ಬರ]], [[ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ನ|ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ನರ]], ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾ ಮೂಲದ ಆಮೇರಿಕನ್ನರ; ಇವು ಸಮುದಾಯಗಳ ಪರಂಪರೆ ಅಥವಾ ಪದ್ಧರತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. 10-ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ನಗರದಲ್ಲಿ, ನಡೆಯುವ [[ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ರಾಜ್ಯದ ಜಾತ್ರೆ]] ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ,<ref>{{cite news | date=2006-09-11 | url=http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | title= Oklahoma State Fair Opens September 14| publisher=Oklahoma State Fair | accessdate=2007-08-04|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629222126/http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf|archivedate=2007-06-29}}</ref> ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ [[ಪಾವ್-ವಾವ್‌|ಪಾವ್-ವಾವ್‌ಗಳು]], [[ಏಷಿಯನ್]] ಹಬ್ಬಗಳು, ಮತ್ತು [[ಜೂನ್‍ಂಟೀಂತ್]] ಆಚರಣೆಗಳು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. 10 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯುವ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಸೋತ್ಸವ]] ಸುಮಾರು 10 ಲಕ್ಷ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ,<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | title=Tulsa State Fair - General Information | publisher=Tulsa State Fair | accessdate=2007-08-25 | archive-date=2007-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070828181706/http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು 2007 ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮೇ ಫೆಸ್ಟ್ ಉತ್ಸವವು 3,75,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ರಂಜಿಸಿತು.<ref>{{cite news | date=2007-05-21 | first=Leigh | last=Bell | title=Mayfest: Celebrating Downtown: Festival closes after big year | publisher=Tulsa World | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070521_238_A1_hMore10041| accessdate = 2007-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811123505/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070521_238_A1_hMore10041|archivedate=2007-08-11}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ ತುಲ್ಸಾದಲ್ಲಿ ನೆಡೆದ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಫೆಸ್ಟ್]] ಉತ್ಸವವು ''[[USA ಟುಡೆ]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ಹತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ''[[ಬಾನ್ ಅಪೆಟಿವ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ದೇಶದ ದೊಡ್ಡಜೆರ್ಮನ್ ಆಹಾರ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news | first=Daniel | last=Harrison | title=Top 10: American Oktoberfest Destinations | publisher=Ask Men | url =http://www.askmen.com/fashion/travel_top_ten_100/112c_travel_top_ten.html | accessdate = 2007-05-05}}</ref> ತುಲ್ಸಾ ವಾರ್ಷಿಕ [[Dfest]] ಸಂಗೀತತೋತ್ಸವವನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರ್ಮನ್ ನಗರವು ನಾರ್ಮನ್ ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಾರ್ಮನ್ ನಗರವು ಮಿಡೀವಲ್ ಫೇರ್ ಆಫ್ ನಾರ್ಮನ್ ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. 1976 ರಿಂದ ಈ ಜಾತ್ರೆಯು ನೆಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಮತ್ತು ಇದು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಮೊದಲ ಮಧ್ಯಕಾಲದ ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಅವರಣದ ದಕ್ಷಿಣ ಓವಲ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನೆಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ವರ್ಷ ಡಕ್ ಪಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ನೆಡೆದು ಜನ ದಟ್ಟಣೆ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದಾದ್ದರಿಂದ 2003 ರಲ್ಲಿ ರೀವ್ಸ್ ಪಾರ್ಕಿಗೆ ವರ್ಗವಾಯಿತು. ಮಿಡೀವಲ್ ಫೇರ್ ಆಫ್ ನಾರ್ಮನ್ ಉತ್ಸವವು "ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಾರಾಂತ್ಯ ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ದ ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಈವೆಂಟ್ಸ್ ಮೀಡಿಯ ನೆಟ್ ವರ್ಕ್ ನಿಂದ ದೇಶದ 100 ಅತಿದೊಡ್ಡ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲೊಂದು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ".<ref>{{cite web | year=2010 | url=http://www.medievalfair.org/index.html | title=Medieval Fair of Norman | publisher=Medieval Fair of Norman | accessdate=2010-02-14 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075023/http://www.medievalfair.org/index.html | url-status=dead }}</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == [[ಚಿತ್ರ:Seminary Hall.jpg|thumb|left|ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಂತೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಧೆಯು ತಹಲೇಖಾದ ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.]] ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಧೆಯು [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆ|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳು]], ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ [[ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಧೆ|ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಧೆಗಳಿಂದಾಗಿದೆ]]. ಒಕ್ಲಹೋಮದ 631337 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 1849 ಸಾರ್ವಜನಿಕ, [[ಪ್ರೈಮರಿ]], [[ಸೆಕೆಂಡರಿ]] ಹಾಗೂ [[ವೃತ್ತಿಪರ]] ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷ 2006ರಲ್ಲಿ 540 [[ಶಾಲಾ ಜಿಲ್ಲೆ|ಶಾಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ದಾಖಲಾಗಿದ್ದರು.<ref name="OK Education">{{cite web | title = A Look at Education | publisher = Oklahoma State Department of Education | year = 2006 | url = http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | accessdate = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | url-status = dead }}</ref> ಶಾಲಾ ವರ್ಷ 2005-06ರಲ್ಲಿ 1,20,122 ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಆಮೇರಿಕನ್ ಮಕ್ಕಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದು ಇದು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಆಮೇರಿಕನ್ ಮೂಲನಿವಾಸಿ]] ಮಕ್ಕಳ ದಾಖಲಾತಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="NCES">{{Cite web |url=http://nces.ed.gov/pubs2007/2007352.pdf |format=pdf |publisher=IES, National Center for Education Statistics |title=Public Elementary and Secondary School Student Enrollment, High School Completions and Staff from the Common Core of Data, School Year 2005-06}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯವು ಖರ್ಚು ಮಾಡುವ ಹಣ ದೇಶದಲ್ಲೇ ತಳಭಾಗದ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು ಪ್ರತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ 6614 ಡಾಲರ್ ಖರ್ಚುನ್ನು 2005 ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿತ್ತು. ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿನ 47 ನೇ ಸ್ಧಾನ,<ref name="OK Education" /> ಆದರೆ 1992 ಮತ್ತು 2002 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲಿನ ವೆಚ್ಚ ಬೆಳೆದು ರಾಷ್ಟ್ರದ 22 ನೇ ಸ್ಧಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web | title = Growth in Oklahoma's State Governments 1992-2002 | publisher = University of Central Oklahoma | date = 2006-02-01 | url = http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | format = pdf | accessdate = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | url-status = dead }}</ref> ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಿ-ಕಿಂಡರ್‌ಗಾರ್ಟನ್]] ಶಿಕ್ಷಣ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮಾದರಿ [[ಮೊದಲ ಬಾಲ್ಯದ ಪಾಠಶಾಲೆ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. 2004ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿ-ಕಿಂಡರ್ಗಾರ್ಟನ್ ಶಾಲೆ, ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಅರ್ಲಿ ಎಜುಕೇಶನ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಪ್ರಮಾಣಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title = Superintendent Garrett announces Oklahoma #1 in Pre-Kindergarten | publisher = Oklahoma State Department of Education | date = 2004-11-19 | url = http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | accessdate = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | url-status = dead }}</ref> [[ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ|ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಶಾಲೆ ಬಿಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ 29% ಗೆ 2005 ಮತ್ತು 2006 ರಲ್ಲಿ ಇಳಿದರೂ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ಫ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೆಳಗಿನ ಮೂರು ಸ್ಧಾನಗಳಲ್ಲಿತ್ತು,<ref>{{cite news| title = Oklahoma's "Kids Count" Ranking Falls Again| publisher = [[KOTV-TV|KOTV]]| date = 2007-07-25| url = http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| accessdate = 2007-08-03| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927214145/http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| url-status = dead}}</ref> ಶಾಲೆ ಬಿಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ 3.2% ಇತ್ತು.<ref name="OK Education" /> 2004 ರಲ್ಲಿ [[ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಡಿಪ್ಲೊಮ]] ಪಡೆದ ವಯಸ್ಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು 36 ನೆಯ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಅದು ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿದಂತೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು 85.2% ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | title = High school diploma or higher, by percentage by state | publisher = Statemaster.com | year = 2004 | url = http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | accessdate = 2007-08-20 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927223755/http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Missouri and the Nation| publisher = [[University of Missouri]]| date = 2007-02-09| url = http://www.oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| accessdate = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012160129/http://oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| url-status = dead}}</ref> [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] ಮತ್ತು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು]] ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಸಂಸ್ಧೆಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿವೆ. ಇವೆರದೂ ತಲಾ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಾಂಪಸ್ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ಶಾಖಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ ಈ ಎರಡು ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು [[ತುಲ್ಸಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ತುಲ್ಸಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು]] ದೇಶದ ಸ್ನಾತಕ ಪೂರ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಧಾನ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>{{cite web| title = America's Best Colleges - 2007| publisher = Oklahoma Education Information System| year = 2007| url = http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| accessdate = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| url-status = dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮಾತ್ರ ABA ದರ್ಜೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಧೆಗಳಾಗಿವೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ತುಲ್ಸಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ದೇಶದಲ್ಲೇ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="OK Education 6">{{cite web| title = Princeton review raves TU| publisher = The Collegian| date = 2002-09-24| url = http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| format = pdf| accessdate = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| url-status = dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು 11 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>{{cite web| title =Student Center Financial Aid| publisher =Oklahoma State Regents for Higher Education| year =2008| url =http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| accessdate =2008-04-06| archive-date =2008-03-23| archive-url =https://web.archive.org/web/20080323062821/http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| url-status =dead}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ [[ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಿದೆ]]. ಇದು [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿ|ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ]]<ref name="NSU demographics" /> ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಧೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ [[ದೃಷ್ಟಿಮಾಪನ]] ಕಾಲೇಜನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web| title =Rare Eye Condition Takes Center Stage At NSUOCO| publisher =Northeastern State University| year =2008| url =http://www.nsuba.edu/news/story.php?1960| accessdate =2008-04-06| archive-date =2019-09-13| archive-url =https://web.archive.org/web/20190913024841/https://www.nsuok.edu/| url-status =dead}}</ref> ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾವಾರು ಮತ್ತು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಆಮೇರಿಕನ್]] ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ದಾಖಲಾತಿ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="NSU demographics">{{cite web | title =NSU Demographics| publisher = Northeastern State University |year = 2006| url = http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | format=pdf|accessdate = 2008-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060912105141/http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf|archivedate=2006-09-12}}</ref><ref>{{cite web| title = INBRE Participants| publisher = Oklahoma Idea Network of Biomedical Research Excellence| url = http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| accessdate = 2008-04-06| archive-date = 2008-04-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20080410193841/http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| url-status = dead}}</ref> 2007ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ಟನ್ ರಿವ್ಯೂ]] ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದ 122 ಅತಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಆರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು<ref>{{cite web| title = OBU Named to The Princeton Review “Best in the West” list| publisher = [[Oklahoma Baptist University]]| date = 2005-08-26| url = http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| accessdate = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808024101/http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| url-status = dead}}</ref> ಮತ್ತು ಮೂರು ಕಾಲೇಜುಗಳ ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಧಾನಗಳಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web| title = Best Value Colleges| publisher = [[Princeton Review]]| date = 2006-03-28| url = http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| accessdate = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012153043/http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| url-status = dead}}</ref> ರಾಜ್ಯವು 54 ಪೋಸ್ಟ್-ಸೆಕೆಂಡರಿ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಷನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವಂತಹ [[ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಕೆರಿಯರ್‌ಟೆಕ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌|ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಕೆರಿಯರ್‌ಟೆಕ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ನಿಂದ]] ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="OK Education" /> 2007-2008 ಶಾಲಾ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ 1,81,973 ಸ್ವಾತಕ ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, 20,014 ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು 4395 ಮೊದಲ ವೃತ್ತಿಪರ ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದರು. ಈ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ 18,892 ಜನ ಸ್ನಾತಕ ಪದವಿಯನ್ನು, 5386 ಜನ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಮತ್ತು 462 ಜನ ಪ್ರಥಮ ವೃತ್ತಿ ಪರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅಂದರೆ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು ಒಂದು ಶೈಕ್ಷಣೆಕ ವರ್ಷದ (1 ಜುಲೈ 2007- 30 ಜೂನ್ 2008) ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ 38,278 ಪದವೀಧರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಪ್ರತಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದ 68,322 ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|title=Oklahoma Colleges: A Profile of College Degree Programs & Post-Secondary Education in Oklahoma|access-date=2010-05-13|archive-date=2010-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111128/http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|url-status=dead}}</ref> == ಕ್ರೀಡೆ == [[ಚಿತ್ರ:Memorial Stadium, Smith Football Performance Center and State Farm Center, University of Illinois.jpg|thumb|right|ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಸ್ಮಾರಕ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು NCAA ವಿಭಾಗ 1 ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ನೆಡೆಸುತ್ತದೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ಜನಪ್ರಿಯಾ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ತಂಡಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ; ಇವು [[ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್]], [[ಫುಟ್ ಬಾಲ್]], [[ಅರೆನಾ ಫುಟ್ ಬಾಲ್]], [[ಬೇಸ್ ಬಾಲ್]], [[ಸಾಕರ್]] ಮತ್ತು [[ಹಾಕಿ]]. ಈ ತಂಡಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ, ತುಲ್ಸಾ, ಎನಿಡ್, ನಾರ್ಮನ್ ಮತ್ತು ಲಾಟನ್ ಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌ನ]] [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಥಂಡರ್]] ತಂಡ, ಮತ್ತು [[ವಿಮೆನ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌|ವಿಮೆನ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌ನ]] [[ತುಲ್ಸಾ ಶಾಕ್‌|ತುಲ್ಸಾ ಶಾಕ್‌ಗಳು]] ಮಾತ್ರ ರಾಜ್ಯದ [[ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕೃತ ಲೀಗ್ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡ|ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕೃತ ಲೀಗ್ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡಗಳಾಗಿವೆ]]; ಆದರೆ [[ಕಿರು ಲೀಗ್ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡ|ಕಿರು ಲೀಗ್ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡಗಳು]] ಕೆಳಕಂಡತಿವೆ.[[AAA ಮತ್ತು AA ಮಟ್ಟ|AAA ಮತ್ತು AA ಮಟ್ಟದ]] ಸ್ಧಾನ ಪಡೆದ ಮ್ಯಾನರ್ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್ ಬಾಲ್, [[ಕೇಂದ್ರ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್]], ಹಾಕಿಯಲ್ಲಿ, ಆರಿನಾ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ [[AFI]] ಲೀಗ್ ನಲ್ಲಿ; ಇವುಗಳನ್ನು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಯಾರ್ಡ್ ಡಾಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ತುಲ್ಸಾ ಟಲನ್ಸ್ ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಿಮೆನ್ಸ್ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌|ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಿಮೆನ್ಸ್ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌ಗೆ]] ಆಡುವ, [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಲೈಟನಿಂಗ್]] ತಂಡವನ್ನು ಸಹಾ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. [[NBA ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಲೀಗ್]] ನಡೆಸುವ [[ತುಲ್ಸಾ 66ರ್ಸ್]] ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ತುಲ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರಸ್ಧಳವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ [[ಆಮೇರಿಕನ್ ಇನ್ ಡೋರ್ ಡಾಕರ್ ಲೀಗ್]] ನಲ್ಲಿ ಆಡುವ [[ತುಲ್ಸಾ ರೆವಲ್ಯೂಶನ್]] ತಂಡಕ್ಕೋ ನಗರದ ಪೋಷಣೆ ಇದೆ.<ref>{{cite news | date=2007-07-29 | url=http://www.tulsaworld.com/sports/article.aspx?articleID=070729_2_B2_hTheT26273| title= Pro soccer: Soccer comes to Tulsa| first = Glenn | last = Hibdon| publisher= [[Tulsa World]] | accessdate=2007-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811123505/http://www.tulsaworld.com/sports/article.aspx?articleID=070729_2_B2_hTheT26273|archivedate=2007-08-11}}</ref> ಎನಿಡ್ ಮತ್ತು ಲಾಟನ್ ನಗರಗಳು [[USBL]] ಮತ್ತು [[CBA]] ಲೀಗ್‌ಗಳಿಗೆ ಆಡುವ ವೃತ್ತಿಪರ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ತಂಡಗಳಿಗೆ ದಾತರಾಗಿವೆ. 2005 ರಲ್ಲಿ [[ಕೆಟ್ರೀನಾ ಚಂಡಮಾರುತ|ಕೆಟ್ರೀನಾ ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದಾಗಿ]] ಎರಡು ಸ್ಪರ್ಧಾ ಋತುಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ [[ಫೋರ್ಡ ಸೆಂಟರ್]] ತಮ್ಮ ತಂಡ ಪುನರ್ ಸ್ಧಾಪನೆಯಾದಾಗ NBA ಯ [[ನ್ಯೂ ಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್ ಹೋರ್ನೆಟ್ಸ್]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ಮುಖ್ಯ ಲೀಗ್ ಅಧಿಕೃತ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡವಾಯಿತು.<ref name="Forbes NOK">{{cite web | date=2007-01-25 | url=http://www.forbes.com/lists/2006/32/biz_06nba_New-Orleans-Hornets_328959.html| title= BA Team Valuations - #29 New Orleans Hornets| publisher=PGA | accessdate=2007-08-05}}</ref> ಜುಲೈ 2008 ರಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಗುಂಪೊಂದರ ಮಾಲಿಕತ್ವ ಪಡೆದ [[ದಿ ಸಿಯಾಟಲ್ ಸೂಪರ್ ಸಾನಿಕ್]] ತಂಡವು [[ಕ್ಲೇಟನ್ ಬೆನೆಟ್]] ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ಧಾನಾಂತರ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ಧಾನಾಂತರಗೊಂಡ]] ಆಟಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಫೋರ್ಡ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುವವು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ, [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಿಟಿ ಥಂಡರ್]] ತಂಡವು ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಶಾಶ್ವತ ಅಧಿಕೃತ ಮುಖ್ಯ ತಂಡವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite news | url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008030229_sonitrial02.html | title=Sonics, city reach settlement | work=The Seattle Times | date=2008-07-02 | accessdate=2008-07-02}}</ref> ರಾಜ್ಯದ [[ಕಾಲೇಜುಗಳ ಅತ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್‌]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸೂನರ್‌ ಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕೌಬಾಯ್ಸ್]] ತಂಡಗಳ 60,000 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಆಟವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಒಕ್ಲಹೋಮ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯ 2006 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಅಮೇರಿಕೆಯ ಫುಟ್ ಬಾಲ್]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸರಾಸರಿ 84,541 ಜನ ವೀಕ್ಷಿಸಿ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು, ಅಮೇರಿಕಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪೈಕಿ13 ನೇ ಸ್ಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web| title = Oklahoma Sets New Attendance Record| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| accessdate = 2007-11-04| archive-date = 2010-07-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20100701082051/http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| url-status = dead}}</ref> ಈ ಎರಡು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರರು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಹಲವಾರು ಸಲ [[ಬೆಡ್‌ಲಾಮ್ ಸರಣಿ]] ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಣಸಾಡುತ್ತವೆ; ಇವು ಕ್ರೀಡಾಸಕ್ತರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಘಟನೆಗಳಾಗಿವೆ. "ಒಕ್ಲಹೋಮ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳು [[NCAA]] ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಂಡಗಳು ಸಂಸ್ಧೆಯ ಅತಿ ಉಚ್ಛಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ. [[ವಿಭಾಗ I]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ತುಲ್ಸಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.<ref>{{cite web| title = NCAA Members by State| publisher = [[NCAA]]| url = http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| accessdate = 2007-08-05| archiveurl = https://web.archive.org/web/20051125223302/http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| archivedate = 2005-11-25| url-status = live}}</ref> ''[[ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಇಲ್ಲಸ್ಟ್ರೇಟೆಡ್]]'' ನಿಯತಕಾಲಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯ ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಒಕ್ಲಹಾಮಾ ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹಾಮ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳನ್ನು ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಕಾಲೇಜುಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ.<ref name="top sports">{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 1-10| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| accessdate = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20070822222732/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 11-100| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| accessdate = 2007-08-05| archive-date = 2008-10-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20081017150320/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| url-status = dead}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯ ರಾಜ್ಯದ 12 ಸಣ್ಣ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಅಥವಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸೂನರ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ NAIA ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web| year = 2005| title = Member Institutions| publisher = [[National Association of Intercollegiate Athletics|NAIA]]| url = http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| accessdate = 2007-08-05| archive-date = 2011-07-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20110722042452/http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| url-status = dead}}</ref> ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ [[LPGA]] ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ತುಲ್ಸಾದ ಸಿಡಾರ್ ರಿಡ್ಜ ಕೌಂಟಿಕ್ಲಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ನೆಡೆಯುವ [[PGA]] ಅಥವಾ [[LPGA]] ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ತುಲ್ಸಾದ [[ಸದರನ್ ಹಿಲ್ಸ್ ಕಂಟ್ರಿ ಕ್ಲಬ್]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ಓಕ್ ಟ್ರೀ ಕಂಟ್ರಿ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ತುಲ್ಸಾದ ಸಿಡಾರ್ ರಿಡ್ಜ್ ಕಂಟ್ರಿ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಿವೆ.<ref>{{cite web| title = Oklahoma's Top 10 Private Golf Courses| publisher = Tulsaweb| url = http://www.tulsaweb.com/Golf/Private.htm| accessdate = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20070806060137/http://tulsaweb.com/Golf/Private.htm| url-status = dead}}</ref> ದೇಶದ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಗಾಲ್ಫ ಅಂಗಳ ಹೊಂದಿರುವದೆಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಸದರನ್ ಹಿಲ್ಸ್ ಸಂಸ್ಧೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಗಾಲ್ಫ [[PGA ಪಂದ್ಯಾವಳಿ|PGA ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು]] ಆಯೋಚಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 2007 ರ ಒಂದು ಪಂದ್ಯವೂ ಸೇರಿದೆ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಎಂದರೆ 2001 ರ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಮೂರು U.S.ಓಪನ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/20060228_history.html| title= Southern Hills Country Club is rich in History | publisher=[[Professional Golfers' Association of America|PGA]] | accessdate=2007-08-05}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಉದ್ದಗಲಗಳಲ್ಲಿ [[ರೋಡಿಯೋ|ರೋಡಿಯೋಗಳು]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ಯಾನಹ್ಯಾಂಡಲ್‌ನ [[ಗಯಮೋನ್]] ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರೋಡಿಯೋವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | publisher=Guymon Rodeo Foundation | title=Rodeo History | accessdate=2007-05-02 | archive-date=2007-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070516235959/http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | url-status=dead }}</ref> == ಆರೋಗ್ಯ == [[ಚಿತ್ರ:tulsacancertreatmentcenter.jpg|thumb|left|ಆಮೇರಿಕಾದ ನೈರುತ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸೌಕರ್ಯವು ತುಲ್ಸಾದಲ್ಲಿದೆ.]] 2005 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅನುದಾನ ಪಡೆದ 21ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯದಾಗಿದ್ದು, ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಬಂಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಾದ ವೆಚ್ಚ $75,801,364 ರೋಗ [[ನಿರೋಧಕ ಲಸಿಕೆ|ನಿರೋಧಕ ಲಸಿಕೆಗಳು]], [[ಜೈವಿಕ ಭಯೋತ್ಪಾನೆ|ಜೈವಿಕ ಭಯೋತ್ಪಾನೆಗೆ]] ಸನ್ನದಾಗಿರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣಗಳ ಅನುದಾನ ಪಡೆದ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಬಾಬುಗಳು.<ref name="oklahoma health 2">{{cite web| title = Health Report: Oklahoma| publisher = Trust for America's Health| url = http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| accessdate = 2007-08-02}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಖಾಯಿಲೆಗಳ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು [[ಆಸ್ತಮಾ]], [[ಡಯಾಬೆಟಿಕ್ಸ್]], [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್]] ಮತ್ತು [[ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ|ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡಗಳಿಂದ]] ನರಳುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸಮ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ ಇದೆ.<ref name="oklahoma health 2" /> ವರ್ಷ 2000 ದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿನ ರೋಗ ನಿಧಾನಿಕ ವೈದ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ 45ನೇ ಸ್ಧಾನದಲ್ಲಿ; ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ, ನರ್ಸ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ವಲ್ಪ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಕೆಳಗೆ, ಪ್ರತಿ 1,00,000 ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಾಸಿಗೆ ಸಂಖ್ಯೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು 12 ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಿತು.<ref>{{cite web| title = State health workforce profiles:Oklahoma| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = ftp://ftp.hrsa.gov/bhpr/workforce/summaries/Oklahoma03.pdf| format = pdf| accessdate = 2007-08-02}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆ ಮಾಡಿಸಿದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿತ್ತು 2005ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 25% ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ 18 ರಿಂದ 64 ವಯೋಮಾನದ ನಾಗರೀಕರು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ 5ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದರ.<ref>{{cite web| title = Health insurance, lack of coverage among adults: State, 2002-2005| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| accessdate = 2007-09-08| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012213905/http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| url-status = dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮಗರ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು [[ಸ್ಧೂಲತೆ]] ಹೊಂದಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯವು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಧೂಲದೇಹಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಐದನೆಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದರೆ 30.3% ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ಧೂಲತೆಗೆ ಹತ್ತಿರ ಅಥವಾ ಸ್ಧೂಲವಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Oklahoma Health">{{cite web| title = U.S. Obesity Trends| publisher = Centers for Disease Control and Prevention| url = http://www.cdc.gov/obesity/data/trends.html | accessdate = 2009-09-12}}</ref> [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವು]] ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾಲೇಜು ಆಫ್ ಸರ್ಜನ್ಸ್]] ಸಂಸ್ಧೆಯಿಂದ [[Iನೇ ಮಟ್ಟದ ನೋವು ನಿವಾರಕ ಕೇಂದ್ರ|Iನೇ ಮಟ್ಟದ ನೋವು ನಿವಾರಕ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು]] ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಏಕೈಕ ರಾಜ್ಯದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಆರೋಗ್ಯಕೇಂದ್ರ]] ಮೈದಾನದಲ್ಲಿದ್ದು ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ.<ref>{{cite web| title = OU Medical Center Employment Opportunities| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| accessdate = 2007-08-02| archive-date = 2007-08-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| title = Trauma One Center| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| accessdate = 2007-08-02| archive-date = 2007-08-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| url-status = dead}}</ref> ತುಲ್ಸಾದಲ್ಲಿರುವ ದಿ ರೀಜನಲ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೆಂಟರ್ ಆಫ್ ದಿ [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಟ್ರೀಟ್ ಮೆಂಟ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಆಮೇರಿಕ]] ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ 4 ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ತಿ ನೈರುತ್ಯ ಆಮೇರಿಕಾಕ್ಕೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| url=http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| title=Southwestern Regional Medical Center| publisher=[[Cancer Treatment Centers of America]]| accessdate=2007-05-07| archive-date=2007-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20071010160608/http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| url-status=dead}}</ref> ತುಲ್ಸಾದ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವು]] ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯೇ [[ಮೂಳೆ ಸಂಬಂಧಿ]] ಬೋಧನಾ ಸೌಕರ್ಯ ಹೊಂದಿದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಾಗಿದ್ದು; ಇದು [[ನರವಿಜ್ಞಾನ]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೌಕರ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಸ್ಧೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=479&Itemid=90| title=Tulsa Regional Medical Center Changes its name to OSU Medical Center| publisher=[[Oklahoma State University]]| accessdate=2007-08-02| archive-date=2007-10-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013231828/http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=479&Itemid=90| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| title=Basic Biomedical Research in the OSU College of Osteopathic Medicine| publisher=[[Oklahoma State University]]| accessdate=2007-08-02| archive-date=2006-09-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20060901125105/http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| url-status=dead}}</ref> == ಸಮ‌ೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ == {{Main|List of radio stations in Oklahoma|List of television stations in Oklahoma}} [[ಚಿತ್ರ:TulsaWorld.jpg|thumb|right|upright|ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಎರಡನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆ, ದಿ ತುಲ್ಸಾ ವರ್ಲ್ಡ್ 189,789ಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಸರಣ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="world"/>]] [[ನೀಲ್ಸನ್ ಮಾದ್ಯಮ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಧೆ|ನೀಲ್ಸನ್ ಮಾದ್ಯಮ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಧೆಯು]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ಮತ್ತು ತುಲ್ಸಾವನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ, ಕ್ರಮವಾಗಿ 45ನೆಯ ಮತ್ತು 61ನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಮಾದ್ಯಮಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ|ಮಾದ್ಯಮಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದು]] ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ. ಅದೇ ಏಜೆನ್ಸಿಯು ರಾಜ್ಯದ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾದ್ಯಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾದ ಲಾಟನ್ [[ವಿಚಿಟಾ ಫಾಲ್ಸ್, ಟೆಕ್ಸಾಸ್]] ಅನ್ನು ದೇಶದ 144ನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url= http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |title= 210 Designated Market Areas - 03-04 |publisher= Nielsen Media |accessdate= 2007-08-06 |archive-date= 2006-05-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060517010320/http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |url-status= bot: unknown }}</ref> [[ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್]] ಪ್ರಸಾರವು 1949ರಲ್ಲಿ K ಫಾರ್ TV (ಅಂದಿನ WKY-TV)ಯಿಂದ ಮತ್ತು [[KOTV-TV|KOTV-TVಯಿಂದ]] ತುಲ್ಸಾದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url= http://www.tulsatvmemories.com/tvthesi2.html|title= Historical Highlights of Television in Tulsa, Oklahoma | publisher = Tulsa TV History| accessdate=2007-08-06}}</ref> ಈಗ ಎಲ್ಲಾ ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಮೇರಿಕನ್ ಟಿವಿ [[ಪ್ರಸಾರಣ ಜಾಲಗಳು]] ತಮ್ಮ ಅಧಿಕೃತ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&stateid=OK| title=U.S. Television Stations in Oklahoma| publisher=Global Computing| accessdate=2007-08-06| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927064302/http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&stateid=OK| url-status=dead}}</ref> ರಾಜ್ಯವು ಈಗ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ [[ವಾರ್ತಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ|ವಾರ್ತಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುವ ''[[ದಿ ಒಕ್ಲಹೋಮನ್‌]]'' ‍ವು ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ದಿನದಲ್ಲಿ 215,102 ಓದುಗರನ್ನೂ, ಭಾನುವಾರದಂದು 138,262 ಓದುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ 48 ನೆಯ ಸ್ಧಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ''[[ತುಲ್ಸಾ ವರ್ಲ್ಡ್]]'' ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಎರಡನೇ ದೊಡ್ಡ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದಿನದಲ್ಲಿ 138,262 ಮತ್ತು ಭಾನುವಾರದಂದು 189,789 ಓದುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ದೇಶದ ಪರಿಚಲನೆಯಲ್ಲಿ 77 ನೆಯ ಸ್ಧಾನ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="world">{{cite web | title=2006 Top 100 Daily Newspapers in the U.S. by Circulation | publisher=BurrellesLuce | url=http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | format=pdf | accessdate=2007-08-06 | year=2006 | archive-date=2015-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150722124337/http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | url-status=dead }}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ವಾರ್ತಾ ಪತ್ರಿಕೆ ''ಚಿರೋಕಿ ಅಡ್ವೋಕೇಟ್'' 1844 ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು, [[ಚಿರೋಕಿ]] ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು.<ref name="ok newspapers" /> 2006ರಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದಲ್ಲಿ 220 ಸಮಾಚಾರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿದ್ದು, 177 ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಮತ್ತು 48 ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿದ್ದವು.<ref name="ok newspapers">{{cite web | title=History of Newspapers in Oklahoma | publisher=Oklahoma Historical Society | url=http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | accessdate=2007-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014009/http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | archive-date=2007-09-28 | url-status=dead }}</ref> ಎರಡು ದೊಡ್ಡ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರೇಡಿಯೋ]] ಜಾಲಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸರಣ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವೆಂದರೆ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರೇಡಿಯೋ ಮತ್ತು [[ಪಬ್ಲಿಕ್ ರೇಡಿಯೋ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್]]. 1955 ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಪಬ್ಲಿಕ್ ರೇಡಿಯೋ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರೇಡಿಯೋ ಜಾಲವಾಗಿದ್ದು ಒಕ್ಲಹೋಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | year = 2007 | title = About OPR | publisher = Oklahoma Public Radio | url = http://www.kosu.org/aboutus.html | accessdate = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.kosu.org/aboutus.html | url-status = dead }}</ref> ತನ್ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ರೇಡಿಯೋ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ 14 ಸ್ಧಾನಗಳಿಂದ ಪ್ರಸರಣ ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸರಣ ಮಾಡಿ 400 ಗಂಟೆಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | title = PRI factsheet | url = http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | publisher = Public Radio International | accessdate = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813085828/http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | url-status = dead }}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರ WKY, ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದಲ್ಲಿ 1920 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ KRFW [[ಬ್ರಿಸ್ಟೊ]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ನಂತರ ತುಲ್ಸಾಗೆ ಸ್ಧಾನಾಂತರಗೊಂಡು 1927 ರಲ್ಲಿ [[KVOO]] ಎಂದು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web | year = 2007 | title = Oklahoma Fun Facts | url = http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | publisher = Legends of America | accessdate = 2007-08-06 | archive-date = 2006-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061107223915/http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | url-status = dead }}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಧಾನೀಯ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ದಿಜಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಸಂಸ್ಧೆಗಳಿಂದ 500 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು.<ref>{{cite web | year = 2006 | title = Complete List of Radio Stations in the State of OK | url = http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | publisher = On the Radio.net | accessdate = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070824110916/http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | url-status = dead }}</ref> [[ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್]], [[ಏಶಿಯನ್]] ಭಾಷೆಗಳ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಮೇರಿಕನ್ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧಾರ್ಮಿಕ ಟೆಲಿವಿಶನ್ ಮಾದ್ಯಮ ಜಾಲವಾದ [[TBN]] ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸ್ಟುಡಿಯೊವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ತಿ TBN ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಶಾಖೆಯನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ 1980 ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿತು. {{Citation needed|date=July 2009}} == ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == [[ಚಿತ್ರ:Will Rogers Turnpike.jpg|thumb|left|ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಪ್ರಮುಖ ಹತ್ತು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ, ತುಲ್ಸಾದ ಈಶಾನ್ಯದಿಂದ ಸಾಗುವ ವಿಲ್ ರೋಜರ್ಸ್ ಟರ್ನ್‌ಪೈಕ್.]] ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಸಾರಿಗೆಯು ಆಧಾರ ವ್ಯವಸ್ಧೆಗಳಾದ [[ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]], ಅಂತರ ನಗರ ರೈಲುಗಳು, ಸಾರಿಗೆ ಸರಣಿಗಳು, ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಒಳನಾಡು ಬಂದರು ಮತ್ತು ಭಾರಿ ಸರಕು ವರ್ಗಾವಣೆ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮೂರು [[ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ|ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು [[ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಉಪ ಹೆದ್ದಾರಿ|ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಉಪ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದಲ್ಲಿ, [[ಅಂತರರಾಜ್ಯ 35]] ಯು, [[ಅಂತರರಾಜ್ಯ 44]] [[ಅಂತರರಾಜ್ಯ 40|ಅಂತರರಾಜ್ಯ 40ನ್ನು]] ಅಡ್ಡ ಹಾಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಜಾಲದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಂಧಿ ಸ್ಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="roads okla" /> 12,000 ಸಾವಿರ ಮೈಲುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ದವಾದ (19,000 ಕಿ.ಮೀ ) ರಸ್ತೆಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ [[ಸಂಚಾಲಿಸುವ ರಸ್ತೆಗಳು]], ಹತ್ತು ಸುಂಕದ ಕಟ್ಟೆಗಳು,<ref name="roads okla">{{cite web| title = Transportation in Oklahoma City| publisher = Oklahoma City Chamber of Commerce| year = 2007| url = http://www.okcchamber.com/page.asp?atomid=128| accessdate = 2007-08-02| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012202546/http://okcchamber.com/page.asp?atomid=128| url-status = dead}}</ref> ಮಹುದೂರ ವಾಹನ ಚಾಲಿಸಬಹುದಾದ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಬಹು ಉದ್ದವಾದ ಮಾರ್ಗ- 66 ಸಹಾ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | title=Route 66 - Facts and Trivia | publisher=Legends of America | accessdate=2007-08-02 | archive-date=2007-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070809135444/http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | url-status=dead }}</ref> 2005 ರಲ್ಲಿ, ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ 44 ಯು ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ಜನನಿಬಿಡ ಹೆದ್ದಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿದಿನ 131,800 ಕಾರುಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web | year=2005 | url=http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf| title=2005 Annual Average Daily Traffic | format=PDF | publisher=Oklahoma Department of Transportation | accessdate=2007-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614044129/http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf|archivedate=2007-06-14}}</ref> 2007 ರಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖೆಯ ಅಸಕ್ಷಮ -ರಚನೆಯ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಸುಮಾರು 6300 ಸೇತುವೆಗಳು ರಿಪೇರಿ ರಹಿತವಾಗಿದ್ದವು, 127 ಪ್ರಮುಖ ಹೆದ್ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಧೆಗೆ ಗುಂಟ ಇದ್ದ ಸೇತುವೆಗಳೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite news| first=Randy|last=Ellis|date=2007-08-03|url= http://newsok.com/article/3097777| title= In Oklahoma: We are worst in the nation| publisher=The Daily Oklahoman| accessdate=2007-09-01}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:National-atlas-oklahoma.PNG|thumb|right|ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಭೂಪಟವು ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ದರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ [[ವಿಲ್ ರೋಜರ್ಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಏರ್ ಪೋರ್ಟ್]] ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ವ್ಯಾಪಾರಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ, ವಾರ್ಷಿಕ 3.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಯಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web| year=2005| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=media&id=2&sid=2| title=Passenger Trends| publisher=Oklahoma City Airport Authority| accessdate=2007-08-02| archive-date=2010-10-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101006181854/http://flyokc.com/index.aspx?page=media&id=2&sid=2| url-status=dead}}</ref> [[ತುಲ್ಸಾ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್ ಪೋರ್ಟ್]] ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರಿ ವಾಯುನಿಲ್ದಾಣ 2006 ರಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರದ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 150ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉಪಯೋಗದ ವಾಯು ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| title=Tulsa International Airport - Airline Information| publisher=Tulsa Airport Authority| accessdate=2007-08-02| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811213829/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| year=2004| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| title=Will Rogers World Airports - Airline Information| publisher=Oklahoma City Airport Authority| accessdate=2007-08-02| archive-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801001520/http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| url-status=dead}}</ref> ತುಲ್ಸಾದಲ್ಲಿರುವ ರಿವರ್ ಸೈಡ್-ಜೋನ್ಸ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ರಾಜ್ಯದ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯ ವಾಯು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು 235,039 ಉಡ್ಡಯನ ಮತ್ತು ಇಳಿಯುವಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| title=Riverside Jones Airport| publisher=Tulsa Airport Authority| accessdate=2007-08-02| archive-date=2011-08-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190220/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| url-status=dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 150ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉಪಯೋಗದ ವಾಯು ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web| url=http://www.okairports.com/airports.html| title=Airports of Oklahoma| publisher=Oklahoma Airport Operators Association| accessdate=2007-08-02| archive-date=2007-08-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okairports.com/airports.html| url-status=dead}}</ref> [[ಆಮ್‌ಟ್ರಾಕ್‌|ಆಮ್‌ಟ್ರಾಕ್‌ನ]] [[ಹಾರ್ವಲ್ಯಾಂಡ್ ಫ್ಲೈಯರ್]] ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಏಕೈಕ ಪ್ರಾಂತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಯಾತ್ರಿಕರ ಜಾಲವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರದ ರೈಲ್ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದಿಂದ]] [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನ ಫೋರ್ಟವರ್ಥ|ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನ ಫೋರ್ಟವರ್ಥವರೆಗೆ]] ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಹಾರ್ಟಲ್ಯಾಂಡ್ ಫೈಯರ್ ನಿಂದ [[ತುಲ್ಸಾ|ತುಲ್ಸಾಕ್ಕೆ]] ರೈಲ್ವೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಹಣಕಾಸು ನೆರವನ್ನು ಶಾಸಕರು 2007ರಲ್ಲಿ ಯಾಚಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite news| first=Brian|last=Barber|url= http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| title= Federal matching funds may help bring Amtrak to Tulsa | publisher=Tulsa World| accessdate=2007-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927002646/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577|archivedate=2007-09-27}}</ref> [[ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮಸೋಗಿ]] ಮತ್ತು [[ತುಲ್ಸಾ ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಕಟೂಸಾ|ತುಲ್ಸಾ ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಕಟೂಸಾಗಳು]] ನದಿಗಳ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆರುವ ಎರಡು ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಒಳನಾಡು ಬಂದರುಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ದಿ ತುಲ್ಸಾ ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಕಟೂಸಾ ಒಕ್ಲಹೋಮದ ಏಕೈಕ ಅಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಡಗು-ಸಾಮಾಗ್ರಿ ಸಾಗಿಸುವ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಗರ ಮುಖಾಂತರ ಮಾಲು ಸಾಗಿಸುವ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು ಇದು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಸರಕನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | year= 2005 | url= http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | title= Live in Tulsa | publisher= Tulsa Chamber of Commerce | accessdate= 2007-07-14 | archive-date= 2007-05-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070525155014/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | url-status= dead }}</ref><ref name="Tulsa Port News" /> ಎರಡೂ ಬಂದರುಗಳು [[ಮೆಕ್ ಕ್ಲಿನಾರ್-ಕೇರ್]] [[ಅರ್ಕಾನ್ಸಸ್]] ನದಿ ಜಲಯಾನ ವ್ಯವಸ್ಧೆಯ ತಟದಲ್ಲಿದ್ದು, ತುಲ್ಸಾ ಮತ್ತು ಮಸ್ಕೋಗೀ ಮತ್ತು [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿ]] ನಡುವಿನ ನೌಕಸಾರಿಗೆಯನ್ನು [[ವರ್ಡಿಗ್ರಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಅರೆಕಾನ್ಸಸ್]] ನದಿಗಳ ಮುಖಾಂತರ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಜಲಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.<ref name="Tulsa Port News">{{cite web | url= http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | title= What's new at the port? | publisher= Tulsa Port Authority | accessdate= 2007-07-30 | archive-date= 2007-07-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070714184501/http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | url-status= dead }}</ref> == ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ == {{Main|Government of Oklahoma}} [[ಚಿತ್ರ:Oklahoma State Capitol.jpg|thumb|right|ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ನಗರವು, ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ.]] [[ಆಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರ|ಆಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ]] ಮಾದರಿಯಂತೆ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸರ್ಕಾರವು ಒಂದು [[ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ]] ಗಣರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಕಾರ್ಯಾಂಗ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗ ಶಾಖೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | year=2006 | publisher=GoveEngine.com | accessdate=2007-07-31 | url=http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | title=State Government - Oklahoma | archive-date=2007-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070814011012/http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | url-status=dead }}</ref> ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶದ, ಸ್ಧಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಾದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ [[77 ಕೌಂಟಿಗಳ|77 ಕೌಂಟಿಗಳನ್ನು]] ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ,<ref name="Topography of Oklahoma" /> [[ಡೆಮೋಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷ|ಡೆಮೋಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ]] ಬಹುಮತವಿರುವ ಮತದಾರವಾಗಿರುವ [[ಐದು ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಿಲ್ಲೆ|ಐದು ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ]].<ref name="voters" /> ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು, [[ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮತಧಿಕಾರ|ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮತಧಿಕಾರವಿರುವ]] ಮತದಾನದಿಂದ ಚುನಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ === {{See also|Governor of Oklahoma||Oklahoma Legislature|Oklahoma Supreme Court}} [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಶಾಸನಸಭೆ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ಶಾಸನಸಭೆಯ]] [[ಸೆನೆಟ್]] ಮತ್ತು [[ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಭೆ|ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಭೆಯಿಂದ]] ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಶಾಖೆಯಾಗಿರುವ ಶಾಸನಸಭೆಯು ಸರ್ಕಾರ ನಡೆಸಲು ಬೇಕಾದ ಹಣ ಎತ್ತುವ ಹಾಗೂ ವಿತರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಸೆನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಾವಧಿ ಇರುವ 48 ಸದಸ್ಯರು, ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ 2 ವರ್ಷ ಕಾರ್ಯಾವಧಿ ಇರುವ 101ಸದಸ್ಯರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಉಭಯ ಸದನಗಳ ಸದಸ್ಯರ ಒಟ್ಟು ಸೇವಾಧಿಗೆ ಮಿತಿ ಹಾಕಿದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎರಡು ಸದನಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದೆ.<ref name="Oklahoma Government 2" /><ref>{{cite web| publisher=U. S. Term Limits| accessdate=2007-08-09| url=http://www.ustl.org/leglong.html| title=Legislative Longevity Limits| archive-date=2007-09-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20070920054851/http://www.ustl.org/leglong.html| url-status=dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಶಾಖೆಯು, [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟು]], [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ಅಪರಾಧ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ಅಪರಾಧಗಳ]] ಮೇಲ್ಮನವಿ ಕೋರ್ಟು ಹಾಗೂ 1 ಕೌಂಟಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸೇವೆಗಾಗಿ 77 ಜಿಲ್ಲೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ದೋಷಾರೋಪಣೆಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಕೋರ್ಟ್ ಒಕ್ಲಹೋಮದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಹಂತದ ಎರಡು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲವು ನಾಗರೀಕ ಅಹವಾಲುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಅಪರಾಧಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಾಲವು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಅಹವಾಲುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಕೋರ್ಟುಗಳ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಮತ್ತು ನಾಗರೀಕ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಕೋರ್ಟುನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಾಮಕರಣ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಿಸಿನಂತೆ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ನಿಯುಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಇವರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪುನಃ ಆಯೋಗದ ಮತದಾನವಾಗಬೇಕು.<ref name="Oklahoma Government 2">{{cite web | date=2007-06-07 | publisher=Netstate| accessdate=2007-08-01 | url=http://www.netstate.com/states/government/ok_government.htm| title=Oklahoma State Government}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Senate chamber of the Oklahoma Senate, Oklahoma City, Oklahoma.jpg|thumb|right|ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ಸೆನೇಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ಸೆನೇಟ್ ಚೇಂಬರ್ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.]] ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ [[ರಾಜ್ಯಪಾಲರು]], ಅವರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಚುನಾಯಿತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಧಾನ ಮುಖ್ಯಸ್ಧರಾದ, ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಶಾಖೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇವರೇ [[ಎಕ್ಸ್ ಅಫಿಷಿಯೊ]], [[ಫೆಡರಲ್]] ಸರ್ಕಾರವು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಕ್ಷಕ ದಳ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಕ್ಷಕ ದಳಕ್ಕೆ]] [[ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕ|ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ]]. ಇವರು ಸರ್ಕಾರದ ಎರಡೂ ಸದನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ [[ವೀಟೋ]] ಚಲಾಯಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ವಾರ್ಷಿಕ ಆಯ-ವ್ಯಯ ಪತ್ರವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವುದು. ರಾಜ್ಯದ ಕಾನೂನುಗಳು ಜಾರಿಯಾಗುವ ಹಾಗೆ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web| date=1995-12-01| publisher=Governor's Commission| accessdate=2007-08-06| url=http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| title=Report of the Governor's Commission on Government Performance| archive-date=2007-08-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| url-status=dead}}</ref> === ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ === ರಾಜ್ಯವನ್ನು 77 [[ಕೌಂಟಿಗಳ|ಕೌಂಟಿಗಳನ್ನಾಗಿ]] ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೌಂಟಿ ಸ್ಧಳೀಯ ಆಡಳಿತ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮೂರು ಚುನಾಯಿತ ಕಮೀಶನತುಗಳ ಸಮಿತಿ, ಒಬ್ಬ ತೆರಿಗೆ ಅಂದಾಜುದಾರ ಗುಮಾಸ್ತ, [[ಕೋರ್ಟು ಗುಮಾಸ್ತ]], [[ಖಜಾಂಚಿ]] ಮತ್ತು [[ಶರೀಫ|ಶರೀಫರಿರುತ್ತಾರೆ]].<ref>{{cite web| date=2006-01-06| publisher=Government of Oklahoma| accessdate=2007-08-01| url=http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| title=List of County Officers| archive-date=2007-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20070531193042/http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| url-status=dead}}</ref> ಪ್ರತಿಯೊಂದು [[ಮುನಿಸಿಪಾಲಿಟಿ|ಮುನಿಸಿಪಾಲಿಟಿಯು]] ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಯಾಕಾರಿ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಿಕ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕೌಂತಿ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಅಧಿಕಾರ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಧಿಕೃತ ನಗರಗಳ ಅಥ ಅನಧಿಕೃತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಶಾಸಕೀಯ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೌಂಟಿ ಹಾಗೂ ಪುರಸಭೆ ಸರ್ಕಾರಗಳೆರಡೂ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪೋಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಧೆ ನೇಮಿಸುವ ಚುನವಣೆ ಏರ್ಪಡಿದುವ ಮತ್ತು ಅಪತ್ ಕಾಲ ಎದುರಿಸುವ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದೊಳಗೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="citygov" /><ref>{{cite news| first=Don| last=Diehl| url=http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&dept_id=573976&newsid=18622071&PAG=461&rfi=9| date=2007-07-24| title=Metro About Jenks population figures... doubled in size since 2000 census| publisher=Neighbor Newspapers| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-09-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015351/http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&dept_id=573976&newsid=18622071&PAG=461&rfi=9| url-status=dead}}</ref> ಇತರೆ ಸ್ಧಾನೀಯ ಸರಕಾರದ ಘಟ್ಟಗಳೆಂದರೆ [[ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]], ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಸಮುದಾಯ ಕಾಲೇಜು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಗ್ನಿ ಶಾಮಕ ವಿಭಾಗಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಲವಿಭಾಗ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಗಳ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು. ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಆಮೇರಿಕಾದ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸರ್ಕಾರಗಳ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಮಿತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಮೂಲನಿವಾಸಿ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಕಾವಲು ಪ್ರದೇಶ]], ಆಮೇರಿಕೆಯ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರುವಂತೆ, ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಇಂಡಿಯನ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದ ಜಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿವೆಯಾದರೂ ಆದರೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು ರಾಜ್ಯದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಂಸ್ಧೆಗಳಾದ ಪುರಸಭೆ ಕೌಂಟಿಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನದ ಸರ್ಕಾರವು ಬುಡಕಟ್ಟು ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಅರೆ-ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘಟಕಗಳೆಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದೆ ಇವುಗಳು ಕಾರ್ಯಂಗ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹಾಗೂ ಶಾಸಕಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನದವರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಂದಿವೆ. ಅವು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೊಳ ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಅದು ಅವುಗಳ ಕೆಲವು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ತಡೆಹಿಡಿಯುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ. ಬುಡಕಟ್ಟು ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಗಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು. <ref>{{cite news |first=Robert|last=Henry| url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=61934| date=1989-03-22|title= Oklahoma Attorney General's Opinions: Question Submitted by: The Honorable Enoch Kelly Haney, Oklahoma State Senate| publisher= The Oklahoma State Courts Network | accessdate=2007-08-21}}</ref><ref>{{cite news|first=Lindsay|last=Robertson|url=http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|year=2001|title=Native Americans and the Law: Native Americans Under Current United States Law|publisher=[[University of Oklahoma]]|accessdate=2007-08-21|archive-date=2012-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416012037/http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:OK-districts-108.JPG|thumb|right|ಐದು ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಒಕ್ಲಹೋಮಾದಲ್ಲಿ ಇವೆ.]] === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಕೀಯ === {{Main|Politics of Oklahoma}} {| class="wikitable sortable " border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು''' <ref>{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&fips=40&f=1&off=0&elect=0&type=state|title=Presidential General Election Results Comparison - Oklahoma|publisher=US Election Atlas|accessdate=December 29, 2009|author=Leip, David}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !ವರ್ಷ ![[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ರು]] ![[ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌ಗಳು]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.65%''' ''960,165'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.35% ''502,496'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.57%''' ''959,792'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.43% ''503,966'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.31%''' ''744,337'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.43% ''474,276'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.26%''' ''582,315'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|40.45% ''488,105'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''42.65%''' ''592,929'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.02% ''473,066'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''57.93%''' ''678,367'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|41.28% ''483,423'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''68.61%''' ''861,530'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.67% ''385,080'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.50%''' ''695,570'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.97% ''402,026'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''49.96%''' ''545,708'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.75% ''532,442'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''73.70%''' ''759,025'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|24.00% ''247,147'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''47.68%''' ''449,697'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|31.99% ''301,658'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.25% ''412,665'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.75%''' ''519,834'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''59.02%''' ''533,039'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|40.98% ''533,039'' |} ಬಹು ಮತಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮತದಾರರು [[ಡೆಮೋಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷ|ಡೆಮೋಕ್ರಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ]] ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಜ್ಯವು ಕಟ್ಟಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೊಂದಾಯಿತ ರಿಪಬ್ಲಿಕನರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಸಂಖ್ಯಾತರಾದರೂ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು 1968ರಿಂದ ಪ್ರತಿ ಅದ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಮತ ಹಾಕಿದೆ. 2004-2008 ರ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಜಾರ್ಜ್ W ಬುಷ್]] ಮತ್ತು [[ಜಾನ್ ಮೆಕ್‌ಕೈನ್]] ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಮತ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ; ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ರಾಜ್ಯದ 65% ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. 2008ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕೌಂಟಿಗಳು ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಾಗಿ ಮೆಕ್‌ಕೈನ್‌ಗೆ ಮತ ಹಾಕಿದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು ಒಕ್ಲಹೋಮ ಮಾತ್ರ.<ref>{{cite web| year=2004| url=http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| title=Presidential Election of 2004 in Oklahoma| work=Oklahoma State Election Board| publisher=Oklahoma State Election Board| format=pdf| accessdate=2007-08-01| archive-date=2007-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005521/http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| url-status=dead}}</ref> [[2000ದ ಜನ ಗಣತಿ|2000ದ ಜನ ಗಣತಿಯ]] ನಂತರ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಆರರಿಂದ ಐದಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು, ಪ್ರತಿ [[ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಿಲ್ಲೆ|ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ]] ಒಬ್ಬ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುವನು. [[110ನೇ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]](2007-2009) ಸಭೆಗೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆಯೂ ಆಗದೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಜನ ರಿಪಬ್ಲಕನ್ನರೂ ಒಬ್ಬ ಡೆಮೋಕ್ರಾಟ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು. ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ U.S. ಸೆನೆಟರ್‌ಗಳು ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ನರು [[ಜಿಮ್ ಇನ್‌ಹೋಫ್]] ಮತ್ತು [[ಟಾಮ್ ಕಬರ್ನ್]], ಮತ್ತು ಇದರ U.S. ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು [[ಹಾನ್ ಸುಲ್ಲಿವನ್]] (R-OK-1), [[ಡ್ಯಾನ್ ಬೋರೆನ್]] (D-OK-2), [[ಫ್ರಾಂಕ್ ಡಿ. ಲುಕಾಸ್]] (R-OK-3), [[ಟಾಮ್ ಕೋಲ್]] (R-OK-4), ಮತ್ತು [[ಮೇರಿ ಫಾಲಿನ್]] (R-OK-5). {{Further|[[Political party strength in Oklahoma]]}} == ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು == {{See also|List of cities in Oklahoma|List of towns in Oklahoma}} [[ಚಿತ್ರ:Oklahoma City Skyline from I-35 (cropped).jpg|left|225px|thumb|ಒಕ್ಲಹೋಮಾವು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಹಾಗೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ.]] 2006 ರಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು 549 ನಗರ ಮತ್ತು ಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಗರಗಳು 100,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು 40 ಪುರಗಳು 10,000 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು. [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ತುಲ್ಸಾ]] ನಗರಗಳು ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ [[ಐವತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ|ಐವತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ]] ಎರಡು ಆಗಿವೆ. 58% ರಷ್ಟು ಒಕ್ಲಹೋಮನರು [[ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ. ಅಥವಾ ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುವ ಅರ್ಥಿಕ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳ ಜನಗಣತಿ ಬ್ಯೂರೋ]] [[ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರದೇಶ]] ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನೀಡಿದೆ.<ref name="metros" /><ref>{{cite web| url=http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| title=State and County Quickfacts - Metropolitan Statistical Area| publisher=[[United States Census Bureau]]| accessdate=2007-07-15| archive-date=2007-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070711042345/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| url-status=dead}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಹಾಗೂ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ನಗರವು 2007ರಲ್ಲಿ [[ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ|ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು]] 1,269,907 ಜನರಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ [[ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ ತುಲ್ಸಾ|ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ ತುಲ್ಸಾವು]] 905,755 ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="metropop08">{{cite news | date=2008-03-27 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | title= Stillwater's growth tops in Oklahoma| first = Rhett | last = Morgan| publisher= Tulsa World | accessdate=2008-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080919181031/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115|archivedate=2008-09-19}}</ref> 2005 ಮತ್ತು 2006ರ ಮಧ್ಯೆ, ತುಲ್ಸಾದ [[ಹೊರವಲಯ|ಹೊರವಲಯಗಳಾದ]] [[ಜೆಂಕ್ಸ್]], [[ಬಿಕ್ಸ್‌ಬಿ]], ಮತ್ತು [[ಓವಾಸ್ಸೊ|ಓವಾಸ್ಸೊಗಳು]] ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ 47.9, 44.56, ಮತ್ತು 34.31, ಶೇಕಡಾವಾರು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Ok cities" /> [[ಚಿತ್ರ:Tulsa Skyline.jpg|right|thumb|ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹಾಗೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತುಲ್ಸಾವು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ.]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳು 2007ರಂತೆ ಹೀಗಿವೆ: [[ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ನಗರ]] (547,274), [[ತುಲ್ಸಾ]] (384,037), [[ನಾರ್ಮನ್]] (106,707), [[ಲಾಟನ್]] (91,568), [[ಬ್ರೋಕನ್ ಆರೋ]] (90,714), [[ಎಡ್ಮಂಡ್]] (78,226), [[ಮಿಡ್‌ವೆಸ್ಟ್ ನಗರ]] (55,935), [[ಮೂರೆ]] (51,106), [[ಎನಿಡ್]] (47,008), ಮತ್ತು [[ಸ್ಟಿಲ್‌ವಾಟರ್]] (46,976). ರಾಜ್ಯದ ಹತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ನಗರ ಮತ್ತು ತುಲ್ಸಾ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿವೆ, ಮತ್ತು ಲಾಟನ್ ನಗರ ಮಾತ್ರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸೆನ್ಸನ್ ಬ್ಯೂರೊ ದೃಢೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಅಂಕಿಅಂಶ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ[[ಫೋರ್ಟ್ ಸ್ಮಿತ್, ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್‌|ಫೋರ್ಟ್ ಸ್ಮಿತ್, ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್‌ನ]] ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯದೆಡೆ ಹರಡಿದೆ.<ref name="Ok cities">{{cite web| title = Oklahoma Census Data Center News| publisher = Oklahoma Department of Commerce| month = July | year = 2007 | url = http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf|format=pdf| accessdate = 2007-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808074217/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf|archivedate=2007-08-08}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ ಪುರಸಭೆಗಳ ನಿಯಮದಡಿಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದೆ: ನಗರಗಳು ಇವು 1000 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿವೆ.ಪಟ್ಟಣಗಳು 1000 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ಸಂಸ್ಧೆಗಳು ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಪ್ರದೇಶದಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಶಾಸನಾತ್ಮಕ]], [[ನ್ಯಾಯಾಂಗಿಕ]] ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ನಗರಗಳು [[ಮೇಯರ್-ಸಮಿತಿ]], [[ಕೌನ್ಸಿಲ್- ಮ್ಯಾನೇಜರ್]] ಅಥವಾ [[ಮಹಾಮೇಯರ್]] ರೀತಿಯ ಸರ್ಕಾರ ಹೊಂದಬಹುದು ಆದರೆ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಒಬ್ಬ ಚುನಾಯಿತ ಅಧಿಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಧೆ ಮುಖಾಂತರ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು.<ref name="citygov">{{cite web |year=2005| url= http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | title=Oklahoma Municipal Government | publisher=Oklahoma Department of Libraries | format=pdf| accessdate=2007-08-07}}</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == <!-- {{USCensusPop |1890 = 258657 |1900 = 790391 |1910 = 1657155 |1920 = 2028283 |1930 = 2396040 |1940 = 2336434 |1950 = 2233351 |1960 = 2328284 |1970 = 2559229 |1980 = 3025290 |1990 = 3145585 |2000 = 3450654 |estyear = 2009 |estimate = 3687050 }} --> {{Main|Demographics of Oklahoma}} [[ಚಿತ್ರ:Oklahoma population map.png|thumb|left|ಡೆನ್ಸಿಟಿ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] 2005ರ ಪೂರ್ವಿಕರ ರಚನೆಯಂತೆ 14.5% [[ಜರ್ಮನ್]], 13.1% [[ಅಮೆರಿಕನ್]], 11.8% [[ಐರಿಶ್]], 9.6% [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]], 8.1% [[ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೇರಿಕನ್]], ಮತ್ತು 11.4% [[ನೇಟೀವ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]], 7.9% [[ಚೆರೋಕಿ|ಚೆರೋಕಿಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಂತೆ 2008ರಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಲಹೋಮಾವು 3,642,361ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref name="2008pop">{{cite web|date=2009-12-09|url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm|title=State Fact Sheets: Oklahoma|work=Economic Research Service|publisher=United States Department of Agriculture|accessdate=2010-03-28|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM|url-status=dead}}</ref>,<ref>{{cite web| year=2005| url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US40&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=305&-_lang=en&-redoLog=false&-format=| title=Oklahoma - Selected Social Characteristics| publisher=[[United States Census Bureau]]| accessdate=2007-08-19| archive-date=2020-02-11| archive-url=https://archive.today/20200211182230/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US40&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=305&-_lang=en&-redoLog=false&-format=| url-status=dead}}</ref><ref name="demo" /> ಅಲ್ಲದೆ ಅಮೆರಿಕನ್ ಇಂಡಿಯನ್ನರು 8.1%ಗಳಷ್ಟು ಇದ್ದಾರೆ.<ref name="Oklahoma QuickFacts" /> ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು 2002 ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಮೇರಿಕನ್ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಅಂದಾಜು 395,219 ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದು ದೇಶದ ಇತರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶೇಕಡವಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="demo">{{cite web | year=2002 | url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The American Indian and Alaska Native Population: 2000| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|accessdate=2007-08-05}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ 4.7% ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಾಗರೀಕರು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದರು,<ref>{{cite web | url=http://www.fairus.org/site/PageServer?pagename=research_researchd66d| title=Immigration Impact:Oklahoma | publisher = Federation for American Immigration Reform | accessdate = 2007-11-17}}</ref> ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವರು ಶೇಕಡವಾರು ಸಂಖ್ಯೆ 12.4% ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-redoLog=false| title = National Selected Social Characteristics| publisher = U.S. Census Bureau| year = 2005| accessdate = 2007-08-05| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212212315/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-redoLog=false| url-status = dead}}</ref> ಒಕ್ಲಹೋಮ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೇಂದ್ರ]] [[ಸ್ಪಾರ್ಕ್ಸ್]] ಪಟ್ಟಣದ ಸಮೀಪದ [[ಲಿಂಕನ್ ಕೌಂಟಿ|ಲಿಂಕನ್ ಕೌಂಟಿಯಾಗಿದೆ]].<ref>{{cite web| title = statecenters | publisher = U.S. Census Bureau | year = 2000 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt | accessdate = 2007-08-05}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮ ನರ ತಲಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆದಾಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ 37 ನೆಯದಾಗಿದ್ದು $32,210, ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದೇಶದ ಮೂರನೆಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ತಲಾ ಆದಾಯವಾದರೂ,<ref name="pci">{{cite web| date=2007-03-27| url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| title=State Personal Income 2006| publisher=[[United States Department of Commerce]]| accessdate=2007-08-05| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZXizJqv?url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| url-status=dead}}</ref> ಜೀವನ ವೆಚ್ಚ ಸೂಚಿಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.okcommerce.gov/index.php?ption=content&task=view&id=330&Itemid=411 | title= More or Less | work=Oklahoma Chamber of Commerce| publisher= Oklahoma Chamber of Commerce| accessdate=2007-08-05}}</ref> [[ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಒಕ್ಲಹೋಮ ನಗರದ ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶವಾದ]] [[ನೈಕೋಲ್ಸ್ ಹಿಲ್ಸ್]] ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ತಲಾ ಆದಾಯ $73,661, [[ತುಲ್ಸಾ ಕೌಂಟಿ]] ಗರಿಷ್ಠ ತಲಾ ಆದಾಯ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Ok cities" /> 2006ರಲ್ಲಿ 6.9% ನಷ್ಟು ಒಕ್ಲಹೋಮನ್ನರು 5 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದು 25.9%, 18ರ ಒಳಗೆ 13.2% ನಷ್ಟು 65 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 50.6%ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾಲು ಇದೆ. ರಾಜ್ಯದ ತೆರಿಗೆ ಅಂತರಜಾಲ http://www.tax.ok.gov/mla/mla-index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527195131/http://www.tax.ok.gov/mla/mla-index.html |date=2010-05-27 }} ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯದ ಯಾವ ನಗರ ಅಥವಾ ಪಟ್ಟಣದ ಹೆಸರು "U","X" ಅಥವಾ "Z" ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಧರ್ಮ === ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯವು "[[ಬೈಬಲ್ ಬೆಲ್ಟ್]]" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಒಂದು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾಕ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟಿರುವ ಬೈಬಲ್ [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯಾನಿಟಿ]], [[ಇವಾಂಜಿಲಿಕಲ್]], ಮತ್ತು [[ಪ್ರಾಟಿಸ್ಟೆಂಟ|ಪ್ರಾಟಿಸ್ಟೆಂಟರಿಂದ]] ಕೂಡಿದೆ. ನೈರುತ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಈ [[ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ|ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ]] [[ಪ್ರದೇಶ|ಪ್ರದೇಶವು]] ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ನಂಬಿಕೆ ಹೊಂದಿದೆ. ತುಲ್ಸಾ, ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ, ಪ್ರಮುಖವಾದ [[ಓರಲ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ|ಓರಲ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು]] ಇಲ್ಲಿದೆ, ಇದನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಉತ್ತುಂಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು "[[ಬಕಲ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಬೈಬಲ್ ಬೆಲ್ಟ್]]"ಗಳಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news | url=http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070121104922/http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archivedate=2007-01-21 | title=Jewish Life in the Bible Belt| first=Thursday | last=Bram | publisher=New Voices Magazine| accessdate=2007-08-05}}</ref><ref>{{cite news | date=2007-04-29 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&breadcrumb=religion | title=Minister’s book plunges into cultural issues| first=Bill | last=Sherman | publisher=Tulsa World| accessdate=2007-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008043908/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&breadcrumb=religion|archivedate=2007-10-08}}</ref> [[ಪೆವ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ|ಪೆವ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದ]] ಪ್ರಕಾರ, ಶೇಕಡಾ 80ರಷ್ಟು ಜನರ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು -ಶೇಕಡಾ 85ರಷ್ಟು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಒಕ್ಲೊಹೋಮನ್ಸ್ [[ಕ್ಯಾಥೊಲಿಸಂ‌|ಕ್ಯಾಥೊಲಿಸಂ‌ಗೆ]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗೆ ಸುಮಾರು ಎರಡರಷ್ಟು ಇವಾಂಜಿಲಿಕಲ್ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಾಂಟಿಸಮ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶೇಕಡಾವಾರು ಆರ್ಕನ್ಸಾಸ್‌‌‌ಗಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="religion2">{{cite web | url=http://religions.pewforum.org/maps | title=U.S. Religious Landscapes Survey| publisher=The Pew Forum on Religion and Life| accessdate=2008-04-22}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:BostonAvenueMethodist.jpg|thumb|right|ತುಲ್ಸಾ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಬೋಸ್ಟನ್ ಅವೆನ್ಯೂ ಮೆಥೊಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ]] ಅನುಯಾಯಿಗಳ 73 ಮುಖ್ಯ ಅಂಗ ಸಂಸ್ಧೆಗಳ 5,854 ರಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ತಂಡಗಳು 1578 ಚರ್ಚುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು 967,223 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಸದರನ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್|ಸದರನ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್‌ನಿಂದ]] 1 ಚರ್ಚ್ 6 ಸದಸ್ಯರಿರುವ [[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಹೋಲಿ ಅರ್ಥೋಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್‌|ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಹೋಲಿ ಅರ್ಥೋಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್‌ನ]] ವರೆಗೂ ಹರಡಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚ್‌ ಸದಸ್ಯರು ಸದರನ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಕನ್‌ವೆನ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಮೆಥೆಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚಿ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಮೆಥೆಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚಿಗೆ]] 322,794 ಸದಸ್ಯರು, [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚಿ|ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚಿನ]] 168,625 ಸದಸ್ಯರು, [[ಅಸೆಂಬ್ಲೀಸ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್]] 88,301 ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು [[ಚರ್ಚಸ್ ಆಫ್ ಕ್ರ್ಟಿಸ್ಟ್‌|ಚರ್ಚಸ್ ಆಫ್ ಕ್ರ್ಟಿಸ್ಟ್‌ಗೆ]] 83,047 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="religion">{{cite web| url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| title=State Membership Report - Oklahoma| publisher=Association of Religion Data Archives| accessdate=2007-08-05| archive-date=2010-12-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101206121442/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| url-status=dead}}</ref> ವರ್ಷ 2000ದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 5000 [[ಯಹೂದಿಗಳು]], 6000 [[ಮುಸ್ಲಿಮರು]], ಇದ್ದು ಇವರು ತಲಾ 10 ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="religion" /> ಒಕ್ಲಹೋಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಚನೆ:<ref name="religion" />{{ref label|note01|A|^}} * [[ಇವಾಂಜೆಲಿಕಲ್]] [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್]] – 53% * [[ಮೆಯಿನ್ಲೈನ್ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್]] – 16% * [[ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್]] – 13% * ಇತರರು: 6.4% * ಗಣನೆಗೆ ಸೇರದೆ ಇರುವವರು – 12% == ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:American bison k5680-1.jpg|thumb|ಅಮೆರಿಕಾದ ಕಾಡೆಮ್ಮೆ, ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ತ್ರನಿ]] [[ಚಿತ್ರ:2008 OK Proof.png|thumb|ಒಕ್ಲಹೋಮಾದ ತ್ರೈಮಾಸವು, 2008ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ರಾಜ್ಯದ ಪಕ್ಷಿಯು ಅದರ ರಾಜ್ಯದ ಕಾಡು ಹೂವಿನ ಮೇಲೆ ಹಾರಾಡುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[480]</ref>]] {{See also|list of Oklahoma state symbols}} ಒಕ್ಲಹೋಮ ರಾಜ್ಯದ ಲಾಂಛನಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಸ್ಧಾನಗಳು ರಾಜ್ಯದ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಸಂಕಲಿತವಾಗಿವೆ. ಒಕ್ಲಹೋಮ ಸೆನೇಟ್ ಅಥವಾ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯು;<ref>{{cite web | url=http://www.oscn.net/applications/oscn/index.asp?ftdb=STOKST&level=1 | title=OCIS Document Index | publisher=The Oklahoma Supreme Court Network | accessdate=2007-05-11 }}</ref> ವಿಶೇಷ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಲು ಇತರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಗೊತ್ತುವಳಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು. ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು:<ref>{{cite web | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | title=Oklahoma State Icons | publisher=Oklahoma Department of Libraries | accessdate=2007-05-11 | archive-date=2014-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140115182454/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | url-status=dead }}</ref> * ರಾಜ್ಯದ ಪಕ್ಷಿ: [[ಸಿಸ್ಸೊರ್‌ಟೈಲ್ ಫ್ಲೈಕ್ಯಾಚರ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಮರ: [[ಪೂರ್ವದ ರೆಡ್‌ಬಡ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ತನಿ: [[ಅಮೇರಿಕಾದ ಕಾಡೆಮ್ಮೆ]] * ರಾಜ್ಯದ ತರಕಾರಿ: [[ಕಲ್ಲಂಗಡಿ]] * ರಾಜ್ಯದ ಪಾನೀಯ: [[ಹಾಲು]] * ರಾಜ್ಯದ ಹಣ್ಣು: [[ಸ್ಟ್ರಾಬೆರ್ರಿ]] * ರಾಜ್ಯದ ಆಟದ ಪಕ್ಷಿ: [[ಕಾಡು ಟರ್ಕಿ]] * ರಾಜ್ಯದ ಮೀನು: [[ಸ್ಯಾಂಡ್ಬಾಸ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಫ್ಲೋರಲ್ ಲಾಂಛನ: [[ಮಿಸ್ಟ್ಲೆಟೊ]] * ರಾಜ್ಯದ ಹೂವು: [[ಒಕ್ಲಹೋಮಾ ಗುಲಾಬಿ]] * ರಾಜ್ಯದ ಕಾಡುಹೂವು: [[ಇಂಡಿಯನ್ ಬ್ಲ್ಯಾಂಕೆಟ್]] (ಗಯಲ್ಲಾರ್ಡಿಯಾ ಪುಲ್ಚೆಲಮ್) * ರಾಜ್ಯದ ಹುಲ್ಲು: [[ಇಂಡಿಯನ್‌ಗ್ರಾಸ್]] (ಸೊರ್ಗಾಸ್ ನುಟನ್ಸ್) * ರಾಜ್ಯದ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ: [[ಸೌರೊಫಾಗನಾಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಮಸ್]]<ref>{{cite web |url=http://www.statefossils.com/ok/ok.html |title=Oklahoma State Fossil |accessdate=2007-01-20 |work=State fossils}}</ref> * ರಾಜ್ಯದ ಬಂಡೆ: [[ರೋಸ್ ರಾಕ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಕೀಟ: [[ಹನಿಬೀ]] * ರಾಜ್ಯದ ಮಣ್ಣು: [[ಪೋರ್ಟ್ ಸಿಲ್ಟ್ ಲೋಮ್]] * ರಾಜ್ಯದ ರೆಪ್ಟೈಲ್: [[ಕೊಲ್ಲೇರ್ಡ್ ಲಿಜರ್ಡ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಉಭಯವಾಸಿ: [[ಬುಲ್‌ಫ್ರಾಗ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಊಟ: ಕರಿದ [[ಓಕ್ರಾ]], [[ಸ್ಕ್ವಾಶ್]], [[ಕಾರ್ನ್‌ಬ್ರೆಡ್]], [[ಬಾರ್ಬಿಕ್ಯು]] [[ಪೋರ್ಕ್]], [[ಬಿಸ್ಕಿಟ್‌|ಬಿಸ್ಕಿಟ್‌ಗಳು]], [[ಸಾಸೇಜ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೇವಿ]], [[ಗ್ರಿಟ್ಸ್]], [[ಕಾರ್ನ್]], [[ಸ್ಟ್ರಾಬೆರಿ|ಸ್ಟ್ರಾಬೆರಿಗಳು]], [[ಚಿಕನ್ ಫ್ರೈಡ್ ಸ್ಟೀಕ್]], [[ಪೆಕನ್ ಪೈ]], ಮತ್ತು [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್-ಐಡ್ ಪೀಸ್]]. * ರಾಜ್ಯದ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ: [[ಸ್ವೇರ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಪರ್ಕ್ಯುಸಿವ್ ಇನ್‌ಸ್ಟ್ರುಮೆಂಟ್: [[ಡ್ರಮ್]] * ರಾಜ್ಯದ ವಾಲ್ಟ್ಜ್: ''ಒಕ್ಲಹೋಮ ವಿಂಡ್'' * ರಾಜ್ಯದ ಬಟರ್‌ಫ್ಲೈ: [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಸ್ವ್ಯಾಲೋಟೈಲ್]] * ರಾಜ್ಯದ ಹಾಡು: "[[ಒಕ್ಲಹೋಮಾ!]]" * ರಾಜ್ಯದ ರಾಕ್ ಹಾಡು: "[[ಡು ಯು ರಿಯಲೈಸ್??]]" [[ದಿ ಫ್ಲೇಮಿಂಗ್ ಟಿಪ್ಸ್]] ಅವರಿಂದ<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |title=Flaming Lips prepare for Oklahoma honor |author=John Benson, |publisher=Reuters |date=April 28, 2009 |access-date=ಮೇ 13, 2010 |archive-date=ಮೇ 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501154801/http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |url-status=dead }}</ref> {{clear}} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == :ಆ{{note label|note01|A|^}} 2008ರಲ್ಲಿ ಪೆವ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ ನಡೆಸಿದ ಸರ್ವೇಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು. ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಪಡೆದಿರಬೇಕೆಂಬ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ±5ರಷ್ಟು ದೋಷಗಳಿರಬಹುದು.<ref name="religion2" /> :'''B.''' {{note label|note02|B|^}}{{note label|note02|B|^}} [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]], [[ಇಸ್ಲಾಂ]], [[ಹಿಂದು ಧರ್ಮ]], [[ಜುದಾಯಿಸಂ]], ಇತರೆ ಧರ್ಮಗಳ ಜನರು ಶೇಕಡಾ 1 ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾರೆ. [[ಜಿಹೊವಾ‌ನ ಸಾಕ್ಷಿ]], [[ಮರ್ಮೊನ್ಸ್]], [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ]], ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು 5% ಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇವೆ. 1% ಜನರು ಪೆವ್ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರದ ಸರ್ವೇಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.<ref name="religion2" /> == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == * {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|url=https://archive.org/details/storyofoklahoma0000bair|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2650-7}} * {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=9570550}} * {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|url=https://archive.org/details/oklahomahistoryo0000gibs|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1758-3}} * {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1510-6}} * {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}} * {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|url=https://archive.org/details/oklahomaihadneve0000unse|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2599-3}} * {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|url=https://archive.org/details/oklahomanewviews0000unse|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1651-X}} * {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|url=https://archive.org/details/oklahomapolitics00morg|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-3106-7}} * {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000morr_3ed|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1991-8}} * {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|url=https://archive.org/details/encyclopediaofgr0000unse_m8j3|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-4787-7}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|Oklahoma}} '''ಸಾಮಾನ್ಯ''' * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Oklahoma}} '''ಸರಕಾರ''' * [http://www.ok.gov/ Oklahoma's official web site] * [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ Oklahoma Legislative Branch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3174/ Oklahoma Judicial Branch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ |date=2009-01-09 }} * [http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html Oklahoma ರಾಜ್ಯದ Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html |date=2007-02-06 }} * [http://www.okcommerce.gov Oklahoma Department of Commerce] * [http://www.okdhs.org Oklahoma Department of Human Services] * [http://www.okladot.state.ok.us Oklahoma Department of Transportation] '''ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಆಟಪಾಟಗಳು''' * [http://www.oklatourism.gov/ Oklahoma Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ |date=2007-10-20 }} * [http://www.travelok.com Official Oklahoma Tourism Info] * [http://www.touroklahoma.com/ Oklahoma ರಾಜ್ಯದ Parks] * [http://www.visitokc.com/ Oklahoma City Convention and Visitors Bureau] * [http://www.visittulsa.com Tulsa Convention and Visitors Bureau] * {{wikivoyage|Tulsa}} '''ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ''' * [http://www.okhistory.org/ Oklahoma Historical Society] * [http://www.okhistorycenter.org Oklahoma History Center] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/oklahoma/ Oklahoma ರಾಜ್ಯದ Guide from the Library of Congress] * [http://www.arts.ok.gov Oklahoma Arts Council] * [http://www.oktheatre.org/ Oklahoma Theatre Association] * [http://www.okc.gov/about_okc/index.html Oklahoma City History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html |date=2012-05-01 }} * [http://www.tulsahistory.org Tulsa Historical Society] '''ಭೂಪಟಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯಾವಿವರಗಳು''' * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html Oklahoma QuickFacts Geographic and Demographic information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html |date=2008-05-14 }} * [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=309&amp;Itemid=390 2000 Census Oklahoma Demographics Information] * [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm ರಾಜ್ಯದ highway maps] * [http://www.okgensoc.org Oklahoma Genealogical Society] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK Realtime USGS geographic, weather, and geologic information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501104714/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK |date=2012-05-01 }} {{-}} {{Geographic Location |Centre = Oklahoma |North = [[Kansas]] |Northeast = [[Missouri]] |East = [[Arkansas]] |Southeast = |South = [[Texas]] |Southwest = |West = [[New Mexico]] |Northwest = [[Colorado]] }} {{United States}} {{succession | preceded = [[Utah]] | office = [[List of U.S. states by date of statehood]] | years = Admitted on November 16, 1907 (46th) | succeeded = [[New Mexico]] }} {{coord|display=title|35.5|N|98|W|region:US-OK_type:adm1st_scale:3000000}} {{United States topics}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ರಾಜ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:1821ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]] benwkbfdmdwymokppi79kk6vut75dyy ಅಮೆಜಾನ್ ಮಳೆಕಾಡು 0 24538 1430680 1381209 2026-09-29T17:39:48Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430680 wikitext text/x-wiki {{Geobox|Forest <!-- *** Heading *** --> |name = Amazon Rainforest |native_name = |other_name = |category = <!-- *** Image *** --> |image = Amazon Manaus forest.jpg |image_caption = Amazon rainforest, near [[Manaus]], Brazil. |image_size = <!-- *** Names **** --> |official_name = |etymology = |motto = |nickname = <!-- *** Symbols *** --> |flag = |symbol = <!-- *** Country *** --> |country = Brazil |country1 = Peru |country2 = Colombia |country3 = Venezuela |country4 = Ecuador |country5 = Bolivia |country6 = Guyana |country7 = Suriname |country8 = French Guiana |state_type = |state = |region_type = |region = |district1 = |district2 = |district3 = |municipality = <!-- *** Family *** --> |parent = South America |range = |border = |part = |city = |landmark = |building = |river = Amazon River <!-- *** Locations *** --> |highest = |highest_location = | highest_region = | highest_state = |highest_elevation_imperial = |highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = |highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = |lowest = |lowest_location = | lowest_region = | lowest_country = |lowest_elevation_imperial = |lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = |lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = |lowest_long_EW = <!-- *** River locations *** --> |source = |mouth = <!-- *** Dimensions *** --> |length = | length_orientation = N/S |width = | width_orientation = W/E |area = 5500000 |area_land = |area_water = |area_urban = |area_metro = <!-- *** Population *** --> |population = | population_date = |population_urban = |population_metro = |population_density = |population_density_urban = |population_density_metro = <!-- *** Features *** --> |geology = |orogeny = |period = |biome = |plant = |animal = |author = |style = |material = <!-- *** Free fields *** --> |free = | free_type = <!-- *** Maps *** --> |map = Amazon rainforest.jpg |map_caption = Map of the Amazon rainforest ecoregions as delineated by the [[world Wide Fund for Nature|WWF]]. Yellow line approximately encloses the Amazon drainage basin. National boundaries shown in black. [[Satellite imagery|Satellite image]] from [[ನಾಸಾ]]. |map_background = |map_locator = <!-- *** Websites *** --> |commons = |statistics = |website = <!-- *** Footnotes *** --> |footnotes = }} '''ಅಮೆಜಾನ್ ಮಳೆಕಾಡು''' (ಪೊರ್ಚುಗೀಸ್‌ ಭಾಷೆ: ''Floresta Amazônica'' ಅಥವಾ ''Amazônia'' ; {{lang-es|Selva Amazónica'' or ''Amazonia}}) - ಇದು '''ಅಮೆಜೋನಿಯಾ''' ಅಥವಾ '''ಅಮೆಜಾನ್‌ ಕಾಡು''' ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕ|ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿರುವ ತೇವ ಹಾಗೂ ಅಗಲ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡು. ಈ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಏಳು ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (1.7 ಶತಕೋಟಿ ಎಕರೆಗಳು) ಆವರಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಐದೂವರೆ ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು (1.4 ಶತಕೋಟಿ ಎಕರೆಗಳು) ಭಾಗವನ್ನು ಮಳೆಕಾಡು ಆವರಿಸಿದೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವು ಒಂಭತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕಾಡಿನ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗ, ಅಂದರೆ 60%ರಷ್ಟು ಭಾಗವು [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]]‌ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ನಂತರ 13%ರಷ್ಟು [[ಪೆರು]] ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ [[ಕೊಲೊಂಬಿಯ|ಕೊಲಂಬಿಯಾ]], [[ವೆನೆಜುವೆಲಾ|ವೆನಿಜೂಯೆಲಾ]], [[ಎಕ್ವಡಾರ್|ಇಕ್ವೆಡಾರ್‌]], [[ಬೊಲಿವಿಯ|ಬೊಲಿವಿಯಾ]], [[ಗಯಾನ|ಗಯಾನಾ]], [[ಸುರಿನಾಮ್|ಸೂರಿನಾಮ್‌]] ಹಾಗೂ ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಗಯಾನಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗಗಳು ಆವರಿಸಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಇಲಾಖೆಗಳು ಈ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅಮೆಜೊನಾಸ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಮಳೆಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲನ್ನು ಅಮೆಜಾನ್‌ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಳೆಕಾಡಿನ ಅತಿ ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ಹಲವು ಸಮೃದ್ಧ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಜಗತ್ತಿನ ಹೊಸ ಏಳು ಅದ್ಭುತಗಳು|ವಿಶ್ವದ ಏಳು ಹೊಸ ಅದ್ಭುತಗಳ]] ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಏಳು ಹೊಸ ಅದ್ಭುತಗಳ ಒಂದು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವಾಗಿ 2008ರಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡುಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿತ್ತು. 2009ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾಡುಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವನ್ಯಧಾಮಗಳ ವಿಭಾಗವಾದ ಗ್ರೂಪ್‌ ಇ ನಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಕಾಡು ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.new7wonders.com/nature/en/liveranking/ |title=ವಿಶ್ವದ ಏಳು ನೂತನ ಅದ್ಭುತಗಳು: ಲೈವ್‌ ರ‌್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705105855/http://www.new7wonders.com/nature/en/liveranking/ |url-status=dead }}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ == ''ಅಮೆಜಾನ್'' ‌ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾದ ಟಪುಯಾ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರೊಂದಿಗೆ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಡಿ ಒರೆಲಾನಾ ನಡೆಸಿದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಯಿತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆ ಇಡೀ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸಹ ಪುರುಷರ ಸಂಗಡ ಸೇರಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು.<ref name="taylor1898">{{cite book | first=Isaac | last=Taylor | year=1898 | title=Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher=Rivingtons | location=London | url=https://books.google.com/?id=vqgYAAAAIAAJ&pg=PA44 | accessdate=2008-10-12 | isbn=0559296681 }}</ref> ಒರೆಲಾನಾರ ವಿವರಣೆಗಳು ನಿಖರವಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಹುಲ್ಲಿನ ಲಂಗ‌ಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪುರುಷರನ್ನು 'ಸ್ತ್ರೀಯರು' ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರಬಹುದು ಎಂದು ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. {{Citation needed|date=October 2008}} ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆರೊಡೊಟಸ್‌ ಮತ್ತು ಡಯೊಡೊರಸ್‌ ವಿವರಿಸಿದ ಪುರಾತನ ಕಾಲದ [[ಏಷ್ಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದ ಅಮೆಜಾನ್‌ಗಳಿಂದ ಅಮೆಜೋನಾಸ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಒರೆಲಾನಾ ಪಡೆದುಕೊಂಡ.<ref name="taylor1898" /> ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯ ''amazona'' ಅಥವಾ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್‌ ಭಾಷೆಯ ''amassona'' ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಪದದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿರಬಹುದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ 'ದೋಣಿಗಳ ನಾಶಕ' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ನದಿ ತೀರದ ಗಿಡಗಳ ಬೇರಿನ ವಿನಾಶಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Paleogene-EoceneGlobal.jpg|thumb|ಈಯಸೀನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ.]] ಈಯೊಸೀನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಮಳೆಕಾಡು ಉದ್ಭವವಾಯಿತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರ]]ವು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಗಲ ಹೊಂದಿ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚನೆಯ, ತೇವವುಳ್ಳ ಹವಾಗುಣವುಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಉಷ್ಣವಲಯದ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಮಳೆಕಾಡುಗಳು ಉದ್ಭವವಾದವು. ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ 55 ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಈ ಮಳೆಕಾಡು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಚಲಿತ ಹಿಮ ಯುಗದ ತನಕ ಹವಾಗುಣವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಶುಷ್ಕವಾಗಿದ್ದು, ಹುಲ್ಲುಗಾಡು ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ಈ ಯುಗದ ನಂತರ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುತರಹದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="morley">{{cite book | first=Robert J. | last=Morley | year=2000 | title=Origin and Evolution of Tropical Rain Forests | url=https://archive.org/details/originevolutiono0000morl | publisher=Wiley | isbn=0471983268 }}</ref><ref name="ptors359">{{cite journal | last=Burnham | first=Robyn J. | coauthors=Johnson, Kirk R. | title=South American palaeobotany and the origins of neotropical rainforests | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society | year=2004 | volume=359 | issue=1450 | pages=1595–1610 | doi=10.1098/rstb.2004.1531 }}</ref> ಕ್ರಿಟೇಷಿಯಾ–ತೃತೀಯಕ ಅಳಿಯುವ ವಿದ್ಯಮಾನ ದ ನಂತರ ಡೈನೊಸಾರ್‌ಗಳ ಅವನತಿ ಹಾಗೂ ತೇವವುಳ್ಳ ಹವಾಗುಣದಿಂದಾಗಿ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಳೆಕಾಡು ಖಂಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿರಬಹುದು. 65–34 Myaದಿಂದ ಈ ಮಳೆಕಾಡು 45°ರಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣದ ವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ 34 ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಏರುಪೇರಿನ ಹವಾಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ಹುಲ್ಲುಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಷ್ಣವಲಯದ ವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿರಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಆಲಿಗಸೀನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಮಳೆಕಾಡು 15°N ಅಕ್ಷಾಂಶ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಿರಿದಾದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು.ಮಯೊಸೀನ್‌ ಯುಗದ ಮಧ್ಯಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಳೆಕಾಡು ಪುನಃ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ ಅದು ಹಿಮ ಯುಗದ ಗರಿಷ್ಠ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಒಳನಾಡಿನ ರಚನೆಯಾಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಿತು.<ref>{{cite journal | last=Maslin | first=Mark | coauthors=Malhi, Yadvinder; Phillips, Oliver; Cowling, Sharon | title=New views on an old forest: assessing the longevity, resilience and future of the Amazon rainforest | journal=Transactions of the Institute of British Geographers | year=2005 | volume=30 | issue=4 | pages=477–499 | url=http://earth.leeds.ac.uk/ebi/publications/Maslin_2005.pdf | format=PDF | accessdate=2008-09-25 | doi=10.1111/j.1475-5661.2005.00181.x | archive-date=2008-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081001191320/http://earth.leeds.ac.uk/ebi/publications/Maslin_2005.pdf | url-status=dead }}</ref> ಆದರೂ, ಮಳೆಕಾಡು ಈ ಹಿಮಯುಗದ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಧಿಸಲು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯದ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಉಳಿವು ಮತ್ತು ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="yadvinder">{{cite book | first=Yadvinder | last=Malhi | coauthors=Phillips, Oliver | year=2005 | title=Tropical Forests & Global Atmospheric Change | url=https://archive.org/details/tropicalforestsg0000unse | publisher=Oxford University Press | isbn=0198567065 }}</ref> ಈಯಸೀನ್‌ ಯುಗದ ಮಧ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ನಾಲೆ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಖಂಡದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರುಸ್‌ ಆರ್ಚ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಖಂಡದ ಪೂರ್ವ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀರು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರದತ್ತ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿನ ನೀರು ಅಮೆಜೋನಾಸ್‌ ಜಲಾನಯನದ ಮೂಲಕ [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಶಾಂತಸಾಗರ]]ದತ್ತ ಹರಿಯಿತು. [[ಆಂಡೆಸ್ ಪರ್ವತಗಳು|ಆಂಡೆಸ್]]‌ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯು ಎದ್ದಾಗ, ಸರೋವರವೊಂದನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದ ವಿಶಾಲ ಜಲಾನಯನ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಈಗ ಸೊಲಿಮೋಸ್‌ ಜಲಾನಯನ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ 5-10 ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಈ ನೀರು, ಪುರಸ್‌ ಆರ್ಚ್‌ ಮೂಲಕ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರದತ್ತ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite journal | last=Costa | first=João Batista Sena | coauthors=Bemerguy, Ruth Léa; Hasui, Yociteru; Borges, Maurício da Silva | title=Tectonics and paleogeography along the Amazon river | journal=Journal of South American Earth Sciences | year=2001 | volume=14 | issue=4 | pages=335–347 | doi=10.1016/S0895-9811(01)00025-6 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Milani | first=Edison José | coauthors=Zalán, Pedro Victor | title=An outline of the geology and petroleum systems of the Paleozoic interior basins of South America | journal=Episodes | year=1999 | volume=22 | issue=3 | pages=199–205 | url=http://www.episodes.org/backissues/223/199-205%20Milani.pdf | format=PDF | accessdate=2008-09-25 | archive-date=2008-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081001191320/http://www.episodes.org/backissues/223/199-205%20Milani.pdf | url-status=dead }}</ref> ಕೊನೆಯ 21,000 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯ ಹಿಮಯುಗ ಗರಿಷ್ಠ (LGM) ಹಾಗೂ ತರುವಾಯದ ನೀರ್ಗಲ್ಲು ಕರಗುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಅಮೆಜಾನ್ ಮಳೆಕಾಡು ಸಸ್ಯವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿವೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಪುರಾತನ ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮೆಕ್ಕಲುಮಣ್ಣಿನ ಘನವಸ್ತುಕಣ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಮ ಗರಿಷ್ಠ ಯುಗದ(LGM ) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಮಳೆ ಇಂದಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿತ್ತು, ಇದು ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಆರ್ದ್ರತೆಯ ಉಷ್ಣವಲಯ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವುದು ಬಹುತೇಕ ಖಚಿತ.<ref name="Colinvaux1">ಕೊಲಿನ್ವಾಕ್ಸ್‌, ಪಿ. ಎ., ಡಿ ಒಲಿವಿಯೆರಾ, ಪಿ, ಇ. 2000. ಕೊನೆಯ ನೀರ್ಗಲ್ಲಿನ ಚಕ್ರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಪುರಾತನ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಹವಾಗುಣ. ವೈಲೆ ಇಂಟರ್‌ಸೈಯನ್ಸ್‌. ([http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/72508326/ABSTRACT ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಭಾಗ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})</ref>‌ ಆದರೂ, ಇಳಿತದ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮಳೆಕಾಡು ಮುಕ್ತ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾಡಿನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಸಣ್ಣ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಪಾಯದಂಚಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಶ್ರಯತಾಣ(ರಿಫ್ಯೂಜಿಯ)ವಾಗಿ ತಗ್ಗಿತೆಂದು ಕೆಲವು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="VanDerHammen">ಫಾನ್‌ ಡರ್‌ ಹ್ಯಾಮೆನ್‌, ಟಿ., ಹುಗಿಯೆಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾ, ಹೆಚ್‌. 2002. ನಿಯೊಜೀನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಕ್ವಾಟರ್ನರಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ವೆಜಿಟೇಷನ್‌, ಕ್ಲೈಮೇಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪ್ಲ್ಯಾಂಟ್‌ ಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಇನ್‌ ಅಮೆಜೋನಿಯಾ. ಎಲ್ಸೆವಿಯರ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌., ([http://dx.doi.org/10.1016/S0277-3791(99)00024-4 ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಅಂಶ])</ref> ಮಳೆಕಾಡು ಬಹುತೇಕ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಕಾಣುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತರ, ದಕ್ಷಿಣ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Colinvaux2">{{cite journal | last=Colinvaux | first=P. A. | coauthors=De Oliveira, P. E.; Bush, M. B. | title=Amazonian and neotropical plant communities on glacial time-scales: The failure of the aridity and refuge hypotheses | journal=Quaternary Science Reviews | month=January | year=2000 | volume=19 | issue=1-5 | pages=141–169 | doi=10.1016/S0277-3791(99)00059-1 }}</ref> ಈ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ, ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಇತಿಮಿತಿಗಳ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ, ದತ್ತಾಂಶ ಮಾದರಿಯು ಅಮೇಜಾನ್ ಜಲಾನಯದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಸರಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡೂ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ಲಭ್ಯವಿರುವ ದತ್ತಾಂಶಗಳಿಂದ ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಬಹುದು. ಕೆವರ್ನಾ ಡಾ ಪೆಡ್ರಾ ಪಿಂಟಾಡಾದಲ್ಲಿನ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿದ ಲಭ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿಂದ, ಮಾನವನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 11,200 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ.<ref>{{cite journal | last=Roosevelt | first=A. C. | coauthors=da Costa, M. Lima; Machado, C. Lopes; Michab, M.; Mercier, N.; Valladas, H.; Feathers, J.; Barnett, W.; da Silveira, M. Imazio; Henderson, A.; Sliva, J.; Chernoff, B.; Reese, D. S.; Holman, J. A.; Toth, N.; Schick, K.; | title=Paleoindian Cave Dwellers in the Amazon: The Peopling of the Americas | url=https://archive.org/details/sim_science_1996-04-19_272_5260/page/373 | journal=Science | date=1996-04-19 | volume=272 | issue=5260 | pages=373–384 | doi=10.1126/science.272.5260.373 }}</ref> ತರುವಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ನೆಲೆಗಳು (ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ 1250ರಲ್ಲಿ) ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡುಗಳ ಗಡಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಲು ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಾಡಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite journal | last=Heckenberger | first=Michael J. | coauthors=Kuikuro, Afukaka; Kuikuro, Urissapá Tabata; Russell, J. Christian; Schmidt, Morgan; Fausto, Carlos; Franchetto, Bruna | title=Amazonia 1492: Pristine Forest or Cultural Parkland? | url=https://archive.org/details/sim_science_2003-09-19_301_5640/page/1710 | journal=Science | date=2003-09-19 | volume=301 | issue=5640 | pages=1710–1714 | doi=10.1126/science.1086112 | pmid=14500979 }}</ref> ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ /km<sup>2</sup>ಗೆ ಗರಿಷ್ಠ 0.2ರಷ್ಟು ಜನರು ಜೀವಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ನಂಬಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಕೃಷಿಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.<ref>{{cite journal | last=Meggers | first=Betty J. | title=Revisiting Amazonia Circa 1492 | url=https://archive.org/details/sim_science_2003-12-19_302_5653/page/2067 | journal=Science | date=2003-12-19 | volume=302 | issue=5653 | pages=2067–2070 | doi=10.1126/science.302.5653.2067b | pmid=14684803 }}</ref> 1542ರಲ್ಲಿ ಫ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಡಿ ಒರೆಲಾನಾ ಅಮೆಜಾನ್‌ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಪ್ರಯಾಣ ನಡೆಸಿದ ಮೊದಲ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref>{{cite book|last=Smith|first=A|title=Explorers of the Amazon|url=https://archive.org/details/explorersofamazo00smit|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=1994|isbn=0226763374}}</ref> ಇನ್ನು 5,000,000 CEಗೆ ಮುಂಚೆ ಮಳೆಕಾಡು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ನಾಶವಾಗಿ, ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಗಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಮುಂಗಾಣಲಾಗಿದೆ.<ref name="wildfuturetv" /> ಇಂದಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಸಸ್ತನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರಿಸೃಪಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಳಿದುಹೋಗಿ, ಮಳೆಕಾಡಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವವಾಗುವ ಹುಲ್ಲುಗಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಕಸನ ಹೊಂದುತ್ತವೆ.<ref name="wildfuturetv" /> == ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ == [[ಚಿತ್ರ:Giant Waxy Monkey Frog.jpg|thumb|ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯನಾಶದಿಂದಾಗಿ, ಪರಿಸರೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವ ಮರಕಪ್ಪೆಗಳ ಹಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯ (ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ: ಬೃಹತ್ ಎಲೆ ಕಪ್ಪೆ)]] [[ಚಿತ್ರ:Ara macao - two at Lowry Park Zoo.jpg|thumb|left|upright|ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಉಷ್ಣವಲಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಕಾರ್ಲೆಟ್‌ ಮಕಾ ಗಿಣಿ.]] ತೇವವುಳ್ಳ ಉಷ್ಣವಲಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧ ಪ್ರಭೇದಗಳಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ‌ಯಿದೆ. [[ಆಫ್ರಿಕಾ]] ಹಾಗೂ [[ಏಷ್ಯಾ]] ಖಂಡಗಳ ತೇವ ಕಾಡುಗಳಿಗಿಂತಲೂ, ಅಮೆರಿಕಾದ ಎರಡೂ ಉಷ್ಣವಲಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸತತ ಸಮೃದ್ಧ ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ.<ref name="Turner 2001">ಟರ್ನರ್‌, ಐ.ಎಂ. 2001. ''ದಿ ಇಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಟ್ರೀಸ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ರೇನ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌''. ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ISBN 0-521-80183-4.</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಉಷ್ಣವಲಯ ಮಳೆಕಾಡಾದ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹತ್ತು ಜ್ಞಾತ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.worldwildlife.org/wildplaces/amazon/index.cfm | title = Amazon Rainforest, Amazon Plants, Amazon River Animals | publisher = [[World Wide Fund for Nature]] | accessdate = 2008-05-06 }}</ref> ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಸಜೀವ ಸಸ್ಯ-ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗ ಪ್ರಭೇದಗಳ ದೊಡ್ಡ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಮೇಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಸುಮಾರು 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ಕೀಟ ಪ್ರಭೇದಗಳು,<ref>{{cite web|url=http://travel.mongabay.com/brazil/brazil_amazon_index.htm |title=Photos / Pictures of the Amazon Rainforest |publisher=Travel.mongabay.com |date= |accessdate=2008-12-18}}</ref> ಹತ್ತು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ 2,000 ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ತನಿಗಳಿಗೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದುವರೆಗೂ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 40,000 ಸಸ್ಯಪ್ರಭೇದಗಳು, 3,000 ಮೀನುಗಳು, 1,294 ಹಕ್ಕಿಗಳು, 427 ಸಸ್ತನಿಗಳು, 428 ಉಭಯಚರಿಗಳು ಹಾಗೂ 378 ಸರಿಸೃಪಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Da Silva 2005">{{cite journal | author=Da Silva, Jose Maria Cardoso ''et al.'' | title=The Fate of the Amazonian Areas of Endemism | url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2005-06_19_3/page/689 | journal=Conservation Biology | year=2005 | volume=19 | issue=3 | pages=689–694 | doi=10.1111/j.1523-1739.2005.00705.x }}</ref> ವಿಶ್ವದ ಪ್ರತಿ ಐದು ಹಕ್ಕಿ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು 96,660ರಿಂದ 128,843 ಅಕಶೇರುಕ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Lewinsohn 2005">{{cite journal | last = Lewinsohn | first = Thomas M. | coauthors = Paulo Inácio Prado | year = 2005 | month = June | title = How Many Species Are There in Brazil? | url = https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2005-06_19_3/page/619 | journal = Conservation Biology | volume = 19 | issue = 3 | pages = 619–624 | doi = 10.1111/j.1523-1739.2005.00680.x }}</ref> ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯಪ್ರಭೇದಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು. ಒಂದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ 75,000 ವಿಧದ ಮರಗಳು ಹಾಗೂ 150,000 ಪ್ರಭೇದಗಳ ದೊಡ್ಡ ಗಿಡಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನ ಒಂದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 90,790 ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಸಜೀವ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳ ಗೊಂಡಿವೆ. ಸಸ್ಯ ಜೀವರಾಶಿಯ ಸರಾಸರಿಯು ಸುಮಾರು {{nowrap|356 ± 47 tonnes ha<sup>−1</sup>}} ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal | last=Laurance | first=William F. | coauthors=Fearnside, Philip M.; Laurance, Susan G.; Delamonica, Patricia; Lovejoy, Thomas E.; Rankin-de Merona, Judy M.; Chambers, Jeffrey Q.; Gascon, Claude | title=Relationship between soils and Amazon forest biomass: a landscape-scale study | url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_1999-06-14_118_1-3/page/127 | journal=Forest Ecology and Management | date=1999-06-14 | volume=118 | issue=1–3 | pages=127–138 | doi=10.1016/S0378-1127(98)00494-0 }}</ref> ಇದುವರೆಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಸುಮಾರು 438,000 ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶೋಧಿಸಬೇಕಾದ ಹಾಗೂ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬೇಕಾದ ಇನ್ನು ಹಲವಾರು ಸಸ್ಯಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.travelsouth-america.com/amazon.html | title=Amazon Rainforest | publisher=South AmericaTravel Guide | accessdate=2008-08-19 | archive-date=2008-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080812021245/http://www.travelsouth-america.com/amazon.html | url-status=dead }}</ref> ಋತುವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಫಲವಾಗಿ, ಗಿಡ-ಮರಗಳ ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳ ಪ್ರದೇಶವು 25%ರಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುಷ್ಕ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಎಲೆಗಳು ಹಿಗ್ಗುತ್ತವೆ. ಆಮೇಲೆ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ತೇವ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳು ಉದುರಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ದ್ಯುತಿಸಂಷ್ಲೇಶಣೆ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ನಡುವೆ ಇಂಗಾಲದ ಸಮತೋಲನ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal | author=Mynenia, Ranga B. ''et al.'' | title=Large seasonal swings in leaf area of Amazon rainforests | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-03-20_104_12/page/4820 | journal=Proceedings of the National Academy of Science | date=2007-03-13 | volume=104 | issue=12 | pages=4820–4823 | doi=10.1073/pnas.0611338104 }}</ref> ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎನ್ನಲಾದ ಹಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿವೆ. ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪರಭಕ್ಷಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕರಿ ಕೇಮನ್‌ ಮೊಸಳೆ, ಜಾಗ್ವರ್‌ ಚಿರತೆ, ಕೂಗರ್ (ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಕರಿ ಬೆಕ್ಕಿನಂತಹ ಪ್ರಾಣಿ)‌ ಹಾಗೂ ಅನಾಕೊಂಡಾ ಸೇರಿವೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ ನದಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಹಾವುಮೀನುಗಳು ನೀಡುವ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಆಘಾತದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಾಗಬಹುದು; ಪಿರಾನ್ಹಾ ಮೀನುಗಳು ಮನುಷ್ಯರನ್ನ ಕಚ್ಚಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Piranha 'less deadly than feared' | date=2007-07-02 | publisher=[[BBC News Online]] | author=Staff | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6259946.stm | accessdate=2007-07-02 }}</ref> ವಿಷ ಹಾರಿಸುವ ಕಪ್ಪೆಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಭೇದಗಳು ತಮ್ಮ ಚರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಲಿಪೊಫಿಲಿಕ್ ಕ್ಷಾರಾಭ ವಿಷಗಳನ್ನು ಸೂಸುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಹಲವು ಪರಾವಲಂಬಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗವಾಹಕಗಳಿವೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಕ್ತಹೀರುವ ಬಾವಲಿಗಳು ರೇಬೀಸ್‌ ವೈರಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹರಡಬಹುದು.<ref>{{cite journal | author=da Rosa, Elizabeth S. T. ''et al.'' | title=Bat-transmitted Human Rabies Outbreaks, Brazilian Amazon | journal=Emerging Infectious Diseases | year=2006 | month=August | volume=12 | issue=8 | pages=1197–1202 | url=http://origin.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no08/pdfs/05-0929.pdf | format=PDF | accessdate=2008-10-11 | pmid=16965697 | archive-date=2008-10-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081029174845/http://origin.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no08/pdfs/05-0929.pdf | url-status=dead }}</ref> [[ಮಲೇರಿಯಾ]], ಪೀತಜ್ವರ ಹಾಗೂ [[ಡೆಂಗೇ|ಡೆಂಘೀ ಜ್ವರ]]ವೂ ಸಹ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. {{clear}} == ಅರಣ್ಯನಾಶ == [[ಚಿತ್ರ:Amazon Rainforest-bird site.jpg|thumb|200px|right|ಅಮೆಜಾನ್ ಮಳೆಕಾಡು]] {{Main|Deforestation of the Amazon Rainforest}} [[ಅರಣ್ಯನಾಶ]](ಕಾಡುಕಡಿಯುವಿಕೆ) ಎಂಬುದು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅರಣ್ಯೇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾನವ ವಸಾಹತು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಅಮೆಜಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯನಾಶದ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite book | author=Various | editor=Bierregaard, Richard; Gascon, Claude; Lovejoy, Thomas E.; Mesquita, Rita | title=Lessons from Amazonia: The Ecology and Conservation of a Fragmented Forest | year=2001 | publisher=Yale University Press | isbn=0300084838 }}</ref> 1960ರ ದಶಕದ ಕಾಲಾವಧಿಗೆ ಮುಂಚೆ, ಕಾಡಿನ ಒಳಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಾನುಮತಿ ತೀರಾ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು; ಕಾಡು ಮೂಲತಃ ನಾಶವಾಗದೇ ಉಳಿದಿತ್ತು .<ref name="autogenerated3">{{cite journal | author=Kirby, Kathryn R.; Laurance, William F.; Albernaz, Ana K.; Schroth, Götz; Fearnside, Philip M.; Bergen, Scott; M. Venticinque, Eduardo; Costa, Carlos da | title=The future of deforestation in the Brazilian Amazon | url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_2006-05_38_4/page/432 | journal=Futures | year=2006 | volume=38 | issue=4 | pages=432–453 | doi=10.1016/j.futures.2005.07.011 }}</ref> 1960ರ ದಶಕದ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಹೊಲಗದ್ದೆಗಳು ಬೆಳೆಯ ಸಾಗುವಳಿ ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸಿ ಸುಡುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು. ಆದರೂ, ಮಣ್ಣು ಫಲವತ್ತತೆಯ ನಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಕಳೆ ಅಕ್ರಮಣದಿಂದಾಗಿ, ವಸಾಹತುಗಾರರು ತಮ್ಮ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದರು.<ref name="watkins_griffiths">ವ್ಯಾಟ್ಕಿನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಗ್ರಿಫಿತ್ಸ್‌ ಜೆ. (2000). ಫಾರೆಸ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸಸ್ಟೇನಬಲ್‌ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌: ಎ ಲಿಟರೇಚರ್‌ ರಿವ್ಯೂ (ಡಾಕ್ಟರಲ್‌ ಡಿಸರ್ಟೇಷನ್‌, ದಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ರೀಡಿಂಗ್‌, 2000) ಡಿಸರ್ಟೇಷನ್‌ ಅಬ್ಸ್‌ಟ್ರಾಕ್ಟ್ಸ್‌ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌, 15-17</ref> ಅಮೆಜಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ಮಣ್ಣು ಅಲ್ಪ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಫಲವತ್ತಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ರೈತರು ಸತತವಾಗಿ ಹೊಸ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡು, ಇನ್ನಷ್ಟು ನೆಲವನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="watkins_griffiths" /> ಇಂತಹ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಅರಣ್ಯನಾಶವುಂಟಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಸರೀಯ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite book | first=M. | last=Williams | year=2006 | title=Deforesting the Earth: From Prehistory to Global Crisis | publisher=The University of Chicago Press | edition=Abridged | location=Chicago, IL | isbn=0226899470 }}</ref> ಅರಣ್ಯನಾಶವು ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಅರಣ್ಯ ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. 1991ರಿಂದ 2000ದ ಇಸವಿಯ ತನಕ, ಅಮೆಜಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದ ಕಾಡಿನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು 415,000 ರಿಂದ 587,000&nbsp;km<sup>2</sup> ವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ನಾಶವಾದ ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಮೇವಿನ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನ ತಾಣವಾಯಿತು.<ref name="CIFOR2004">ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್‌ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್ರಿ ರಿಸರ್ಚ್‌ (CIFOR) (2004) </ref> ಅಮೆಜಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂಚೆ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದರಲ್ಲಿ 70%ರಷ್ಟು ಹಾಗೂ, 1970ರಿಂದಲೂ ಅರಣ್ಯನಾಶವಾದ ನೆಲದ 91%ರಷ್ಟು ಜಾನುವಾರುಗಳ ಮೇವಿನ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite book | author=Steinfeld, Henning; Gerber, Pierre; Wassenaar, T. D.; Castel, Vincent | year=2006 | accessdate=2008-08-19 | url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.htm | title=Livestock's Long Shadow: Environmental Issues and Options | publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations | isbn=9251055718 }}</ref><ref>{{cite book | last=Margulis | first=Sergio | year=2004 | title=Causes of Deforestation of the Brazilian Amazon | work=World Bank Working Paper No. 22 | publisher=The World Bank | location=Washington D.C. | isbn=0821356917 | url=http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/2004/02/02/000090341_20040202130625/Rendered/PDF/277150PAPER0wbwp0no1022.pdf |format=PDF| accessdate=2008-09-04 }}</ref> ಜೊತೆಗೆ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ನಂತರ, [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]] ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗತಿಕ ಸೊಯಾಬೀನ್‌ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ. ‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದೀಗ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ವಿವಾದಗ್ರಸ್ಥ ಸಾರಿಗೆ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲು, ಸೊಯಾಬೀನ್‌ ರೈತರ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಎರಡು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮಳೆಕಾಡಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಗ ಕಲ್ಪಿಸಿದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ವಸಾಹತು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. 2000ರಿಂದ 2005ರ ತನಕದ ಸರಾಸರಿ ಅರಣ್ಯನಾಶ ದರವು (ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ 22,392&nbsp;km<sup>2</sup>)‌, ಮುಂಚಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ(19,018&nbsp;km<sup>2</sup> ಪ್ರತಿವರ್ಷಕ್ಕೆ) 18%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ದರದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>ಬ್ಯಾರೆಟೊ, ಪಿ.; ಸೌಜಾ ಜ್ಯೂನಿಯರ್‌. ಸಿ.; ನೊಗ್ವೆರಾನ್‌, ಆರ್‌.; ಆಂಡರ್ಸನ್‌, ಎ. &amp; ಸ್ಯಾಲೊಮಾವೊ, ಆರ್‌. 2006. [http://www.imazon.org.br/publicacoes/publicacao.asp?id=357 ''ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಪ್ರೆಷರ್ ಆನ್‌ ದಿ ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್ಸ್‌'' ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.imazon.org.br/ ಇಮೆಜಾನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040901054620/http://www.imazon.org.br/ |date=2004-09-01 }}. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ([http://www.imazon.org.br/ ಇಮೆಜಾನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040901054620/http://www.imazon.org.br/ |date=2004-09-01 }} ಅಂತರಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆಜೋನಿಯಾ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಮೂಲಗಳಿವೆ.)</ref> ಸದ್ಯದ ದರದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನು ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು 40%ರಷ್ಟು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ.<ref>(ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜಿಯೊಗ್ರಾಫಿಕ್‌, ಜನವರಿ 2007) </ref> <gallery class="center"> File:DeforestationinBrazil2.jpg|ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ಮ್ಯಾಟೊ ಗ್ರೊಸೊ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯನಾಶ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ನಾಸಾ (NASA) ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರ.ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ, ಇನ್ನಷ್ಟು ತಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಚೌಕಾಕಾರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಾಡು ಕೃಷಿಭೂಮಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. File:Fires and Deforestation on the Amazon Frontier, Rondonia, Brazil - August 12, 2007.jpg|ರೊಂಡೊನಿಯಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯನಾಶ. File:Fires and Deforestation on the Amazon Frontier, Rondonia, Brazil - September 30, 2007.jpg|ಅಮೆಜಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ತೆರವುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮ: ಕಾಡಿನ ಮೇಲೆ ಆವರಿಸಿರುವ ದಟ್ಟ ಹೊಗೆ. </gallery> {{clear}} == ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆ == {{See also|Gaviotas}} ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಬಲ್ಲ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ನಷ್ಟ, ಹಾಗೂ ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಗೊಳಿಸಬಹುದಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಇಂಗಾಲದ ಬಿಡುಗಡೆ ಕುರಿತು ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರು ತಳಮಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ನ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣೀಯ ಕಾಡುಗಳು ವಿಶ್ವದ ಭೂಚರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 10%ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಗಾಲ ಶೇಖರಣೆಯಲ್ಲಿ 10%ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Melillo">{{cite journal | last=Melillo | first=J. M. | coauthors=McGuire, A. D.; Kicklighter, D. W.; Moore III, B.; Vörösmarty, C. J.; Schloss, A. L. | title=Global climate change and terrestrial net primary production | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-05-20_363_6426/page/234 | journal=Nature | date=1993-05-20 | volume=363 | pages=234–240 | doi=10.1038/363234a0 }}</ref>- ಇಂಗಾಲದ 1.1 × 10<sup>11</sup> ಮೆಟ್ರಿಕ್‌ ಟನ್‌ಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ.<ref name="Tian">{{cite journal | last=Tian | first=H. | coauthors=Melillo, J.M.; Kicklighter, D.W.; McGuire, A.D.; Helfrich III, J.; Moore III, B.; Vörösmarty, C.J. | title=Climatic and biotic controls on annual carbon storage in Amazonian ecosystems | journal=Global Ecology and Biogeography | month=July | year=2000 | volume=9 | issue=4 | pages=315–335 | doi=10.1046/j.1365-2699.2000.00198.x }}</ref> 1975ರಿಂದ 1996ರ ವರೆಗೆ ಅಮೆಜೋನಿಯನ್‌ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗೆ 0.62 ± 0.37 ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಇಂಗಾಲವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ.<ref name="Tian" /> ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಿಂದಾಗುವ ಮುಂದಿನ ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರಕಾರ,ತೀವ್ರ ಇಳಿಮುಖವಾದ ಮಳೆ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚಿದ ಉಷ್ಣಾಂಶದ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಪೋಷಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, 2100ರೊಳಗೆ, ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಮಳೆಕಾಡಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>ಕಾಕ್ಸ್, ಬೆಟ್ಸ್‌, ಜೋನ್ಸ್‌, ಸ್ಪಾಲ್‌ ಮತ್ತು ಟಾಟರ್ಡೆಲ್‌. 2000. [http://www.nature.com/uidfinder/10.1038/35041539 ''ಅಕ್ಸೆಲೆರೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಗ್ಲೋಬಲ್‌ ವಾರ್ಮಿಂಗ್‌ ಡ್ಯೂ ಟು ಕಾರ್ಬನ್‌-ಸೈಕಲ್‌ ಫೀಡ್‌ಬ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಇನ್ ಎ ಕಪಲ್ಡ್‌ ಕ್ಲೈಮೇಟ್‌ ಮಾಡೆಲ್‌'' ]. [[ನೇಚರ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ )|ನೇಚರ್]] ನೇಚರ್‌ 2000 ಇಸವಿಯ ನವೆಂಬರ್‌ 9ರಂದು (ಚಂದಾದಾರಿಕೆ ಅಗತ್ಯ)</ref><ref name="Radford">ರ್‌ಯಾಡ್ಫರ್ಡ್‌, ಟಿ. 2002. [https://www.theguardian.com/climatechange/story/0,,782526,00.html ''ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಮೇ ಬಿ ವಾರ್ಮಿಂಗ್‌ ಅಪ್‌ ಈವೆನ್‌ ಫಾಸ್ಟರ್‌'' ]. ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌‌.</ref> ಆದರೂ, ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಅನುಕರಣೆಗಳು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದುರ್ಬಲ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪ್ರಬಲ ಇಳಿಮುಖದವರೆಗೆ ಇರುವ ಅವುಗಳ ಮಳೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಮುನ್ನಂದಾಜಿನಲ್ಲಿ ಈ ಹೊಂದಿಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="IPCC">ಹೌಟನ್‌, ಜೆ.ಟಿ. ''ಮತ್ತು ಇತರರು'' 2001. [19] ^ ಕ್ಲೈಮೇಟ್‌ ಚೇಂಜ್ 2001: ದಿ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಬೇಸಿಸ್ ವಾತಾವರಣ ಬದಲಾವಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ಅಂತರ-ಸರಕಾರಿ ಸಮಿತಿ</ref> ಒಟ್ಟಾರೆ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯನಾಶದ ಜೊತೆಗೆ ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮಳೆಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯವೊಡ್ಡಬಹುದು ಎಂದು ಈ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. 1989ರಲ್ಲಿ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಉತ್ತೇಜನವಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಸರವಾದಿ ಸಿ. ಎಂ. ಪೀಟರ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ನ ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಖಂಡ ಕಾಡನ್ನು ಹಣ್ಣು, ಲೇಟೆಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ನಾಟ ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿ ತೆಗೆಯಲು ಬಳಸಿದಲ್ಲಿ, 6820 ಡಾಲರ್‌ಗಳ ಮೌಲ್ಯ ಲಭಿಸುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಾಡನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶದ ನಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಅಸಮರ್ಪಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ, 1000 ಡಾಲರ್‌ಗಳು, ಹಾಗೂ ಜಾನುವಾರು ಮೇವಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 148 ಡಾಲರ್‌ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Peters">{{cite journal | last=Peters | first=C.M. | coauthors=Gentry, A. H. & Mendelsohn, R. O. | title=Valuation of an Amazonian forest | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-06-22_339_6226/page/12 | journal=Nature | year=1989 | volume=339 | pages=656–657 | doi=10.1038/339655a0 }}</ref> ಅರಣ್ಯನಾಶ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ನಾಶದಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳೂ ಸಹ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ <ref name="Dean">ಡೀನ್‌, ಬಾರ್ತೊಲೊಮಿಯು. (2003) ಸ್ಟೇಟ್‌ ಪಾವರ್‌ ಎಂಡ್‌ ಇಂಡಿಜೆನಸ್‌ ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಅಮೇಜೋನಿಯಾ: ಎ ಲಾಸ್ಟ್‌ ಡೆಕೇಡ್‌, 1990–2000. ''ದಿ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಎಥ್ನಿಸಿಟಿ ಇಂಡಿಜೆನಸ್‌ ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌'' ಡೇವಿಡ್‌ ಮೇಬ್ಯೂರಿ-ಲೂಯಿಸ್‌, ಸಂಪಾದಕರು. ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌ </ref>‌ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ಮಳೆಕಾಡು ಸಮುದಾಯಗಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ. ಉರರಿನಾದಂತಹ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉಳಿವು ಮತ್ತು ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನತೆಯ ಸಂಕೇತ ಹಾಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾನವೇತರ ಪ್ರೈಮೇಟ್‌‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಜನಾಂಗೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ-ಆಧಾರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯತ್ನಗಳಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. 2002ರಿಂದ 2006ರ ತನಕ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಭೂಮಿಯು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅರಣ್ಯನಾಶ ದರವು 60%ರಷ್ಟು ಇಳಿದಿದೆ. ಸುಮಾರು {{convert|1000000|km2|acre}}ನ್ನು ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಧ್ಯಕ್ಕೆ {{convert|1730000|km2|acre}}ರಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite journal | last=Cormier | first=L. | title=A Preliminary Review of Neotropical Primates in the Subsistence and Symbolism of Indigenous Lowland South American Peoples | journal=Ecological and Environmental Anthropology | date=April 16, 2006 | volume=2 | issue=1 | pages=14–32 | url=http://eea.anthro.uga.edu/index.php/eea/article/view/10/11 | accessdate=2008-09-04 }}</ref> ಮಾನವ ಅರಣ್ಯನಾಶ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತವಾದರೂ ಕೂಡ,ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಕ್ರಮೇಣ ಮುಂದಿನ ಐದು ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಿ ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಗಾಡು ಆವರಿಸಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವಂತಿಲ್ಲ.<ref name="wildfuturetv" /> <gallery class="center"> File:Greenhouse Gas by Sector.png|2000ದ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನವಜನ್ಯ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಕುರಿತು ಕ್ಷೇತ್ರವಾರು ವಿವರ. File:September Smoke Over the Amazon from 2005-2008.png|2005ರಿಂದ 2008ರ ತನಕ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮೇಲೆ ವಾಯುಕಲಿಲಗಳು(ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಹೊಗೆ)ವಾಯುಕಲಿಲದ ಮಾಪಕ (ಹಳದಿಯಿಂದ ಕಡು ಕೆಂಪು-ಕಂದು ಬಣ್ಣ) ಸೂರ್ಯಬೆಳಕನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. File:Roots by cesarpb.jpg|ಅಮೆಜೋನಿಯನ್‌ ನದಿಯ ಕೆಂಪು ಗುಲ್ಮವೃಕ್ಷಗಳ ಭೂಮಿ ಮೇಲಿನ ಬೇರುಗಳು. </gallery> {{clear}} === ದೂರ ಸಂವೇದನೆ === [[ಚಿತ್ರ:Afternoon Clouds over the Amazon Rainforest.jpg|thumb|ಕಾಡು ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದ ಅಂತರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ನಡೆಸಿ “ಪಾಪ್ಕಾರ್ನ್” ಮೋಡಗಳ ಏಕರೂಪದ ಪದರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವುದನ್ನು ಈ ಚಿತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ದೂರ ಸಂವೇದಿದತ್ತಾಂಶದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಕುರಿತು ಸಂರಕ್ಷಣಾವಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನಭಂಡಾರ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಸ್ತುನಿಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ನೆಲದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚಗಳಿಂದಾಗಿ, ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯನಾಶದ ಹರವು ಮತ್ತು ಹಾನಿಯನ್ನು ಅಂದಾಜುಮಾಡಲು ದೂರ ಸಂವೇದಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಲಿದೆ.<ref>{{cite journal | author=Wynne, R. H.; Joseph, K. A.; Browder, J. O.; Summers, P. M. | title=A Preliminary Review of Neotropical Primates in the Subsistence and Symbolism of Indigenous Lowland South American Peoples | journal=International Journal of Remote Sensing | year=2007 | volume=28 | pages=1299–1315 | url=http://eea.anthro.uga.edu/index.php/eea/article/viewArticle/23 | accessdate=2008-09-04 | doi=10.1080/01431160600928609 | archive-date=2008-12-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221153625/http://eea.anthro.uga.edu/index.php/eea/article/viewArticle/23 | url-status=dead }}</ref> ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಲು ದೂರ ಸಂವೇದಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಏಕೈಕ ಸಂಭವನೀಯ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal | last=Asner | first=Gregory P. | coauthors=Knapp, David E.; Cooper, Amanda N.; Bustamante, Mercedes M.C.; Olander, Lydia P. | title=Ecosystem Structure throughout the Brazilian Amazon from Landsat Observations and Automated Spectral Unmixing | journal=Earth Interactions | month=June | year=2005 | volume=9 | issue=1 | pages=1–31 | doi=10.1175/EI134.1 }}</ref> ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದೂರ ಸಂವೇದಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರೂ ಬಳಸಿ, ಅವರ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿವೆ. [[ಸುರಿನಾಮ್|ಸೂರಿನೇಮ್]]‌ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಟ್ರಯೊ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಜನರು, ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಬಹುದಾದ [[ಜಿಪಿಎಸ್|GPS]] ಉಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ [[ಗೂಗಲ್ ಅರ್ಥ್|ಗೂಗಲ್‌ ಅರ್ಥ್]]‌‌ನಂತಹ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸಲು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ನೆಲಗಳ ನಕ್ಷೆ ರೂಪಿಸಿದರು.<ref>ಐಸಾಕ್ಸನ್‌, ಅ್ಯಾಂಡಿ. 2007. GPS ಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ, ಮಳೆಕಾಡುಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಅಮೆಜೋನಿಯನ್‌ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು. ವೈಯರ್ಡ್‌ 15.11: https://web.archive.org/web/20121025081337/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/15-11/ps_amazon</ref> ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, ಅಮೆಜಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬುಡಕಟ್ಟು ಪಂಗಡಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಈ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನತೆಯ ಜಮೀನನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಅಮೆಜಾನ್‌ನ ಜೀವರಾಶಿ ಹಾಗೂ ನಂತರದ ಇಂಗಾಲ-ಸಂಬಂಧಿತ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ನಕ್ಷೆ ಮಾಡಲು, ಕಾಡಿನ ವಿವಿಧೆಡೆ, ಮರಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. 2006ರಲ್ಲಿ, ಟಟಿಯಾನಾ ಕಪ್ಲಿಕ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನ ಮರಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದರು: (1) ಪಕ್ವವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಕಾಡು(2) ಮರುಸೃಷ್ಟಿ(ಮತ್ತೆಬೆಳೆದ) ಕಾಡು [ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ], (3) ಮರುಸೃಷ್ಟಿ ಕಾಡು [ಮೂರರಿಂದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗಿನ ಮರುಬೆಳವಣಿಗೆ], (4) ಮರುಸೃಷ್ಟಿ ಕಾಡು [ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಸತತ ಬೆಳವಣಿಗೆ].<ref>{{cite journal | last=Kuplich | first=Tatiana M. | title=Classifying regenerating forest stages in Amazônia using remotely sensed images and a neural network | url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2006-10-01_234_1-3/page/n8 | journal=Forest Ecology and Management | month=October | year=2006 | volume=234 | issue=1–3 | pages=1–9 | doi=10.1016/j.foreco.2006.05.066 }}</ref> ಅಮೆಜಾನ್‌ನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಂಗಡಣೆಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾಗಿ ಇರಿಸಲು, ಸಂಶೋಧಕರು ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ದ್ಯುತಿರಂಧ್ರ ರೆಡಾರ್‌ (Synthetic aperture radar (SAR)) ಹಾಗೂ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮ ನಕ್ಷೆ (Thematic Mapper (TM)) ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು. {{clear}} === ಅಮೆಜಾನ್‌ ಬರಗಾಲದ ಪರಿಣಾಮ === 2005ರಲ್ಲಿ, ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಕೆಟ್ಟ ಬರಗಾಲ ಸಂಭವಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ens-newswire.com/ens/oct2005/2005-10-24-05.asp |title=ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಸರ್ವಿಸ್‌ - ಅಮೆಜಾನ್‌ ಡ್ರೌಟ್‌ ವರ್ಸ್ಟ್‌ ಇನ್‌ 100 ಇಯರ್ಸ್‌ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2019-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115094341/http://www.ens-newswire.com/ens/oct2005/2005-10-24-05.asp |url-status=dead }}</ref> 2006ರಲ್ಲೂ ಸಹ ಪುನಃ ಬರಗಾಲ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಗಳೂ ಸಹ ಇದ್ದವು.<ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines06/0717-07.htm |title=ಡ್ರೌಟ್‌ ಥ್ರೆಟೆನ್ಸ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಬೇಸಿನ್‌ - ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರೀಮ್‌ ಕಂಡಿಷನ್ಸ್‌ ಫೆಲ್ಟ್‌ ಫಾರ್‌ ಸೆಕೆಂಡ್‌ ಇಯರ್‌ ರನಿಂಗ್‌ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527104721/http://www.commondreams.org/headlines06/0717-07.htm |url-status=dead }}</ref> ಈಗಿನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡು ಕೇವಲ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬರಗಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು ಎಂದು ವುಡ್ಸ್‌ ಹೋಲ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ವರದಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ವಾರ್ತಾ ಪತ್ರಿಕೆ ''ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್'' ‌ 2006ರ ಜುಲೈ 23ರಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://news.independent.co.uk/environment/article1191932.ece ''ಅಮೆಜಾನ್ ರೇನ್ಫಾರೆಸ್ಟ್‌ 'ಕುಡ್‌ ಬಿಕಮ್‌ ಎ ಡೆಸರ್ಟ್‌' '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806024937/http://news.independent.co.uk/environment/article1191932.ece |date=2006-08-06 }}, ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌, ಜುಲೈ 23, 2006. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref>[http://news.independent.co.uk/environment/article1191880.ece ''ಡಯಿಂಗ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌: ಒನ್‌ ಇಯರ್‌ ಟು ಸೇವ್‌ ದಿ ಅಮೆಜಾನ್‌'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806034650/http://news.independent.co.uk/environment/article1191880.ece |date=2006-08-06 }}, ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌, ಜುಲೈ 23, 2006. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಬರಗಾಲದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಹವಾಗುಣದ ಮೇಲೆ ಅರಣ್ಯನಾಶದ ಪ್ರಭಾವವು ಮಳೆಕಾಡನ್ನು ಗಂಭೀರ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ದೂಡುತ್ತಿದ್ದು, ಬದಲಾಗದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಮೆಜೋನಿಯನ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಳೆಕಾಡು ಹುಲ್ಲುಗಾಡು ಅಥವಾ ಮರುಭೂಮಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದು, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಹವಾಮಾನದ ಮೇಲೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಬಹುದು ಎಂದು ಈ ವರದಿಯು ನಿರ್ಣಯಿಸಿತು. ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಳೆಕಾಡಿನ ಮೇಲೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋದರೂ, ಐದು ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಈ ಮಳೆಕಾಡು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಹಾಳಾಗಿ, ಹುಲ್ಲುಗಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="wildfuturetv">ದಿ ಫ್ಯೂಚರ್‌ ಇಸ್‌ ವೈಲ್ಡ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌</ref> ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ನಿಸರ್ಗ ನಿಧಿ ಪ್ರಕಾರ, ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯನಾಶದಿಂದಾಗಿ ಸತ್ತ ಮರಗಳು ಒಣಗುವ ಪರಿಣಾಮ ತ್ವರಿತಗೊಳಿಸಿ, ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನ ಸಂಭವ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.panda.org/news_facts/newsroom/index.cfm?uNewsID=64220 ''ಕ್ಲೈಮೇಟ್‌ ಚೇಂಜ್‌ ಎ ಥ್ರೆಟ್‌ ಟು ಅಮೆಜಾನ್ ರೇನ್ಫಾರೆಸ್ಟ್‌, ವಾರ್ನ್ಸ್‌ WWF'' ], ವಿಶ್ವ ನಿಸರ್ಗ ನಿಧಿ, ಮಾರ್ಚ್‌ 22, 2006. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತಗಳು === 2006ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 30ರಂದು, ಗೋಲ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಏರೊಸ್‌ ಫ್ಲೈಟ್ 1907 ಹಾಗೂ ಎಕ್ಸೆಲ್‌ ಏರ್‌ ಲಿಯರ್ಜೆಟ್‌ N600XL ವಿಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಆಮೇಜಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯೆ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದವು. ಲಿಯರ್‌ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನವು ಕಚಿಂಬೊ ವೈಮಾನಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದಿಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಬೊಯಿಂಗ್‌ 737-8EHವಿಮಾನವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುವ ಮುಂಚೆ ಹೋಳಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ 154 ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಈ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರು. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == {{columns-list| * [[Reforestation]] * [[Peruvian Amazon]] * [[Amanyé]] * [[Amazon Basin]] * [[Amazon Conservation Team]] (ACT) * [[Amazon River]] * [[Amazon Watch]] * [[Atlantic Forest]] * [[Climate change]] * [[Coordinator of Indigenous Organizations of the Amazon River Basin]] (COICA) * [[Conservation (ethic)]] * [[Indigenous peoples in Brazil]] * [[Uncontacted peoples]] * [[List of Peruvian monkey species]] * [[Rainforest Foundation Fund]] * [[Global warming]] * [[List of plants of Amazon Rainforest vegetation of Brazil]] * [[Logging|Legal logging]] and [[illegal logging]] * [[Amazon Surveillance System|Sistema de Vigilância da Amazônia]] * [[Bandeirantes]] * [[Belém, Brazil]] * [[Santarém, Brazil]] * [[Manaus, Brazil]] * [[Iquitos, Peru]] * [[Save the Amazon Rainforest Organisation]] (STARO) * [[:ವರ್ಗ:People of the Amazon]] }} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|2}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == * {{cite journal |last=Sheil |first=D. |authorlink= |coauthors=Wunder, S. |year=2002 |month= |title=The value of tropical forest to local communities: complications, caveats, and cautions |journal=Conservation Ecology |volume=6 |issue=2 |pages=9 |id= |url=http://www.consecol.org/vol6/iss2/art9 |accessdate= |quote= |archive-date=2008-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011021123/http://www.consecol.org/vol6/iss2/art9 |url-status=dead }} * ಅರಣ್ಯನಾಶ ''ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಜಿಯೊಗ್ರಫಿ. '' ಕೊಲಂಬಸ್‌, ಒಹಾಯೊ: ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ-ಹಿಲ್‌/ಗ್ಲೆನ್ಕೋ, 2000. 202-204 == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category|Amazon Rainforest}} * [http://www.myreforestation.com ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮರುಅರಣ್ಯೀಕರಣ] * [http://www.documen.tv/asset/About_Tristes_Tropiques.html ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ: ಎಬೌಟ್‌ ಟ್ರಿಸ್ಟಸ್‌ ಟ್ರಾಪಿಕ್ಸ್‌] * [http://www.documen.tv/asset/Guerre_Pacification_Amazonie_film.html ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ: ವಾರ್‌ ಆಫ್‌ ಪೆಸಿಫಿಕೇಷನ್‌ ಇನ್‌ ಅಮೆಜೋನಿಯಾ] * [http://www.whrc.org/ ವುಡ್ಸ್‌ ಹೋಲ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ] * [http://www.pbs.org/journeyintoamazonia/ ಜರ್ನಿ ಇಂಟು ಅಮೆಜೋನಿಯಾ] * [http://rainforests.mongabay.com/amazon/ ದಿ ಅಮೆಜಾನ್‌: ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್‌ ಲಾರ್ಜೆಸ್ಟ್‌ ರೇನ್‌ಫಾರೆಸ್ಟ್‌] * [http://www.panda.org/amazon/ WWF ಇನ್ ದಿ ಅಮೆಜಾನ್ ರೇನ್‌‌ಫಾರೆಸ್ಟ್] * [http://www.rainforestweb.org/ RainforestWeb.org - ವಿಶ್ವ ಮಳೆಕಾಡು ಮಾಹಿತಿ ಅಂತರಜಾಲಪುಟ] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090520163008/http://www.rainforestweb.org/ |date=2009-05-20 }} ([http://www.rainforestweb.org/Rainforest_Regions/South_America/ ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225214248/http://www.rainforestweb.org/Rainforest_Regions/South_America/ |date=2021-02-25 }}) * [http://www.amazonia.org.br/english Amazonia.org.br] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070422031910/http://www.amazonia.org.br/english/ |date=2007-04-22 }} ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಆರ್ತ್‌ - ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಈ ಅಂತರಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ದಿನನಿತ್ಯ ನವೀಕರಿಸಲಾಗುವ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮಾಹಿತಿ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹ. * [https://web.archive.org/web/20071011031047/http://www.amazonia.org/ amazonia.org] ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ನ ರಿಯೊ ಜಾವಾಪೆರಿಯ ಬೇಕ್ಸೊ ರಿಯೊ ಬ್ರ್ಯಾಂಕೊನ ಆಹರಣ ವನ್ಯಧಾಮದಲ್ಲಿ ಪೋಷಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. * [http://www.amazon-rainforest.org/ Amazon-Rainforest.org] ಅಮೆಜಾನ್ ಮಳೆಕಾಡು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು, ಆಸಕ್ತ ಸ್ಥಳಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ. * [http://www.siamazonia.org.pe/ Siamazonía - Sistema de Información de la Diversidad Biológica y Ambiental] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625201215/http://www.siamazonia.org.pe/ |date=2010-06-25 }} ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಅಮೆಜೋನಿಯಾ ಮಾಹಿತಿ ಕೇಂದ್ರ * [http://www.iiap.org.pe/ IIAP - Instituto de Investigaciones de la Amazonía Peruana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224110105/http://www.iiap.org.pe/ |date=2017-12-24 }} (ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಅಮೆಜೋನಿಯಾ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆ) * [http://www.inpa.gov.br/ Instituto Nacional de Pesquisas da Amazônia] (ಅಮೆಜೋನಿಯನ್‌ ಸಂಶೋಧನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ) * [http://www.ikitos.com ikitos.com - La Comunidad Virtual de Iquitos, Perú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108051354/http://www.ikitos.com/acobia-dwazoo/ |date=2011-01-08 }} ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್‌ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿರುವ, ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರವಾಸಿ ಜಾಲಪುಟಗಳುಳ್ಳ, ಇಕ್ವಿಟೊಸ್‌ನ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಕುರಿತು ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಅಂತರಜಾಲಪುಟ. * [http://www.ikitos.com/acobia-dwazoo ACOBIA-DWAzoo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108051354/http://www.ikitos.com/acobia-dwazoo/ |date=2011-01-08 }} ಪೆರು ದೇಶದ ಇಕ್ವಿಟೊಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಮ್ಯಾನಾಟೀ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರ * [http://www.mongabay.com/brazil.html ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯನಾಶ - ವರ್ಷವಾರು ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.amazonalliance.org/ ಅಮೆಜಾನ್‌ ಅಲಾಯನ್ಸ್‌] ಅಮೆಜಾನ್ ಮಳೆಕಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ, ಹಾಗೂ ಅವರ ತಾಯ್ನೆಲವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟಗಳ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/4351863.stm ಕಾಡು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಿದ ಅಸ್.] * [http://www.eci.ox.ac.uk/news/events/070320presentations.php ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್: ಹವಾಗುಣ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅಮೆಜಾನ್‌ ಕಾಡುಪ್ರದೇಶದ ಗತಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327024044/http://www.eci.ox.ac.uk/news/events/070320presentations.php |date=2009-03-27 }}. 2007ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 20ರಿಂದ 22ರ ತನಕ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದನ ಒರಿಯಲ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಭಾಷಣಗಳ ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್‌ಗಳು. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಇಕ್ವೆಡಾರ್‌ ದೇಶದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಉಷ್ಣವಲಯ ಹಾಗೂ ಉಪ-ಉಷ್ಣವಲಯದ ತೇವ ಅಗಲ-ಎಳೆಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪೆರು ದೇಶದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಅರಣ್ಯಗಳು]] jxggxsdsmtivvwktrbwb9q3znb63y8t ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ 0 27008 1430657 1426026 2026-09-29T15:51:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430657 wikitext text/x-wiki {{Infobox Space station | station = ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ | station_image =51712535185 8a25f05886 o Crew Dragon fly around 10.jpg | station_image_alt = A rearward view of the ISS backdropped by the limb of the Earth. In view are the station's four large, gold-coloured solar array wings, two on either side of the station, mounted to a central truss structure. Further along the truss are six large, white radiators, three next to each pair of arrays. In between the solar arrays and radiators is a cluster of pressurised modules arranged in an elongated T shape, also attached to the truss. A set of blue solar arrays are mounted to the module at the aft end of the cluster. | station_image_size = 300px | extra_image_size = 300px | extra_image_caption = The International Space Station on 23 May 2010 as seen from the departing {{OV|104}} during [[STS-132]]. | insignia = | insignia_size = 150px | insignia_caption = ಐಎಸ್‌ಎಸ್ ಇನ್ಸಿಗ್ನಿಯಾ | insignia_alt = A silhouette of the ISS shown orbiting the Earth, contained within it, a blue shield with the words 'International Space Station' at the top. | sign = ''ಅಪ್ಲ್ಹಾ'' | crew = ೬ | launch = ೧೯೯೮–೨೦೧೧ | launch_pad = [[Kennedy Space Center|KSC]] [[Kennedy Space Center Launch Complex 39|LC-39]],<br />[[Baikonur Cosmodrome|Baikonur]] [[Gagarin's Start|LC-1/5]] & [[Baikonur Cosmodrome Site 81|LC-81/23]] | mass = {{convert|369914|kg|lbs|abbr=on}} | length = 51&nbsp;m (167.3&nbsp;ft)<br /><small>from PMA-2 to ''Zvezda''</small> | width = 109&nbsp;m (357.5&nbsp;ft)<br /><small>along truss, arrays extended</small> | height = c. 20&nbsp;m (c. 66&nbsp;ft)<br /><small>nadir–zenith, arrays forward–aft</small><br /><small>(27 November 2009){{Update after|2010|05|23|reason=Departure of STS-132.}}</small> | volume = 837&nbsp;m<sup>3</sup><br />(29,561&nbsp;[[cubic foot|cu&nbsp;ft]]) | pressure = 101.3&nbsp;[[pascal (unit)|kPa]] (29.91&nbsp;[[inch of mercury|inHg]], 1 [[Atmosphere (unit)|atm]]) | perigee = 347&nbsp;km (187&nbsp;[[nautical mile|nmi]]) [[Above mean sea level|AMSL]]<br /><small>(18 June 2010)</small> | apogee = 360&nbsp;km (194&nbsp;nmi) AMSL<br /><small>(18 June 2010)</small> | inclination = 51.6&nbsp;[[degree (angle)|degrees]] | speed = 7,706.6&nbsp;[[m/s]]<br />(27,743.8&nbsp;[[kilometres per hour|km/h]], 17,239.2&nbsp;[[miles per hour|mph]]) | period = 91&nbsp;minutes | in_orbit = {{age in days|1998|11|20}}<br /><small>({{date||dmy}})</small><!--Self-updating--> | occupied = {{age in days|2000|11|02}}<br /><small>({{date||dmy}})</small><!--Self-updating--> | orbits = {{#expr:floor ({{age in days|1998|11|20}} * 15.69661858595413)}}<br /><small>({{date||dmy}})</small><!--Self-updating--> | decay = 2 km/month | NSSDC_ID = 1998-067A | as_of = 23 May 2010<br />(unless noted otherwise) | stats_ref =<ref name="ISStD"/><ref name="OnOrbit"/><ref name="heavens-above">{{cite web|url=http://www.heavens-above.com/orbit.aspx?satid=25544|title=ISS—Orbit Data|publisher=Heavens-Above.com|author=Chris Peat|date=18 June 2010|accessdate=18 June 2010}}</ref><ref name="Space.com">{{cite web|url=http://www.space.com/missionlaunches/missions/fl_alpha_010201.html|publisher=Space.com|title=NASA Yields to Use of Alpha Name for Station|author=Steven Siceloff|date=1 February 2001|publisher=Florida Today|accessdate=18 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010624092552/http://www.space.com/missionlaunches/missions/fl_alpha_010201.html|archivedate=24 June 2001}}</ref><ref>{{cite web|format=PDF|url=https://www.nasa.gov/pdf/451029main_sts132_press_kit.pdf|publisher=NASA|accessdate=19 June 2010|title=STS-132 Press Kit|date=7 May 2010|archive-date=2 ಮೇ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502231204/https://www.nasa.gov/pdf/451029main_sts132_press_kit.pdf|url-status=dead}}</ref> | configuration_image = ISS configuration 2010-05 en.svg | configuration_alt = The components of the ISS in an exploded diagram, with modules on-orbit highlighted in orange, and those still awaiting launch in blue or pink. | configuration_caption = Station elements {{As of|2010|05|18|lc=on}}<br />([[exploded view]]) | configuration_size = 300px }} '''ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ''' ('''ISS''' )(ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್) ಎಂಬುದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಲ್ದಾಣದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು 1998 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 2011 ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿಲ್ದಾಣವು ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ 2015 ರವರೆಗೆ ಮತ್ತು 2020 ರವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Popular Mechanics">{{cite web|url=http://www.popularmechanics.com/science/air_space/4275571.html|title=The Uncertain Future of the International Space Station: Analysis|author=Rand Simberg|date=29 July 2008|accessdate=6 March 2009|publisher=[[Popular Mechanics]]|archive-date=31 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331140838/http://www.popularmechanics.com/science/air_space/4275571.html|url-status=dead}}</ref><ref name="NewBudget">{{Cite press release|title=Statement by Charlie Bolden, NASA Budget Press Conference|publisher=NASA|date=1 February 2010|url=https://www.nasa.gov/pdf/420994main_2011_Budget_Administrator_Remarks.pdf|accessdate=1 February 2010|archive-date=16 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110416013730/http://www.nasa.gov/pdf/420994main_2011_Budget_Administrator_Remarks.pdf|url-status=dead}}</ref> ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪಾರ್ಶ್ವಛೇದೀಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ISS ಅನ್ನು [[ಭೂಮಿ]]ಯಿಂದ ಬರಿಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="see" /> ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಹಿಂದೆಂದೂ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿರದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ, ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಉಪಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.<ref name="10th">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/10th_anniversary.html|title=Nations Around the World Mark 10th Anniversary of International Space Station|publisher=NASA|date=17 November 2008|accessdate=6 March 2009|archive-date=13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213140619/http://www.nasa.gov//mission_pages//station//main//10th_anniversary.html|url-status=dead}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ISS ಸೂಕ್ಷ್ಮಗುರುತ್ವ ಪರಿಸರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಂತೆ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ|ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ]], [[ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ|ರಾಸಾಯನಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರ]], ಔಷಧಿ, ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]]ಮತ್ತು [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ]] ಮತ್ತು ಪವನಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="ISS overview" /><ref name="NASA Fields of Research">{{cite web|url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/A-fieldsresearch/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080123150641/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/A-fieldsresearch/index.html|archivedate=25 March 2008|title=Fields of Research|date=26 June 2007|publisher = NASA}}</ref><ref name="NASA ISS Goals">{{cite web|url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/B-gettingonboard/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208091537/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/B-gettingonboard/index.html|archivedate=8 December 2007| title = Getting on Board|date = 26 June 2007| publisher=NASA}}</ref> ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣವು ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು [[ಚಂದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳ (ಗ್ರಹ)|ಮಂಗಳ]]ದ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿವೆ.<ref name="ResProg" /> ISS ಅನ್ನು ಆರು ಜನ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾತ್ರಿಗಳ ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ 2000 ಇಸವಿಯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31 ರಂದು ಗಗನಯಾತ್ರೆ 1 ಅನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ, ಒಟ್ಟು {{Ageand|2000|10|31}} ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ವರೆಗೂ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆ ಇರದಂತೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು, ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೇ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾನವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''ಮಿರ್'' (ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ)ನಲ್ಲಿ 3,644 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಇದ್ದ ಹಿಂದಿನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಗಗನಯಾತ್ರೆ 26 ರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದರು.<ref name="Only Just Begun">{{cite 15 years and 328 daysweb|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/5_year_anniversary.html|title=We've Only Just Begun|publisher=NASA|accessdate=6 March 2009|date=26 June 2008}}</ref> {{As of|2010|11|25}}<ref name="CurrentExpedition">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition26/index.html|accessdate=26 November 2010|publisher=NASA|title=Expedition 26|date=25 November 2010|archive-date=19 ಮೇ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519162433/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition26/index.html|url-status=dead}}</ref> ISS ಎಂಬುದು ಅಮೇರಿಕಾದ ''ಫ್ರೀಡಮ್'', ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾ /ರಷ್ಯಾದ ''ಮಿರ್'' -2, ಯುರೋಪಿನ ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಮತ್ತು ಜಪಾನೀಯರ''ಕಿಬೋ'' ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅನೇಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಯೋಜನೆಗಳ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿದೆ.<ref name="SSSM" /><ref name="ISSBook">{{cite book|isbn=978-0387781440|date=17 June 2008|publisher=Springer-Praxis|author=John E. Catchpole|title=The International Space Station: Building for the Future|url=https://archive.org/details/internationalspa0000catc}}</ref> ಬಜೆಟ್ ನ (ಆಯವ್ಯಯದಲ್ಲಿನ) ಕೊರತೆಯ ನಿರ್ಬಂಧದಿಂದಾಗಿ ಈ ಯೋಜನೆಗಳು, ಏಕೀಕೃತ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ವಿಲೀನಗೊಂಡವು.<ref name="SSSM" /> ISS ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1994 ರಲ್ಲಿ ಷಟಲ್(ಬಾನಗಾಡಿ)-''ಮಿರ್'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="SMB">{{cite web|title=Shuttle–Mir History/Background/How "Phase 1" Started|publisher=NASA|date=4 April 2004|author=Kim Dismukes|url=http://spaceflight.nasa.gov/history/shuttle-mir/history/h-b-start.htm|accessdate=12 April 2007|archive-date=4 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113151/http://spaceflight.nasa.gov/history/shuttle-mir/history/h-b-start.htm|url-status=dead}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ಪ್ರಥಮ ಘಟಕ(ಮಾಡ್ಯೂಲ್) ವಾದ ''ಜಾರ್ಯಾ'' ವನ್ನು, [[ರಷ್ಯಾ]] 1998 ರಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="SSSM" /> ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಯು ಒತ್ತಡವಿರುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳು, ಬಾಹ್ಯ ಟ್ರಸ್ (ಕೆಳದಿಮ್ಮಿಕಟ್ಟು) ಗಳು, ಮತ್ತು ಇತರ ಘಟಕಗಳನ್ನು, ಅಮೇರಿಕದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ(ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ), ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರೋಟಾನ್ ರಾಕೆಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಸೊಯೊಸ್ ರಾಕೆಟ್ಸ್ ಗಳಿಂದ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಜೋಡಣೆಯು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.<ref name="ISSBook" /> {{As of|2010|May}}, ನಿಲ್ದಾಣವು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಯು ಒತ್ತಡವಿರುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ (ITS) ಅನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರು ಸೌರ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.(ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಿದ್ಯುತ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ). ಇದನ್ನು ರಷ್ಯಾದ ಘಟಕಗಳ ಮೇಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಸಣ್ಣ ಸರಣಿಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಬಾಹ್ಯ ಆಸರೆ ಕಟ್ಟುಗಳ, ಟ್ರಸ್ ಗಳ ಮೇಲೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Arrays">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/truss_segment.html|title=Spread Your Wings, It's Time to Fly|publisher=NASA|date=26 July 2006|accessdate=21 September 2006|archive-date=29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229020726/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/truss_segment.html|url-status=dead}}</ref> ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು {{convert|278|km|mi|0|abbr=on}} ರಿಂದ {{convert|460|km|mi|0|abbr=on}} ರಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಕಕ್ಷೆಯೊಳಗೆ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸರಿಸುಮಾರು 27,743.8&nbsp;km/h (17,239.2&nbsp;mph) ವೇಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ 15.7 ರಷ್ಟು ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaHS/ESA0I6KE43D_iss_0.html|title=See the ISS from your home town|date=7 January 2009|accessdate=18 June 2010}}</ref> ಇದನ್ನು ಐದು ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಭೂಮಿ ಮೇಲಿನ ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ (ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ)ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅಮೇರಿಕದ [[ನಾಸಾ|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರೋನಾಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್]] (NASA)(ನಾಸಾ), ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ(ESA)(ಯುರೋಪಿನ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆ), ರಷ್ಯಾನ್ ಫೆಡರಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (RKA), ಜಪಾನ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ಲೋರೇಷನ್ (JAXA) ಮತ್ತು ಕೆನಡಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (CSA) ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="PartStates" /><ref name="ISSRG" /> ನಿಲ್ದಾಣದ ಮಾಲಿಕತ್ವ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಂತರ ಸರ್ಕಾರೀ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ಕರಾರುಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ,<ref name="ESA-IGA" /> ಇದು ರಷ್ಯನ್ ಫೆಡರೇಷನ್ ಗೆ, US ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ನೊಂದಿಗೆ ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ (ರಷ್ಯನ್ ಕಕ್ಷೆಯ ಭಾಗ)ನಲ್ಲಿರುವ ಅದರ ಘಟಕಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ.<ref name="RSA-MOU" /> ನಿಲ್ದಾಣದ ಉಳಿದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಇತರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಯೋಗಿಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="ESA-IGA" /> ಈ ನಿಲ್ದಾಣ ನಿರ್ಮಿಸಲು 30 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ತಗಲುವ ವೆಚ್ಚ €100 ಬಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ESA ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದೆ,<ref name="costs" /> ಅಲ್ಲದೇ 35 ರಿಂದ 160 ಬಿಲಿಯನ್ US ಡಾಲರ್ ಗಳಾಗಬಹುದೆಂದೂ ಕೂಡ ಅಂದಾಜುಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ISS ಅನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ನಿರ್ಮಿಸದ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ವೆಚ್ಚದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="cost2" /> ISS ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತಗಲುವ ಅಧಿಕ ವೆಚ್ಚದಿಂದಾಗಿ, ಈ ಯೋಜನೆಯ ಹಣಕಾಸು, ಸಂಶೋಧನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇದರ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Crit1" /><ref name="Crit2" /> ಈ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಸೊಯುಜ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ, ಬಾನಗಾಡಿಗಳು, ಅಟೊಮೇಟೆಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಫರ್ ವೆಹಿಕಲ್ ಮತ್ತು H-II ಟ್ರಾನ್ಸ್ಫರ್ ವೆಹಿಕಲ್ ಗಳು ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="ISSRG" /> ಅಲ್ಲದೇ 15 ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು, ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾತ್ರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="10th" /> == [[ಸೊಯುಜ್ ಕೋಶ ಟಿಎಮ್‍ಎ-20ಎಮ್|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಸೊಯುಜ್ ಟಿಎಮ್ಎ-೨೦ಎಮ್]] == ==ನೋಡಿ== *ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ:[[ಸೊಯುಜ್ ಕೋಶ ಟಿಎಮ್‍ಎ-20ಎಮ್|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಸೊಯುಜ್ ಟಿಎಮ್ಎ-೨೦ಎಮ್]]:[[ಸೊಯುಜ್ ಕೋಶ ಟಿಎಮ್‍ಎ-20ಎಮ್]] ==ಉದ್ದೇಶ== ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ (ISS)ವೆಂಬುದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಉಪಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ISS ಮುಖ್ಯವಾಗಿ NASA ದ ಬಾನಗಾಡಿಯಂತಹ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಗೆ ಸಂಶೋಧನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ(ಹಗುರವಾಗಿರುವಿಕೆ) ದೀರ್ಘಕಾಲವಿರುವಂತಹ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="10th" /><ref name="Worldbook at NASA" /> ಕಾಯಂ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಅಗತ್ಯವಾದದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಭರ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಸರಿಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗ ರವಾನಿಸುವ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೊಸದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಹುದು. ಸಿಬ್ಬಂದಿರಹಿತ(ಮಾನವರಹಿತ) ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನುಕೂಲತೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="Worldbook at NASA" /> ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯ ವರೆಗೆ ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಡೆಸುವ ಪ್ರತಿ ದಿನದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಅವರು ದಾಖಲಿಸಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ.(ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ವಾರಕ್ಕೆ 160 ಮಾನವ ಗಂಟೆಗಳಂತೆ).<ref name="ISS overview">{{cite web|url=http://www.shuttlepresskit.com/ISS_OVR/index.htm|title=International Space Station Overview|publisher=ShuttlePressKit.com|date=3 June 1999|accessdate=17 February 2009}}</ref><ref name="Science in School">{{cite web|url=http://www.scienceinschool.org/2008/issue10/iss|title=The International Space Station: life in space|publisher=Science in School|date=10 December 2008|accessdate=17 February 2009}}</ref> ಗಗನಯಾತ್ರೆ 15 ಮುಗಿಯುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ 138 ಪ್ರಮುಖ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ISS ನ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Bergin">{{cite web|title=ISS: Still in assembly, producing science research accomplishments|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/08/iss-assembly-producing-science-research-accomplishments/|accessdate=27 September 2009|date=22 August 2009|author=Chris Bergin|publisher=NASASpaceflight.com}}</ref> ಪರಿಶೋಧನಾ ಉದ್ದೇಶದ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ, ಮೂಲ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳೂ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ResProg">{{cite web|url=http://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/Advanced/ISSResearch/|title=ISS Research Program|publisher=NASA|accessdate=27 February 2009|archive-date=13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213140014/http://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/Advanced/ISSResearch/|url-status=dead}}</ref> ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಪೃಥ್ವಿಯ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ISS ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳ (ಗ್ರಹ)|ಮಂಗಳ]] ಗ್ರಹಗಳ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಕ್ಷೆಯ ಮೇಲಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲದೇ, ಸರಿಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿನ ಅನುಭವ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲು ಈ ಅನುಭವದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಂತರಗ್ರಹ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="ResProg" /> ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಯೋಗ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ISS ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದ ವಿಕಸಿತ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸಂಭಂಧಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ISS ಪ್ರಯೋಗಗಳು, NASA ಪರೀಕ್ಷಕನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಮತ್ತು ISS ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಶಾಲಾಕೊಠಡಿ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ISS ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು ಅದು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವತಃ 14 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರಲು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಹು-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಪಠ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು(ಪಾಠ) ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /><ref name="Gro Mjeldheim Sandal and Dietrich Manzey 1520–1529">{{cite journal|author=Gro Mjeldheim Sandal and Dietrich Manzey|title=Cross-cultural issues in space operations: A survey study among ground personnel of the European Space Agency|journal=Acta Astronautica|volume=65|date=December 2009|pages=1520–1529|doi=10.1016/j.actaastro.2009.03.074|issue=11–12}}</ref> ===ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ=== {{Main|Scientific research on the ISS|l1=Scientific research on the ISS}} [[File:ISS-08_Michael_Foale_conducts_an_inspection_of_the_Microgravity_Science_Glovebox.jpg|thumb|alt=A man wearing a blue polo shirt reached into a large machine. The machine has a large windows at the front with two holes in it for access, and is full of scientific apparatus. Transient space station hardware is visible in the background.|ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವ ವಿಜ್ಞಾನದ ಗ್ಲವ್ ಬಾಕ್ಸ್ ನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಗಗನಯಾತ್ರೆ 8 ರ ಕಮಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಮೈಕೆಲ್ ಫೋಲೆ.]] ಇಲ್ಲಿ ISS, ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೇಲೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಒಂದು ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ವೇದಿಕೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ಮಾನವ ಸಂಶೋಧನೆ, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಔಷಧಿ, ಜೀವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಭೌತಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ]] ಮತ್ತು ಪವನಶಾಸ್ತ್ರ.<ref name="ISS overview" /><ref name="NASA Fields of Research" /><ref name="NASA ISS Goals" /> 2005 ರ NASA ಅಧಿಕಾರ ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸುವ ಕಾಯಿದೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಮೇರಿಕನ್ ಭಾಗವನ್ನು, ಇತರ ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ, ISS ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ, ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವೆಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತವಾಗಿದೆ.<ref name="ref">{{cite web|title=NASA Authorization Act 2005|url=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=109_cong_public_laws&docid=f:publ155.109.pdf|publisher=[[United States Government Printing Office]]|date=30 December 2005|accessdate=6 March 2009}}</ref> ISS ನ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಯು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಒಡ್ಡುವಿಕೆಯಿಂದ ಮಾನವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಜಾಗೃತಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೆಳಕಂಡ ವಿಷಯಗಳು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ: ಸ್ನಾಯು ಕ್ಷೀಣತೆ, [[ಆಸ್ಟಿಯೊಪೊರೋಸಿಸ್‌]](ಅಸ್ಥಿರಂಧ್ರತೆ)ಮತ್ತು ಸ್ರವಿ ಬದಲಾವಣೆ. ಇದರಿಂದ ಪಡೆದ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಬಹುದೇ ಮತ್ತು ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಮಾನವಸಹಿತ ಆಕಾಶಯಾನವನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ 2006 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪಡೆಯಲಾದ ಅಸ್ಥಿರಂಧ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯು ಕ್ಷೀಣಿಸುವಿಕೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿ ದತ್ತಾಂಶವು, ಅಂತರಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸುತ್ತಾಟದ ನಂತರ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಂಗಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆರು ತಿಂಗಳು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬೇಕು) ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದರೆ, ಅವರ ಮೂಳೆ ಮುರಿದು ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಚಲನಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="JCB">{{cite book|author=Jay Buckey|title=Space Physiology|publisher=Oxford University Press USA|date=23 February 2006|url=http://www.amazon.co.uk/dp/0195137256?qisbn=1-227-46880-9|isbn=978-0-19-513725-5}}</ref><ref name="List Grossman">{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/dn17476-ion-engine-could-one-day-power-39day-trips-to-mars.html?full=true|publisher=New Scientist|accessdate=8 January 2010|date=24 July 2009|author=List Grossman|title=Ion engine could one day power 39-day trips to Mars}}</ref> ISSನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಅಂಡ್ ಬಯೋ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್(NSBRI) ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಇವುಗಳಲೆಲ್ಲ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಡಯಗ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಇನ್ ಮೈಕ್ರೋಗ್ರಾವಿಟಿ ಅಧ್ಯಯನವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು (ISS ನ ಹಿಂದಿನ ಕಮಾಂಡರ್ ಗಳಾದ ಲೆರಾಯ್ ಚಿಯೊ ಮತ್ತು ಗೆನ್ಯಾಡಿ ಪ್ಯಡಲ್ಕ)ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಜ್ಞರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಡಿ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ (ಶ್ರವಣಾತೀತ ಸ್ಕ್ಯಾನ್)ಅನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ISS ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೈದ್ಯರೂ ಇರದ ಕಾರಣ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಜ್ಞ ವೈದ್ಯರನ್ನು ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿರುವ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕಾಳಜಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೂರದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿತ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಳವಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮುಂಗಾಣಲಾಗಿದೆ.<ref name="Brooke Boen">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/ADUM.html|date=1 May 2009|accessdate=1 October 2009|author=Brooke Boen|publisher=NASA|title=Advanced Diagnostic Ultrasound in Microgravity (ADUM)|archive-date=6 ಜುಲೈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706102249/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/ADUM.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Sishir Rao et al. 2008 745–749">{{cite journal|author=Sishir Rao ''et al''.|year=2008|title=A Pilot Study of Comprehensive Ultrasound Education at the Wayne State University School of Medicine|journal=Journal of Ultrasound in Medicine|volume=27|pages=745–749|url=http://www.jultrasoundmed.org/cgi/content/abstract/27/5/745|pmid=18424650|issue=5|access-date=2011-01-07|archive-date=2010-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713124805/http://www.jultrasoundmed.org/cgi/content/abstract/27/5/745|url-status=dead}}</ref><ref name="Michael Fincke et al. 2004 319–322">{{cite journal|author=Michael Fincke ''et al''.|year=2004|title=Evaluation of Shoulder Integrity in Space: First Report of Musculoskeletal US on the International Space Station|journal=Radiology|issue=234|pages=319–322|url=http://radiology.rsna.org/content/234/2/319.abstract|pmid=15533948|doi=10.1148/radiol.2342041680|volume=234}}</ref> ನಿಲ್ದಾಣದ ಹತ್ತಿರವಿರುವ-ತೂಕರಹಿತ ಪರಿಸರ, ವಿಕಸನ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಪ್ರಗತಿ ಹಾಗು ಸಸ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಂತರಿಕ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸಂಶೋಧಕರು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲವು ದತ್ತಾಂಶಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, NASA ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಮೀತಿಯ, ಮಾನವರಂತಹ ಅಂಗಾಂಶ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಚನೆಗೊಂಡ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸ್ಫಟಿಕಗಳ, ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ.<ref name="NASA Fields of Research" /> ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಸ್ರವಿಯ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರೀಕ್ಷೆಯು, ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ದ್ರವಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ರಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ರಾವಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗುರುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ತೆರನಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸ್ರಾವಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಕಡಿಮೆ ಗುರುತ್ವ ಮತ್ತು ತಾಪಮಾನದಿಂದಾಗಿ ನಿಧಾನಗೊಂಡ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿವಾಹಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="NASA Fields of Research" /> ವಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನವು ISS ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Materials Science 101">{{cite web|url=http://science.nasa.gov/newhome/headlines/msad15sep99_1.htm|title=Materials Science 101|publisher=Science@NASA|accessdate=18 June 2009|date=15 September 1999|archive-date=14 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614033947/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/msad15sep99_1.htm|url-status=dead}}</ref> ದಹನಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಗುರುತ್ವ ಪರಿಸರದ ಪರಿಣಾಮವು ಕೂಡ ಮತ್ತೊಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ದಹನದ ದಕ್ಷತೆಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಹಾಗು ಉತ್ಸರ್ಜನಗಳ ಮತ್ತು ಮಲೀನಕಾರಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬಗೆಗಿನ ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ISS ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧಕರು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ಏರೊಸಾಲ್ ಗಳು,(ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಮಂಜು) ಓಝೋನ್, ನೀರಿನ ಹಬೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳು ಹಾಗು ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಿರಣ ಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಧೂಳಿ, [[ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯ]], ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ [[ಡಾರ್ಕ್ ಮ್ಯಾಟರ್]] (ಅಜ್ಞಾತ ಕಪ್ಪು ದ್ರವ್ಯ) ನ ಶೋಧನೆ.<ref name="NASA Fields of Research" /> ==ಉದ್ದೇಶ== ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ (ISS)ವೆಂಬುದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಉಪಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ISS ಮುಖ್ಯವಾಗಿ NASA ದ ಬಾನಗಾಡಿಯಂತಹ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಗೆ ಸಂಶೋಧನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ(ಹಗುರವಾಗಿರುವಿಕೆ) ದೀರ್ಘಕಾಲವಿರುವಂತಹ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="10th" /><ref name="Worldbook at NASA" /> ಕಾಯಂ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಅಗತ್ಯವಾದದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಭರ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಸರಿಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗ ರವಾನಿಸುವ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೊಸದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಹುದು. ಸಿಬ್ಬಂದಿರಹಿತ(ಮಾನವರಹಿತ) ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನುಕೂಲತೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="Worldbook at NASA" /> ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯ ವರೆಗೆ ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಡೆಸುವ ಪ್ರತಿ ದಿನದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಅವರು ದಾಖಲಿಸಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ.(ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ವಾರಕ್ಕೆ 160 ಮಾನವ ಗಂಟೆಗಳಂತೆ).<ref name="ISS overview"/><ref name="Science in School"/> ಗಗನಯಾತ್ರೆ 15 ಮುಗಿಯುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ 138 ಪ್ರಮುಖ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ISS ನ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Bergin"/> ಪರಿಶೋಧನಾ ಉದ್ದೇಶದ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ, ಮೂಲ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳೂ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ResProg"/> ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಪೃಥ್ವಿಯ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ISS ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳ (ಗ್ರಹ)|ಮಂಗಳ]] ಗ್ರಹಗಳ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಕ್ಷೆಯ ಮೇಲಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲದೇ, ಸರಿಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿನ ಅನುಭವ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲು ಈ ಅನುಭವದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಂತರಗ್ರಹ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="ResProg" /> ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಯೋಗ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ISS ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದ ವಿಕಸಿತ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸಂಭಂಧಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ISS ಪ್ರಯೋಗಗಳು, NASA ಪರೀಕ್ಷಕನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಮತ್ತು ISS ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಶಾಲಾಕೊಠಡಿ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ISS ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು ಅದು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವತಃ 14 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರಲು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಹು-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಪಠ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು(ಪಾಠ) ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /><ref name="Gro Mjeldheim Sandal and Dietrich Manzey 1520–1529"/> ===ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ=== {{Main|Scientific research on the ISS|l1=Scientific research on the ISS}} [[File:ISS-08_Michael_Foale_conducts_an_inspection_of_the_Microgravity_Science_Glovebox.jpg|thumb|alt=A man wearing a blue polo shirt reached into a large machine. The machine has a large windows at the front with two holes in it for access, and is full of scientific apparatus. Transient space station hardware is visible in the background.|ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವ ವಿಜ್ಞಾನದ ಗ್ಲವ್ ಬಾಕ್ಸ್ ನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಗಗನಯಾತ್ರೆ 8 ರ ಕಮಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಮೈಕೆಲ್ ಫೋಲೆ.]] ಇಲ್ಲಿ ISS, ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೇಲೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಒಂದು ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ವೇದಿಕೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ಮಾನವ ಸಂಶೋಧನೆ, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಔಷಧಿ, ಜೀವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಭೌತಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ]] ಮತ್ತು ಪವನಶಾಸ್ತ್ರ.<ref name="ISS overview" /><ref name="NASA Fields of Research" /><ref name="NASA ISS Goals" /> 2005 ರ NASA ಅಧಿಕಾರ ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸುವ ಕಾಯಿದೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಮೇರಿಕನ್ ಭಾಗವನ್ನು, ಇತರ ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ, ISS ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ, ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವೆಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತವಾಗಿದೆ.<ref name="ref" /> ISS ನ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಯು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಒಡ್ಡುವಿಕೆಯಿಂದ ಮಾನವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಜಾಗೃತಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೆಳಕಂಡ ವಿಷಯಗಳು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ: ಸ್ನಾಯು ಕ್ಷೀಣತೆ, [[ಆಸ್ಟಿಯೊಪೊರೋಸಿಸ್‌]](ಅಸ್ಥಿರಂಧ್ರತೆ)ಮತ್ತು ಸ್ರವಿ ಬದಲಾವಣೆ. ಇದರಿಂದ ಪಡೆದ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಬಹುದೇ ಮತ್ತು ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಮಾನವಸಹಿತ ಆಕಾಶಯಾನವನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ 2006 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪಡೆಯಲಾದ ಅಸ್ಥಿರಂಧ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯು ಕ್ಷೀಣಿಸುವಿಕೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿ ದತ್ತಾಂಶವು, ಅಂತರಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸುತ್ತಾಟದ ನಂತರ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಂಗಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆರು ತಿಂಗಳು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬೇಕು) ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದರೆ, ಅವರ ಮೂಳೆ ಮುರಿದು ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಚಲನಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="JCB"/><ref name="List Grossman"/> ISSನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಅಂಡ್ ಬಯೋ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್(NSBRI) ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಇವುಗಳಲೆಲ್ಲ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಡಯಗ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಇನ್ ಮೈಕ್ರೋಗ್ರಾವಿಟಿ ಅಧ್ಯಯನವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು (ISS ನ ಹಿಂದಿನ ಕಮಾಂಡರ್ ಗಳಾದ ಲೆರಾಯ್ ಚಿಯೊ ಮತ್ತು ಗೆನ್ಯಾಡಿ ಪ್ಯಡಲ್ಕ)ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಜ್ಞರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಡಿ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ (ಶ್ರವಣಾತೀತ ಸ್ಕ್ಯಾನ್)ಅನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ISS ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೈದ್ಯರೂ ಇರದ ಕಾರಣ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಜ್ಞ ವೈದ್ಯರನ್ನು ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿರುವ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕಾಳಜಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೂರದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿತ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಗಳನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಳವಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮುಂಗಾಣಲಾಗಿದೆ.<ref name="Brooke Boen"/><ref name="Sishir Rao et al. 2008 745–749"/><ref name="Michael Fincke et al. 2004 319–322"/> ನಿಲ್ದಾಣದ ಹತ್ತಿರವಿರುವ-ತೂಕರಹಿತ ಪರಿಸರ, ವಿಕಸನ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಪ್ರಗತಿ ಹಾಗು ಸಸ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಂತರಿಕ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸಂಶೋಧಕರು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲವು ದತ್ತಾಂಶಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, NASA ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಮೀತಿಯ, ಮಾನವರಂತಹ ಅಂಗಾಂಶ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಚನೆಗೊಂಡ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸ್ಫಟಿಕಗಳ, ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ.<ref name="NASA Fields of Research" /> ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಸ್ರವಿಯ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರೀಕ್ಷೆಯು, ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ದ್ರವಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ರಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ರಾವಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗುರುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ತೆರನಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸ್ರಾವಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಕಡಿಮೆ ಗುರುತ್ವ ಮತ್ತು ತಾಪಮಾನದಿಂದಾಗಿ ನಿಧಾನಗೊಂಡ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿವಾಹಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="NASA Fields of Research" /> ವಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನವು ISS ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Materials Science 101"/> ದಹನಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಗುರುತ್ವ ಪರಿಸರದ ಪರಿಣಾಮವು ಕೂಡ ಮತ್ತೊಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ದಹನದ ದಕ್ಷತೆಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಹಾಗು ಉತ್ಸರ್ಜನಗಳ ಮತ್ತು ಮಲೀನಕಾರಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬಗೆಗಿನ ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ISS ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧಕರು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ಏರೊಸಾಲ್ ಗಳು,(ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಮಂಜು) ಓಝೋನ್, ನೀರಿನ ಹಬೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳು ಹಾಗು ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಿರಣ ಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಧೂಳಿ, [[ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯ]], ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ [[ಡಾರ್ಕ್ ಮ್ಯಾಟರ್]] (ಅಜ್ಞಾತ ಕಪ್ಪು ದ್ರವ್ಯ) ನ ಶೋಧನೆ.<ref name="NASA Fields of Research" /> ==ಮೂಲಗಳು== {{Main|Shuttle–Mir Program}} {{See also|Space Station Freedom|Mir-2}} [[File:Atlantis Docked to Mir.jpg|thumb|upright=1.1|[85] docked to Mir on STS-71, during the Shuttle-Mir Program|alt=A ಗರಿಯಂತಿರುವ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಕಾರದ ಘಟಕಗಳ ಸಮೂಹ ಮತ್ತು ಕೆಳ ಘಟಕವನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಬಾನಗಾಡಿ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಕತ್ತಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬಲ ಬದಿಯ ಕೆಳಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದು ಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ.]] ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು, [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಯೋಜನೆಯ ಸಹಯೋಗವನ್ನು (ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು) ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. 1980 ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, NASA ''ಫ್ರೀಡಮ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ, ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಗಳ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿ ಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಲು ಆಲೋಚಿಸಿತು. ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯನ್ನರು 1990 ರಲ್ಲಿ ''ಮಿರ್'' ನ ಬದಲಿಗೆ ''ಮಿರ್'' -2 ವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಇದನ್ನು ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾದ ''ಸಾಲ್ಯುತ್'' ಮತ್ತು ''ಮಿರ್'' ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="SSSM"> {{cite book|author=David Harland|title=The Story of Space Station Mir|publisher=Springer-Verlag New York Inc|date=30 November 2004|location=New York|url=http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/0387230114/ref=ord_cart_shr/202-3649698-1866219?%5Fencoding=UTF8&m=A3P5ROKL5A1OLE|isbn=978-0-387-23011-5}}</ref> ಬಜೆಟ್ (ಹಣಕಾಸು)ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ''ಫ್ರೀಡಮ್'' ಹಿಂದಿನ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಕಿರು ಘಟಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಡೆಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ಪೇಸ್ ರೇಸ್ ನ ಅಂತ್ಯದಿಂದಾಗಿ, ''ಫ್ರೀಡಮ್'' ಅನ್ನು ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟೇಟಿವ್ಸ್ ರದ್ದುಪಡಿಸಿದರು. ರಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಆನಂತರದ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದಾಗಿ ಪೊಸ್ಟ್-ಸೋವಿಯತ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಕೇಆಸ್, ''ಮಿರ್'' -2 ಅನ್ನು ಕೇವಲ ಅದರ ಬೇಸ್ ಬ್ಲಾಕ್ ನಂತರವಷ್ಟೇ ರದ್ದುಪಡಿಸಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ DOS-8 ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="SSSM" /> ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬಜೆಟ್ ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಕೂಡ ಅನುಭವಿಸಿದವು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು 1990 ರಲ್ಲಿ ಸಹಯೋಗಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು, ಅಮೇರಿಕಾದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಯುರೋಪಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ರಷ್ಯಾ, ಜಪಾನ್, ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಾನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="SSSM" /> ನಂತರ 1992 ರ ಜೂನ್ ನಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಜಾರ್ಜ್ ಎಚ್. ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ H. W. ಬುಷ್]] ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಬೋರಿಸ್ ಯೆಲ್ಸ್ಟೀನ್ ರವರು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಶೋಧನೆಯಯ ಮೇಲೆ ಸಹಕರಿಸಲು ಒಪ್ಪಿದರು. ''ಶಾಂತಿಯುತ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಪರಿಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ರಷ್ಯನ್ ಫೆಡರೇಷನ್ ನ ನಡುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು'', ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿಯ ಜಂಟಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ರಷ್ಯನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣವಾದ ''ಮಿರ್'' ನಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕದ ಗಗನಯಾತ್ರಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಇಬ್ಬರು ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾತ್ರಿ ಗಳನ್ನು ಬಾನಗಾಡಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="SSSM" /> 1993 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ, ಅಮೇರಿಕಾದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಅಲ್ ಗೋರ್, Jr. ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಚೆರ್ನೊಮೈರ್ಡಿನ್ ರವರು ಹೊಸ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣವಾಯಿತು.<ref name="gao">{{cite web|url=http://archive.gao.gov/t2pbat3/151975.pdf|title=''Space Station: Impact of the Expanded Russian Role on Funding and Research''|accessdate=3 November 2006|author=Donna Heivilin|date=21 June 1994|format=PDF|publisher=[[Government Accountability Office]]|archive-date=21 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083656/http://archive.gao.gov/t2pbat3/151975.pdf|url-status=dead}}</ref> ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ''ಮಿರ್'' ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಅವರು ಈ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಯ ತಯಾರಿಗಾಗಿ ಒಪ್ಪಂದದ ಭಾಗವೆಂಬಂತೆ, ಅನಂತರ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಷೆಟಲ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಅನ್ನು ''ಮಿರ್'' ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಕೂಡ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.<ref name="SMB" /> ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು, ಎಲ್ಲಾ ಸಹಯೋಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿರುವ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ: NASA ದ ''ಫ್ರೀಡಮ್'', RSA ಯ ''ಮಿರ್'' -2 ( DOS-8 ನೊಂದಿಗೆ ಅನಂತರ ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ), ESA ಯ ''ಕೊಲಂಬಸ್'', ಮತ್ತು ಜಪಾನೀಯರ ''ಕಿಬೋ'' ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ತೋರುತ್ತದೆ. 1998 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಘಟಕವಾದ ''ಜಾರ್ಯ'' ವನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ನಿಲ್ದಾಣವು 2003 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪೂರ್ತಿಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವಿಳಂಬಗಳಿಂದಾಗಿ 2011 ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದೆಂದು ಪುನಃ ಅಂದಾಜುಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Manifest">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/iss_manifest.html|title=Consolidated Launch Manifest|accessdate=8 July 2008|publisher=NASA|author=NASA|year=2008|archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228084413/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/iss_manifest.html|url-status=dead}}</ref> ==ನಿಲ್ದಾಣದ ರಚನೆ== [[File:STS-124 Garan EVA2.jpg|thumb|260px|alt=An astronaut uses a screwdriver to activate a docking port on an ISS module.|STS-124 ISS ನ ಜೋಡಣಾ ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಗಗನಯಾತ್ರಿ ರಾನ್ ಗೆರಾನ್.]] [[File:January 2009 ISS tour.ogg|300px|right|thumb|ಗಗನಯಾತ್ರೆ 18 ರ ಕಮಾಂಡರ್ ಮೈಕೆಲ್ ಫಿಂಕೆ ರವರು, ಜನವರಿ 2009 ರಿಂದ ISS ನ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ವಿಡಿಯೋ ಯಾತ್ರೆ|alt=A ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಒಳಗೆಲ್ಲಾ ಸಂಚರಿಸಿದ ವಿಡಿಯೋ.]] {{Main|Assembly of the International Space Station}}{{See also|List of ISS spacewalks}} [[File:January 2009 ISS tour.ogg|left|thumb|ನೋಡ್(ನಿಸ್ಪಂದ) 2 ರ ಮುಂಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೂಲಕ ಯಾತ್ರೆಯು PMA-2 ಅನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಜಪಾನೀಯರ ಪ್ರಯೋಗ ಘಟಕ, ಕೊಲಂಬಸ್ ಮತ್ತು ಡೆಸ್ಟಿನಿ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು, ಅನಂತರ ನೋಡ್ 1 ಮತ್ತು ಕ್ವೆಸ್ಟ್ ವಾಯುಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ===ಜೋಡಣೆ (ಅಸೆಂಬ್ಲಿ) === [[File:January 2009 ISS tour.ogg|left|thumb| ಯಾತ್ರೆಯು ಅನಂತರ PMA-1 ರ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರೆದು, ರಷ್ಯಾದ ಭಾಗವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಅಲ್ಲದೇ FGBಯನ್ನು, ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಲಾದ ಸೊಯುಜ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ ಮತ್ತು ಜೋಡಣೆಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು, ಸೇವಾ ಘಟಕವನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿತು.]] ==ವಿವರ== ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಜೋಡಣೆಯು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಹಸವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ನವೆಂಬರ್ 1998 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="OnOrbit">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/pdfs/on_orbit.pdf|title=On-Orbit Elements|publisher=NASA|author=NASA|date=18 February 2010|accessdate=19 June 2010|format=PDF|archive-date=25 ಫೆಬ್ರವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225143620/https://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/pdfs/on_orbit.pdf|url-status=dead}}</ref> ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ 2009 ರ ನವೆಂಬರ್ 27 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅವರು 136 ಭಾಗಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರು, ಒಟ್ಟಾಗಿ 849&nbsp;ಗಂಟೆಗಳ ಎಕ್ಸ್ಟ್ರಾ-ವೆಹಿಕ್ಯುಲರ್ ಆಕ್ಟಿವಿಟಿ(EVA)ಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲರೂ ನಿಲ್ದಾಣದ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಗಳ ಸಹಾಯದ ಮೂಲಕ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಭಾಗಗಳು, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸುವ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿಗಳ ವಾಯುಬಂಧಗಳಿಂದ ಬಂದಿವೆ; ಉಳಿದ 108 ಗಳನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="ISStD" /> ISS ನ ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗವಾದ ''ಜಾರ್ಯ'' ವನ್ನು 1998 ರ ನವೆಂಬರ್ 20 ರಂದು ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರೋಟಾನ್ ರಾಕೆಟ್ ನ ಮೇಲೆ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದಾದ ಎರಡು ವಾರಗಳ ನಂತರ ''ಯೂನಿಟಿ'' ಯಿಂದ—ಮೂರು ನೋಡ್(ನಿಸ್ಪಂದ) ಘಟಕಗಳ ಮೊದಲನೆಯ ಘಟಕವನ್ನು, ಬಾನಗಾಡಿ ವಿಮಾನವಾದ STS-88ರ ಮೇಲಿನಿಂದಲೇ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ISS ನಲ್ಲಿ ಅಗ್ರವೆನಿಸಿದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಈ ಎರಡು ಮುಕ್ತ ಘಟಕಗಳು, ಮುಂದಿನ ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಿರದೆ ಹಾಗೇಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡವು. ಆಗ 2000 ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಎಂಬ ಘಟಕದ ಸೇರ್ಪಡೆ ಮೂಲಕ, ಗರಿಷ್ಠ ಮೂವರು ತಂಡದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ISS ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಗಗನಯಾತ್ರೆ 1 ರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸೊಯುಜ್ TM-31 ರ ಮೇಲೆ 2000ದ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ STS-92 ಮತ್ತು STS-97 ವಿಮಾನಗಳ ದಾರಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿದರು. ಈ ಎರಡೂ ಬಾನಗಾಡಿಗಳ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು, ನಿಲ್ದಾಣದ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ನ ಭಾಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಿವೆ. ಇದು ಸಂಪರ್ಕ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ವಿದ್ಯುತ್ ಗ್ರೌಂಡಿಂಗ್(Z1ನ ಮೇಲಿನ ವಿದ್ಯುತ ಪ್ರಹರಿಸುವ) ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮೂಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ P6 ಟ್ರಸ್ ನ ಮೇಲಿರುವ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ESA sequence" /> ಮುಂದಿನ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೊಯುಜ್-U ರಾಕೆಟ್, ''ಪಿರ್ಸ್'' ಎಂಬ ಜೋಡಣಾ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿತು. ಬಾನಗಾಡಿಗಳಾದ ''ಡಿಸ್ಕವರಿ'',''ಅಟ್ಲಾಂಟಿಸ್'', ಮತ್ತು ''ಇನ್ ಡೆವರ್'' ಗಳು ಡೆಸ್ಟಿನಿ'''' ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಮತ್ತು ''ಕ್ವೆಸ್ಟ್'' ವಾಯುಬಂಧವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ಪ್ರಧಾನ ರೋಬಾಟ್ ನ ಪ್ರಬಲ ತೋಳಿನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ''ಕೆನಡರಮ್ 2'', ಮತ್ತು ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ನ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref name="ESA sequence" /> ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಯೋಜನೆಗೆ 2003 ರಲ್ಲಿ STS-107 ರ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾದ {{OV|102}} ರ ವಿನಾಶದಿಂದ ತೊಂದರೆಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ''ಡಿಸ್ಕವರಿ'' ಯನ್ನು STS-114 ರ ಮೇಲೆ 2005 ರಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡುವ ವರೆಗೂ, ತಂಗುನಿಲ್ದಾಣದ ಜೋಡಣೆಯ ಬಾನಗಾಡಿ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಗೆ ತಡೆಯುಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2005/07/discovery-launches-the-shuttle-is-back/ |title=Discovery launches—The Shuttle is back|author=Chris Bergin|publisher=NASASpaceflight.com|accessdate=6 March 2009|date=26 July 2005}}</ref> ''ಅಟ್ಲಾಂಟಿಸ್'', STS-115 ರ ಮೇಲೆ ಆಗಮಿಸಿದ ನಂತರ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪುನಃ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದ ಎರಡನೆಯ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸೌರ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸಿತು. ಟ್ರಸ್ ನ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸರಣಿಗಳ ಮೂರನೆಯ ಗುಂಪನ್ನು STS-116, STS-117, ಮತ್ತು STS-118 ರ ಮೇಲೆ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಿಲ್ದಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಫಲಿತಾಂಶವೆಂಬಂತೆ, ಅಧಿಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ''ಹಾರ್ಮನಿ'' ನೋಡ್(ನಿಸ್ಪಂದ) ಮತ್ತು ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ''ಕಿಬೋ'' ದ ಮೊದಲನೆಯ ಎರಡು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರದಲ್ಲೇ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 2009 ರ ಮಾರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿ STS-119, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸೌರ (ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ)ಸರಣಿಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ರಷ್ಯಾದ ''ಪೊಯಿಸ್ಕೊ'' ಘಟಕದ ನಂತರ ''ಕಿಬೋ'' ದ ಅಂತಿಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು 2009 ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ STS-127 ರ ಮೂಲಕ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮೂರನೆಯ ನೋಡ್ (ನಿಸ್ಪಂದ)ವಾದ ಶಬ್ದ ಮಾಲಿನ್ಯಮುಕ್ತ ''ಟ್ರ್ಯಾಂಕ್ವಾಲಿಟಿ'' ಯನ್ನು STS-130 ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 2010 ರಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಕ್ಯುಪೊಲದ (ಇಂಧನ ದಹನ ಕುಲುಮೆ)ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ''ಇನ್ ಡೆವರ್'' ಎಂಬ ಬಾನಗಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ 2010 ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ ರಷ್ಯನ್ ಉಪಾಂತ ಘಟಕ ''ರಾಸವೆಟ್'' ಅನ್ನು, ''ಅಟ್ಲಾಂಟಿಸ್'' ಎಂಬ ಬಾನಗಾಡಿಯ ಮೂಲಕ STS-132 ನ ಮೇಲೆ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. {{As of|2010|05}}, ನಿಲ್ದಾಣವು ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪರ್ಮನೆಂಟ್ ಮಲ್ಟಿಪರ್ಪಸ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್(ಶಾಶ್ವತ ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಮಾದರಿ ಘಟಕ)ವಾಗಿರುವ ''ಲಿಯೊನಾರ್ಡ್'', ರಷ್ಯಾದ ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಘಟಕವಾದ ''ನೌಕೆ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ರೊಬಾಟಿಕ್ ಆರ್ಮ್ ಮತ್ತು ಆಲ್ಫ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಮೀಟರ್ (AMS-02) ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ಬಾಹ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಬೇಕಿದೆ. ಜೋಡಣೆಯು 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಭಾರ 400&nbsp;ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ. (440&nbsp;ಶಾರ್ಟ್ ಟನ್ ಗಳು).<ref name="OnOrbit" /><ref name="Manifest" /> ===ಒತ್ತಡಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟ ಘಟಕಗಳು=== ISS ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ, ಇದು ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಹದಿನಾರು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು {{convert|1000|m3}} ರಷ್ಟು ಸಂಯೋಜನಾ ಮಾನಕ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟಕಗಳು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳನ್ನು, ಜೋಡಣಾ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು, ವಾಯುಬಂಧಗಳನ್ನು, ಕಕ್ಷೆಗಳ ಜೋಡನಾ ಬಿಂದುಗಳಾದ ನೋಡ್ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಾಸದ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು(ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್) ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಘಟಕಗಳು ಆಗಲೇ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿವೆ, ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಮೂರು ಘಟಕಗಳು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರತಿ ಘಟಕವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಪ್ರೋಟಾನ್ ರಾಕೆಟ್ ಅಥವಾ ಸೊಯುಜ್ ರಾಕೆಟ್ ನ ಮೂಲಕ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ESA sequence">{{cite web|url=http://esamultimedia.esa.int/multimedia/esa_iss_assembly_sequence/index_pop.html|publisher=European Space Agency (ESA)|accessdate=6 March 2009|title=HSF: ISS assembly sequence and on-orbit configuration}}</ref> {| class="wikitable sortable " style="width:auto;margin:auto" |- style="background:#efefef" ! ಘಟಕ ! ಜೋಡಣಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಗುರಿ ! ಉಡಾವಣಾ ದಿನಾಂಕ ! ಉಡಾವಣಾ ವಿಧಾನ,ವ್ಯವಸ್ಥೆ ! style="width:100px"| ರಾಷ್ಟ್ರ |- |<div style="float:left;padding:15px"> [[File:Zarya from STS-88.jpg|80px|alt= ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಕತ್ತಲೆಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಒಂಟಿ ಘಟಕ. ಇದು ಚಲಿಸುವ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಚಪ್ಪಟ್ಟೆಯಾಗಿರುವ ಕೋನ್ ಅನ್ನು ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಶಂಕುವಿನಾಕಾರದ ಜೋಡಣಾ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.ಘಟಕದ ಬದಿಗಳಿಂದ ಹೊರಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಎರಡು ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುತ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳು.]]</div><div style="float:left;padding:15px"> 'ಜಾರ್ಯ' <br> <br><small>(ಲಿಟ್. 'ಡಾನ್')</small><br><small>(FGB)</small></div> | 1A/R | 1998 ರ ನವೆಂಬರ್ 20 | ಪ್ರೋಟಾನ್-K | ರಷ್ಯಾ <small>(ನಿರ್ಮಾಣಗಾರ)</small><br>USA <small>(ಬಂಡವಾಳಗಾರ)</small> |- | |<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/fgb.html |title=Zarya Module |publisher=NASA |accessdate=7 December 2009 |date=14 October 2008 |archive-date=24 ಜನವರಿ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124235540/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/fgb.html |url-status=dead }}</ref> |- style="border-bottom: 3px Solid Grey" | | ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾದ ISS ನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ಜೋಡಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ''ಜಾರ್ಯ'' ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ, ಅದರ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿ (ನೋದನ) ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಘಟಕವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ವಿಭಾಗದೊಳಗೆ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತ ಇಂಧನದ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಗಳೊಳಗೆ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಿಭಾಗವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. |- | ''ಯೂನಿಟಿ'' <br> <small>(ನೋಡ್ 1)</small> | 2A |1998 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 4 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ {{OV|105|full=no}}, STS-88 | USA |- |[[File:ISS Unity module.jpg|80px|alt=A ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಕತ್ತಲೆಯ ವಿರುದ್ಧ ತೇಲಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಘಟಕ.ಈ ಘಟಕವು ಅದರ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ, ಬಿಳಿಯ ವರ್ತುಲಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಗಿದೆ.ಘಟಕದ ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲು ಕಪ್ಪು ಕೋನ್ ಅನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] |- | <ref>{{cite web|title=Unity Connecting Module: Cornerstone for a Home in Orbit|url=http://spaceflight.nasa.gov/spacenews/factsheets/pdfs/unity.pdf|date=January 1999|accessdate=11 March 2009|publisher=NASA|archive-date=17 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090317204752/http://spaceflight.nasa.gov/spacenews/factsheets/pdfs/unity.pdf|url-status=dead}}</ref> |- style="border-bottom: 3px Solid Grey" | ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಮೇರಿಕನ್ ವಿಭಾಗವನ್ನು ರಷ್ಯನ್ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದ ಮೊದಲನೆಯ ಅಡಚಣೆಮುಕ್ತ, ನೋಡ್ (ನಿಸ್ಪಂದ) ಘಟಕವಾಗಿದೆ (PMA-1ರ ಮೂಲಕ). ಅಲ್ಲದೇ Z1 ಟ್ರಸ್ ಗೆ, ''ಕ್ವೆಸ್ಟ್'' ವಾಯುಬಂಧಕ್ಕೆ, ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'' ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ''ಟ್ರ್ಯಾಂಕ್ವಾಲಿಟಿ'' ನೋಡ್ ಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ಒದಗಿಸಿದೆ. |- | | ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' <br><small>(ಲಿಟ್. 'ಸ್ಟಾರ್')</small><br><small>(ಸೇವಾ ಘಟಕ) </small> | 1R |2000 ದ ಜುಲೈ 12 | ಪ್ರೋಟಾನ್-K |ರಷ್ಯಾ |- | [[File:ISS Zvezda module-small.jpg|80px|alt=A ಘಟಕವು ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಿಲಿಂಡರ್ ನ ಪ್ರಧಾನ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಘಟಕದ ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಲಾಕಾರದ ಜೋಡಣಾ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ಘಟಕದಿಂದ ಹೊರಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಎರಡು ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳು.]] | <ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/sm.html|title=Zvezda Service Module|publisher=NASA|date=11 March 2009|accessdate=11 March 2009|archive-date=23 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323030726/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/sm.html|url-status=dead}}</ref> |- style="border-bttom: 3px Solid Grey" | ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದ ಸೇವಾ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ವಾಸಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯ ಜಾಗ, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆ ಮತ್ತು ಕಕ್ಷಾ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟಕವು ಸೊಯುಜ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗೆ, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗೆ ಮತ್ತು ಆಟೊಮೇಟೆಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಫರ್ ವೆಹಿಕಲ್ ಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸುವ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ISS ಮೊದಲನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಆಗಿ ವಾಸಯೋಗ್ಯವಾಯಿತು. |- | | ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'' <br> <small>(US ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ)</small> | 5A | 2001 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 7 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ{{OV|104|full=no}}, STS-98 | USA |- | [[File:ISS Destiny Lab.jpg|80px|alt=A ಇದು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಕತ್ತಲೆಯ ವಿರುದ್ಧ ತೇಲಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ಉದ್ದವಾದ ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ISS ನ ರೋಬಾಟ್ ಕೈ ತಡೆಹಿಡಿದಿದೆ.ಘಟಕವು ಎರಡು ಬದಿಗಳಲ್ಲು ಅತ್ಯಂತ ಚಪ್ಪಟ್ಟೆಯಾಗಿರುವ ಕೋನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಚಿತ್ರದ ಬಲಬದಿಯಲ್ಲಿ ISS ನ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಾನಗಾಡಿಯ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.]] |- |<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/destiny.html|title=NASA—US Destiny Laboratory|date=26 March 2007|accessdate=26 June 2007|publisher=NASA|archive-date=9 ಜುಲೈ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070709153924/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/destiny.html|url-status=dead}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | US ಉಪಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ ISS ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಸೌಲಭ್ಯವಾದ ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'' ಯನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟಕವು 24 ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಪ್ಲೇಲೋಡ್ ರಾಕ್(ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದ ಉಪಕರಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹಣ) ಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವುಗಳನ್ನು ಪರಿಸರೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೇ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬಳಕೆಯ ಉಪಕರಣವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು {{convert|51|cm|in|adj=on}} ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಗವಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಹಿಂದೆಂದೂ ನಿರ್ಮಿಸದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲ ಕಿಟಕಿಯಾಗಿದೆ. ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'', ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಹುಪಾಲು ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಅನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಸಮಗ್ರತೆಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. |- | ''ಕ್ವೆಸ್ಟ್'' <br> <small>(ಜಂಟಿ ವಾಯುಬಂಧ)</small> | 7A |2001 ರ ಜುಲೈ 12. |ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಅಟ್ಲಾಂಟಿಸ್'', STS-104 |USA |- |[[File:ISS Quest airlock.jpg|80px|alt=A ISS ನ ರೋಬಾಟ್ ಕೈನಿಂದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ತಡೆದಿಡಲಾದ ಘಟಕ. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಘಟಕದ ಎರಡು ವಿಭಾಗಳಿವೆ, ಚಿಕ್ಕದಾದ ಮತ್ತು ಅಗಲವಾದ ಸಲಕರಣೆಯು ಚಿತ್ರದ ಎಡಬದಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ. ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಚಿತ್ರದ ಮೇಲೆ ಬಲಬದಿಯ ಮುನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟಕದ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಮೂಲೆಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] |<ref>{{cite web|url=http://spaceflight.nasa.gov/station/eva/outside.html|title=Space Station Extravehicular Activity|accessdate=11 March 2009|publisher=[[ನಾಸಾ]]|date=4 April 2004|archive-date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090403213449/http://spaceflight.nasa.gov/station/eva/outside.html|url-status=dead}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ''ಕ್ವೆಸ್ಟ್'' ISS ನ ಪ್ರಧಾನ ವಾಯುಬಂಧವಾಗಿದ್ದು, US EMU ಮತ್ತು ರಷ್ಯನ್ ಒರ್ಲ್ಯಾನ್ ಆಕಾಶ ಪೋಷಾಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ''ಕ್ವೆಸ್ಟ್'' ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಸಲಕರಣೆಗಳ ಲಾಕ್, ಇದು ಗಗನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಉಡುಪು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು ಕ್ರೂ ಲಾಕ್(ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಲಾಕ್) ಆಗಿದ್ದು, ಇದರ ಮೂಲಕವೇ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. |- | ''ಪರ್ಸ್'' <br> <small>(ಲಿಟ್. 'ಪೀರ್')</small><br><small>(ಜೋಡಣಾ ವಿಭಾಗ)</small> | 4R |2001 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14 | ಸೊಯುಜ್-U, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ M-SO1 |ರಷ್ಯಾ |- |"[[File:Pirs docking module taken by STS-108.jpg|80px|alt=A ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಸಿಲಿಂಡರಿನಾಕಾರದ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು ಬಿಳಿ ನಿರೋಧನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅದರ ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಣಾ ಸಲಕರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಕೆಲವು ಘಟಕಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳಿವೆ.]] | |<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/pirs.html|title=Pirs Docking Compartment|publisher=NASA|accessdate=28 March 2009|date=10 May 2006|archive-date=8 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408004105/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/pirs.html|url-status=dead}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ''ಪರ್ಸ್'',ಸೊಯುಜ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳಿಗೆ ISS ನೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಣಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಗಾಗಿ ರಷ್ಯಾದ ಒರ್ಲ್ಯಾನ್ ಆಕಾಶ ಪೋಷಾಕನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬರುವ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಆಕಾಶ ಪೋಷಾಕುಗಳನ್ನು ಇಡಲು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೂಡ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. |- | ''ಹಾರ್ಮನಿ'' <br> <small>(ನೋಡ್ 2)</small> | 10A | 2007 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ {{OV|103|full=no}}, STS-120 | ಯುರೋಪ್ <small>(ನಿರ್ಮಾಣಗಾರ)</small><br>USA <small>(ಚಾಲಕ)</small> |- | [[File:Harmony Relocation.jpg|80px|alt=A ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿರುವ ಘಟಕ.ಇದು ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ISS ರೋಬಾಟ್ ಕೈ ನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಕತ್ತಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಚಿತ್ರದ ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇತರ ಕೆಲವು ISS ನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಘಟಕದ ಒಂದು ತುದಿಗೆ ಕಪ್ಪು ಕೋನ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಿಳಿಯ ವರ್ತುಲವನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] |- | <ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/node2.html|title=Harmony Node 2|publisher=NASA|date=26 September 2007|accessdate=28 March 2009|archive-date=28 ಮಾರ್ಚ್ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328002317/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/node2.html|url-status=dead}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ನಿಲ್ದಾಣದ ನೋಡ್ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದಾಗಿದ್ದು, ''ಹಾರ್ಮನಿ'' ಯು ISS ನ ಹಲವು ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಉಪಯೋಗದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಘಟಕವು ನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ (ಕಪಾಟು) ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವು ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಬಸ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ (ವಾಹಕ ಅಂಶಗಳ)ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇಲ್ಲಿ ಆರು ಕಾಮನ್ ಬರ್ತಿಂಗ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಸಮ್ ನ(CBMs) ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಯುರೋಪಿಯನ್ ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಮತ್ತು ಜಪಾನೀಯರ ''ಕಿಬೋ'' ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಘಟಕಕ್ಕೆ ಕಾಯಂ ಆಗಿ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ನೀಡಿವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಮೇರಿಕದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ಕಕ್ಷೆಗಾಮಿಗಳು PMA-2 ನ ಮೂಲಕ ISS ಅನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ''ಹಾರ್ಮನಿ'' ಯ '''ಮುಂದಿನ ಭಾಗ''' ಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ.'''''ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಘಟಕವು, ಬಾನಗಾಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನ ವಿಮಾನಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಟಲಿಯನ್ ಮಲ್ಟಿ-ಪರ್ಪಸ್ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಗಳಿಗೆ (ಬಹು- ಉದ್ದೇಶ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನ ಸಾಗಣೆ ಘಟಕಗಳು) ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ.''' '' |- | ''ಕೊಲಂಬಸ್'' <br> <small>(ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ)</small> | 1E | 2008 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 7 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಅಟ್ಲಾಂಟಿಸ್'', STS-122 | ಯುರೋಪ್‌ |- | [[File:S122e007873.jpg|80px|alt=A ಬಾನಗಾಡಿಯ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಘಟಕ. ಘಟವುಕ ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು ಎರಡು ಬದಿಯಲ್ಲು ಚಪಟ್ಟೆಯಾಗಿರುವ ಕೋನ್ ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. aಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಮರಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದೂಡ್ಡ ಬಿಳಿಯ ವರ್ತುಲವನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾನಗಾಡಿಯ ರೆಕ್ಕೆಯನ್ನು, ISS ನ ಇತರ ಕೆಲವು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] |- | <ref>{{cite news|url=http://www.nasaspaceflight.com/2008/01/prcb-plan-sts-122-for-net-feb-7-three-launches-in-10-11-weeks/|title=PRCB plan STS-122 for NET Feb&nbsp;7—three launches in 10–11 weeks|accessdate=12 January 2008|author=Chris Bergin|date=10 January 2008|publisher=NASASpaceflight.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/ESAAYI0VMOC_iss_0.html|title=Columbus laboratory|publisher=European Space Agency (ESA)|accessdate=6 March 2009|date=10 January 2009}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪೇಲೋಡ್ (ಗಗನನೌಕೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಉಪಕರಣಗಳು)ಗಳಿಗಾಗಿ ISS ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಿದೆ. ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಯುರೋಪಿಯನ್ ಡ್ರಾವರ್ ರಾಕ್(ಜೀವಿಯ ತಳಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ) ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ, ಜೀವ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸ್ರವ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯಗಳಿಗೆಂದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟಕದ ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜೋಡಣಾ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಎಕ್ಸಪೋಷರ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ (EuTEF), ಸೋಲಾರ್ ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ, ಮೆಟೀರಿಯಲ್ಸ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಎಕ್ಸ್ಪೆರಿಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಆಟೊಮಿಕ್ ಕ್ಲಾಕ್ ಎನ್ಸೆಂಬಲ್ ಇನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ನಂತಹ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಿಶ್ವವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಳತೆ ಮಾನಕ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳನ್ನು ತರಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. |- | ''ಕಿಬೋ'' ಪ್ರಯೋಗ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನ ಘಟಕ <br><small>(lit. 'ಹೋಪ್'ಮತ್ತು 'ವಿಷ್' JEM–ELM)</small> | 1J/A | 2008 ರ ಮಾರ್ಚ್ 11 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಇನ್ ಡೆವರ್'', STS-123 | ಜಪಾನ್‌ |- | [[File:Kibo ELM-PS on ISS.jpg|80px|alt=A ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಚಪ್ಪಟ್ಟೆಯಾಗಿರುವ ಕೋನ್ ನೊಂದಿಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಘಟಕ.ಘಟಕದ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದ ಕೈಗಂಬಿಗಳು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ISS ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] | |<ref name="nasa-jem">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/jem.html|title=NASA—Kibo Japanese Experiment Module|publisher=NASA|date=23 November 2007|accessdate=28 March 2009|archive-date=4 ಮೇ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504120212/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/jem.html|url-status=dead}}</ref> |- style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ಇದು ಜಪಾನೀಯರ ಪರೀಕ್ಷಾ ಘಟಕದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವಾದ ''ಕಿಬೋ'' ದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ELM, ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಂತರಿಕ ಸಾಗಾಟದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಗಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. |- | ''ಕಿಬೋ'' ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಘಟಕ<br> <small>(JEM–PM)</small> | 1J | 2008 ರ ಮೇ 31 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಡಿಸ್ಕವರಿ'', STS-124 |ಜಪಾನ್‌ |- | [[File:STS-124 Kibo.jpg|80px|alt=A ಉದ್ದವಾದ ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಘಟಕ. ಈ ಘಟಕವು ಕ್ಯಾಮರಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಿಲಿಂಡರ್ ನ ತುದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿರುವ ರೋಬಾಟ್ ನ ಕೈ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ವಾಯುಬಂಧಬನ್ನು ಮತ್ತು ಮುಚ್ಚಿರುವಂತಹ ಅನೇಕ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಘಟಕದ ಬಲಬದಿಯಲ್ಲಿ ಜಪಾನೀಯರ ಧ್ವಜವಿದೆ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾನಗಾಡಿ ಮತ್ತು ISS ನ ಇತರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] | | <ref name="nasa-jem" /><ref>{{cite web|url=http://kibo.jaxa.jp/en/about/|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA)|accessdate=6 March 2009|date=25 September 2008|title=About Kibo|archive-date=10 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310171550/http://kibo.jaxa.jp/en/about/|url-status=dead}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ಇದು ಜಪಾನೀಯರ ''ಕಿಬೋ'' ಎಂಬ ಪರೀಕ್ಷಾ ಘಟಕದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. PM ''ಕಿಬೋ'' ನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ELM ಮತ್ತು (ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕದ ಸೌಲಭ್ಯ)ಎಕ್ಸ್ ಪೋಸ್ಡ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳವಾಕಾಶವಿದೆ. ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವು ISS ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಏಕೈಕ ಘಟಕವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರಯೋಗದ 10 ರಾಕ್(ಕಪಾಟು) ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒಟ್ಟು 23 ರಾಕ್(ಕಪಾಟು) ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಘಟಕವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಔಷಧಿ, ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ, ಪೃಥ್ವಿ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳು, ವಸ್ತುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಪರ್ಕ-ಸಂವಹನಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. PM, ಬಾಹ್ಯ ವೇದಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್ಪೋಸ್ಡ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ (EF) (ಬಾಹ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯ)ಗೆ ಜೋಡಣಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ಅಹಿತಕರ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. EF ಗೆ JEM–RMS ಘಟಕದ ರೋಬಾಟ್ ನ ಪ್ರಬಲವಾದ ತೋಳು ಶಕ್ತಿಯೂ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು PM ನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. |- | ''ಪಾಯ್ಸ್ಕ್'' <br><small>(ಲಿಟ್. 'ಸರ್ಚ್')</small><br><small> (ಕಿರು-ಸಂಶೋಧನಾ ಘಟಕ 2)</small> | 5R | 2009 ರ ನವೆಂಬರ್ 10 | ಸೊಯುಜ್-U, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ M-MIM2 | ರಷ್ಯಾ |- | [[File:Poisk.Jpeg|80px|alt=A ಇದು ಚಿಕ್ಕ ಸಿಲಿಂಡರಿನಾಕಾರದ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿಯ ನಿರೋಧನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಕಿಟಕಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ "ಸರ್ಚ್" ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ರಷ್ಯಾದ ಪದವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಘಟಕಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಸಿಲಿಂಡರಿನಾಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತ್ತೊಂದು ಘಟಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ನಿರೋಧನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸುತ್ತುವರಿದ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಘಟಕ, ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ನಿರೋಧನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಚಿತ್ರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.]] | <ref name="dc1_dc2">{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/iss_dc.html|title=Docking Compartment-1 and 2|publisher=RussianSpaceWeb.com|author=Anatoly Zak|accessdate=26 March 2009}}</ref><ref name="Poisk">{{cite web|publisher=NASASpaceflight.com|author=Chris Bergin|date=10 November 2009|accessdate=10 November 2009|title=Russian module launches via Soyuz for Thursday ISS docking|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/11/live-russian-module-launch-towards-iss-on-soyuz/}}</ref> |- | | ರಷ್ಯನ್ ISS ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸೊಯುಜ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಆಕಾಶನೌಕೆಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು MRM2 ಅನ್ನು ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಯ ವಾಯುಬಂಧದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಅಂತರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. |- | ''ಟ್ರ್ಯಾಂಕ್ವಾಲಿಟಿ'' <br><small>(ನೋಡ್ 3)</small> | 20A |2010 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 8 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಇನ್ ಡೆವರ್'', STS-130 | ಯುರೋಪ್ <small>(ನಿರ್ಮಾಣಗಾರ)</small><br>USA <small>(ಚಾಲಕ)</small> |- | | [[File:Tranquility-node3.JPG|80px|alt=A ಇದು ಭೂಮಿಯ ಹೆನ್ನೆಲೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ರೋಬಾಟ್ ನ ಕೈ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಬಿಳಿಬಣ್ಣದ ವರ್ತುಲದೊಂದಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಲೋಹದ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಗಿರುವಂತಹ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಕ್ಯಾಮರಕ್ಕೆ ಅರ್ಧ ಮುಖ ಮಾಡಿರುವಂತೆ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.ಇದರ ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತಹ ಚಿಕ್ಕ, ಶಂಕುವಿನಾಕಾರದ ಘಟಕ. ಇದು ಬಿಳಿಯ ನಿರೋಧನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.]] | | <ref>{{cite web|url=http://www.space.com/news/090414-colbert-space-station-node.html|title=NASA Names Space Module After Moon Base, Not Stephen Colbert|publisher=Space.com|author=Robert Z. Pearlman|date=15 April 2009|accessdate=15 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=28 March 2009|publisher=European Space Agency (ESA)|url=http://www.esa.int/esaHS/ESAFQL0VMOC_iss_0.html|title=Node 3: Connecting Module|date=23 February 2009}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | |ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದ US ನೋಡ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ನೋಡ್ ಆಗಿದೆ. ''ಟ್ರ್ಯಾಂಕ್ವಾಲಿಟಿ'', ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಜಲವನ್ನು ಮರುಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಹಾಗು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಉಸಿರಾಡಲು ಅಗತ್ಯ ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ನಿರಂತರ ಜೀವ ರಕ್ಷಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನೋಡ್ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುವ ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಾಗಣೆ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ತಂಗುದಾಣಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣದ(ಇಂಧನ ದಹಿಸುವ ಕುಲುಮೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳ) ಕ್ಯುಪೊಲಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಕಾಯಂ ತಂಗುದಾಣಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸೇವೆಯಾಗಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. |- | ''ಕ್ಯುಪೊಲ'' | 20A |2010 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 8 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಇನ್ ಡೆವರ್'', STS-130 | ಯುರೋಪ್ <small>(ನಿರ್ಮಾಣಗಾರ)</small><br>USA <small>(ಚಾಲಕ)</small> |- | [[File:STS-130 Nicholas Patrick looks through Cupola.jpg|80px|alt= ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಎದುರಾಗಿರುವ ಇದರ ಏಳು ಕಿಟಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಕಿಟಕಿಯ ನಂತರ ತೆರೆದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಕಿಟಕಿಗಳ ಮೂಲಕ ಘಟಕದ ಒಳಗೆ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] | | <ref>{{cite web|publisher=European Space Agency (ESA)|url=http://www.esa.int/esaHS/ESA65K0VMOC_iss_0.html|accessdate=28 March 2009|title=Cupola|date=16 January 2009}}</ref> |- style="border-bttom: 3px Solid Grey" |ಕಾಲ್ಸ್ ಪ್ಯಾನ್="4"| ಕ್ಯುಪೊಲ ಎಂಬುದು ಒಂದು ವೀಕ್ಷಣಾ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ISS ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ರೋಬಾಟ್ ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸಿದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ವೀಕ್ಷಣಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೂಡ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟಕವು, SSRMS ಎಂಬ ರೋಬಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಲ್ಕಾಶಿಲೆಗಳು ಉಂಟುಮಾಡುವ ನಷ್ಟದಿಂದ ಕಿಟಕಿಯನ್ನು ಅದರ ಕದಗಳು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ರೋಬಾಟ್ ನ ಕಾರ್ಯಕೇಂದ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. |- | ''ರಾಸ್ವೆಟ್'' <br><small>(ಲಿಟ್. 'ಡಾನ್')</small><br><small>(ಕಿರು-ಸಂಶೋಧನಾ ಘಟಕ 1)</small> | ULF4 | 2010 ರ ಮೇ 14 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಅಟ್ಲಾಂಟಿಸ್'', STS-132 |ರಷ್ಯಾ |- | [[File:Iss023e047527.jpg|80px|alt=ರಾಸ್ವೆಟ್ ಅನ್ನು ಜಾರ್ಯದ ನಾದಿರ್ ಜೋಡಣಾ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು.]] | |<ref name="Manifest" /> |- ಸ್ಟೈಲ್="ಬಾರ್ಡರ್-ಬಾಟಮ್: 3px ಸಾಲಿಡ್ ಗ್ರೆ" | | MRM1 ಅನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಸರಕನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಮಿತಿಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. |} ====ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕಿರುವ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆ==== {| class="wikitable sortable " style="width:auto;margin:auto" |- style="background:#efefef" !ಘಟಕ ! ಜೋಡಣಾ ಉದ್ದೇಶದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ! ಉಡಾವಣಾ ದಿನಾಂಕ ! ಉಡಾವಣಾ ವಿಧಾನ,ವ್ಯವಸ್ಥೆ ! style="width:100px"| ರಾಷ್ಟ್ರ ! style="width:82px"| ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅವಲೋಕನ |- | ''ಲಿಯೊನಾರ್ಡೊ'' <br><small>(<span class="goog-gtc-fnr-highlight">ಕಾಯಂ</span> ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಘಟಕ)</small> | ULF5 |2011 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 3 | ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ''ಡಿಸ್ಕವರಿ'', STS-133 | ಇಟಲಿ<small>(ನಿರ್ಮಾಣಗಾರ)</small><br>USA <small>(ಚಾಲಕ)</small> |- | [[File:STS-114 Raffaello module.jpg|80px|alt=A ಇದು NASA ದ ಲೋಗೋವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸಿಲಿಂಡರಿನಾಕಾರದ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇಟಲಿಯನ್ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ಎಡತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಘಟಕದ ಪ್ರತಿ ಮೂಲೆಗು ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಲೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ರೋಬಾಟ್ ನ ಕೈ ನೊಂದಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] | <ref name="PLM1">{{cite news|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/08/sts-133-five-crew-one-eva-mission-leave-mpm-on-iss|title=STS-133 refined to a five crew, one EVA mission—will leave MPLM on ISS|publisher=NASASpaceflight.com|author=Chris Gebhardt|date=5 August 2009}}</ref><ref name="PLM2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8226309.stm|title=Europe looks to buy Soyuz craft|publisher=BBC News|last=Amos|first=Jonathan|date=29 August 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://forum.nasaspaceflight.com/index.php?topic=17437.msg483604#msg483604|publisher=NASASpaceflight.com|accessdate=12 October 2009|title=Shuttle Q&A Part 5|date=27 September 2009}}</ref> |-style="border-bttom: 3px Solid Grey" | | ''ಲಿಯೊನಾರ್ಡೊ'' PMM ಬಿಡಿ ಭಾಗಗಳ ಶೇಖರಣೆ ಮತ್ತು ಸರಬರಾಜಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇತರ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದ ತೆರವಿಗೆ ಮತ್ತು ಮರುಪೂರೈಕೆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಗಗನ ಯಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಾವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಟಲಿಯ ''ಲಿಯೊನಾರ್ಡೊ'' ಎಂಬ ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನ ಘಟಕ ವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಘಟಕವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮೂಲಕ PMM ಅನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಘಟಕದ ಈ ಆಗಮನವು US ನ ಕಕ್ಷಾ ವಿಭಾಗವು(US ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. |- | ''ನೌಕ'' <br><small>(ಲಿಟ್. 'ವಿಜ್ಞಾನ')</small><br><small> (ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಘಟಕ)</small> | 3R c. | 2011 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ | ಪ್ರೋಟಾನ್-M | ರಷ್ಯಾ |- |[[File:MLM - ISS module.jpg|80px|alt=A ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಘಟಕದ ಚಿತ್ರ. ಇದು ಚಲಿಸುವ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಶಂಕುವಿನಾಕಾರದ ಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುಬಂಧದೊಂದಿಗೆ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ನಿರೋಧನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರೋಬಾಟ್ ನ ಕೈ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಂತೆ ಘಟಕದಿಂದ ಹೊರಚಾಚಿರುವ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಎರಡು ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳು.ಘಟಕವನ್ನು ಎದ್ದುಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಮೊಬ್ಬಾಗಿಸಿದ ISS ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಭಾಗಗಳ ಇತರ ಕೆಲವು ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] | <ref name="Manifest" /><ref>{{cite web|url=http://www.khrunichev.ru/khrunichev_eng/live/full_mks.asp?id=13190|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927002737/http://www.khrunichev.ru/khrunichev_eng/live/full_mks.asp?id=13190|archivedate=27 September 2007|publisher=Khrunichev State Research and Production Space Centre|title=FGB-based Multipurpose Lab Module (MLM)|accessdate=31 October 2008}}</ref> |- | | MLM ಎಂಬುದು ISS ನ ಭಾಗವೆಂಬಂತೆ ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಘಟಕವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ, ಜೋಡಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಘಟಕವು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದ ಖಾಲಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಬ್ಯಾಕ್ ಅಪ್(ನೆರವಿನ) ನಂತಹ ನಿಯಂತ್ರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣದ ಸ್ಥಾನಾಂತರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ನೌಕೆ'' ಯ ಆಗಮನವು, ಪ್ರಸ್ತುತದ ಜೋಡಣಾ ಯೋಜನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಷ್ಯದ ಕಕ್ಷಾ ಭಾಗವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಬಹುಶಃ ಇದು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುವ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕವಾಗಿದೆ. |} ====ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳು==== [[File:ISS Crew Return Vehicle.jpg|thumb|The prototype X-38 lifting body, the cancelled ISS Crew Return Vehicle|alt=A ಇದು ಚಿಕ್ಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಲೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೋಡ ಕವಿದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ "ಯುನೈಟೈಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್" ನ ಪದಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಾಸಾದ ಲೋಗೋವನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.]] ISS ನ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಬಜೆಟ್ ನ ಅನುದಾನದ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅಥವಾ, ಘಟಕಗಳು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದವು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ, 2003 ರ ''ಕೊಲಂಬಿಯಾ'' ವಿನಾಶದ ನಂತರ ನಿಲ್ದಾಣದ ಪುನರ್ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: * ಕೃತಕ ಗುರುತ್ವದ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರವ ಮಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು US ಸೆಂಟ್ರಿಫ್ಯೂಜ್ ಅಕಾಮ<ref name="NASASpaceflight.com">{{cite web|url=http://forum.nasaspaceflight.com/forums/thread-view.asp?tid=12560&mid=269666|title=Where is the Centrifuge Accommodation Module (CAM)?|publisher=NASASpaceflight.com|accessdate=12 October 2009|archive-date=21 ಮಾರ್ಚ್ 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/66K7qe4tm?url=http://forum.nasaspaceflight.com/index.php?topic=12560.0|url-status=dead}}</ref> ಡೇಷನ್ಸ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್.<ref name="NASASpaceflight.com"/> * US ನ ನಿವಾಸ ಘಟಕ, ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತಿತ್ತು. ಈ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳಗಳು ಈಗ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/missionlaunches/060214_iss_module.html|title=NASA Recycles Former ISS Module for Life Support Research|author=Tariq Malik|accessdate=11 March 2009|publisher=Space.com|date=14 February 2006}}</ref> * US ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗ ವಾಪಸಾತಿ ವಾಹನ, ನಿಲ್ದಾಣದ ಜೀವರಕ್ಷಾನೌಕೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿರುತಿತ್ತು; ಇದು ಸೊಯುಜ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿ ಮೂರು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="CRV">{{cite web|url=http://esapub.esrin.esa.it/bulletin/bullet101/graf.pdf|title=The X-38 and Crew Return Vehicle Programmes|accessdate=4 October 2009|author=E. D. Graf|date=February 2000|format=PDF|work=ESA Bulletin 101|publisher=European Space Agency|archive-date=3 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061003155409/http://esapub.esrin.esa.it/bulletin/bullet101/graf.pdf|url-status=dead}}</ref> * US ನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣ ಘಟಕ ಮತ್ತು ISS ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿ ಘಟಕ, ಒಂದು ವೇಳೆ ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ದ ಉಡಾವಣೆ ವಿಫಲವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಇವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕೆಂದು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|title=ICM Interim Control Module|publisher=U.S. Naval Center for Space Technology|url=http://code8200.nrl.navy.mil/icm.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070208164211/http://code8200.nrl.navy.mil/icm.html|archivedate=8 February 2007}}</ref> * ರಷ್ಯಾದ ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ಡಾಕಿಂಗ್ ಘಟಕ, ಇದಕ್ಕೆ ರಷ್ಯಾದ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Zak">{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/iss_russia.html|accessdate=3 October 2009|publisher=russianspaceweb.com|author=Anatoly Zak|title=Russian segment of the ISS}}</ref> * ರಷ್ಯಾದ ಸೈನ್ಸ್ ಪವರ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್, ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ನೊಂದಿಗೆ ITS ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜನ್ನು ಮಾಡಿರುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Zak" /> * ಎರಡು ರಷ್ಯನ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್(ರಷ್ಯನ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಘಟಕಗಳು) ಇವುಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/components/russian_laboratory.html|title=Russian Research Modules|publisher=Boeing|accessdate=21 June 2009}}</ref> ===ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸದ ಘಟಕಗಳು=== [[File:STS-114 Steve Robinson on Canadarm2.jpg|thumb|right|Astronaut Stephen K. Robinson anchored to the end of Canadarm2 during STS-114|alt=An ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಆಕಾಶ ಪೋಷಾಕು ಧರಿಸಿರುವ ಗಗನಯಾತ್ರಿ, ಉದ್ದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಬಿಳಿಯ ನಿರೋಧನದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರೋಬಾಟ್ ಕೈ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.ಭೂಮಿಯ ಕ್ಷಿತಿಜ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಗಾಢಾಂಧಕಾರ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳಾಗಿವೆ.]] ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ISS ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಹ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ (ITS) ಸಮಗ್ರ ಆಸರೆ ಕಟ್ಟಿನ ರಚನೆ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸೌರ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಶಾಖಪ್ರಸಾರಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Arrays" /> ಇದು ITS 108.5 ಮೀ (356&nbsp;ft) ಉದ್ದದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ರಚಿಸಿರುವ ಹತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="OnOrbit" /> ಆಲ್ಫ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಮೀಟರ್ (AMS), ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಣಗಳ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 2011 ರಲ್ಲಿ STS-134 ನ ಮೇಲೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ITS ನ ಮೇಲೆ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವುದು. AMS ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ [[ಡಾರ್ಕ್ ಮ್ಯಾಟರ್]](ಅಜ್ಞಾತ ಕಪ್ಪು ದ್ರವ್ಯ) ಮತ್ತು [[ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯ]]ಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://ams.cern.ch/|title=The Alpha Magnetic Spectrometer Experiment|publisher=[[CERN]]|date=21 January 2009|accessdate=6 March 2009}}</ref> ITS ಎಂಬುದು ದೂರ ನಿರ್ವಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ಸರ್ವೀಸಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (MSS)(ಮೊಬೈಲ್ ಸೇವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೊಬೈಲ್ ಬೇಸ್ಡ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಮೊಬೈಲ್ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ)(MBS) ಅನ್ನು, ಕೆನಡಾರ್ಮ್ 2 ಅನ್ನು, ಮತ್ತು ಸ್ಪೇಷಲ್ ಪರ್ಪಸ್ ಡೆಕ್ಸ್ ಟ್ರಸ್ ಮ್ಯಾನಿಪ್ಯುಲೇಟರ್ ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ರೋಬಾಟ್ ನ ತೋಳು ಭಾಗವು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿನ US ವಿಭಾಗದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವೊಂದು ITS ನ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ MBS ಉರುಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/default.asp|publisher=Canadian Space Agency|title=International Space Station|accessdate=4 October 2009|date=9 March 2006}}</ref> MSS, ಆರ್ಬಿಟರ್ ಬೂಮ್ ಸೆನ್ಸಾರ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು STS-133 ಯಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/01/nasa-approve-leave-obss-permanently-on-iss/|title=NASA approve funding to leave OBSS permanently on the ISS|date=27 January 2009|accessdate=5 October 2009|publisher=NASASpaceflight.com|author=Chris Bergin}}</ref> ಇತರ ಎರಡು ದೂರ ನಿರ್ವಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಂತಿಮ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ಗೆ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುವ ಯುರೋಪಿಯನ್ ರೋಬಾಟಿಕ್ ಆರ್ಮ್ (ಯುರೋಪಿನ ರೋಬಾಟ್ ತೋಳು) ಅನ್ನು ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಘಟಕದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/ESAQEI0VMOC_iss_0.html|publisher=ESA|accessdate=4 October 2009|title=ERA: European Robotic Arm|date-16 January 2009}}</ref> JEM ಎಕ್ಸ್ ಪೋಸ್ಡ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿಗೆ<ref>{{cite web|url=http://kibo.jaxa.jp/en/about/kibo/rms/|title=Remote Manipulator System:About Kibo|publisher=JAXA|date=29 August 2008|accessdate=4 October 2009|archive-date=20 ಮಾರ್ಚ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080320035809/http://kibo.jaxa.jp/en/about/kibo/rms/|url-status=dead}}</ref> ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುವ JEM RMS ಅನ್ನು STS-124ರ ಮೇಲೆ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು JEM ನ ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಘಟಕದೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೋಬಾಟ್ ಸಹಾಯದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಎರಡು ''ಸ್ಟ್ರೆಲಾ'' ಕಾರ್ಗೊ ಕ್ರೇನ್ ಗಳನ್ನು, ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ನ ಒಳಗಿರುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು, ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/news/station/2002/iss02-03.txt|date=14 January 2002|accessdate=4 October 2009|publisher=NASA|title=International Space Station Status Report #02-03|archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311105930/http://www.nasa.gov/centers/johnson/news/station/2002/iss02-03.txt|url-status=dead}}</ref> ನಿಲ್ದಾಣವು ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾಹ್ಯ ಕಿರು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬಹುದು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೂರು ಎಕ್ಸ್ ಟ್ರನಲ್ ಸ್ಟೋವೇಜ್ ಫ್ಲಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್ಸ್ (ESPs)(ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೂರು ಘಟಕಗಳಾಗಿವೆ), ಇದನ್ನು STS-102, STS-114 ಮತ್ತು STS-118 ನ ಮೇಲೆ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಹಾಗು ಬಿಡಿ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಇವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುವುದು. ನಾಲ್ಕು ExPRESS(ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್) ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ ಕ್ಯಾರಿಯರ್ (ELCs) ಗಳು, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದ ನಿರ್ವಾತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗು ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಯೋಗದ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ELCs 1 ಮತ್ತು 2 ಅನ್ನು STS-129 ರ ಮೇಲೆ 2009 ರ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ELCs 3 ಅನ್ನು ಮತ್ತು 4 ಅನ್ನು STS-134 ರ ಮೇಲೆ 2010 ರ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು STS-133 ರ ಮೇಲೆ 2010 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Manifest" /><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/marshall/news/background/facts/expressrack.html|title=EXPRESS Racks 1 and 2 fact sheet|accessdate=4 October 2009|date=12 April 2008|publisher=NASA|archive-date=28 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028121646/http://www.nasa.gov/centers/marshall/news/background/facts/expressrack.html|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಎರಡು ಹೊರಚಾಚಬಲ್ಲ, ಒಡ್ಡಣೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿವೆ(ಎಕ್ಸ್ಪೋಷರ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ): JEM ಒಡ್ಡಣೆ ಸೌಲಭ್ಯ ವು (ಎಕ್ಸ್ ಪೋಸ್ಡ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ) ಜಪಾನೀಯರ ಪ್ರಯೋಗ ಘಟಕದ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಬಾಹ್ಯ 'ಮುಖಮಂಟಪ' ವಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ,<ref>{{cite web|url=http://kibo.jaxa.jp/en/about/kibo/jef/|title=Exposed Facility:About Kibo|publisher=JAXA|date=29 August 2008|accessdate=9 October 2009|archive-date=3 ಆಗಸ್ಟ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803102352/http://kibo.jaxa.jp/en/about/kibo/jef/|url-status=dead}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಯುರೋಪಿಯನ್ ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಸೌಲಭ್ಯವು ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಎಕ್ಸ್ ಪೋಷರ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ<ref name="NASA">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/EuTEF.html|title=NASA—European Technology Exposure Facility (EuTEF)|publisher=NASA|date=6 October 2008|accessdate=28 February 2009|archive-date=19 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019013911/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/EuTEF.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ESA">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaMI/Columbus/SEM7ZTEMKBF_0.html|title=ESA—Columbus—European Technology Exposure Facility (EuTEF)|publisher=ESA|date=13 January 2009|accessdate=28 February 2009}}</ref> ಮತ್ತು ಆಟೋಮಿಕ್ ಕ್ಲಾಕ್ ಎನ್ ಸೆಂಬಲ್ ಇನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ನಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.spaceflight.esa.int/projects/index.cfm?act=default.page&level=12&page=829|publisher=ESA|accessdate=9 October 2009|title=Atomic Clock Ensemble in Space (ACES)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212162511/http://www.spaceflight.esa.int/projects/index.cfm?act=default.page&level=12&page=829|archivedate=12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009|url-status=dead}}</ref> ===ವಿದ್ಯುತ್‌ ಪೂರೈಕೆ=== {{Main|Electrical system of the International Space Station}} [[File:ISS on 20 August 2001.jpg|thumb|alt=The ISS shown orbiting the Earth, with the blackness of space behind. In view are one of the large orange solar array wings at the top, a cluster of pressurised modules below, and four smaller, blue solar arrays projecting from the modules.|2001ರಲ್ಲಿ ISS,USನ P6 ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಜಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ವೆಜ್ದ ಮೇಲಿರುವ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.]] ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ(PV) ಸರಣಿಗಳು ISS ಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಬಾನಗಾಡಿ ಮತ್ತು ಬಹುಪಾಲು ವಿಮಾನ ಮಾದರಿ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿರುವ ರಷ್ಯಾದ ಭಾಗವು 28&nbsp;ವೋಲ್ಟ್(ವಿದ್ಯುಚ್ಚಾಲಕ ಬಲದ ಮಾನ) DC(ನಿರಂತರ ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿವು) ಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಭಾಗಶಃ ''ಜಾರ್ಯ'' ಮತ್ತು ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಘಟಕಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ನಾಲ್ಕು ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಉಳಿದ ಭಾಗವು US PV ಸರಣಿಗಳ ಮೂಲಕ 130–180&nbsp;V DC ಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಜೋಡಿಗಳಂತೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ರೆಕ್ಕೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ 32.8&nbsp;kW ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Arrays" /> ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 160&nbsp;V DC ಯಲ್ಲಿ ವಿತರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅದನ್ನು ಬಳಕೆದಾರನಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ 124&nbsp;V DC ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಅಧಿಕ ವೋಲ್ಟೇಜ್ ಕಿರಿದಾದ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ವಾಹಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಪರಿವರ್ತಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ರಷ್ಯಾದ ಸೈನ್ಸ್ ಪವರ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್ ಅನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್, US ನ ಸರಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/systems/solar_arrays.html|date=2 November 2006|title=Boeing: Integrated Defense Systems—NASA Systems—International Space Station—Solar Power|accessdate=28 January 2009|publisher=Boeing}}</ref> ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ದೂರವಾದ ಪ್ರತಿ 90 ನಿಮಿಷ ಸುತ್ತಿನ 35 ನಿಮಿಷಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಿರಂತರವಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣವು, ಮತ್ತೆ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿ ಪುನಃತುಂಬಬಹುದಾದ ನಿಕಲ್-ಹೈಡ್ರೊಜನ್ ಬ್ಯಾಟರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿನ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕಿರುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಟರಿಗಳನ್ನು ಪುನರಾವೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವು 6.5 ವರ್ಷಗಳ ಜೀವಾವಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.(ಸುಮಾರು 37,000 ದಷ್ಟು ಆವೇಶ/ನಿರಾವೇಶ ಚಕ್ರಗಳು) ಅಲ್ಲದೇ ಅವುಗಳು ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೇಲೆ 20 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರಬಲ್ಲವು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದು, ಅದು ಮುಗಿದ ನಂತರ ನಿಯತವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.grc.nasa.gov/WWW/RT/RT1999/5000/5420miller.html|title=Nickel-Hydrogen Battery Cell Life Test Program Update for the International Space Station|accessdate=27 November 2009|publisher=NASA|author=Thomas B. Miller|date=24 April 2000|archive-date=25 ಆಗಸ್ಟ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090825125740/http://www.grc.nasa.gov/WWW/RT/RT1999/5000/5420miller.html|url-status=dead}}</ref> US ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ಸರಣಿಯು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 375&nbsp;ಮೀ<sup>2</sup> (450 yd<sup>2</sup>)ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದದಲ್ಲಿ {{convert|58|m|yd|0}} ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳು ಪ್ರತಿ ಸುತ್ತಿಗೆ ಲಂಬವಾಗಿದ್ದರೂ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸುವ ''ಆಲ್ಫ ಗಿಂಬಲ್'' ಅನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಚಕ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಈ ಸರಣಿಗಳು ಕಕ್ಷೆಯ ಸಮತಲದೆಡೆಗೆ ಸೂರ್ಯನ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ (ಕೋನ), ಉಂಟಾಗುವ ನಿಧಾನವಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ''ಬೀಟಾ ಗಿಂಬಲ್'' ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ, ಆಲ್ಫ ಗಿಂಬಲ್ ಅನ್ನು ಸುತ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ನೈಟ್ ಗ್ಲೈಡರ್ ಮೋಡ್ ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ವೇಗ ಸದಿಶಕ್ಕೆ (ವೆಲಾಸಿಟಿ ವೆಕ್ಟರ್) ಸಮಾಂತರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರವಿರುವ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವಾಯುಬಲ ಎಳೆತವನ್ನು ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal|author=G. Landis & C-Y. Lu|year=1991|title=Solar Array Orientation Options for a Space Station in Low Earth Orbit|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-propulsion-and-power_january-february-1991_7_1/page/123|journal=Journal of Propulsion and Power|volume=7|issue=1|pages=123–125|doi=10.2514/3.23302}}</ref> ===ಕಕ್ಷೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ=== [[File:Internationale Raumstation Bahnhöhe (dumb version).png|thumb|480px|alt=The graph has a vaguely sawtoothed shape, with a deep valley in 2000 and a gentle descent in the average from 2003 onwards, picking up again after mid-2007. See adjacent text for details.|ನಕ್ಷೆಯು1998 ರ ನವೆಂಬರ್ ನಿಂದ 2009 ರ ಜನವರಿಯ ವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ISS ನ ಎತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದೆ.]] ISS ಅನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಕನಿಷ್ಠ 278&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (173&nbsp;mi) ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ 460 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (286&nbsp;mi) ನಷ್ಟುಉದ್ದೇಶಿತ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ 27,724&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (17,227&nbsp;mi) ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರತಿ ದಿನಕ್ಕೆ 15.7&nbsp;ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="tracking">{{cite web|url=http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/index.html|title=Current ISS Tracking data|accessdate=28 January 2009|publisher=NASA|date=15 December 2008|author=NASA|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225022741/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/index.html|url-status=dead}}</ref> ಸೊಯುಜ್ ಅನ್ನು ಸಂಧಿಸುವ ಗಗನಯಾತ್ರೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲು ಗರಿಷ್ಠ 425&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (264&nbsp;mi) ನಷ್ಟು ಸಹಜವಾದ ಎತ್ತರವಿರಬೇಕು. ವಾಯುಮಂಡಲದ ಸ್ವಲ್ಪ ಎಳೆತದಿಂದಾಗಿ ISS ನಿರಂತರವಾಗಿ ಎತ್ತರವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷವು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಇದರ ಎತ್ತರವನ್ನು ಏರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Worldbook at NASA">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/worldbook/intspacestation_worldbook.html|title=International Space Station|year=2005|accessdate=14 June 2008|publisher=World Book, Inc|author=James Oberg|work=World Book Online Reference Center|archive-date=4 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604081100/http://www.nasa.gov/worldbook/intspacestation_worldbook.html|url-status=dead}}</ref><ref name="nasa.gov-iss-environment">{{cite web|url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/D-aboutiss/D6.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213164432/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/D-aboutiss/D6.html|archivedate=13 February 2008|title=ISS Environment|date=|accessdate=15 October 2007|publisher=[[Johnson Space Center]]}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಸೇವಾ ಘಟಕದ ಮೇಲಿರುವ ನಿಲ್ದಾಣದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಎಂಜಿನ್ ಗಳು, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸುವ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಮರುಪೂರೈಕೆ ಮಾಡಿದ ನೌಕೆ ಅಥವಾ ESA ನ ATV ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅಧಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಅದನು ಏರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಎರಡು ಸುತ್ತು (ಮೂರುಗಂಟೆಗಳು)ಗಳನ್ನು ಇದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="nasa.gov-iss-environment" /> 2008 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ NASA Ad ಅಸ್ಟ್ರ ರಾಕೆಟ್ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ISS ನ ಮೇಲೆ VASIMR ಪ್ಲ್ಯಾಸ್ಮ ನೋದನ ಎಂಜಿನ್ ಅನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="vasimr">{{cite web|url=http://www.adastrarocket.com/AdAstra-NASA_PR12Dec08.pdf|publisher=AdAstra Rocket Company|title=Press Release 121208|accessdate=7 December 2009|date=12 December 2008|format=PDF|archive-date=2 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902190714/http://www.adastrarocket.com/AdAstra-NASA_PR12Dec08.pdf|url-status=dead}}</ref> ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಸ್ಟೇಷನ್ -ಕೀಪಿಂಗ್(ನಿಲ್ದಾಣದ ನಿರ್ವಹಣೆ) ಅನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="future-prop">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/vision/space/travelinginspace/future_propulsion.html|title=Propulsion Systems of the Future|accessdate=29 May 2009|publisher=NASA|archive-date=5 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605192339/http://www.nasa.gov/vision/space/travelinginspace/future_propulsion.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|publisher=New Scientist|accessdate=7 October 2009|url=http://www.newscientist.com/article/dn17918-rocket-company-tests-worlds-most-powerful-ion-engine.html|title=Rocket company tests world's most powerful ion engine|author=David Shiga|date=5 October 2009}}</ref> ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಂಚರಿಸುವ ವಲಯದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವೇಗ ಅಥವಾ ಸ್ಟೇಟ್ ವೆಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು, US ನ [[ಜಿಪಿಎಸ್|ಗ್ಲೋಬಲ್ ಪೋಸಿಷನಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್]] (GPS) ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸ್ಟೇಟ್ ವೆಕ್ಟರ್ ನ ಜೊತೆಗಳನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ರಷ್ಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ರಷ್ಯನ್ GLONASS ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೂಲ ನೆಲೆ(ಸ್ಥಾನ)ಯನ್ನು, ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಘಟಕ ಮತ್ತು US ನ [[ಜಿಪಿಎಸ್|GPS]] ಮೇಲಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ನಕ್ಷತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿತಿಜದ ಸಂವೇದಕಗಳ ಗುಂಪು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬಲ್ಲವು. ಈ ಸಂವೇದಕಗಳು S0 ಟ್ರಸ್ ನ ಮೇಲೆ ಆಂಟೆನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು US ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ರೀಸಿವರ್ ಪ್ರೋಸೆಸರ್(ಪರಿಷ್ಕಾರಕ)ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ದರ ಪ್ರಮಾಣಕ ಸಂವೇದಕಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ(ನೆಲೆಗೆ) ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಣಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಸಾರಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /> ನೆಲೆ(ಸ್ಥಾನ) ನಿಯಂತ್ರಕವನ್ನು ಎರಡು ಕಾರ್ಯರೀತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಮುಮೆಂಟ್ ಜೈರೋಸ್ಕೋಪ್(ಭ್ರಮಣ ದರ್ಶಕ)(CMGs) ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ''ಯೂನಿಟಿ'' ಯನ್ನು ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'' ಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, P ಟ್ರಸ್ ಅನ್ನು ತಂಗುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ''ರಾಸ್ವೆಟ್'' ಅನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿರುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಅಧೋಬಿಂದು) ಇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತದೆ. CMG ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ 'ತುಂಬಲ್ಪಟ್ಟಾಗ'— CMG ಗಳ ಗುಂಪು ಅದರ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿದಾಗ ಅಥವಾ ತೀವ್ರಗತಿಯ ಚಲನೆಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಹೋದಾಗ—ಅವು ನಿಲ್ದಾಣದ ನೆಲೆಯನ್ನು(ಸ್ಥಾನವನ್ನು) ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಅವುಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವು.<ref>{{cite book|title=Dynamics and Control of Attitude, Power, and Momentum for a Spacecraft Using Flywheels and Control Moment Gyroscopes|author=Carlos Roithmayr|year=2003|publisher=NASA|location=Langley Research Center|url=http://www.amazon.co.uk/dp/B0018V9YG6}}</ref> ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, CMG ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪುನಃ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಭಾರವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ನೂಕುಕಾರಿ(ವ್ಯೋಮನೌಕೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೋಷಪರಿಹಾರಕ ನೂಕು ಬಲವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲ ರಾಕೆಟ್ ಎಂಜಿನ್)ಇಂಧನ ಒದಗಿಸಲು, ರಷ್ಯಾದ ನೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಸ್ಥಾನ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಗಗನ ಯಾತ್ರೆ 10 ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಮ್ಮೆ ಸಂಭವಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://spaceflight.nasa.gov/spacenews/reports/issreports/2005/iss05-7.html|title=International Space Station Status Report #05-7|date=11 February 2005|publisher=NASA|accessdate=23 November 2008|archive-date=17 ಮಾರ್ಚ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050317194246/http://spaceflight.nasa.gov/spacenews/reports/issreports/2005/iss05-7.html|url-status=dead}}</ref> ಬಾನಗಾಡಿಯು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇದನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣದ ಸ್ಥಾನ,ಅದರ ಕಾರ್ಯ ವಿಧಾನ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೂಡ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ISS ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಪ್ರತಿ ಬಾನಗಾಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಾನಗಾಡಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು,STS-117 ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ S3/S4 ಟ್ರಸ್ ಅನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2007/06/atlantis-ready-to-support-iss-troubleshooting/|title=Atlantis ready to support ISS troubleshooting|publisher=NASASPaceflight.com|author=Chris Bergin|accessdate=6 March 2009|date=14 June 2007}}</ref> ===ಸಂವಹನಗಳು=== [[File:ISS Communication Systems.png|thumb|480px|The communications systems used by the ISS* Luch satellite not currently in use.|alt=ರೇಖಾಚಿತ್ರವು ISS ಮತ್ತು ಇತರ ಘಟಕಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂವಹನ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದೆ.ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಬರಹವನ್ನು ನೋಡಿ.]] [[ರೇಡಿಯೋ|ರೇಡಿಯೊ ಸಂವಹನ]]ವು, ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಗಗನಯಾತ್ರೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರದ ನಡುವೆ [[ಟೆಲಿಮಿಟ್ರಿ]](ದೂರದ ಒಂದು ಭೌತಿಕ ಘಟನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದತ್ತಾಂಶದ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ರೇಡಿಯೋ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸುವ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರುಗಳ, ಹಾರಾಟ ನಿಯಂತ್ರಕರು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಆಡಿಯೋ ವೀಡಿಯೋ(ಶ್ರವಣದೃಶ್ಯ)ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕಾಗಿಯು ಕೂಡ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವೆಂಬಂತೆ ISS ಅನ್ನು, ವಿಭಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಸಂವಹನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="BoeingComm" /> ರಷ್ಯಾದ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್, ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುವ ''ಲೈರ'' ಆಂಟೆನ ಗಳ ಮೂಲಕ ಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_ss05015_ISS_status_report.html|title=International Space Station Status Report: SS05-015|last=Mathews|first=Melissa|coauthors=James Hartsfield|date=25 March 2005|work=NASA News|publisher=NASA|accessdate=11 January 2010|archive-date=12 ಜನವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100112174153/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_ss05015_ISS_status_report.html|url-status=dead}}</ref> ''ಲೈರ'' ಆಂಟೆನವು, ''ಲಚ್'' ದತ್ತಾಂಶ ಮರುಪ್ರಸಾರ ಉಪಗ್ರಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಬಳಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="ISSRG" /> ''ಮಿರ್'' ನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ 1990 ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ರಿಪೇರಿ ಮಾಡಲಾಗದ ದುಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪಿತು. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಇದು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ,<ref name="SSSM" /><ref name="ISSRG" /><ref name="Harvey">{{cite book|last=Harvey|first=Brian|title=The rebirth of the Russian space program: 50 years after Sputnik, new frontiers|url=https://archive.org/details/rebirthofrussian0000harv|publisher=Springer Praxis Books|year=2007|page=[https://archive.org/details/rebirthofrussian0000harv/page/263 263]|isbn=0387713549}}</ref> ಆದರೂ ಕೂಡ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಎರಡು ಹೊಸ ''ಲಚ್'' ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು—''ಲಚ್'' -5A ಮತ್ತು ''ಲಚ್'' -5Bಯನ್ನು 2011 ರಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|publisher=RussianSpaceWeb|url=http://www.russianspaceweb.com/2011.html|accessdate=12 January 2010|title=Space exploration in 2011|date=4 January 2010|author=Anatoly Zak}}</ref> ವಾಸ್ಕೊಡ್-M ಎಂಬುದು ರಷ್ಯಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂವಹನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ''ಜ್ವೆಜ್ದ'', ''ಜಾರ್ಯ'', ''ಪರ್ಸ್'', ''ಪಾಯ್ಸಕ್'' ಮತ್ತು USOS ಗಳ ನಡುವೆ ಒಳಗಿನ ದೂರವಾಣಿ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ''ಜ್ವೆಜ್ದ''' ಹೊರಾಂಗಣದ ಮೇಲಿರುವ ಆಂಟೆನಗಳ ಮೂಲಕ ಭೂ ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಕಕ್ಷಾ ಸಂಪರ್ಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ, VHF ರೇಡಿಯೋ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/directorates/somd/reports/iss_reports/2010/05022010.html|date=2 May 2010|accessdate=7 July 2010|publisher=NASA|title=ISS On-Orbit Status 05/02/10|archive-date=15 ಜುಲೈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715183620/http://www.nasa.gov/directorates/somd/reports/iss_reports/2010/05022010.html|url-status=dead}}</ref>''' '' US ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ (USOS), Z1 ಟ್ರಸ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ನಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೇಡಿಯೋ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ: S ಬ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು (ಶ್ರವಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.) ಮತ್ತು K<sub>u</sub> ಬ್ಯಾಂಡ್ (ಶ್ರವಣ, ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿವೆ. ಈ ಸಂವಹನಗಳು(ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಮಿಷನ್ಸ್) ಭೂಸ್ಥಾಯೀ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ US ನ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಡೇಟಾ ರಿಲೇ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ (TDRSS) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಹಾಸ್ಟನ್ ನಲ್ಲಿರುವ NASAದ ಗಗನಯಾತ್ರೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರ (MCC-H) ದೊಂದಿಗೆ ಬಹುಪಾಲು ಸತತವಾಗಿ ನಿಜಾವಧಿ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="ISSBook" /><ref name="ISSRG" /><ref name="BoeingComm">{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/systems/communications_tracking.html|publisher=Boeing|accessdate=30 November 2009|title=Communications and Tracking|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080611115319/http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/systems/communications_tracking.html |archivedate = June 11, 2008}}</ref> ಕ್ಯನಡಾರ್ಮ್2, ಯುರೋಪಿನ ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಮತ್ತು ಜಪಾನೀಯರ ''ಕಿಬೋ'' ಘಟಕಗಳಿಗಾಗಿ ದತ್ತಾಂಶ ನಾಲೆಗಳನ್ನು S ಬ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು K<sub>u</sub> ಬ್ಯಾಂಡ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಡೇಟಾ ರಿಲೇ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹದ್ದೇ ಜಪಾನೀಯರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಈ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ TDRSS ಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ.<ref name="ISSBook" /><ref name="JAXA-MOU" /> ಘಟಕಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂವಹನವನ್ನು ಆಂತರಿಕ ಡಿಜಿಟಲ್ ನಿಸ್ತಂತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|title=Operations Local Area Network (OPS LAN) Interface Control Document|format=PDF|publisher=NASA|url=http://www.spaceref.com/iss/computer/iss.ops.lan.icd.pdf|accessdate=30 November 2009|date=February 2000}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> UHF ರೇಡಿಯೋವನ್ನು ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾತ್ರಿಗಳು EVAs ಅನ್ನು ನಡೆಸುವಾಗ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಗಗನಯಾತ್ರೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ISS ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು, ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳು UHF ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸೊಯುಜ್, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್, HTV-II, ATV ಮತ್ತು ಬಾನಗಾಡಿ (ಬಾನಗಾಡಿಯನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ TDRSS ನ ಮೂಲಕ S ಬ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು K<sub>u</sub> ಬ್ಯಾಂಡ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ).<ref name="ISSRG" /> ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಒಂದು ಸಂವಹನಾ ಸಾಧನದೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ; ATV, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುವ ಲೇಸರ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತು ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಕ್ಕೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುವ ಸಾಧನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಖರವಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಸೇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸಾಮೀಪ್ಯ ಸಂವಹನಾ ಸಾಧನವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16247|title=ISS/ATV communication system flight on Soyuz|accessdate=30 November 2009|publisher=[[EADS Astrium]]|date=28 February 2005|archive-date=21 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220821005317/https://spaceref.com/press-release/issatv-communication-system-flight-on-soyuz/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|publisher=NASASpaceflight.com|author=Chris Bergin|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/11/sts-129-support-dragon-communication-demo-iss/|date=10 November 2009|accessdate=30 November 2009|title=STS-129 ready to support Dragon communication demo with ISS}}</ref> ===ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವ(ಮೈಕ್ರೊಗ್ರಾವಿಟಿ)=== ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಕ್ಷಾ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಗುರುತ್ವವು 88 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದ ಗುರುತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ISSನ ನಿರಂತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪತನವು ಹಗುರವಾಗಿರುವಿಕೆಯ ಸಂವೇದನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿರುವ ಪರಿಸರವು ಹಗುರವಾಗಿರುವಿಕೆಯೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೇ ಶೂನ್ಯ- ಗುರುತ್ವವೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವವೆಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವೇದಿಸಲಾದ ಹಗುರವಾಗಿರುವಿಕೆಯ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪರಿಪೂರ್ಣವಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಅಡಚಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ:<ref name="gravity">{{cite web|url=http://www.spaceflight.esa.int/users/downloads/userguides/physenv.pdf|title=European Users Guide to Low Gravity Platforms|accessdate=16 May 2006|date=6 December 2005|format=PDF|publisher=European Space Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060624182459/http://www.spaceflight.esa.int/users/downloads/userguides/physenv.pdf|archivedate=24 ಜೂನ್ 2006|url-status=live}}</ref> * ಶೇಷಾತ್ಮಕ ವಾಯುಮಂಡಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕರ್ಷಣ (ಸೆಳೆತ). * ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ISS ನೊಳಗಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಂಪನಶೀಲ ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷ. * ಒಳಗಿರುವ ಜೈರೋಸ್ಕೋಪ್ (ಭ್ರಮಣ ದರ್ಶಕ) ಅಥವಾ ನೂಕುಕಾರಿ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. * ISS ನ ನಿಜವಾದ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ದೈಶಿಕ ಅಗಲಿಕೆ. ಸರಿಯಾದ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರದ ISS ನ ಯಾವುದೇ ಭಾಗ ತನ್ನದೇ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಭಾಗವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಘಟಕವು ಕಿರು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಘಟಕಗಳನ್ನು ಅವು ಸುತ್ತಿದಂತೆಲ್ಲ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="gravity" /> ಇದನ್ನು ಟೈಡಲ್ ಫೋರ್ಸ್(ಪ್ರವಾಹೀ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ ಬಲ) ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. * ISS ನ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಳಗಳ ನಡುವೆ ಕಕ್ಷೆಯ ಸಮತಲದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು. ===ಜೀವರಕ್ಷಕದ ಆಧಾರ=== {{Main|ISS ECLSS}} [[File:SpaceStationCycle.svg|thumb|480px|The interactions between the components of the ISS Environmental Control and Life Support System (ECLSS)|alt=A ISS ನ ಜೀವ ರಕ್ಷಕ ಪೂರಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗತಿನಕ್ಷೆ ರೇಖಾಚಿತ್ರ. ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಬರಹವನ್ನು ನೋಡಿ.]] ISS ನ ಎನ್ ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಅಂಡ್ ಲೈಫ್ ಸಪೋರ್ಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ECLSS)(ಜೀವ ರಕ್ಷಕ ಆಧಾರ ಪರಿಸರೀಯ ನಿಯಂತ್ರಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ), ವಾಯುಮಂಡಲದ ಒತ್ತಡವನ್ನು, ಬೆಂಕಿಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು ಮತ್ತು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದು, ಆಮ್ಲಜನಕದ ಮಟ್ಟಗಳು, ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಜಲಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ECLSS, ISS ನ ಅನಿಲ ಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗದಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ನೀರನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ ಸಿಂಕ್(ಬಚ್ಚಲಗುಂಡಿ) ಮತ್ತು, ಶೌಚಾಲಯದಿಂದ ನೀರನ್ನು ಮರುಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹನೀಭವನವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ನಲ್ಲಿರುವ ''ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್'' ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'' ಯಲ್ಲಿರುವ ಇಂತಹದ್ದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿಲ್ದಾಣದೊಳಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="OGS">{{cite web|url=http://www.space.com/businesstechnology/060215_techwed_iss_oxygen.html|title=Air Apparent: New Oxygen Systems for the ISS|author=Tariq Malik|publisher=Space.com|date=15 February 2006|accessdate=21 November 2008}}</ref> ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಆಪತ್ತಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬರಲೆಂದು ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಸೀಸೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಲಿಡ್ ಫ್ಯೂಯೆಲ್ ಆಕ್ಸಿಜನ್ ಜನರೇಷನ್ (SFOG) ನಂತಹ ಸಣ್ಣ ಡಬ್ಬಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿರಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="breath easy">{{cite web|url=http://science.nasa.gov/headlines/y2000/ast13nov_1.htm|title=Breathing Easy on the Space Station|author=Patrick L. Barry|publisher=NASA|date=13 November 2000|accessdate=21 November 2008|archive-date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921141609/http://science.nasa.gov/headlines/y2000/ast13nov_1.htm|url-status=dead}}</ref> ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ದಲ್ಲಿರುವ ವೊಜ್ದುಕ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಮಾನವನ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ಉಪೋತ್ಪನ್ನಗಳು- ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕರುಳಿನಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮೀಥೇನ್ ಮತ್ತು ಬೆವರಿನಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಅಮೋನಿಯ ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯ ಇಂಗಾಲದ ಶೋಧಕಗಳ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="breath easy" /> ISS ನಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುಮಂಡಲವು ಭೂಮಿಯ ವಾಯುಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಸದೃಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/space-station2.htm |title=How Space Stations Work|last=Craig Freudenrich|publisher=Howstuffworks|date=20 November 2000|accessdate=23 November 2008}}</ref> ಆಗ ISS ನ ಮೇಲೆ 101.3&nbsp;kPa(ಪ್ಯಾಸ್ಕಲ್) (14.7&nbsp;psi) ರಷ್ಟು ಸಹಜ ವಾಯುವಿನ ಒತ್ತಡವಿರುತ್ತದೆ;<ref>{{cite web |url=http://nasaexplores.com/show2_5_8a.php?id=04-032&gl=58|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061114010931/http://www.nasaexplores.com/show2_5_8a.php?id=04-032&gl=58|archivedate=14 November 2006|work=NASAexplores|title=5–8: The Air Up There|publisher=NASA|accessdate=31 October 2008}}</ref> ಭೂಮಿಯ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಷ್ಟಕ್ಕೇ ಇದು ಸಮನಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ವಾಯುಮಂಡಲವು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿರುವ ಪರಿಶುದ್ಧ ಆಮ್ಲಜನಕ ಹೊಂದಿರುವ ವಾಯುಮಂಡಲಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಅಪಾಯ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಪೋಲೋ 1ರಲ್ಲಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಸಾವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಬೆಂಕಿ.<ref>{{cite book|author=Clinton Anderson|coauthors=et al.|publisher=US Government Printing Office|title=Report of the Committee on Aeronautical and Space Sciences, United States Senate—Apollo 204 Accident|date=30 January 1968|location=Washington, DC|page=8|url=http://klabs.org/richcontent/Reports/Failure_Reports/as-204/senate_956/as204_senate_956.pdf|access-date=7 ಜನವರಿ 2011|archive-date=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205195536/http://klabs.org/richcontent/Reports/Failure_Reports/as-204/senate_956/as204_senate_956.pdf|url-status=dead}}</ref> ===ವೀಕ್ಷಣೆಗಳು=== [[File:ISS 2008-01-10.jpg|thumb|alt=A streak of light in a starry sky over some trees.|ಕಾಲಒಡ್ಡಣೆಯಲ್ಲಿ 2008 ರ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಿನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ನೋಟ]] ಅದಲ್ಲದೇ ISS ನ (ಸುಮಾರು ಅಮೇರಿಕದ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಮೈದಾನದಷ್ಟಿದೆ.)ಗಾತ್ರದಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಇದರ ಸೌರ ಫಲಕಗಳು ನೀಡುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಪ್ರದೇಶದಿಂದಾಗಿ, ಒಂದು ವೇಳೆ ವೀಕ್ಷಕನು ಸೂಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನಿಲ್ದಾಣ ವನ್ನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಬರಿಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ನಿಲ್ದಾಣವು ಬರಿಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಎರಡರಿಂದ ಐದುನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="see">{{cite web|url=http://spaceflight.nasa.gov/realdata/sightings/index.html|title=International Space Station Sighting Opportunities|accessdate=28 January 2009|publisher=NASA|date=2 July 2008|author=NASA|archive-date=21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221111201/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/sightings/index.html|url-status=dead}}</ref> ಕೆಳಕಂಡ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ (ಆಕಾಶವು ತಿಳಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ), ನಿಲ್ದಾಣವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ: ನಿಲ್ದಾಣವು ವೀಕ್ಷಕನ ಕ್ಷಿತಿಜದ ಮೇಲಿರಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ವೀಕ್ಷಣಾ ಸ್ಥಳದ ಸುಮಾರು {{convert|2000|km|mi}} ರಷ್ಟರೊಳಗೆ ಇರಬೇಕು(ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಗೋಚರತೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ). ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಣಿಸಲು ವೀಕ್ಷಕನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕತ್ತಲಿರಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೇ ನಿಲ್ದಾಣವು ಭೂಮಿಯ ನೆರಳಿಗಿಂತ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವೀಕ್ಷಣಾ ಅವಕಾಶದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲು ಅಥವಾ ಮುಗಿಯಲು ಇದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ದಾಣವು ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮುಸುಕಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಸರಿದಂತೆ, ಇದು ಇದ್ದಕಿದ್ದಂತೆ ಮಬ್ಬಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಬೆಳಕಿನ ಕಡೆ ಸರಿದಂತೆಲ್ಲ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="see" /><ref name="ESAsee">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/ESA0I6KE43D_iss_0.html|title=See the ISS from your home town|accessdate=13 November 2007|publisher=European Space Agency|date=7 January 2009|author=European Space Agency}}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು 5.9 ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಗರಿಷ್ಠ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆಯೊಂದಿಗೆ(ಗರಿಷ್ಠ 3.8 ರೊಂದಿಗೆ), ಹಗಲ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಣ್ಣಿನ ಸಾಧನವನ್ನು ಬಳಸದೇ ಇದನ್ನು ಬರಿಗಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುವಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.heavens-above.com/satinfo.aspx?satid=25544&lat=0&lng=0&loc=Unspecified&alt=0&tz=CET|title=ISS – Information|publisher=Heavens-Above.com|accessdate=8 July 2010}}</ref><ref>{{cite journal|author=Harold F. Weaver|title=The Visibility of Stars Without Optical Aid|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=59|issue=350|year=1947}}</ref><ref name="daytime visibility">{{cite web|url=http://spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2009|title=ISS visible during the daytime|accessdate=5 June 2009|publisher=Spaceweather.com|date=5 June 2009|author=Spaceweather.com}}</ref> ==ರಾಜಕೀಯತೆ,ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳಹೂಡಿಕೆ == {{Main|International Space Station program|l1=International Space Station programme}} ===ಕಾನೂನು ಅಂಶಗಳು=== [[File:ISS Main Contributors.svg|thumb|360px|right|[280][281]|alt=A ಬೆಲ್ಜಿಯಂ, ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಜರ್ಮನಿ, ಇಟಲಿ, ನೆದರ್ಲೆಂಡ್, ನಾರ್ವೆ, ಸ್ಪ್ಯೇನ್, ಸ್ವಿಡನ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಿಜರ್ಲೆಂಡ್ ಅನ್ನು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬ್ರೆಜಿಲ್ ನನ್ನು ಪಿಂಕ್ (ಗುಲಾಬಿ) ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಭೂಪಟ.ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಪಠ್ಯ ನೋಡಿ.]] ಇಲ್ಲಿ ISS ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ: US ನ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರೋನಾಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್ (NASA), ರಷ್ಯನ್ ಫೆಡರಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (RKA), ಜಪಾನ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ಲೋರೇಷನ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (JAXA), ಕೆನಡಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (CSA) ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (ESA).<ref name="PartStates">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/partstates.html|title=Human Spaceflight and Exploration—European Participating States|accessdate=17 January 2009|publisher=European Space Agency (ESA)|year=2009}}</ref> ಇದು ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಯೋಜನೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾನೂನಿನ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಅಂಶಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ವಿಷಯಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ಘಟಕಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವ, ಸಹಯೋಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಕೆ ಹಾಗು ನಿಲ್ದಾಣದ ಮರು ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿರುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು. ನಿಯಮ-ನಿರ್ಬಂಧ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸ್ಪೇಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಇಂಟರ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟಲ್ ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್ (IGA)(ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಂತರಸರ್ಕಾರ ಒಪ್ಪಂದ) ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. 1998 ರ ಜನವರಿ 28 ರಂದು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಈ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿಹಾಕಿದವು; ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ, ರಷ್ಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ, ಜಪಾನ್, ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿನ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯ(ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪ್ರತಿನಿಧಿ)ಯ ಹನ್ನೊಂದು ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು (ಬೆಲ್ಜಿಯಂ, ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಜರ್ಮನಿ, ಇಟಲಿ, ನೆದರಲ್ಯಾಂಡ್, ನಾರ್ವೆ, ಸ್ಪ್ಯೇನ್, ಸ್ವಿಡನ್, ಸ್ವಿಜರ್ಲೆಂಡ್, ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್).<ref name="ESA-IGA">{{cite web|url=http://www.spaceflight.esa.int/users/index.cfm?act=default.page&level=11&page=1980|title=ISS Intergovernmental Agreement|publisher=European Space Agency (ESA)|accessdate=19 April 2009|date=19 April 2009|archive-date=21 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721011522/http://www.spaceflight.esa.int/users/index.cfm?act=default.page&level=11&page=1980|url-status=dead}}</ref> ಅನಂತರ NASA (ನಾಸಾ) ಮತ್ತು ESA, CSA, RKA ಮತ್ತು JAXA ಗಳ ನಡುವೆ ಮೆಮೊರಂಡ್ ಆಫ್ ಅಂಡರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ (MOU)(ಪರಸ್ಪರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಸಹಕಾರ ಒಪ್ಪಿಗೆ) ಎಂಬ ಎರಡನೆಯ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಯಿತು:ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪಾಲುದಾರನ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ.<ref name="ESA-IGA" /> ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಈ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="RSA-MOU">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_rsa.html|title=Memorandum of Understanding Between the National Aeronautics and Space Administration of the United States of America and the Russian Space Agency Concerning Cooperation on the Civil International Space Station|publisher=NASA|accessdate=19 April 2009|date=29 January 1998|archive-date=10 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610221509/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_rsa.html|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಮುಖವಾದ ಈ ಅಂತರಸರ್ಕಾರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಜಿಲ್, ಹಾರ್ಡ್ ವೇರ್ ಅನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಲು, NASA ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="Brazil">{{cite web|title=NASA Signs International Space Station Agreement With Brazil|url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/news/releases/1996_1998/h97-233.html|date=14 October 1997|accessdate=18 January 2009|publisher=NASA|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303090143/http://www.nasa.gov/centers/johnson/news/releases/1996_1998/h97-233.html|url-status=dead}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ NASA ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಗೆ ಕಕ್ಷೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಅದರ ISS ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ISS ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಜಿಲ್ ನ ಒಬ್ಬ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗೆ ವಿಮಾನ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ತುಲನಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಇಟಲಿ ಕೂಡ NASA ದೊಂದಿಗೆ ಇಂತಹದ್ದೇ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೂ ಇಟಲಿ ESAಯಲ್ಲಿರುವ ಅದರ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Italy">{{cite web|url=http://www.asi.it/en/flash_en/living/the_international_space_station_iss|title=International Space Station (ISS)|publisher=Italian Space Agency|date=18 January 2009|accessdate=18 January 2009|archive-date=23 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223133847/http://www.asi.it/en/flash_en/living/the_international_space_station_iss|url-status=dead}}</ref> ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಚೀನಾ ಕೂಡ ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅದು RKA ನೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವೆಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ಅದೇನೇ ಆದರೂ, {{As of|2009|lc=on}} US ನ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಚೀನಾ ಇದರಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದಿದೆ.<ref name="china">{{cite news|title=China wants role in space station|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/space/10/16/china.space.ap/index.html|publisher=CNN|agency=Associated Press|date=16 October 2007|accessdate=20 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314104006/http://www.cnn.com/2007/TECH/space/10/16/china.space.ap/index.html|archivedate=14 March 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/3077826/|title=China takes aim at the space station|date=26 October 2001|accessdate=30 January 2009|publisher=MSNBC|author=James Oberg|archive-date=12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012051828/http://www.msnbc.msn.com/id/3077826|url-status=dead}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು,2009 ರ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆಸ್ಟ್ರೋನಾಟಿಕಲ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಎಂಬ ಮೊದಲನೆಯ ಸರ್ವಸದಸ್ಯರ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, 2010 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮಾತುಕತೆಯೊಂದಿಗೆ, ISS ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸೇರಲು ಬಯಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ನಿಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ISS ನ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟೂ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಕೂಡ ಸೂಚಿಸಿದರು.<ref name="ISRO and KARI to join ISS">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2009/10/14/333406/south-korea-india-to-begin-iss-partnership-talks-in.html|title=South Korea, India to begin ISS partnership talks in 2010|publisher=Flight International|accessdate=14 October 2009|date=19 June 2010}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರದ ಯುರೋಪಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಮೂರುವರ್ಷಗಳ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ದಾಣ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ESA ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.space-travel.com/reports/EU_mulls_opening_ISS_to_more_countries_999.html |title=EU mulls opening ISS to more countries |publisher=Space-travel.com |date= |accessdate=2010-11-16}}</ref> ===ಬಳಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳು === [[File:ISS Hardware Allocation.png|thumb|right|upright=1.1|Allocation of American segment hardware utilisation between nations|alt= ISS ನ ಅಮೇರಿಕನ್ ಖಂಡದ ಪ್ರತಿ ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಗದಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗೀಯ ಪೈ ನಕ್ಷೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಪಠ್ಯ ನೋಡಿ.]] ನಿಲ್ದಾಣದ ರಷ್ಯನ್ ಭಾಗವನ್ನು ರಷ್ಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಯೋಗವು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ರಷ್ಯಕ್ಕೆ ISS ನ ಒಂದೂವರೆ ಪ್ರಮಾಣದಷ್ಟು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಪಡೆವ ಕಾಲಾವಧಿಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಉಳಿದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಕಾಲಾವಧಿಯ ನಿಗದಿಯನ್ನು(ಆರು ಜನ ಶಾಶ್ವತ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರು) ಮತ್ತು ನಿಲ್ದಾಣದ ಇತರ ವಿಭಾಗಗಳೊಳಗಿರುವ ಹಾರ್ಡ್ ವೇರ್ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಭಾಗ)ಅನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ಹಂಚಲಾಗಿದೆ: * ''ಕೊಲಂಬಸ್'' : ESA ಗೆ 51 ಪ್ರತಿಶತ, NASA ಗೆ 46.7 ಪ್ರತಿಶತ, CSA ಗೆ 2.3 ಪ್ರತಿಶತ.<ref name="ESA-IGA" /> * ''ಕಿಬೋ'' : JAXA ಗೆ 51 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು, NASA ಗೆ 46.7 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು, CSA ಗೆ 2.3 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು.<ref name="JAXA-MOU">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_japan.html|title=Memorandum of Understanding Between the National Aeronautics and Space Administration of the United States of America and the Government of Japan Concerning Cooperation on the Civil International Space Station|publisher=NASA|accessdate=19 April 2009|date=24 February 1998|archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029094939/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_japan.html|url-status=dead}}</ref> * ''ಡೆಸ್ಟಿನಿ'' : NASA ಗೆ 97.7 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಮತ್ತು CSA 2.3 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು.<ref name="CSA-MOU">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_csa.html|title=Memorandum of Understanding Between the National Aeronautics and Space Administration of the United States of America and the Canadian Space Agency Concerning Cooperation on the Civil International Space Station|publisher=NASA|accessdate=19 April 2009|date=29 January 1998|archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029094938/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_csa.html|url-status=dead}}</ref> * ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಕಾಲಾವಧಿ, ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಪೋರ್ಟಿಂಗ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ (ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಸೇವೆಗಳು) (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದತ್ತಾಂಶದ ಅಪ್ಲೋಡ್ ಮತ್ತು ಡೌನ್ ಲೋಡ್ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ) ಗಳನ್ನು NASA ಗೆ 76.6 ಪ್ರತಿಶತ, JAXA ಗೆ 12.8 ಪ್ರತಿಶತ, ESA ಗೆ 8.3 ಪ್ರತಿಶತ ಮತ್ತು CSA ಗೆ 2.3 ಪ್ರತಿಶದಂತೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="ESA-IGA" /><ref name="JAXA-MOU" /><ref name="CSA-MOU" /> ===ವೆಚ್ಚಗಳು=== ಇಲ್ಲಿ ISS ನ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ 35 ಬಿಲಿಯನ್ ನಿಂದ 160 ಬಿಲಿಯನ್ [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಡಾಲರ್|ಡಾಲರ್]] ಗಳಷ್ಟು ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜುಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="cost2">{{Cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/14505278/|title=What's the cost of the space station?|accessdate=30 September 2008|publisher=MSNBC|date=25 August 2006|author=Alan Boyle|archive-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024223700/http://www.msnbc.msn.com/id/14505278/|url-status=dead}}</ref> ESA ಎಂಬುದು, ಸುಮಾರು 30 ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲು [[ಯುರೋ|€]]100 ಮಿಲಿಯನ್ ಗಳು ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಖರವಾಗಿ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದ ಒಂದು ನಿಯೋಗವಾಗಿದೆ.<ref name="costs">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/ESAQHA0VMOC_iss_0.html|title=How Much Does It Cost?|publisher=European Space Agency (ESA)|date=9 August 2005|accessdate=27 March 2008}}</ref> ಅದೇನೇ ಆದರೂ ISS ನ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಂದಾಜುಮಾಡಲಾದ ನಿಖರ ವೆಚ್ಚವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಯಾವ ಬೆಲೆಯನ್ನು ISS ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಗೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಕೂಡ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಳೆಯುವುದು ಎಂಬುದೂ ಕೂಡ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.<ref name="cost2" /> ===ಟೀಕೆ=== ಹೀಗೆ ISS ನ ಮೇಲೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿರುವ ಹಣ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ಇತರ ಯೋಜನೆಯ ಮೇಲೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ISS ನ ಟೀಕಾಕಾರರು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ— ಈ ಹಣವನ್ನು ರೋಬಾಟ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯ ಯಾತ್ರೆ, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಶೋಧನೆ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಮಂಗಳದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಗಾರಿಕೆ, ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಕಂದಾಯ ಉಳಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು.<ref name="Crit1">{{cite web|url=http://www.popularmechanics.com/science/air_space/1282806.html|publisher=[[Hearst Corporation]]|work=[[Popular Mechanics]]|title=Scientists Believe ISS Is Waste Of Money|author=Jim Wilson|accessdate=17 December 2009|date=December 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080210054904/http://www.popularmechanics.com/science/air_space/1282806.html|archivedate=10 February 2008}}</ref><ref name="Crit2">{{Cite book|author=James P. Bagian ''et al''.|title=Readiness Issues Related to Research in the Biological and Physical Sciences on the International Space Station|publisher=[[United States National Academy of Sciences]]|year=2001|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=10196}}</ref> ರಾಬರ್ಟ್ L. ಪಾರ್ಕ್ ರಂತಹ ಕೆಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು, ISSಗಾಗಿ ಸಣ್ಣ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಮನಗಾಣಿಸುವಂತೆ ಯೋಜಿಸಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತ್ವ ವಾತಾವರಣವು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು "ವಾಮಿಟ್ ಕಾಮೆಟ್" ನೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Crit1" /><ref>{{cite web|url=http://bobpark.physics.umd.edu/WN04/wn092404.html|title=Space Station: Maybe They Could Use It to Test Missile Defense|accessdate=23 March 2009|author=Robert L. Park|publisher=[[University of Maryland]]|archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090322174138/http://bobpark.physics.umd.edu/WN04/wn092404.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bobpark.physics.umd.edu/WN06/wn091506.html|title=Space: International Space Station Unfurls New Solar Panels|accessdate=15 June 2007|author=Bob Park|publisher=University of Maryland|archive-date=4 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704141406/http://bobpark.physics.umd.edu/WN06/wn091506.html|url-status=dead}}</ref> ಈ ತೆರನಾಗಿ ISS ನ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ವಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಸೆಂಟ್ರಿಫ್ಯೂಜ್ ಅಕಾಮಡೇಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವಂತೆ, ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾದ ಸಲಕರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದೂ ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 2007ರ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ISS ನ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ: ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮಾನವನ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಕಲ್ಲುಗಳು, ಸರ್ಕೇಡಿಯನ್ ರಿದಮ್(ದಿನಕ್ಕೊಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಮರುಕಳಿಸುವ ನಿಯಾತವರ್ತನ), ಮತ್ತು ನರಮಂಡಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಿರಣಗಳು ಬೀರುವ ಪರಿಣಾಮದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="renal">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/Renal-Stone.html|title=Renal Stone Risk During Spaceflight: Assessment and Countermeasure Validation (Renal Stone)|accessdate=13 November 2007|publisher=NASA|year=2007|author=NASA|archive-date=30 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130093725/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/Renal-Stone.html|url-status=dead}}</ref><ref name="sleep">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/Sleep-Long.html|title=Sleep-Wake Actigraphy and Light Exposure During Spaceflight-Long (Sleep-Long)|accessdate=13 November 2007|publisher=NASA|year=2007|author=NASA|archive-date=16 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916102107/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/Sleep-Long.html|url-status=dead}}</ref><ref name="CNS">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/ALTEA.html|title=Anomalous Long Term Effects in Astronauts' Central Nervous System (ALTEA)|accessdate=13 November 2007|publisher=NASA|year=2007|author=NASA|archive-date=30 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130072708/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/ALTEA.html|url-status=dead}}</ref> ISS ನ ತಾಂತ್ರಿಕ ರಚನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇತರ ಟೀಕೆಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಕ್ಷೆಯು ಬಾಗುವುದರಿಂದಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ US ಆಧಾರಿತ ಉಡಾವಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="astrosoc">{{cite web|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/34/space2.html|title=Up, Up, and Away|accessdate=10 September 2006|publisher=Astronomical Society of the Pacific|year=1996|author=James J. Secosky, George Musser}}</ref> ಈ ಕೆಲವೊಂದು ಟೀಕೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವಂತೆ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಆಧಾರಿತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಸಮರ್ಥಕರು, ISS ನ ಯೋಜನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಟೀಕೆಗಳು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಆಧಾರಿತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೋಧನೆಗಳು ಬಿಲಿಯನ್ ಗಟ್ಟಲೆ ಡಾಲರ್ ನಷ್ಟು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಆಧಾರಿತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಉಪಫಲಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಪರೋಕ್ಷ ಆರ್ಥಿಕ ಆದಾಯವು, ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಹೂಡಿದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬಂಡವಾಳಕ್ಕಿಂತ ಅನೇಕ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆಂದು NASA ಅಂದಾಜುಮಾಡಿದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಈ ಅಂದಾಜನ್ನು ಅಪೋಲೋ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 1970ರ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜುಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Schnee">{{cite web|url=http://ntrs.nasa.gov/index.jsp?method=order&oaiID=19760016995|title=Economic impact of large public programs The NASA experience|accessdate=13 November 2007|publisher=NASA Technical Reports Server (NTRS)|year=1976|author=E. Ginzburg, J.W. Kuhn, J. Schnee & B. Yavitz}}</ref> ಸಾಧನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಮೇರಿಕದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ ಮಾಡಿರುವ ವಿಮರ್ಶೆಯು, NASA ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿರುವಂತೆ ಉಪಫಲಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಆರ್ಥಿಕ ಆದಾಯವು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೇ ವಾಯುನೌಕೆಯನ್ನು ಮಾರಾಟವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ವಾಯುಯಾನ ವಿಜ್ಞಾನದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಬರುವ ಆದಾಯವು ತೀರ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದೆ.<ref name="fas">{{cite web|url=http://www.fas.org/spp/eprint/jp_950525.htm|title=NASA Technological Spinoff Fables|accessdate=17 September 2006|publisher=Federation of American Scientists|author=Federation of American Scientists|archive-date=15 ಮೇ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080515220234/http://www.fas.org/spp/eprint/jp_950525.htm|url-status=dead}}</ref> ===ಯಾತ್ರೆಯ ಗುರಿ ಮುಕ್ತಾಯ ಮತ್ತು ಡಿಆರ್ಬಿಟ್ ಯೋಜನೆಗಳು (ಕಕ್ಷಾಗತಿ ಬಿಟ್ಟ ಪ್ರಯೋಗ)=== ಇದರಂತೆ NASA ವು 2016 ರ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ISS ಅನ್ನು ಡೀ ಆರ್ಬಿಟ್ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/12/AR2009071201977.html|title=As Space Station Nears Completion, It Faces End of Mission|work=[[The Washington Post]]|date=13 July 2009|accessdate=18 July 2009|author=Joel Achenbach}}</ref> 2015 ರಲ್ಲಿ ISS ನ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು [[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ W. ಬುಷ್]] ರವರು 2004 ರಲ್ಲಿಯೇ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತದ ಒಬಾಮ ಆಡಳಿತವು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. 2010ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 1 ರಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಹೊಸ ಬಜೆಟ್ ನೊಂದಿಗೆ ಆಡಳಿತವು, ನಿಲ್ದಾಣದ (ಬಾಳಿಕೆ)ಜೀವನಾವಧಿಯನ್ನು 2020 ರ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref name="NewBudget" /> ಸಾಕಷ್ಟು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಹೊಂದಿರುವ NASAದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಅಗಸ್ಟೀನ್ ಕಮಿಷನ್, 2009 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23 ರಂದು ನೀಡಿದ ಅಂತಿಮ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ISS ನ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ 2020ರವರೆಗಾದರೂ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/pdf/396093main_HSF_Cmte_FinalReport.pdf|title=Seeking a Human Spaceflight Program Worthy of a Great Nation|accessdate=6 December 2009|date=23 October 2009|author=Gen. Norman Augustine, ''et al''.|publisher=Review of US Human Space Flight Plans Committee/NASA|archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213100849/http://www.nasa.gov/pdf/396093main_HSF_Cmte_FinalReport.pdf|url-status=dead}}</ref> ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಮಾಜಿ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಯಾದ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲೆರಾಯ್ ಚಿಯೊ ರವರು CNN ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ:“ ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಿಭಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಯೋಜನೆಯ ಮೇಲೆ ಸದ್ಯ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೀವು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀರ. ಈಗ ನಾವು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಲ್ಲಿ [...] ಇದರಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ US ಅನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಪರಿಶೋಧನೆಯ ನಾಯಕನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ವಿಭಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ." ನಂತರ NASA ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ISS ನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಹೊಂದಿರುವ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 2010 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 1 ರಂದು ಒಬಮಾ ಆಡಳಿತದಿಂದ ದೃಢೀಕರಣ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು,<ref name="NewBudget" /><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/space/10/12/space.station.future/index.html|title=How much longer will the space station fly?|publisher=CNN|accessdate=14 October 2009|date= 14 October 2009|author=Rich Phillips}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ISS ನ ಪಾಲುದಾರರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿ ನಿಲ್ದಾಣವು 2025 ಅಥವಾ 2028 ರ ವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://spaceflightnow.com/news/n1003/11station/|publisher=Spaceflight Now|date=11 March 2010|title=Space station partners set 2028 as certification goal|author=Stephen Clark|accessdate=14 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2010/07/iss-partners-assess-extension-2025-potentially-2028/|title=ISS partners asked to assess Station extension to 2025 – potentially 2028|date=8 July 2010|accessdate=8 July 2010|author=Chris Bergin|publisher=NASASpaceflight.com}}</ref> ಈ ISS ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾಲುದಾರರ ಮಲ್ಟಿಲ್ಯಾಟರಲ್ ಕೋಆರ್ಡಿನೇಷನ್ ಬೋರ್ಡ್ (MCB), 2010 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 21 ರಂದು ನಡೆದ ವಿಡಿಯೋ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ, ಜಪಾನಿಯರ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಸರ್ಕಾರಗಳು 2020ರ ವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಅಂಗೀಕರಿಸಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ಕೆನಡಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (CSA) ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ (ESA) ಗಳು 2016 ರ ಆಚೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಬಹುಮತ ಸಾಧಿಸಲು ಅವುಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ NASA ವಿಸ್ತರಿಸಲಾದ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ US ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=31689|publisher=SpaceRef.com|date=22 September 2010|title=International Partners Discuss Space Station Extension and Use|accessdate=23 September 2010}}{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಹೀಗಾಗಿ NASA ISS ಅನ್ನು ಡಿಆರ್ಬಿಟ್ ಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೊಂದಿದೆ. ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಸ್ಟೇಷನ್ ಕೀಪಿಂಗ್ ಗಾಗಿ(ನಿಲ್ದಾಣ ನಿರ್ವಹಣೆ) ಬಳಸುವ ನೋದನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಡಿಆರ್ಬಿಟ್ ಅನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಪ್ರಬಲವಾಗಿಲ್ಲ. ISS ನ ಡಿಆರ್ಬಿಟ್ ಅನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಗಳು, ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ATV ಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು, ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಡಿಆರ್ಬಿಟ್ ವಾಹನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/07/03/215291/nasa-may-buy-esas-atv-to-de-orbit-iss-at-end-of-life.html|accessdate=27 September 2009|title=NASA may buy ESA's ATV to de-orbit ISS at end of life|publisher=Flightglobal|author=Rob Coppinger|date=7 March 2007}}</ref><ref>{{cite book|url=http://search.nap.edu/openbook.php?record_id=9794&page=28|isbn=0-309-06938-6|publisher=National Academies Press|year=2000|pages=28–30|author=Thomas Kelly, ''et al''.|title=Engineering Challenges to the Long-Term Operation of the International Space Station|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108194539/http://search.nap.edu/openbook.php?record_id=9794&page=28|archive-date=2014-11-08|access-date=2023-02-14|url-status=dead}}</ref> 2009 ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, RKK ಎನರ್ಜಿಯ, ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ಮುಗಿಯಲು ಬಂದಾಗ ನಿಲ್ದಾಣದ ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ನ ಕೆಲವು ಘಟಕಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಈ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಪೈಲಾಟೆಡ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಅಂಡ್ ಎಕ್ಸ್ ಪಿರಿಮೆಂಟ್ ಕಾಂಮ್ಲೆಕ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಹೊಸ ನಿಲ್ದಾಣದ ಆಧಾರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ISS ನಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕೆಂದಿರುವ ಘಟಕಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಘಟಕ(ಮಲ್ಟಿ ಪರ್ಪಸ್ ಲ್ಯಾಬೋರೇಟರಿ ಮಾಡ್ಯೂಲ್) (MLM), ಇದನ್ನು 2011 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ರಷ್ಯನ್ ಘಟಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಡಾವಣೆಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಈ ಘಟಕಗಳನ್ನು 2015 ರ ವರೆಗೆ MLM ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಯೋಜನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇನ್ನೂ ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಲ್ಲ. ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುವ MLM ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಇತರ ಅಧಿಕ ಘಟಕಗಳು 2016 ಅಥವಾ 2020ರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಕೊನೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈ ವರದಿಯು ರಷ್ಯಾದ ಅನಾಮಿಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಒಬ್ಬರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವರು ''ಮಿರ್'' ನ ಅನುಭವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಲ್ಕಾಶಿಲೆಗಳ ನಷ್ಟವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇದು ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜೀವಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಷ್ಯನ್ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಕಕ್ಷೆಯ ಮೇಲೆ ನವೀಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8064060.stm|title=Russia 'to save its ISS modules'|publisher=BBC News|date=22 May 2009|accessdate=23 May 2009 | first=Anatoly | last=Zak}}</ref> ==ನಿಲ್ದಾಣದೊಳಗಿನ ಬದುಕು== ===ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ(ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ)=== ಇಲ್ಲಿ ISSನೊಳಗೆ ಕೋಆರ್ಡಿನೇಟೆಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ಟೈಮ್ (UTC) ಕಾಲಾಮಾನ ವಲಯವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕತ್ತಲೆಯಂತಹ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ದಿನಕ್ಕೆ 16 ಸೂರ್ಯೋದಯ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ. ಬಾನಗಾಡಿಯ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ISS ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಬಹುಶಃ ಬಾನಗಾಡಿಯ ಮಿಶನ್ ಎಲ್ಯಾಪ್ಸಡ್ ಟೈಮ್ (MET) ಅನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು. ಇದು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಲಮಾನ ವಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಬಾನಗಾಡಿ ನಿಯೋಗದ ಉಡಾವಣೆಯ ಸಮಯವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref name="MET">{{cite web|url=http://science.nasa.gov/Realtime/Rocket_Sci/clocks/time-met.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071115223702/http://science.nasa.gov/Realtime/Rocket_Sci/clocks/time-met.html|title=Mission Elapsed Time explained|accessdate=9 November 2007|date=13 September 1995|publisher=NASA |archivedate = November 15, 2007}}</ref><ref name="STS-113-interview">{{cite web|url=http://spaceflight.nasa.gov/feedback/expert/answer/crew/sts-113/index_2.html|title=Ask the STS-113 crew: Question 14|accessdate=9 November 2007|date=7 December 2002|publisher=NASA|archive-date=11 ಆಗಸ್ಟ್ 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/60qkrU75R?url=http://spaceflight.nasa.gov/feedback/expert/answer/crew/sts-113/index_2.html|url-status=dead}}</ref> UTC ಮತ್ತು METಯ ನಡುವಿನ ಕಾಲಮಾನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ISS ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿದ್ರಿಸುವ ವಿಧಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಸ್ಲೀಪ್ ಶಿಫ್ಟಿಂಗ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬಾನಗಾಡಿಯು ಬರುವ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ಹೋದನಂತರ ಒಂದು ಕಾಲಮಾನದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಲಮಾನಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.<ref name="STS-113-question-and-answer">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/missions/highlights/webcasts/shuttle/sts113/mission-crew-qa.html|title=STS-113 Mission and Expedition Crew Question and Answer Board|accessdate=24 February 2009|date=November 2002|publisher=NASA|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303075652/http://www.nasa.gov/missions/highlights/webcasts/shuttle/sts113/mission-crew-qa.html|url-status=dead}}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 06:00 ಗಂಟೆಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ದಿನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ವಿಶ್ರಾಂತಿ-ನಿದ್ರೆಯ ನಂತರದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ನಿಲ್ದಾಣದ ಮುಂಜಾವಿನ ಪರಿವೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ತಮ್ಮ ಬೆಳಗಿನ ಉಪಹಾರ ಮುಗಿಸಿ, ಸುಮಾರು 08:10ರಿಂದ ಅವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು, ಗಗನಯಾತ್ರೆ ಉದ್ದೇಶದ ನಿಯಂತ್ರಣದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸುವ ದಿನನಿತ್ಯದ ಯೋಜನೆ-ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಿಬ್ಬಂದಿ 13:05 ರ ವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದ ನಂತರ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾದ ದಿನದ ಮೊದಲನೆಯ ವ್ಯಾಯಾಮ-ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಘಂಟೆಯ ಊಟದ ವಿರಾಮದ ನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಯಾಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ರಾತ್ರಿಯ ಊಟ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, 19:30 ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ನಿದ್ರಾಪೂರ್ವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಗದಿತ ನಿದ್ರಾಸಮಯವು 21:30 ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವಾರದ ದಿನದಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ 10 ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಶನಿವಾರದ ದಿನಗಳಂದು 5 ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಉಳಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆಟವಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/pdf/287386main_110508_tl.pdf|title=ISS Crew Timeline|date=5 November 2008|accessdate=5 November 2008|publisher=NASA|format=PDF|archive-date=16 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216230643/http://www.nasa.gov/pdf/287386main_110508_tl.pdf|url-status=dead}}</ref> ===ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುವುದು=== [[File:Temporary Sleep Station.jpg|thumb|upright|alt=An astronaut emerges from a small sleeping compartment surrounded by equipment.|ಡೆಸ್ಟಿನಿ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ವಾಲಿದ, ಬಾಗಿರುವ ಕಪಾಟಿನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿರುವ ಗಗನಯಾತ್ರಿ ಪೆಗ್ಗಿ ವಿಸ್ಟನ್.]] ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಯಂ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ನಿಲ್ದಾಣವು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಕ್ವಾಟರ್ಸ್(ನಿವಾಸ) ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡು 'ನಿದ್ರಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು' ಮತ್ತು ''ಟ್ರ್ಯಾಂಕ್ವಾಲಿಟಿ'' ಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕ ನಾಲ್ಕು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ USOS ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಅಮೇರಿಕದ ಕ್ವಾಟರ್ಸ್ ಗಳು(ವಿವಾಸಗಳು) ಖಾಸಗೀಯಾಗಿದ್ದು, ಸರಿಸುಮಾರು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗಾತ್ರದಷ್ಟಿರುವ ಶಬ್ದರೋಧಕ ಬೂತ್ (ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಾಗ)ಗಳಂತಿರುತ್ತವೆ. ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯ ಅವುಗಳೊಳಗಿರುವ ಹಗ್ಗದಂತಹ ನಿದ್ರಾ ಬ್ಯಾಗ್ (ಚೀಲ) ನಲ್ಲಿ ಮಲಗಬಹುದು. ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಆಲಿಸಬಹುದು, ಲ್ಯಾಪ್ ಟಾಪ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ದೊಡ್ಡದಾದ ಡ್ರಾಯರ್ ಅಥವಾ ಘಟಕದ ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಬಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ತಮಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಶೇಖರಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಈ ಘಟಕವು ಓದುವ ದೀಪ, ಷೆಲ್ಫ್ ಮತ್ತು ಡೆಸ್ಕ್ ಟಾಪ್ ಅನ್ನು ಕೂಡ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="NASACrewEquip">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/126_payload.html|title=Station Prepares for Expanding Crew|publisher=NASA|author=Cheryl L. Mansfield|date=7 November 2008|accessdate=17 September 2009|archive-date=13 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090913015433/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/126_payload.html|url-status=dead}}</ref><ref name="CSALife">{{cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/pdf/educator-liv_wor_iss.pdf|title=Living and Working on the International Space Station|accessdate=28 October 2009|publisher=CSA|archive-date=19 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419045323/http://www.asc-csa.gc.ca/pdf/educator-liv_wor_iss.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="ESALife">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/ESAH1V0VMOC_astronauts_0.html|publisher=ESA|accessdate=28 October 2009|date=19 July 2004|title=Daily life}}</ref> ಭೇಟಿನೀಡುವ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ನಿದ್ರಿಸುವ ಘಟಕಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಜಾಗವಿರುವಷ್ಟು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ನಿದ್ರಿಸುವ ಚೀಲವನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಮೂಲಕ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ತೇಲಾಡುತ್ತ ಮಲಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಲಕರಣೆಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಲಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="SRLife">{{cite web|url=http://www.space.com/missionlaunches/090827-sts127-space-sleeping.html|title=Sleeping in Space is Easy, But There's No Shower|author=Tariq Malik|accessdate=29 October 2009|date=27 July 2009|publisher=Space.com}}</ref> ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರು ಇರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೆಳಕು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರುವಂತಿರಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಆಮ್ಲಜನಕದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಉಸಿರಾಟದ ಹವೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಉಸಿರಿನ ಮೂಲಕ ಹೊರಹಾಕಿದ ಇಂಗಾಲದ ಡೈ ಆಕ್ಸೈಡ್ ನ ಗುಳ್ಳೆಗಳು ಅವರ ತಲೆಯ ಸುತ್ತಲೇ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="ESALife" /> ===ಪರಿಸರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ=== ಆದರೆ ISS ಸ್ನಾನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹ್ಯಬಿಟೇಷನ್ ಘಟಕ ದ(ನಿವಾಸ)ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಬಳಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಘಟಕವನ್ನು ಸದ್ಯ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಬದಲಿಗೆ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರುಗಳು ವಾಟರ್ ಜೆಟ್, ವೆಟ್ ಪೈಪ್ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಟೂತ್ ಪೇಸ್ಟ್ ಟ್ಯೂಬ್ ನಂತಹ ಧಾರಕದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಸೋಪ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನೀರನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಿಗೆ ರಿನ್ಸ್ ಲೆಸ್ (ನೀರನ್ನು ಬಳಸದೆ ಇರುವ) ಶ್ಯಾಂಪುವನ್ನು ಮತ್ತು ಖಾದ್ಯ ಮೂಲದ ಟೂತ್ ಪೇಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ಕೂಡ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="SRLife" /> ಆದರೂ ISS ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸ್ಪೇಸ್ ಟಾಯ್ಲೆಟ್(ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಶೌಚಾಲಯ)ಗಳಿವೆ. ಈ ಎರಡು ಶೌಚಾಲಯಗಳು ರಷ್ಯನ್ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿದ್ದು, ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ಮತ್ತು ''ಟ್ರ್ಯಾಂಕ್ವಾಲಿಟಿ'' ಯಲ್ಲಿವೆ.<ref name="NASACrewEquip" /> ಈ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಭಾಗಗಳು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಪೂರಕ ಸದೃಶವಾಗಿದೆ. ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು, ಸರಿಯಾಗಿ ಮುಚ್ಚುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಹಾಕಿ ತಡೆ ಸರಳುಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾದ, ಶೌಚಾಯಲದ ಆಸನವನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.<ref name="ESALife" /> ಈ ಮೀಟುಗೋಲು, ಫ್ಯಾನ್ ಅನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ತಿರುಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸರಾಗವಾಗಿ ಜಾರಿಸುವ ಚೂಷಣ(ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ) ಕುಳಿಯು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ವಾಯು ತೊರೆಯು ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ದೂರಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಘನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಚೀಲದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಂ ಧಾರಕದಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಇಡೀ ಧಾರಕಗಳನ್ನು ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="NASACrewEquip" /><ref>{{cite web|author=Ed Lu|title=Greetings Earthling|url=http://spaceflight.nasa.gov/station/crew/exp7/luletters/lu_letter9.html|date=8 September 2003|accessdate=1 November 2009|publisher=NASA|archive-date=11 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6AatiXzNh?url=http://spaceflight.nasa.gov/station/crew/exp7/luletters/lu_letter9.html|url-status=dead}}</ref> ದ್ರವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಶೌಚಾಲಯದ ಮುಂದಿನ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುವ ಮೆತು ನೀರ್ಕೊಳವಿಯು (ಹೋಸ್), ಟೂಬ್ ಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾದ “ಮೂತ್ರ ಲಾಳಿಕೆ ಸಂಯೋಜಕ” ದೊಂದಿಗೆ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಂಗರಚನೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗುವುದರಿಂದ ಒಂದೇ ಶೌಚಾಲಯವನ್ನು ಮಹಿಳೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ಬಳಸಬಹುದು. ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದು ಕುಡಿಯುವ ನೀರಾಗಿ ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="CSALife" /> ===ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪಾನೀಯ=== {{See also|Space food}} [[File:Meal STS127.jpg|thumb|upright=1.2|alt=Thirteen astronauts seated around a table covered in open cans of food strapped down to the table. In the background a selection of equipment is visible, as well as the salmon-coloured walls of the Unity node.|ಯೂನಿಟಿಯೊಳಗೆ ಭೋಜನದ ಸವಿಯನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಿರುವ STS-127 ಮತ್ತು ಗಗನಯಾತ್ರೆ 20 ರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ.]] ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸೇವಿಸುವ ಬಹುಪಾಲು ಆಹಾರವನ್ನು ಶೀತ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಶೀತಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಡಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಟ್ಟು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳ ವಿಮಾನವು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಆಹಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ಆಹಾರಸೂಚಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="CSALife" /> ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವು ತಲೆಗೆ ಇಳಿಯಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ರುಚಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ತಗ್ಗಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಸಾಲೆ ಹಾಕಿದಂತಹ ಆಹಾರವು ಅನೇಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಆಹಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="ESALife" /> ಪ್ರತಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರು ಅವರದೇ ಆದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಹಾರ ಪೊಟ್ಟಣ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಅಡುಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಡುಗೆಮನೆಯು ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಶಾಖ ಒದಗಿಸುವ ಎರಡು ಸಾಧನಗಳನ್ನು, ರೆಫ್ರಿಜಿರೇಟರ್(ಶೀತಕ), ಬಿಸಿನೀರು ಮತ್ತು ತಣ್ಣೀರು ಎರಡನ್ನು ಒದಗಿಸುವ, ಜಲವಿತರಕ ಸಾಧನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="NASACrewEquip" /> ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಜಲೀಕರಿಸಲಾದ ಪುಡಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಬಳಸುವ ಮೊದಲು ಇವುಗಳನ್ನು ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="NASACrewEquip" /><ref name="CSALife" /> ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸೂಪ್ ಗಳನ್ನು ಸ್ಟ್ರಾಗಳ ಬಳಸಿ ಪ್ಲ್ಯಾಸ್ಟಿಕ್ ಚೀಲದಿಂದ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ). ಅಲ್ಲದೇ ಘನರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಚಾಕುವಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಫೋರ್ಕ್(ಮುಳ್ಳುಚಮಚ) ನಿಂದ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ತೇಲಿಹೋಗದಂತೆ ಅಯಸ್ಕಾಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದ ಸಣ್ಣ ಚೂರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ತೇಲಿಹೋಗುವ ಯಾವುದೇ ಆಹಾರವನ್ನಾದರೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲೇಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ವಾಯು ಶೋಧಕಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಲಕರಣೆಗಳಿಗೆ ಇವು ತಡೆಯುಂಟು ಮಾಡಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="CSALife" /> ===ವ್ಯಾಯಾಮ=== ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಹಗುರವಾಗಿರುವಿಕೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳೆಂದರೆ: ಸ್ನಾಯು ಕ್ಷೀಣತೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ ಕ್ಷೀಣತೆ ಅಥವಾ ಸ್ಪೇಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ ಆಸ್ಟಿಯೊಪೇನಿಯ (ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೂಳೆಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದು). ಇತರ ಪರಿಣಾಮಗಳೆಂದರೆ: ಸ್ರವದ ಪುನರ್ವಿತರಣೆ, ರಕ್ತಪರಿಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿಧಾನವಾಗುವುದು, ಕೆಂಪು ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಳ್ಳುವುದು, ಮತ್ತು ರೋಗ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುವುದು. ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: ದೇಹದ ತೂಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸಂಚಯವಾಗುವುದು, ಮಲಗುವ ತೊಂದರೆಗಳು, ಕರಳು ಅಥವಾ ಜಠರದಲ್ಲಿ ಮಿತಿಮೀರಿ ವಾಯು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೊಜ್ಜು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಈ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಭೂಮಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಕೂಡಲೇ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="JCB" /> [[File:TVIS treadmill.jpg|thumb|upright|Astronaut Sunita "Suni" Williams is attached to the TVIS treadmill with bungee cords aboard the International Space Station|alt= ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಟಿ-ಶರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಶಾರ್ಟ್ಸ್ ಅನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಮಹಿಳೆ, ಬಿಳಿಯ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಭಧ್ರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಟ್ರೆಡ್ ಮಿಲ್(ತುಳಿತದ ಯಂತ್ರ) ನಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ.ತೇಲುತ್ತಿರುವ ಸಲಕರಣೆ ಮತ್ತು ಕೋಣೆಯನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.]] ಈ ಕೆಲವು ಶಾರೀರಿಕ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು, ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಎರಡು ಟ್ರೆಡ್ ಮಿಲ್(ತುಳಿತದ ಯಂತ್ರ) ಗಳಿಂದ (COLBERT ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. aRED ( ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ರೆಸಿಸ್ಟೀವ್ ಎಕ್ಸಸೈಸ್ ಡಿವೈಸ್) ಇದು ತೂಕ ಎತ್ತುವ ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಯಾಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಬೇಕಾದ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ಟೇಷನರಿ ಬೈಸಿಕಲ್ (ಸ್ಥಿರ ಸೈಕಲ್ಲು) ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಗಗನಯಾತ್ರಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಈ ಸಾಧನಗಳ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಯಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="NASACrewEquip" /><ref name="ESALife" /> ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಟ್ರೆಡ್ ಮಿಲ್(ತುಳಿತದ ಯಂತ್ರ) ಗೆ ಬಿಗಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬುಂಗೀ ಕಾರ್ಡ್ (ಹುರಿಗೊಳಿಸಿದ ಹಗ್ಗ)ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/bungee_running.html|accessdate=23 August 2009|title=Bungee Cords Keep Astronauts Grounded While Running|date=16 June 2009|publisher=NASA|archive-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815015910/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/bungee_running.html|url-status=dead}}</ref> ಗುರುತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯು ಕ್ಷೀಣತೆಗೆ ಹಾಗು ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಯಾಮವು ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಂಶೋಧಕರು ನಂಬಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/colbert_feature.html|accessdate=Augist 23, 2009|title=Do Tread on Me|date=19 August 2009|author=Amiko Kauderer|publisher=NASA|archive-date=27 ನವೆಂಬರ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127183349/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/colbert_feature.html|url-status=dead}}</ref> ==ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ== ===ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳು=== {{See also|List of International Space Station expeditions}} ನಿಲ್ದಾಣದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕಾಯಂ ಸದಸ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಅನುಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆರುತಿಂಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಒಂದು ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಕಮಾಂಡರ್ ಮತ್ತೊಂದು ಗಗನಯಾತ್ರೆಯ ಕಮಾಂಡರ್ ಗೆ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ ಗಗನಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಗನಯಾತ್ರೆ 1 ರಿಂದ 6 ರ ವರೆಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಜನರುಳ್ಳ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ತಂಡವನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ''ಕೊಲಂಬಿಯ'' ಅಪಘಾತದಿಂದಾಗಿ, ಗಗನಯಾತ್ರೆ 7 ರಿಂದ 12 ವರೆಗೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡಕ್ಕಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಗಗನಯಾತ್ರೆ 13 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮೂರು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ನಿಲ್ದಾಣವು ಕಾಯಂ ಆಗಿ ಮೂರು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವಂತಾಯಿತು. ಕೇವಲ ಮೂರು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಯಂ ಆಗಿ ಇರುವಾಗ, ಗಗನಯಾತ್ರೆ 16 ರಂತಹ ಅನೇಕ ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳು, ಆರು ಜನರ ವರೆಗೆ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇವರು ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.<ref name="ISSEx">{{cite web|title=International Space Station Expeditions|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/index.html|date=10 April 2009|accessdate=13 April 2009|archive-date=8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050908103956/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/index.html|url-status=dead}}</ref><ref name="current">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/index.html|title=International Space Station|accessdate=22 October 2008|publisher=NASA|year=2008|author=NASA}}</ref> ಆಗ 2009 ರ ಮೇ 27 ರಂದು ಗಗನಯಾತ್ರೆ 20 ಅನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಗಗನಯಾತ್ರೆ 20, ಆರು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ISS ನ ಮೊದಲ ಗಗನಯಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸಸ್ಥಳವನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು STS-115 ರ ಮೂಲಕ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೊದಲು, ನಿಲ್ದಾಣವು ಕೇವಲ ಮೂರು ಜನರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಗಗನಯಾತ್ರೆ 20 ರ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೊಯುಜ್-TMA ವಿಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಇವುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.(ಪ್ರತಿ ಸೊಯುಜ್-TMA ಕೇವಲ ಮೂರು ಜನರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿತ್ತು): ಸೊಯುಜ್ TMA-14 ಅನ್ನು 2009 ರ ಮಾರ್ಚ್ 26 ರಂದು ಮತ್ತು ಸೊಯುಜ್ TMA-15 ಅನ್ನು 2009 ರ ಮೇ 27 ರಂದು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅದೇನೇ ಆದರೂ, ಆರು ಜನರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಯಂ ಆಗಿ ಇಡೀ ವರ್ಷ ವಾಸವಿರಲಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಗಗನಯಾತ್ರೆ 20 ರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ (ರೋಮನ್ ರೋಮ್ಯಾನೆನ್ಕೊ, ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ದೆ ವೈನ್ ಮತ್ತು ಬಾಬ್ ಥ್ರಿಸ್ಕ್) ಸುಮಾರು ಎರಡು ವಾರಗಳಿಗೆ 2009 ರ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಮರಳಿದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರು ಮಾತ್ರ (ಜೆಫ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಸುರ್ಯೆವ್) ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಡಿಸೆಂಬರ್ ನ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಲೆಗ್ ಕೊಟೊವ್, ಟೈಮೊತಿ ಕ್ರೀಮರ್ ಮತ್ತು ಸೊಯಿಚಿ ನೊಗುಚಿ, ಸೊಯುಜ್ TMA-17 ರ ಮೇಲೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಂಖ್ಯೆ ಐದಕ್ಕೇರಿತು. 2010ರ ಮಾರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸುರ್ಯೆವ್ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿದಾಗ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೂರಕ್ಕಿಳಿಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 2010 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ನಲ್ಲಿ ಸೊಯುಜ್ TMA-18 ರೊಂದಿಗೆ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಸ್ಕ್ವೋರ್ಟ್ಸೋವ್, ಮೈಕೆಲ್ ಕಾರ್ನಿಯೆನ್ಕೊ ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಸಿ ಕ್ಯಾಲ್ಡ್ ವೆಲ್ ಡೈಸನ್ ರವರು ಆಗಮಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆರು ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ತಂಡ ಮರಳಿದಂತಾಯಿತು.<ref name="ISSEx" /><ref name="current" /> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣವು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಗಳು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. {{As of|2009|11|24}}, ಅದುವರೆಗೆ 266 ಜನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿನೀಡಿದ್ದಾರೆ(ಬೇರೆ ಬೇರೆ 185 ಜನರು).<ref name="10th" /> ''ಮಿರ್'' 137 ಸಂದರ್ಶಕರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (104 ವಿಭಿನ್ನ ಜನರು).<ref name="SSSM" /> ===ಸಂದರ್ಶಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ=== {{See also|List of human spaceflights to the ISS|List of unmanned spaceflights to the ISS}} [[File:STS-118 approaching ISS.jpg|thumb|upright=1.2|alt=A space shuttle, with its payload bay full of equipment, seen orbiting over a cloudy sky above a mountainous region of the Earth.|STS-118 ನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ISS ಅನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ [405]]] ನಾಲ್ಕು ವಿಭಿನ್ನ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಯೋಗಗಳ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳು ISS ಗೆ ಭೇಟಿನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿವೆ. ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯಿಂದ ಆಟೋಮೇಟೆಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಫರ್ ವೆಹಿಕಲ್, ರಷ್ಯನ್ ರಾಸ್ಕಾಸ್ಮೊಸ್ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ ಮತ್ತು, ಜಪಾನ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ಲೋರೇಷನ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯಿಂದ HTV-II ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಮರುಪೂರೈಕೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾ, ಸೊಯುಜ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಪರಿಭ್ರಮಣಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಆರು ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ತುರ್ತು ವಿಸರ್ಜನೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, US ಅದರ ಬಾನಗಾಡಿ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ISS ಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಮರುಪೂರೈಕೆ ಯಾತ್ರೆಗಳು, ಜೋಡಣೆಗಳು, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನ ವಿಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಪರಿಕ್ರಮಣಾ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.{{As of|2009|11|27}}, ಈ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು 20 ಸೊಯುಜ್, 35 ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್, 1 ATV, 1 HTV ಮತ್ತು 31 ಬಾನಗಾಡಿ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣದ ಸೇವೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="ISStD">{{cite web|url=http://spaceflight.nasa.gov/station/isstodate.html|title=The ISS to Date|accessdate=28 November 2009|publisher=NASA|date=27 November 2009|author=NASA|archive-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814071815/http://spaceflight.nasa.gov/station/isstodate.html|url-status=dead}}</ref> ಗಗನಯಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು ಸರಾಸರಿ 2,722&nbsp;kg(ಕೆ.ಜಿ) ಯ ಸರಬರಾಜಿನ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ {{As of|2009|11|27|lc=yes}},ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸುಮಾರು ಒಟ್ಟು 19,000 ಬಾರಿ ಭೋಜನ ಸೇವಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ISStD" /> ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಪರಿಕ್ರಮಣ ಸೊಯುಜ್ ವಿಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಮರುಪೂರೈಕೆಯ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ವಿಮಾನಗಳು, ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತವೆ.<ref name="Livelist">{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/resupply/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803015945/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/resupply/index.html|archivedate=3 August 2008|title=Live listing of spacecraft operations|publisher=NASA|date=1 December 2009|accessdate=8 December 2009}}</ref> ಇದರೊಂದಿಗೆ ATV ಮತ್ತು HTV 2010 ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಿವೆ. ಬಾನಗಾಡಿಯ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇತರ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು,ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ನ ಸೈಗನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೇಸ್ ಎಕ್ಸ್ ನ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ಗಳನ್ನು, NASA ದ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಸರ್ವೀಸ್ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮರುಪೂರೈಕೆ ಸೇವೆಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳಡಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುವುದು. ಇವು 2015 ರ ವರೆಗೆ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಗೊವನ್ನು(ಸರಕು) ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|author=Space Operations Mission Directorate|title=Human Space Flight Transition Plan|publisher=NASA|date=30 August 2006|url=https://www.nasa.gov/pdf/315546main_space_flight_transition_plan.pdf|access-date=11 ಜನವರಿ 2023|archive-date=11 ಆಗಸ್ಟ್ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163854/https://www.nasa.gov/pdf/315546main_space_flight_transition_plan.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite press release|publisher=NASA|date=18 January 2006|title=NASA Seeks Proposals for Crew and Cargo Transportation to Orbit|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=18791|accessdate=21 November 2006}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಾನಗಾಡಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಒರಿಯನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯನ್ನು NASAದ ಕಾನ್ಸ್ಟಲೇಷನ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ನ ಭಾಗವೆಂಬಂತೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮ]] ರವರು 2010 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 15 ರಂದು ಪುನರ್ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಾನೌಕೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite speech|title=Remarks By the President on Space Exploration in the 21st Centure|author=Barack Obama|authorlink=Barack Obama|date=15 April 2010|location=[[Kennedy Space Center|John F. Kennedy Space Center]]|url=http://en.wikisource.org/wiki/President_Barack_Obama_on_Space_Exploration_in_the_21st_Century|accessdate=5 May 2010}}</ref> US ನ 2011 ರ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದ ಬಜೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಅನುದಾನ ರದ್ದು ಪಡಿಸುವವರೆಗೂ ಈ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/pdf/420990main_FY_201_%20Budget_Overview_1_Feb_2010.pdf|accessdate=7 March 2010|title=Fiscal Year 2011 Budget Estimates|publisher=NASA|archive-date=1 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100201191410/http://www.nasa.gov/pdf/420990main_FY_201_%20Budget_Overview_1_Feb_2010.pdf|url-status=dead}}</ref> {{As of|2010|12|17}}, ಸದ್ಯ ಮೂರು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಗಳನ್ನು ISS ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ: {| class="wikitable sortable " |- ! ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆ ! ಯಾತ್ರೆ(ಮಿಶನ್) ! ಜೋಡಣಾ ಸ್ಥಳ ! ಜೋಡಣೆ ದಿನಾಂಕ (UTC) ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ಸೊಯುಜ್ TMA-01M | ಗಗನಯಾತ್ರೆ 25/ಗಗನಯಾತ್ರೆ 26 | ''ಪಾಯ್ಸಕ್'' | 2010 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10 00:01 | <ref name="TMA-01M">{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2010/10/soyuz-01m-docking-iss-crews-conduct-hardware-installation/|author=Pete Harding|date=9 October 2010|accessdate=10 October 2010|publisher=NASASpaceflight.com|title=Soyuz TMA-01M docks with ISS as crews conduct hardware installation}}</ref> |- | ಸೊಯುಜ್ TMA-20 | ಗಗನಯಾತ್ರೆ 26/ಗಗನಯಾತ್ರೆ 27 | ''ರಾಸ್ವೆಟ್'' | 2010 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 17 20:12 | <ref>{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2010/12/soyuz-tma-20-launch-to-begin-busy-period-iss/|date=17 December 2010|accessdate=18 December 2010|publisher=NASASpaceflight.com|author=Pete Harding|title=Soyuz TMA-20 launches to begin busy period on ISS – Docking successful}}</ref> |- | ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ M-07M | ISS ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ 39 | ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' | 2010 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 12 11:58 | <ref>{{cite web|title=Soyuz-U launches Progress M-07M/39P – Sunday ISS docking successful|url=http://www.nasaspaceflight.com/2010/09/soyuz-u-launch-progress-m-07m39p-friday-docking-iss/|publisher=NASASpaceflight.com|accessdate=12 September 2010|author=Chris Bergin|date=12 September 2010}}</ref> |- | ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ M-08M | ISS ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ 40 | ''ಪರ್ಸ್'' | 2010 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 30 16:36 | <ref>{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2010/10/progress-m-08m-set-to-launch-managers-update-status-of-iss-life-support/|publisher=NASASpaceflight.com|date=27 October 2010|accessdate=30 October 2010|author=Chris Bergin|title=Progress M-08M launches – Managers update status of ISS life support}}</ref> |} ===ಗಗನಯಾತ್ರೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು=== {{See also|Mission Control Center}} {{wide image|ISS Centers.svg|880px|Space centres involved with the ISS programme|alt=A world map highlighting the locations of space centres. See adjacent text for details.}} ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ISS ನ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಯೋಗಗಳು ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಮೂಲಕ, ಅದರ ಘಟಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಯೋಗಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: * ಟೆಕ್ಸಸ್ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸ್ಟನ್ ನಗರದ ಲಿಂಡನ್ B. ಜಾನ್ ಸನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನಲ್ಲಿರುವ NASA ದ ಮಿಶನ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಸೆಂಟರ್, ISS ನ US ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡುವ ಬಾನಗಾಡಿ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG">{{cite book|author=Gary Kitmacher|title=Reference Guide to the International Space Station|url=https://archive.org/details/referenceguideto0000kitm| publisher =[[Apogee Books]]|location=Canada|year=2006|isbn=978-1-894959-34-6|issn=1496-6921|pages=[https://archive.org/details/referenceguideto0000kitm/page/71 71]–80}}</ref> * ಅಲ್ಬಮಾದ ಹಂಟ್ಸ್ ವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾರ್ಷಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ ಸೆಂಟರ್ ನಲ್ಲಿರುವ NASAದ ಪ್ಲೇಲೋಡ್ ಆಪರೇಷನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಇಂಟಿಗ್ರೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್, ಇದು US ನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ಲೇಲೋಡ್(ಗಗನನೌಕೆ ಒಯ್ಯುವ ಉಪಕರಣಗಳು) ನ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /> * ಮಾಸ್ಕೊದ ಕೊರೊಲ್ಯೊವ್ ದಲ್ಲಿರುವ ರಾಸ್ಕೊಸ್ಮಸ್ ನ ಮಿಶನ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಸೆಂಟರ್(ಗಗನಯಾತ್ರೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರ), ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಸೊಯಜ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ ಯಾತ್ರೆಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ISS ನ ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ಅನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /> * ಜರ್ಮನಿಯ ಒಬರ್ಪ್ ಫ್ಯಾಫೆನ್ ಹೊಫೆನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಜರ್ಮನ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಸೆಂಟರ್ (DLR) ನಲ್ಲಿರುವ ESA ಯ ಕೊಲಂಬಸ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರವು, ಯುರೋಪಿನ ''ಕೊಲಂಬಸ್'' ಸಂಶೋಧನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /> * ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನ ಟೌಲೂಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಟೌಲೂಸ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ(CST) ದಲ್ಲಿರುವ ESA ಯ ATV ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರವು, ಯುರೋಪಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ರಹಿತ ಆಟೋಮೇಟೆಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಫರ್ ವೆಹಿಕಲ್ ನ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /> * ಜಪಾನಿನ ಟುಸ್ಕುಬಾದ ಟುಸ್ಕುಬಾ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ (TKSC)ದಲ್ಲಿರುವ JAXA ನ JEM ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು HTV ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಕೇಂದ್ರವು, ಜಪಾನೀಯರ ಪರೀಕ್ಷಾ ಘಟಕ ಸಂಕೀರ್ಣ ಹಾಗು ಜಪಾನೀಯರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ರಹಿತ HTV-II ಯ ಎಲ್ಲಾ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="ISSRG" /> * ಕೆನಡಾದ ಕ್ವಿಬೆಕ್ ನ ಸ್ಯೇಂಟ್-ಹಬರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ CSA ಯ MSS ನಿಯಂತ್ರಣಕೇಂದ್ರವು, ಮೊಬೈಲ್ ಸರ್ವಿಸಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಅಥವಾ ಕ್ಯನಡಾರ್ಮ್2 ಅನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ISSRG" /> ===ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಅಂಶಗಳು=== ====ಅಸಂಬದ್ಧತೆಗಳು==== {{Main|Major incidents involving the International Space Station}} {{See also|Space Shuttle Columbia disaster}} ನಿಲ್ದಾಣದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗಿನಿಂದಲೂ ISS ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು, ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆ, ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ವಿಫಲತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದೆ. ಕೆಲಕಾಲದ ವರೆಗೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕುಗ್ಗಿತಲ್ಲದೇ, ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆಗಳು ನಿಲ್ದಾಣದ ಜೋಡಣಾ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ. 2003 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 1 ರಂದು(STS-107 ನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ) ಸಂಭವಿಸಿದ {{OV|102}} ರ ದುರ್ಘಟನೆಯು ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾದ ಮೊದಲ ತೊಡಕಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ US ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಬಾನಗಾಡಿ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ಎರಡುವರೆ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರದ್ದುಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರ ನಂತರ STS-114 ಅನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು(ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಬಾನಗಾಡಿಯ ಬಾಹ್ಯ ಟ್ಯಾಂಕ್ ನ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೊರೆಯನ್ನು ಬೀಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು). ಇದು ನಿಲ್ದಾಣದ ಜೋಡಣಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನ ತಂತ್ರದ(ನೌಕಾಪಡೆಗೆ ಸರಬರಾಜು ಒದಗಿಸುವ ತಂತ್ರ) ಕೊರತೆ ಹಾಗು ಗಗನಯಾತ್ರೆ 7ರಿಂದ ಗಗನಯಾತ್ರೆ 12 ವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="TFFH">{{cite book|title=Too Far from Home|author=Chris Jones|year=2008|publisher=Vintage|isbn=978-0-09-951324-7|url=http://www.amazon.co.uk/dp/0099513242?qisbn=1-225-74474-7}}</ref> ''ಕೊಲಂಬಿಯ'' ದುರ್ಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣವು ಅನೇಕ ಕಿರು ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. 2004 ರಲ್ಲಿ USOS ನಿಂದ ವಾಯು ಸೊರುವಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು,<ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/3882962/|title=Crew finds ‘culprit’ in space station leak|publisher=MSNBC|date=11 January 2004|author=James Oberg|accessdate=22 August 2010|archive-date=28 ಜೂನ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628211903/http://www.msnbc.msn.com/id/3882962/|url-status=dead}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ ''ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್'' ಆಮ್ಲಜನಕ ಉತ್ಪಾದಕ ದಿಂದ ಹೊಗೆ ಹೊರಬರಲು ಶುರುವಾಯಿತು,<ref>{{cite news|url=http://spaceflightnow.com/station/exp13/060918elektron.html|title=Oxygen Generator Problem Triggers Station Alarm|publisher=CBS News through Spaceflight Now|date=18 September 2006|author=William Harwood|accessdate=24 November 2008|archive-date=21 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121181939/http://www.spaceflightnow.com/station/exp13/060918elektron.html|url-status=dead}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ STS-117 ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 2007 ರಲ್ಲಿ ROS ನಲ್ಲಿದ್ದ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಗಳು ವಿಫಲವಾದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ನೂಕುಕಾರಿ(ತ್ರಸ್ಟರ್), ''ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್'', ''ವಾಜ್ದುಕ್'' ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಿಸರ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲದಂತಾದವು. ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಯೋಜಕಗಳೊಳಗಿನ ಸಂಗ್ರಹಣವು ಶಾರ್ಟ್ ಸರ್ಕಿಟ್ ಅನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ದುರ್ಘಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.spectrum.ieee.org/aerospace/space-flight/space-station-internal-nasa-reports-explain-origins-of-june-computer-crisis|title=Space Station: Internal NASA Reports Explain Origins of June Computer Crisis|accessdate=7 July 2009|publisher=IEEE Spectrum|date=4 October 2007|author=James Oberg}}</ref> ಈ ದುರ್ಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಒಳಗಿನ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತೊಂದರೆಯುಂಟಾಗದೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಾಹ್ಯ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ತೊಂದರೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು;2007 ರ STS-120 ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, P6 ಟ್ರಸ್ ನ ಮತ್ತು ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಂತೆ, ಸರಣಿಗಳ ಪುನರ್ನಿಯೋಜನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದು ಒಡೆದು ಹೋಯಿತು. ಆಗ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref name="Astronauts notice tear in solar panel">{{Cite news|url=http://www.redorbit.com/news/space/1123767/astronauts_notice_tear_in_solar_panel/index.html |title=Astronauts notice tear in solar panel|accessdate=30 October 2007|agency=Associated Press|date=30 October 2007|author= Liz Austin Peterson}}</ref> ಸರಣಿಗಳನ್ನು ಸರಿಮಾಡಲು ಸ್ಕಾಟ್ ಪ್ಯಾರಜಿನ್ಸ್ಕಿಯವರು ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ EVA ಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಅಲ್ಲದೇ ಡೌಗ್ಲಾಸ್ ವೀಲಾಕ್ ರವರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೆರವಾದರು. ಇದು ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿಯ ಯೋಜನಾ ಸಮಯದಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರಣಿಗಳಿಂದಲೇ ವಿದ್ಯುದಾಘಾತವಾಗುವ ಅಪಾಯದಿಂದಾಗಿ, ಬಹುಪಾಲು EVAs ಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ.<ref name="Space Station's Damaged Panel Is Fixed">{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/03/AR2007110300227.html|title=Space Station's Damaged Panel Is Fixed|accessdate=4 November 2007|work=The Washington Post|date=4 November 2007|first=Rob|last=Stein}}</ref> ಸ್ಟಾರ್ ಬೋರ್ಡ್ ಸೋಲಾರ್ ಆಲ್ಫ ರೋಟರಿ ಜಾಯಿಂಟ್ (SARJ) ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಸರಣಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತೊಂದರೆಗಳು ಆ ವರ್ಷವು ಮುಂದುವರೆದವು. ಇದು (SARJ) ನಿಲ್ದಾಣದ ಸ್ಟಾರ್ ಬೋರ್ಡ್ ನ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಣಿಯನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಮೋಟಾರ್ ನಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಹೈ ಕರೆಂಟ್ ಸ್ಪೈಕ್ ಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯುವ ವರೆಗೆ ಸ್ಟಾರ್ ಬೋರ್ಡ್ SARJ ಯ ಚಲನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. STS-120 ಮತ್ತು STS-123 ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾದ EVAs ನ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷೌರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸಲಾದ ಲೋಹದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾಗಿಸಲಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಲಕರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ವಿಪರೀತ ಕಲುಷಿತವಾಗಿರುವುದು ಕಂಡು ಬಂದಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಜಾಯಿಂಟ್ ನ ಮುಖ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಲೋಹದ ರೇಸ್ ರಿಂಗ್ ಗೆ ನಷ್ಟವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿದ್ದ ಕಾರಣ ಮುಂದಿನ ಹಾನಿ ತಡೆಯಲು ಜಾಯಿಂಟ್ ಅನ್ನು ಲಾಕ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="joint-update">{{cite news|url=http://spaceflightnow.com/shuttle/sts123/080325sarj/index.html|title=Station chief gives detailed update on joint problem|accessdate=5 November 2008|author=William Harwood|publisher=CBS News & SpaceflightNow.com|date=25 March 2008|archive-date=21 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321125122/http://spaceflightnow.com/shuttle/sts123/080325sarj/index.html|url-status=dead}}</ref> ಜಾಯಿಂಟ್ ನ ರಿಪೇರಿಯನ್ನು STS-126 ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು ಜಾಯಿಂಟ್ ಗಳಿಗೂ ತೈಲಲೇಪನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಜಾಯಿಂಟ್ ನ ಮೇಲಿರುವ 12 ಗಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ 11 ಅನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts126/126_overview.html|title=Crew Expansion Prep, SARJ Repair Focus of STS-126|accessdate=5 November 2008|publisher=NASA|date=30 October 2008|archive-date=28 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081128072943/http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts126/126_overview.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spaceflightnow.com/shuttle/sts126/081118fd5/index.html|title=Astronauts prepare for first spacewalk of shuttle flight|date=18 November 2008|author=William Harwood|publisher=CBS News & SpaceflightNow.com|accessdate=22 November 2008|archive-date=19 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219102720/http://spaceflightnow.com/shuttle/sts126/081118fd5/index.html|url-status=dead}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ಎಂಜಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶೀತಕದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. 2009 ರಲ್ಲಿ, ''ಜ್ವೆಜ್ದ'' ದಲ್ಲಿರುವ ಎಂಜಿನ್ ತಪ್ಪು ಆದೇಶ ನೀಡಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ದಾಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಪರೀತ ಕಂಪನ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28998876/|author=James Olberg|title=Shaking on space station rattles NASA|publisher=MSNBC|date=3 February 2009|accessdate=4 February 2009|archive-date=28 ಜೂನ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628211925/http://www.msnbc.msn.com/id/28998876/|url-status=dead}}</ref> ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದು ತಕ್ಷಣವೇ ವರದಿಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಂದು ಘಟಕಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೀರಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟವು. ಮುಂದಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ರಾಚನಿಕ ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ "ರಚನೆಗಳು ಅವುಗಳ ಸಹಜವಾದ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮುಟ್ಟಬಲ್ಲಂತೆ" ಕಂಡುಬಂದವು. ಮುಂದಿನ ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Progress M-66 launches, heads for the International Space Station|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/02/progress-m-66-launches-heads-for-the-international-space-station/|publisher=NASASpaceflight.com|author=Chris Bergin|accessdate=10 February 2009|date=10 February 2009}}</ref> 2009 ರಲ್ಲಿ S1 ರೇಡಿಯೇಟರ್ (ಪ್ರಸಾರಕ)ಗೆ ಹಾನಿಯುಂಟಾಯಿತು. ನಿಲ್ದಾಣದ ಶೀತಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿದೆ. 2008 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಸೊಯುಜ್ ನ ಚಿತ್ರಣದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇದು ಅಂದುಕೊಂಡಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="Radiator">{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/04/iss-concern-s1-radiator-may-require-replacement-shuttle-mission/|author=Chris Bergin|date=1 April 2009|publisher=NASASpaceflight.com|title=ISS concern over S1 Radiator – may require replacement via shuttle mission|accessdate=3 April 2009}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರಣವು, ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ರಚನೆಯಿಂದ ಒಂದು ಉಪ ವಿಭಾಗದ ಮೇಲ್ಮೈ ಕಳಚಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು. ಬಹುಶಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಲ್ಕಾಭ ಅಥವಾ ಭಗ್ನಾವಶೇಷ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು. 2008 ರ EVA ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೇವಾ ಘಟಕದ ನೂಕುಕಾರಿಯನ್ನು ಹೊರಗೆಸೆದು, S1 ರೇಡಿಯೇಟರ್ ಅನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿತು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ತೊಂದರೆಯುಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. 2009 ರ ಮೇ 15 ರಂದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನಿಯಂತ್ರಿಕ ಕವಾಟವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ, ಉಳಿದಿದ್ದ ಶೀತಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ರೇಡಿಯೇಟರ್ ನ ಹಾನಿಗೊಂಡ ಭಾಗದ ಅಮೋನಿಯ ಕೊಳವೆ ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಭಾಗದಿಂದ ಅಮೋನಿಯವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಇದೇ ಕವಾಟವನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಶೀತಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಮೋನಿಯ ಸೋರಿಕೆಯಾದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Radiator" /> =====ಕೂಲಿಂಗ್ ಲೂಪ್ ನ ಒಂದು ವಿಫಲತೆ ===== 2010 ರ ಆಗಸ್ಟ್ 1 ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೂಲಿಂಗ್ ಲೂಪ್ A (ಸ್ಟಾರ್ ಬೋರ್ಡ್ ನ ಬದಿಯಿರುವಂತಹ)ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಎರಡು ಬಾಹ್ಯ ಕೂಲಿಂಗ್ ಲೂಪ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಅದರ ಸಹಜವಾದ ಶೀತಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇಲವ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಕೆಲವು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶೀತಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://spaceflightnow.com/news/n1007/31station/ |title=Problem forces partial powerdown aboard station |publisher=Spaceflightnow.com |date=2010-07-31 |accessdate=2010-11-16}}</ref><ref>{{cite web |author= |url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=34622 |title=NASA ISS On-Orbit Status 1 August 2010 (early edition) |publisher=Spaceref.com |date=2010-07-31 |accessdate=2010-11-16 }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/systems/atcs.html |title=ISS Active Control System |publisher=Boeing.com |date=2006-11-21 |accessdate=2010-11-16}}</ref> ಅಮೋನಿಯ ಶೀತಕ ದ್ರವವನ್ನು ಹರಡುವ, ಅಮೋನಿಯ ಪಂಪ್ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ನಾಲ್ಕು CMGs ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ಉಪ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ನಿಂತುಹೋದವು. ISS ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ, ಶೀತಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ EVAs ಯ ತೊಂದರೆಗಳಿಂದಾಗಿ ತಡೆಯುಂಟಾಯಿತು. 2010 ರ ಆಗಷ್ಟ್ 7 ರಂದು ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಮೊದಲನೆಯ EVA ಗೆ, ನಾಲ್ಕು ಕ್ವಿಕ್ ಡಿಸ್ ಕನೆಕ್ಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಅಮೋನಿಯ ಸೋರುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ, ವಿಫಲವಾದ ಪಂಪ್ ಘಟಕವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗಸ್ಟ್ 11 ರಂದು ಕಳುಹಿಸಲಾದ EVA ವಿಫಲವಾದ ಪಂಪ್ ಘಟಕವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು.<ref>[http://spaceflightnow.com/station/exp24/100810evapre/index.html ಸ್ಪೇಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ ನವ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111135551/https://spaceflightnow.com/station/exp24/100810evapre/index.html |date=2023-01-11 }} "ಕಾರ್ಯನಿವಹಿಸಲು ವಿಫಲವಾದ ಶೀತಕ ಪಂಪ್ ಅನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಹೋದಂತಹ ಬುಧವಾರದ ಆಕಾಶ ನಡಿಗೆ"</ref><ref>[http://www.nasaspaceflight.com/2010/08/live-second-eva-with-pump-module-changeout/ ನಾಸಾ ಸ್ಪೇಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ ಆಗ್ 11] "ವಿಫಲ ಪಂಪ್ ಘಟಕವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಎರಡನೆಯ EVA"</ref> ಮೂರನೆಯ EVA, ಸಹಜವಾದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಲೂಪ್ A ಯನ್ನು ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>[http://spaceflightnow.com/station/exp24/100811eva2/index5.html ಸ್ಪೇಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ ನವ್ ಆಗ್ 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111135547/https://spaceflightnow.com/station/exp24/100811eva2/index5.html |date=2023-01-11 }} "ನಿಲ್ದಾಣದ ಕೆಟ್ಟ ಪಂಪ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು; ಆಕಾಶ ನಡೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲಾಯಿತು"</ref><ref>[http://www.nasaspaceflight.com/2010/08/iss-cooling-returning-normal-confirming-etcs-pm-success/ ಸ್ಪೇಸ್ ಫ್ಲೈಟ್ ನವ್, ಆಗ್ 18] ISS ನ ಶೀತಕ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸಹಜವಾದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು ETCS PM ಯಶಸ್ಸು</ref> ಅಮೇರಿಕಾದ [[ಬೋಯಿಂಗ್]] ಕಂಪನಿಯು ನಿಲ್ದಾಣದ ಶೀತಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/businesstechnology/international-space-station-complexities-100802.html|title=Cooling System Malfunction Highlights Space Station's Complexity|publisher=Space.com|date=2010-08-02}}</ref> ಇದು ವಿಫಲವಾದ ಪಂಪ್ ಗಳ ತಯಾರಕವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://spaceflightnow.com/news/n1007/31station/|title=Spacewalks needed to fix station cooling problem|publisher=Spaceflightnow|date=2010-07-31}}</ref> ====ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿನ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳು==== [[File:STS-118 debris entry.jpg|thumb|The entry hole in [482]'s radiator panel caused by space debris during STS-118|alt=Anಇದು ಚಪ್ಪಟ್ಟೆಯಾಗಿರುವ ಲೋಹದ ರಚನೆಯ ಒಂದು ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮಾಪನ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ರೂಲರ್]] ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ISS ನ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಆಂತರಿಕ್ಷ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಇವು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ರಾಕೆಟ್ ಮತ್ತು ಗತಿಸಿದ ಉಪಗ್ರಹ ಗಳಿಂದ, ಸ್ಪೋಟಕದ ಚೂರುಗಳು,ಬಣ್ಣದ ಬಿಲ್ಲೆಗಳು, ರಾಕೆಟ್ ಮೋಟಾರ್ ಗಳಿಂದ, ಸಲಕರಣೆ, RORSATನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಪವರ್ಡ್ ಉಪಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಎಣ್ಣೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣ, ಸಣ್ಣ ಸೂಜಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://defensenews.com/blogs/space-symposium/2009/04/03/its-getting-crowded-up-there/#more-155|publisher=Defense News|accessdate=7 October 2009|author=Michael Hoffman|title=National Space Symposium 2009:It's getting crowded up there|date=3 April 2009}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಹಜವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಲ್ಕಾಭಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವಸ್ತುಗಳು,<ref>{{cite journal|author=F. L. Whipple|year=1949|title=The Theory of Micrometeoroids|journal=Popular Astronomy|volume=57|page=517|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1949PA.....57..517W}}</ref> ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ ತಂದೊಡ್ಡಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಒತ್ತಡಕ್ಕೇರಿಸಲಾದ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಅವು ತೂತು ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಅಲ್ಲದೇ ನಿಲ್ದಾಣದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಮಾಡಬಲ್ಲವು.<ref name="NSFSafeHaven">{{cite web|publisher=NASASpaceflight.com|accessdate=7 October 2009|date=30 September 2009|author=Chris Bergin|url=http://www.nasaspaceflight.com/2009/09/soyuz-tma-16-launch-to-iss-safe-haven-evaluations/|title=Soyuz TMA-16 launches for journey to ISS—Safe Haven evaluations}}</ref><ref>{{cite web|author=Henry Nahra|url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19890016664_1989016664.pdf|title=Effect of Micrometeoroid and Space Debris Impacts on the Space Station Freedom Solar Array Surfaces|date=24–29 April 1989|publisher=NASA|accessdate=7 October 2009}}</ref> ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಲ್ಕಾಭಗಳು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಕೂಡ ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಅವರ ಆಕಾಶ ಪೋಷಾಕನ್ನು ತೂತು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಬಲ್ಲವು.<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/missionlaunches/junk_iss_020107.html|title=Space Junk and ISS: A Threatening Problem |accessdate=30 November 2008|publisher=Space.com|date=7 January 2002|author=Leonard David|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020202090255/http://www.space.com/missionlaunches/junk_iss_020107.html|archivedate=2 February 2002}}</ref> ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿನ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಡೆಬ್ರೀಸ್ ಅವಾಯ್ಡೆನ್ಸ್ ಮ್ಯಾನೂವರ್ (DAM) ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವು ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲೆಂದು, ನಿಲ್ದಾಣದ ಕಕ್ಷಾ ಎತ್ತರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಷ್ಯನ್ ಆರ್ಬಿಟಲ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ನ ಮೇಲೆ ನೂಕುಕಾರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಭಗ್ನಾವಶೇಷ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಣನೆಯ ಮಾದರಿಗಳು ತೋರಿಸಿದಾಗ DAMs ಅನ್ನು ಸಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="NSFSafeHaven" /> 2009 ರ ಮಾರ್ಚ್ ನ ಮೊದಲು ಎಂಟನೆಯ DAMs ಅನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/dn16777-space-station-may-move-to-dodge-debris.html|title=Space station may move to dodge debris|publisher=New Scientist|date=16 March 2009|accessdate=20 April 2010|author=Rachel Courtland}}</ref> ಮೊದಲ ಏಳನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1999 ರಿಂದ 2003 ರ ನಡುವೆ ನಡೆಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="ODOct08">{{cite journal|url=http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/newsletter/pdfs/ODQNv12i4.pdf|title=ISS Maneuvers to Avoid Russian Fragmentation Debris|publisher=NASA|pages=1&2|journal=Orbital Debris Quarterly News|month=October|year=2008|accessdate=20 April 2010|volume=12|issue=4|archive-date=27 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527134134/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/newsletter/pdfs/ODQNv12i4.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕಕ್ಷೆಯ ವೇಗವನ್ನು 1&nbsp;m/s ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಗಳಿಂದ ಏರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 2008 ರ ಆಗಸ್ಟ್ 27 ರಂದು 1.7&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ನಷ್ಟು ಎತ್ತರವನ್ನು 8 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಗ್ಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ODOct08" /><ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaMI/ATV/SEM64X0SAKF_0.html|title=ATV carries out first debris avoidance manoeuvre for the ISS|publisher=ESA|date=28 August 2008|accessdate=26 February 2010}}</ref> 2009 ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಚ್ 22 ರಂದು ಮತ್ತು ಜುಲೈ 17 ರಂದು ಎರಡು DAMs ಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite journal|url=http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/newsletter/pdfs/ODQNv14i1.pdf|title=Avoiding satellite collisions in 2009.|page=2|journal=Orbital Debris Quarterly News|publisher=NASA|volume=14|month=January|year=2010|issue=1|accessdate=20 April 2010|archive-date=27 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142755/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/newsletter/pdfs/ODQNv14i1.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭಗ್ನಾವಶೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಡವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದರೂ ಕೂಡ DAM ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಎಲ್ಲಾ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ಅವರ ಸೊಯುಜ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶನೌಕೆಯೊಳಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳಿಂದುಂಟಾದ ಅಪಾಯದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವರು ಹೊರಬರಬಲ್ಲರು. ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೊರಬರುವ ಘಟನೆಯು 2003 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 6 ರಂದು ಮತ್ತು 2009 ರ ಮಾರ್ಚ್ 13 ರಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ನಡೆದಿದೆ.<ref name="NSFSafeHaven" /> ====ವಿಕಿರಣ==== ಭೂಮಿಯ ವಾಯುಮಂಡಲದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಿರಣಗಳ ಏಕಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಸರಣದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಅಧಿಕ ಮಟ್ಟದ ವಿಕಿರಣಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 1 ಮಿಲಿಸಿವರ್ಟ್ ವಿಕಿರಣಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಪಡೆವಷ್ಟು ವಿಕಿರಣಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ.<ref name="Radiation">{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/dn2956-space-station-radiation-shields-disappointing.html|title=Space station radiation shields 'disappointing'|date=23 October 2002|accessdate=7 October 2009|publisher=New Scientist|author=Eugenie Samuel}}</ref> ಇದರಿಂದಾಗಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಬರಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ. ಅಧಿಕ ಮಟ್ಟದ ವಿಕಿರಣ ದುಗ್ಧಕೋಶದಲ್ಲಿನ(ಲಿಂಫಸೈಟ್) ವರ್ಣತಂತುಗಳಿಗೆ (ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್) ಹಾನಿಯುಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಈ ಕೋಶಗಳು ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯುಂಟಾದಲ್ಲಿ ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳ ರೋಗದ ಪ್ರತಿರಕ್ಷೆವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ದುರ್ಬಲವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅಧಿಕ ಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿರಕ್ಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ನಡುವೆ ಸೋಂಕು ಹರಡಬಹುದು. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವರಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೋಂಕು ಹರಡಬಹುದು. ವಿಕಿರಣವು ಗಗನಯಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕಣ್ಣಿನ ಪೊರೆ ಸಮಸ್ಯೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುರಕ್ಷಿತ ರಕ್ಷಾಕವಚ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತ ಜೌಷಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ಇದರ ಅಪಾಯದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ವಿರಳವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವರೆಗೆ ಒಡ್ಡುವುದರಿಂದ ಅಪಾಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.<ref name="JCB" /> ''ಮಿರ್'' ನಂತಹ ಹಿಂದಿನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ISS ನ ಮೇಲೆ ವಿಕಿರಣ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾಡಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ನಿಲ್ದಾಣದೊಳಗೆ ವಿಕಿರಣದ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಮಂದೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮಾನವಸಹಿತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Radiation" /> ISS ನ ಮೇಲೆ ಅನುಭವಿಸಲಾದ ವಿಕಿರಣದ ಮಟ್ಟವು ವಿಮಾನದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಅನುಭವಿಸಿದಷ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಪೃಥ್ವಿಯ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಹುಪಾಲು ವಾಯುಮಂಡಲದಷ್ಟೇ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇನೇ ಆದರೂ, ವಿಮಾನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು 15 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಯಾಣವಿರದ ಖಂಡಾಂತರ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ(ಲಂಡನ್-ಸಿಡ್ನಿ ಅಥವಾ ಚಿಕಾಗೋ-ದೆಹಲಿ) ಇದೇ ಮಟ್ಟದ ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬಾಸ್ಟನ್ ನಿಂದ ಬೀಜಿಂಗ್ ಗೆ ಹೋಗುವ 12 ಗಂಟೆಗಳ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯಾಣಿಕನು 0.1 ಮಿಲಿಸಿವರ್ಟ್ ನಷ್ಟು ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಅಥವಾ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ 0.2 ಮಿಲಿಸಿವರ್ಟ್ಸ್ ನಷ್ಟು ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಗನಯಾತ್ರಿಯು LEO ಕೇವಲ 1/5ನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web|url=http://jag.cami.jccbi.gov./cariprofile.asp|title=Galactic Radiation Received in Flight|accessdate=20 May 2010|publisher=FAA Civil Aeromedical Institute|archive-date=29 ಮಾರ್ಚ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329130826/http://jag.cami.jccbi.gov/cariprofile.asp|url-status=dead}}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== * ತಿರುಗುವ ಚಕ್ರದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ * ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು * ಸ್ಟ್ಯಾನ್ ಫೋರ್ಡ್ ಟಾರಸ್ * ಬಿಗೆಲಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ * ಕಕ್ಷಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ *[http://www.hindustantimes.com/world-news/stephen-hawking-warns-against-seeking-out-aliens/story-1wAScHB7lsZxONGZyNYVzI.html] Stephen Hawking warns against seeking out aliens; PTI,London|Sep 25, 2016 ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|colwidth=25em}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{commons|International Space Station}} {{Wikinews category|International Space Station}} ;ಸಹಯೋಗಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಯೋಗಗಳ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ ಪುಟಗಳು * [https://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/ NASAನಾಸಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230113203005/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/ |date=2023-01-13 }} * [http://www.energia.ru/eng/iss/iss.html RSC ಎನರ್ಜಿಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622034406/http://www.energia.ru/eng/iss/iss.html |date=2008-06-22 }} * [http://www.roscosmos.ru/main.php?lang=en ರಷ್ಯನ್ ಫೆಡರಲ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817173452/http://www.roscosmos.ru/main.php?lang=en |date=2013-08-17 }} * [http://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/default.asp ಕೆನಡಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ] * [http://www.esa.int/esaHS/iss.html ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ] * [http://www.jaxa.jp/projects/iss_human/index_e.html ಜಪಾನೀಸ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012172405/http://www.jaxa.jp/projects/iss_human/index_e.html |date=2013-10-12 }} * [http://www.asi.it/en/flash_en/living ಇಟಲಿಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524010821/http://www.asi.it/en/flash_en/living |date=2015-05-24 }} * [https://web.archive.org/web/20080801141159/http://www.aeb.gov.br/conteudo.php?ida=28&amp;idc=118 Brazilian Space Agency] (in Portuguese, archived version) ;ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯನಡೆಸುವ ಮತ್ತು ಬಹುಮಾಧ್ಯಮ * [https://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/index.html ನಾಸಾ'ಸ್ ISS ಇಂಟ್ರಾಕ್ಟೀವ್ ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಗೈಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103141659/http://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/index.html |date=2016-11-03 }} * [http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/ ನಾಸಾ'ಸ್ ISS ಇಮೇಜ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಸರ್ಚ್ ಪೇಜ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526115717/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/ |date=2008-05-26 }} * [http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/ ಕರೆಂಟ್ ಪೊಸಿಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ISS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408165613/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/ |date=2007-04-08 }} * [http://heavens-above.com/ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಟ್ರಾಕಿಂಗ್ ವೆಬ್ ಸೈಟ್] * [https://www.nasa.gov/multimedia/isslivestream.asx ISS ವೆಬ್ ಕ್ಯಾಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111135552/https://www.nasa.gov/multimedia/isslivestream.asx |date=2023-01-11 }} * [http://i.usatoday.net/tech/graphics/iss_timeline/flash.htm ಅನಿಮೇಶನ್ ಶೋಯಿಂಗ್ ISS ಅಸ್ಲೆಂಬ್ಲಿ ಸೀಕ್ವೇನ್ಸ್] * [http://www.isstracker.com/ ISS ರಿಯಲ್-ಟೈಮ್ ಟ್ರಾಕಿಂಗ್ ಇನ್ ಫಾರ್ಮೇಶನ್] ;ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ * [http://www.esa.int/SPECIALS/Columbus/index.html ESA – ಕೊಲಂಬಸ್] * [http://www.jaxa.jp/projects/iss_human/research/index_e.html JAXA – ಸ್ಪೇಸ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್ ಯುಟಿಲೈಸೇಷನ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಎಕ್ಸ್ ಪಿರಿಮೆಂಟ್] * [https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/index.html NASA – ಸ್ಟೇಷನ್ ಸೈನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111135549/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/index.html |date=2023-01-11 }} * [http://www.energia.ru/en/iss/researches/iss-researches.html RSC ಎನರ್ಜಿಯ – ಸೈನ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಆನ್ ISS ರಷ್ಯನ್ ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111224059/https://www.energia.ru/en/iss/researches/iss-researches.html |date=2018-01-11 }} {{Space stations}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಕೃತಕ ಉಪಗ್ರಹಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಾನವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಮಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಾನವ ಚಾಲಿತ ಬಾಹ್ಯಕಾಶ ನೌಕೆ]] [[ವರ್ಗ:ಜನಭರಿತ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಮಾನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]] kys0q6cem7vcvvpxyf5p56zgqj87z3t ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ್ 0 27058 1430733 1339446 2026-09-30T00:18:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430733 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ | image = S Ramachandra.jpg | caption = ''ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸ್'' ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ವೇಳೆ, ೨೦೦೬ | birth_date = {{birth date|1948|11|16|}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ | occupation = [[ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ]] | education = [[Film and Television Institute of India|ಎಫ್.ಟಿ.ಐ.ಐ]] ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಪದವೀಧರ | awards = * [[National Film Award for Best Cinematography|ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (1977) * [[Lifetime Contribution to Kannada Cinema Award|ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (2006) * ಹಲವು [[Karnataka State Film Award for Best Cinematographer|ಶ್ರೇಷ್ಠ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ - ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | title = | website = | footnotes = | death_date = {{death date|2011|01|10|}} | death_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] <ref name="Award winning cameraman S.Ramachandra dead">{{Cite web |url=http://www.sify.com/movies/award-winning-cameraman-s-ramachandra-dead-news-kannada-lblsbVjhdgb.html |title=Award winning cameraman S.Ramachandra dead |access-date=2015-06-03 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018002713/http://www.sify.com/movies/award-winning-cameraman-s-ramachandra-dead-news-kannada-lblsbVjhdgb.html |url-status=dead }}</ref> }} '''ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ''' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ '''ಶಿವರಾಮಯ್ಯ ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ''' (೧೬ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೪೮ – ೧೦ ಜನವರಿ ೨೦೧೧) [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ]]ದ ಹೊಸ ಅಲೆಯ ಸಿನಿಮಾಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದ, ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ [[ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ]]. ಇವರಿಗೆ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.<ref {{cite|web|url=http://www.deccanherald.com/content/128146/s-ramachandra.html}}>http://www.deccanherald.com/content/128146/s-ramachandra.html</ref>. == ಪರಿಚಯ == ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ 75ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ವೀಕ್ಷಕರು ಅಚ್ಚರಿ ಪಡುವಂಥ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಲಾತ್ಮಕ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಮಚಂದ್ರ ಅವರ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಅಂಥದೊಂದು ಶಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಸಹಜವಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಬೇಕಿದ್ದ ದೃಶ್ಯವೊಂದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಹೀಗೂ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಬಹುದೇ ಎಂದು ಬೆರಗಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಡುವ ಮಾಂತ್ರಿಕತೆ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಗಳ ಪರಂಪರೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆ ಇತ್ತು. == ವೃತ್ತಿ == ರಾಮಚಂದ್ರರವರು ಪೂನಾ ಫಿಲ್ಮ್ ಇನ್‌ಸಿrಟ್ಯೂಟ್‌ನ ಕೊಡುಗೆ. ಅವರು ೧೯೬೭-೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣದ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ತಲೆಮಾರಿನ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಬಂದ ನಂತರ ಅವರು [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್|ಗಿರೀಶ್‌ ಕಾರ್ನಾಡ]]ರ 'ವಂಶವೃಕ್ಷ' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. 1972 ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ 'ಸಂಕಲ್ಪ' ಚಿತ್ರ ರಾಮಚಂದ್ರರನ್ನು ನಾಡಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಆ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸ್ವತಂತ್ರ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಕಂಡುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವರು ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದ ಬಹುತೇಕ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅದು ಅವರಿಗಿರುವ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯೂ ಹೌದು. ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಗಳೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಸ್.ರಾಮಚಂದ್ರ ಇರಲೇಬೇಕು ಎಂಬಷ್ಟು ಅವರು ಆ ಚಿತ್ರಗಳ ಪಾಲಾಗಿದ್ದರು. [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]]ಯವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ [[ಘಟಶ್ರಾದ್ಧ]]ವಲ್ಲದೆ, ನಂತರ ಅವರ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸದಾಶಿವ ಶೆಣೈ ನಿರ್ದೇಶನದ 'ಪ್ರಾರ್ಥನಾ' ಅವರ 75ನೆ ಚಿತ್ರ. [[ಶಂಕರ್ ನಾಗ್]] ನಿರ್ದೇಶನದ ಹಿಂದಿಯ 'ಮಾಲ್ಗುಡಿ ಡೇಸ್‌' ಧಾರಾವಾಹಿಗೂ ರಾಮಚಂದ್ರ ಕ್ಯಾಮರಾ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ನಿರ್ದೇಶಕ ರಾಮದಾಸ್‌ ನಾಯ್ಡು ನಿರ್ದೇಶನದ 'ಹೆಜ್ಜೆಗಳು' ರಾಮಚಂದ್ರ ಅವರು ಕ್ಯಾಮರಾ ಹಿಡಿದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಪೋಲಿಯೋದ ಕಾರಣ ತುಸು ಕುಂಟುನಡಿಗೆಯಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತು ಅವರು ಸಾಧನೆಯ ಶಿಖರವೇರಿದರು. == ಪ್ರಶಸ್ತಿ == ೧೯೭೭ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ([[ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ]] ಕಥೆಯಾಧಾರಿತ ‘ಋಷ್ಯಶೃಂಗ’) ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಹಲವು ಬಾರಿ ರಾಜ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಿ, ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಸಂದ ಗೌರವಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ರಾಮಚಂದ್ರ ಅವರು ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ನಿಧನ == ಇವರು ಕ್ಯಾನ್ಸರಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದು {{death date|2011|01|10|}}ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಇವರ ಪತ್ಮಿಯ ಹೆಸರು ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಹಾಗು ಪುತ್ರಿಯರು ಚೈತ್ರಾ ಮತ್ತು ವರ್ಷಾ. == ಚಿತ್ರಪಟ್ಟಿ == === ಟಿವಿ ಚಿತ್ರ === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ವರ್ಷ!! ಚಿತ್ರ !! ಭಾಷೆ || ಇತರ ಸಂಗತಿ |- | 1987|| [[Malgudi Days|ಮಾಲ್ಗುಡಿ ಡೇಸ್ (ಟಿವಿ ಸರಣಿ)]] || [[hindi|ಹಿಂದಿ]] || ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ |- | 1988|| ಸ್ಟೋನ್ ಬಾಯ್ (ಟಿವಿ ಸರಣಿ) || [[hindi|ಹಿಂದಿ]] || ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ |- | 1991|| ಸ್ವಾಮಿ ಎಂಡ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ (ಪಾರ್ಟ್ 1) || [[hindi|ಹಿಂದಿ]] || ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ<ref name="Films of S.Ramachandra - bfi.org.uk"/> |- | 2002|| ಒಂದು ಸಾವಿನ ಸುತ್ತ (ಟೆಲಿ ಚಿತ್ರ) || [[ಕನ್ನಡ]] || ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ |- | 2002|| ಸಾಕ್ಷಿ (ಟೆಲಿ ಚಿತ್ರ) || [[ಕನ್ನಡ]] || ಚಿತ್ರಕತೆ, ನಿರ್ದೇಶನ, ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ |- | 2003|| ಗೃಹಭಂಗ (ಟಿವಿ ಸರಣಿ) || [[ಕನ್ನಡ]] || ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ |- | ????|| ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು (ಟಿವಿ ಸರಣಿ) || [[ಕನ್ನಡ]] || ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ (ಮೊದಲ ೧೫ ಕಂತುಗಳು) |} === ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು === ಹಲವು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಛಾಯಾಗ್ರಹಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ತೋರುವ ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಚಿತ್ರಗಳ ಅಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿ. <ref {{cite|web|url=https://kannadamoviesinfo.wordpress.com}}>https://Kannadamoviesinfo.wordpress.com</ref> {| class="wikitable sortable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ವರ್ಷ!! ಚಿತ್ರ !! ನಿರ್ದೇಶಕರು !! ಇತರ ಸಂಗತಿ |- | 1972 || [[ವಂಶವೃಕ್ಷ]] || [[ಬಿ. ವಿ. ಕಾರಂತ]] & [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್]] || ಸಹಾಯಕ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಣ |- | 1972 || ಸಂಕಲ್ಪ || ಪಿ. ವಿ. ನಂಜರಾಜ ಅರಸ್ || '''ವಿಜೇತ''' : ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref name=G.S.Bhaskar_in_TheHindu>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/hero-behind-the-frame/article1131752.ece Hero Behind the Frame] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <br> ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1974 || ಕಂಕಣ || ಎಂ.ಬಿ.ಎಸ್.ಪ್ರಸಾದ್ || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1975 || [[ಚೋಮನ ದುಡಿ]] || [[ಬಿ. ವಿ. ಕಾರಂತ]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <br>ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1976 || ಪಲ್ಲವಿ|| [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1976 || ಋಷ್ಯಶೃಂಗ || ವಿ.ಆರ್.ಕೆ.ಪ್ರಸಾದ್ || '''ವಿಜೇತ''' : ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>'''ವಿಜೇತ''' : ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1977 || [[ಘಟಶ್ರಾದ್ಧ]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] ||ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1978 || [[ಗ್ರಹಣ]] || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]] || '''ವಿಜೇತ''' : ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(ಕಪ್ಪು/ಬಿಳುಪು)<br>ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐಕ್ಯತಾ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1978 || ಗೀಜಗನ ಗೂಡು || ಟಿ. ಎಸ್. ರಂಗಾ || |- | 1978 || [[ಹೊಂಬಿಸಿಲು]] || [[ಗೀತಪ್ರಿಯ]] || |- | 1978 || ಮಲಯ ಮಕ್ಕಳು || [[ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ]] || |- | 1978 || [[ಪರಸಂಗದ ಗೆಂಡೆತಿಮ್ಮ]] || ಮಾರುತಿ ಶಿವರಾಂ || |- | 1979 || [[ಆಕ್ರಮಣ]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || |- | 1979 || ದಂಗೆ ಎದ್ದ ಮಕ್ಕಳು || ಪಿ. ವಾದಿರಾಜ್ || |- | 1979 || ನಮ್ಮಮ್ಮನ ಸೊಸೆ || ಪಿ. ವಾದಿರಾಜ್ || |- | 1980 || [[ಬಂಗಾರದ ಜಿಂಕೆ]] || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]] || |- | 1980 || ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಪಥ || ಎ. ಎಸ್. ಆರ್. ರಾವ್ || |- | 1980 || ಸಂಗೀತಾ || [[ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ]] || |- | 1981 || ಜಾಲ || ಎಸ್. ರಂಗನಾಥ್ || |- | 1981 || ಚದುರಿದ ಚಿತ್ರಗಳು || ಎನ್. ಟಿ. ಜಯರಾಮ ರೆಡ್ಡಿ || |- | 1983 || [[ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಮಾರ್ಗಯ್ಯ]] || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1983 || [[ಅನ್ವೇಷಣೆ]] || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]] || |- | 1983 || [[ಗಂಧರ್ವಗಿರಿ]] || ಎನ್. ಎಸ್. ಧನಂಜಯ (ದತ್ತು) || |- | 1983 || [[ಮುದುಡಿದ ತಾವರೆ ಅರಳಿತು]] || ಕೆ. ವಿ. ಜಯರಾಂ || |- | 1983 || ನ್ಯಾಯ ಗೆದ್ದಿತು || ಜೋ ಸೈಮನ್ || |- | 1983 || ಪ್ರೇಮಯುದ್ಧ || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]] || |- | 1983 || ಸಿಂಹಾಸನ || [[ಸಿ. ಆರ್. ಸಿಂಹ]] || |- | 1984 || ಒಲವೆ ಬದುಕು || ಕೆ. ವಿ. ಜಯರಾಂ || |- | 1986 || ಪ್ರೇಮ ಜಾಲ || ಜೋ ಸೈಮನ್ || |- | 1987 || [[ಹುಲಿ ಹೆಬ್ಬುಲಿ]] || ವಿಜಯ್|| |- | 1987 || [[ಅವಸ್ಥೆ]] || ಕೃಷ್ಣ ಮಾಸಡಿ || |- | 1987 || ನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆ || ಶ್ರೀನಿವಾಸ್|| |- | 1987 || ರೋಮಾಂಚನ || ಜಿ. ಎಸ್. ಪಣಿಕ್ಕರ್ || |- | 1987 || ಸಂಪ್ರದಾಯ|| ಮಾಸ್ಟರ್ ಹಿರಣ್ಣಯ್ಯ || |- | 1988 || [[ಭುಜಂಗಯ್ಯನ ದಶಾವತಾರ]] || [[ಲೋಕೇಶ್]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐಕ್ಯತಾ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1988 || [[ಆಸ್ಫೋಟ]] || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]]|| ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1988 || ಮಾತೃದೇವೋಭವ || ಎನ್. ಎಸ್. ಧನಂಜಯ (ದತ್ತು) || |- | 1989 || [[ಹಾಂಕಾಂಗಿನಲ್ಲಿ ಏಜೆಂಟ್ ಅಮರ್]] || ಜೋ ಸೈಮನ್ || |- | 1989 || ಸಿಂಗಾರಿ ಬಂಗಾರಿ || ಚಂದ್ರಹಾಸ ಆಳ್ವ || |- | 1990 || [[ಸಂತ ಶಿಶುನಾಳ ಷರೀಫ]] || [[ಟಿ. ಎಸ್. ನಾಗಾಭರಣ]] || |- | 1990 || ಸ್ವಾಮಿ || [[ಶಂಕರ್ ನಾಗ್]] || <ref name="Films of S.Ramachandra - bfi.org.uk"/> |- | 1991 || [[ಮನೆ]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || '''ವಿಜೇತ''' : ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1991 || ಏಕ್ ಘರ್ || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || ಭಾಷೆ : [[ಹಿಂದಿ]] |- | 1992 || [[ಉಂಡೂ ಹೋದ ಕೊಂಡೂ ಹೋದ]] || [[ನಾಗತಿಹಳ್ಳಿ ಚಂದ್ರಶೇಖರ]] || |- | 1993 || ಕಾದಂಬರಿ || ಕೂಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ || |- | 1994 || [[ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳ್ಬೇಡಿ]] || ಕೂಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ || |- | 1995 || ನಿಲುಕದ ನಕ್ಷತ್ರ || ಕೂಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ || |- | 1995 || ಕ್ರೌರ್ಯ || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1996 || ಜನನಿ || ಶ್ರೀವತ್ಸ ರಂಗನಾಥ್ || |- | 1996 || ಪೂಜ || ಭಾರತಿ ಶಂಕರ್ || |- | 1997 || ಗಂಗವ್ವ ಗಂಗಾಮಾಯಿ || ವಸಂತ ಮೊಕಾಶಿ || <ref name="Films of S.Ramachandra - bfi.org.uk"/> |- | 1998 || ದಿ ಔಟ್ ಹೌಸ್ || ಲೆಸ್ಲೀ ಕರ್ವಾಲೋ || <ref>http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b82a9e7a4</ref> |- | 1999 || [[ದೇವೀರಿ]] || [[ಕವಿತಾ ಲಂಕೇಶ್]] || ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 1999 || [[ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್]] ||ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2001 || ಅಲೆಮಾರಿ || [[ಕವಿತಾ ಲಂಕೇಶ್]] || <ref name="Films of S.Ramachandra - bfi.org.uk"/> |- | 2003 || ಅರ್ಥ || ಬಿ. ಸುರೇಶ || ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2004 || [[ಹಸೀನಾ]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2004 || [[ಬೇರು]] || [[ಪಿ. ಶೇಷಾದ್ರಿ]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2004 || ಪ್ರವಾಹ || ಪಿ. ಆರ್. ರಾಮದಾಸ್ ನಾಯ್ಡು || ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2005 || [[ನಾಯಿ ನೆರಳು]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2005 || ಮುಖಾಮುಖಿ || ಎನ್. ಸುದರ್ಶನ್ || |- | 2006 || ಬನದ ನೆರಳು || ಉಮಾಶಂಕರ್ ಸ್ವಾಮಿ || ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2007 || [[ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸು]] || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2008 || [[ವಿಮುಕ್ತಿ]] || [[ಪಿ. ಶೇಷಾದ್ರಿ]] || ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2008 || ಮೊಗ್ಗಿನ ಜಡೆ || ಪಿ. ಆರ್. ರಾಮದಾಸ್ ನಾಯ್ಡು || |- | 2008 || ಹಾರು ಹಕ್ಕಿಯನೇರಿ || ಏ. ಎನ್. ಪ್ರಸನ್ನ || |- | 2009 || ದಾಟು || ಕೆ. ಶಿವರುದ್ರಯ್ಯ || |- | 2009 || [[ಮುಖಪುಟ]] || [[ರೂಪ ಅಯ್ಯರ್]] || ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- | 2009 || ಕರಾವಳಿ ಹುಡುಗಿ || ಕೂಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ || |- | 2010 || ಗಾಂಧಿ ಸ್ಮೈಲ್ಸ್ || ಕ್ರಿಶ್ ಜೋಶಿ || |- | 2010 || ಬೇಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಲ || ಪಿ. ಆರ್. ರಾಮದಾಸ್ ನಾಯ್ಡು || |- | 2010 || ಹೆಜ್ಜೆಗಳು|| ಪಿ. ಆರ್. ರಾಮದಾಸ್ ನಾಯ್ಡು || |- | 2010 || ಪ್ರಾರ್ಥನೆ || ಸದಾಶಿವ ಶೆಣೈ || |} == ಆಕರ == <ref name="Films of S.Ramachandra - bfi.org.uk">http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2baa487522</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರು]] ors8kct4ssl74rwsptk78l90aiimldu ಕೂಚಿಪೂಡಿ 0 27377 1430782 1373846 2026-09-30T04:51:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430782 wikitext text/x-wiki [[File:Kuchipudi Dance Uma Muralikrishna.jpg|right|thumb|300px|ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಐಐಎಂನಲ್ಲಿ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಉಮಾ ಮುರಳಿಕೃಷ್ಣ]] [[File:Kumari._Aparna_Krovvidi.JPG|thumb|200px|right|ರಾಜಮಹೇಂದ್ರಿ ಮೂಲದ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಐಸಿಎಐ 'ಐಸಿಡಬ್ಲ್ಯೂಎಐ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಿಎ-ಸಿಪಿಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದ ಮೊದಲ ಶ್ರೇಯಾಂಕ' ಪಡೆದ ಅಪರ್ಣಾ ಕ್ರೊವ್ವಿಡಿ]] [[File:Kuchipudi Performer DS.jpg|thumb|200px|ಸಾಹಿತಿ ರವಳಿ, ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯ ಕಲಾಕಾರಿನಿ, ವಿಸಾಖಪಟ್ನಂ]] [[File:Kuchipudi Dance Performance by V Anjana Devi at Ravindra Bharathi Hyderabad.jpg|thumb|200px|right|ಹೈದರಾಬಾದಿನ ರವೀಂದ್ರ ಭಾರತಿಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದೆ ವಿ ಅಂಜನಾ ದೇವಿ]] '''ಕೂಚಿಪೂಡಿ (Kuchipudi) (ತೆಲುಗು : కూచిపూడి) ''' ('Koochipoodi' ('ಕೂಚಿಪೂಡಿ') ಎಂದು ಉಚ್ಚಾರಿತ) [[ಭಾರತ]] ದೇಶದ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯದ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯರೂಪ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತರೆಡೆಯೂ ಸಹ ಈ ನೃತ್ಯವು ಜನಪ್ರಿಯ. ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಎಂಬುದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]] ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಿವಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮವೊಂದರ ಹೆಸರು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯವು ಈ ನೃತ್ಯಕಲಾರೂಪವನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಿಂದ, ಇದಕ್ಕೆ 'ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯ' ಎನ್ನುವುದು ರೂಢಿಯಾಯಿತು. ==ಇತಿವೃತ್ತ== *ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೇದಿಕೆಯ ಕೆಲವು ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವುದು. ಆಚರಣೆಗಳ ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯೂ ಸಹ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದು,(ಹಾಡು-ನೃತ್ಯಗಳ ಕಿರು ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ) ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವ ಪಾತ್ರದ ಗುರುತು ಮತ್ತು ಹಾವಭಾವಗಳ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುವುದು. ಆಗ ನಾಟಕವು ಆರಂಭವಾಗುವುದು. *ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಯಾಗಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಡುವವರಿಗೆ '[[ಮೃದಂಗ]]' ಎಂಬ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಾಳವಾದ್ಯ, [[ಪಿಟೀಲು]], [[ಕೊಳಲು]] ಹಾಗೂ ತಂಬೂರಿ ಮಂದ್ರತಂತಿ ವಾದ್ಯ - ಈ ವಾದ್ಯಗಳ ಬೆಂಬಲವಿರುತ್ತದೆ. ಕಲಾವಿದರು ಧರಿಸುವ ಒಡವೆಗಳು '''ಬೂರುಗು'' ಎಂಬ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ-ತೂಕದ ಮರದ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ==ಶೈಲಿ== *ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಲನವಲನಗಳು ವೇಗದ ಗತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ವಾದ್ಯದ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ನಡೆಯವ ಈ ನೃತ್ಯವು [[ಭರತನಾಟ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಹಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಏಕ-ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಜತಿಸ್ವರಮ್‌ ಮತ್ತು ತಿಲ್ಲಾನ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ, ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಭಕ್ತರೊಬ್ಬರು ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುವ ಹಂಬಲವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ಹಲವು ಗೀತರಚನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. *ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಮತ್ತು ಭರತನಾಟ್ಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ನಡುವಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲದೆ, ಕೂಚಿಪೂಡಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಹಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ನೃತ್ಯರೂಪಗಳಿವೆ. ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಕೂಚಿಪೂಡಿಯಲ್ಲಿ 'ತರಂಗಂ' ಎಂಬುದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸುವವರು ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ತಟ್ಟೆಯ ಎತ್ತರದ ಅಂಚುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನರ್ತಿಸಬೇಕಿದೆ. ನರ್ತಿಸುವವರು ಆಯ ತಪ್ಪದೆ ಬಹಳ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವರು. *ಇಂತಹ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವಾಗ ಅವರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ತೈಲ-ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದ ಎರಡು ಹಣತೆಗಳು ಹಾಗೂ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀರು ತುಂಬಿರುವ ಚಿಕ್ಕ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ನೃತ್ಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಾದರಿಯಾಗಿ, ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ತೈಲ ದೀಪಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಪಾತ್ರೆಯ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಕೈ ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳುವರು. ಎರಡೂ ತರಹದ ನೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ವಸ್ತ್ರವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭರತನಾಟ್ಯಂ ಉಡುಪುಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಉದ್ದನೆಯ ಮೂರು ಮಡಿಕೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. *ಸೀರೆಯ ಮಡಿಕೆಗಳು ಹರಡಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಮಡಿಕೆಯಿದ್ದು, ಭರತನಾಟ್ಯ ಉಡುಪಿನ ಮೂರು ಮಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯುದ್ದದ ಮಡಿಕೆಗಿಂತಲೂ ಉದ್ದವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ 20ನೆಯ ಕರಣವನ್ನು ಬಳಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರು ಪದಭೇದಗಳಲ್ಲದೆ, ಈ ಶಿಕ್ಷಣಶಾಲೆಗೆ ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿರುವ ಕೆಲವು 'ಆಡುಗುಲು' ಅಥವಾ ಅಡವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವರು: 'ಚೌಕ', 'ಕಟ್ಟರನಟು', 'ಕುಪ್ಪಿ ಅಡಗು', 'ಒಂಟಡುವು', 'ಜರಡುವು', 'ಪಕ್ಕನಾಟು'ಗಳನ್ನು ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ಬಳಸು ವುದುಂಟು. ==ಚಲನವಲನಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ== *ಕೂಚಿಪೂಡಿಯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ಆಕರ್ಷಿಸುವಂತಹ ಹಾವಭಾವಗಳು, ತ್ವರಿತ ನೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತತ್ ಕ್ಷಣವೇ ವಿವಿಧ ಭಾವುಕತೆ-ರಸಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ತರಂಗಂನಲ್ಲಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಬಿಂದಿಗೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಹಿತ್ತಾಳೆ ತಟ್ಟೆಯ ಅಂಚುಗಳ ಮೇಲೆ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನೃತ್ಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಹಾಡು ಚಿರಪರಿಚಿತ ಕೃಷ್ಣ ಲೀಲಾ ತರಂಗಿಣಿಯಿಂದ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಠ್ಯವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನ-ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. *ಹಾವಭಾವಗಳುಳ್ಳ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾಮ ಕಲಾಪಂ ನೃತ್ಯ-ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ರಾಣಿ ಸತ್ಯಭಾಮಾಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಪ್ರೀತಿ-ಪ್ರೇಮದ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅಗಲಿದಾಗ, ಆಕೆ ಆತನೊಂದಿಗಿನ ಆನಂದದ ದಿನಗಳನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. *ಕಡೆಗೆ, ಆಕೆಯು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಕೃಷ್ಣ-ಸತ್ಯಭಾಮರು ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಪರಿಚತ ಕಲಾಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಕೃಷ್ಣ ಶಬ್ದಂ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಹಾಡು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಮಾರುವ ಮಹಿಳೆಯು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತ್ಯಾ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ಮಹಿಳೆಯ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯ [[ಕೃಷ್ಣ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕೂಚಿಪುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಮಿಕ್ಕಂತೆ ಅದರ ಸುತ್ತಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 12 ಮತ್ತು 13ನೆಯ ಶತಕಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡು, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತ ಬಂದಿರುವ ಒಂದು ನೃತ್ಯ ಪದ್ಧತಿ. ===ಹಿನ್ನೆಲೆ=== ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎಂಬುದಾಗಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆಯಷ್ಟೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ನೃತ್ಯ [[ದೇವದಾಸಿ]]ಯರಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, [[ದೇವಾಲಯ]]ಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪರಿಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಲೌಕಿಕ ನೃತ್ಯಗಳು ವೃತ್ತಿನರ್ತಕಿಯರಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ನೃತ್ಯದ ಜೀವಾಳವಾದ ಪರಿಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ತಂತ್ರಕೌಶಲಗಳನ್ನು ವೃತ್ತಿನರ್ತಕಿಯರು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರಲಿಲ್ಲವಾಗಿ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ. ಪೂ. 1000ದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನೃತ್ಯಕಲೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗುಣವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ, [[ಕಲಾವಿದ]]ರಿಂದ ಚಳವಳಿಯೊಂದು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಕೂಚಿಪುಡಿ ಈ ಚಳವಳಿಯ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ===ರಾಜಾಶ್ರಯ=== ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಿವಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಕ್ರಿ. ಪೂ. 300ರ [[ಶಾತವಾಹನರು|ಶಾತವಾಹನ]]ರ ಕಾಲದಿಂದ ಕ್ರಿ. ಶ. 16 ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದ ವಿಶಾಲ ಭೂವಲಯದಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. [[ಕಾಕತೀಯ]] ರಾಜರು ನೃತ್ಯಕಲೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರು. ಕ್ರಿ. ಶ. 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕಾಕತೀಯ ಗಣಪತಿ ಮಹಾರಾಜನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗುಂಡಾಮಾತ್ಯನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಕಲಾಚಾರ್ಯನೂ ಇದ್ದ. ಗುಂಡಾಮಾತ್ಯ, ಜಯಪ್ಪನಾಯಕನೆಂಬ ಗಜ ಸೈನ್ಯಾಧಿಪತಿಗೆ ನೃತ್ಯಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಲು ರಾಜನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾಗಿದ್ದ. ಜಯಪ್ಪನಾಯಕ ಈ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರವೀಣನಾದುದಲ್ಲದೆ, [[ಭರತನಾಟ್ಯ]]ವನ್ನು ಕುರಿತು ವೃತ್ತ ರತ್ನಾವಳಿ ಎಂಬ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಗ್ರಂಥವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿದ. ಇದು 12ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ನೃತ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳ ಪೂರ್ಣ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಭುಜಂಗತ್ರಾಸ, ತಾಲಪುಷ್ಪ ಪುಟ, ಭೂಚಾರಿ, ಆಕಾಶಚಾರಿ, ಅಂಗಹಾರನೃತ್ಯ, ಸಪ್ತತಾಂಡವಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಆ ಕಾಲದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದ ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು ದಶವಿಧ ಶಿವಲೀಲೆಗಳ ನಾಟ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ರಾಮಾಯಾಣ, ಮಹಾಭಾರತಗಳಿಂದ ಆಯ್ದ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಗಳ ಲಘು ವಿಷಯಗಳೂ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿದ್ದುವು. ಮೇಲಿನ ಮಾದರಿಯ ಮಾರ್ಗೀಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಕೂಚಿಪುಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದು 12 ಮತ್ತು 13ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದು. ಕೂಚಿಪುಡಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿತವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೇಳಗಳು ಮಾರ್ಗ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಅರಳಿಸಿಕೊಂಡವು. ಈ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೇಳಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಮತ್ತು [[ತೆಲುಗು|ತೆಲುಗಿ]]ನಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಭರತನಾಟ್ಯ, [[ಸಂಗೀತ]] ಹಾಗೂ [[ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರ]]ಗಳನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಮಾಣಭೂತ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನವರು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರವರಾಗಿದ್ದು, ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪಕ್ಷ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ತರಬೇತನ್ನು ಪಡೆದವರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ==ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯಮಾರ್ಗದ ಆರಂಭ, ಬೆಳವಣಿಗೆ== ಕೂಚಿಪುಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೇಳ ಚಳವಳಿ ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತೆಂದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗವತರನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಧಾರ ಕ್ರಿ. ಶ. 1500ರಷ್ಟು ಹಿಂದಕ್ಕೆ, [[ವಿಜಯನಗರ]] ರಾಜ ವೀರನರಸಿಂಹರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳ ಮಚುಪಲ್ಲಿ [[ಕೈಫಿಯತ್ತು|ಕೈಫಿಯತ್ತಿ]]ನಲ್ಲಿ ಅದು ಈ ರೀತಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು: 'ಕೂಚಿಪುಡಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗವತರ ನಾಟಕ ತಂಡವೊಂದು ವಿನುಕೊಂಡ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲಮ್‍ಕೊಂಡದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೀಡು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾಗ, ವೀರನರಸಿಂಹರಾಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅವರು [[ನಾಟಕ]]ವೊಂದನ್ನು ಆಡಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು.' ಕೂಚಿಪುಡಿ ಮೇಳ ನುರಿತದ್ದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಪಡೆದಿದ್ದುದರಿಂದ, ವೀರ ನರಸಿಂಹರಾಯ ತನ್ನ ರಾಣಿ ಮತ್ತು ರಾಜಪರಿವಾರದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ನಾಟಕವನ್ನು ನೋಡಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರು. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಮೇಳ ಸಂಚಾರೀ ತಂಡವಾಗಿದ್ದು, ಜನಪ್ರಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಜನತೆಯನ್ನು ರಂಜಿಸುತ್ತಿತ್ತಲ್ಲದೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ವೈಷ್ಣವ ತತ್ತ್ವದ ಉತ್ಕರ್ಷದಿಂದಾಗಿ ಈ ಸಂಚಾರೀ ತಂಡಗಳು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುವು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಭಾಗವತರು ಅಥವಾ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಭಾಗವತ ಮೇಳ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. ಈ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕದ ನಿಷ್ಕøಷ್ಟ ರೂಪವೆಂಥದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಯಾರೂ ಹೇಳುವಂತಿಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಅದು ಇಂದು ನಾವು [[ಯಕ್ಷಗಾನ]]ವೆಂದು ಕರೆಯುವ ಜನಪದ ಅಥವಾ ದೇಸೀ ಮಾದರಿಯಿಂದ ಬೆಳೆದು ಬಂದುದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ, ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆಗಳ ಆಶ್ರಯವಿತ್ತು. ವಿಜಯನಗರದ ಪತನಾನಂತರ, ಈ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ನಾಟಕ ತಂಡಗಳವರು [[ತಂಜಾವೂರು|ತಂಜಾವೂರಿ]]ಗೆ ವಲಸೆಬಂದು, ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ಯುತಪುರಂ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇದು ತಂಜಾವೂರಿನ ರಾಜ ಅಚ್ಯುತಪ್ಪ ನಾಯಕನಿಂದ ದಾನವಾಗಿ ದೊರೆತ ಅಗ್ರಹಾರ. ಇಂದು ಇದನ್ನು ಮೇಳತ್ತೂರು ಎಂದು ಕರೆಯುವರು. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೇಳಗಳು ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಚರಿತ್ರೆ, ಮೋಹಿನಿ ರುಕ್ಮಾಂಗದ, [[ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ]] ಮತ್ತು ರಾಮನಾಟಕದಂಥ ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯನಾಟಕಗಳನ್ನು ಆಡತೊಡಗಿದರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸರಿಸುಮಾರು 1560ರಿಂದ 1660ರ ವರೆಗೆ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಕಲಾಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು; ನೃತ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ , ತೀರ್ಥನಾರಾಯಣ ಯತಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧೇಂದ್ರಯೋಗಿಗಳಂಥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಚನಕಾರರನ್ನು, ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಇವರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧೇಂದ್ರಯೋಗಿ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ನೃತ್ಯಕಲೆಗೆ ಹೊಸ ತಿರುವೊಂದನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವಿಂದು ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯಪಂಥವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆಯೋ ಅದರ ಸ್ಥಾಪಕನಾದ. ನೃತ್ಯನಾಟಕದ ಅದ್ವೀತೀಯ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಆತ ಪಾರಿಜಾತಹರಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಆ ನಾಟಕವನ್ನು ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಕಲಿಸಿದ. ಅದು ಕೂಚಿಪುಡಿ ಪಂಥದ ನಾಟಕ ಅಥವಾ ಸಂಗೀತ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಪಾರಿಜಾತ ಹರಣ [[ಸತ್ಯಭಾಮೆ]]ಗೂ ಭಗವಾನ್ [[ಕೃಷ್ಣ|ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೂ ಇದ್ದ ಗಾಢ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕಥೆ ರಸಭಾವಗಳನ್ನು ಗರ್ಭೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸತ್ಯಭಾಮೆ ಸ್ವಾಧೀನ ಪತಿಕಾ ನಾಯಿಕೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಹಿಸಬಹುದು. ರಹಸ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಇದು ಮಧುರಭಕ್ತಿಯ ಅಂದರೆ ಜೀವಾತ್ಮ [[ಪರಮಾತ್ಮ]] ಸಮಾಗಮದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೆ ಯುಕ್ತವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಮೂಲಕ ಪರಿಹಾರವಾಗಬಲ್ಲ ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ವಿಪ್ರಲುಭ ಶೃಂಗಾರ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೂಚಿಪುಡಿ ಸಂಸಾರಗಳ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪುರುಷ ಸದಸ್ಯನೂ ಈ ಕಲೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಒತ್ತೆಯಿಡುವಂತೆ ತನ್ನ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ಒಂದು ಬಾರಿಯಾದರೂ [[ಸತ್ಯಭಾಮೆ|ಸತ್ಯಭಾಮಾ]] ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಸಿದ್ಧೇಂದ್ರ ಯೋಗಿಗಳು ಸದಸ್ಯರ ಮನವೊಲಿಸಿದ್ದರು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಈ ಪ್ರೌಢಕಲೆಗಾಗಿ, ತನ್ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಸಂಸಾರಗಳಿಗೆಂದು ಕೂಚಿಪುಡಿಯನ್ನು [[ಅಗ್ರಹಾರ]]ವಾಗಿ ಕೊಡಲು [[ಗೋಲ್ಕೊಂಡ|ಗೊಲ್ಕೊಂಡ]]ದ ನವಾಬ (ಕ್ರಿ. ಶ. 1672-1687) ಅಬ್ಬುಲ್ ಹಸನ್ ಕುತಾಬ್ ಅವರಿಂದ ತಾಮ್ರ ಫಲಕ ದತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಲು ಸಿದ್ಧೇಂದ್ರಯೋಗಿಗಳೇ ಕಾರಣರಾದರು. ಈ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತ ಈ ಕಲೆ ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಹರಿದುಬಂದಿದೆ. ಈಗಾಗಲೆ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ, ಸಿದ್ಧೇಂದ್ರಯೋಗಿಯವರು ನೃತ್ಯನಾಟಕದ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ರೂಪವನ್ನು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತಮಪಡಿಸಿದರು. ಪಾರಿಜಾತಹರಣ ನಾಟಕ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೌಢವಾದದ್ದು ಮತ್ತು [[ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ|ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರ]] ಹಾಗೂ ತಾಳಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆವಶ್ಯಕ ಅಂಶಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಒಳಗೊಂಡಿರುವಂಥದು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಭಾಗವತರ ಸಂಚಾರೀ ಮೇಳಗಳು ವಿವಿಧ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದರ್ಬಾರುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೇವದಾಸಿಯರ ಮತ್ತು ರಾಜನರ್ತಕಿಯರ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡುವು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ, ಕೂಚಿಪುಡಿ ಪಂಥದ ಕಲೆ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಗೆ, ಭಿನ್ನತೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಮೂವ್ವ ಗೋಪಾಲ ಪದಗಳ ಗಾಯನ ಮತ್ತು ನರ್ತನದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ನೃತ್ಯಕಲೆಯ ಮೇಲಾದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವ ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ, ಪಾರಿಜಾತ ಹರಣ ನಾಟಕದಲ್ಲಿನ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಪಾತ್ರ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ನಾಯಿಕೆಯ ಎಂಟು ಬಗೆಯ ಪೂರ್ಣ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಇಂಬುಕೊಟ್ಟು ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪಾತ್ರ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪಾರಿಜಾತ ಹರಣ ನಾಟಕದ ಮೂಲ ರೂಪ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಮತ್ತು ಮಾಧವಿ ಎಂಬೆರಡು ಪಾತ್ರಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದು ಬಂದುವು. ಸಮಸ್ತವೂ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಕಲಾಪವಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಪಾರಿಜಾತಹರಣ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಭಾಮಾಕಲಾಪ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಧವಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಪ್ರಿಯ ಗೆಳತಿ, ಆಕೆಯ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷ್ಯ ರಕ್ಷಕಳು, ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಆತ್ಮವಿವೇಕ ಸ್ವರೂಪಳು. ==ರಂಗಭೂಮಿ, ನಾಟಕ== ಕೂಚಿಪುಡಿ [[ನೃತ್ಯನಾಟಕ]]ವನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಕೆಲವು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನೀಗ ನೋಡಬಹುದು. ಅವರ [[ರಂಗಭೂಮಿ]] ಸರಳವಾದುದು. ಗ್ರಾಮದ ದೇವಾಲಯವೊಂದರ ಮುಂದು ಸಮತಟ್ಟಾದ, ತೆಂಗಿನಗರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಪ್ಪರದವೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರ [[ನಾಟಕರಂಗ]]. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಎದುರಿನ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ನಾಟಕವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. [[ನಾಟಕ]] ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತರಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಯವರೆಗೂ ನಡೆಯಬಹುದು. ಸುಂದರ ನಮೂನೆಯ ಬಣ್ಣದ ಪರದೆಯೊಂದನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಯುವಕರು ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರಾಮದ [[ಅಗಸ]]ರಿಬ್ಬರು ರಂಗಸ್ಥಳದ ಎರಡು ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿಂತು [[ಹರಳೆಣ್ಣೆ]]ಯಿಂದ ಉರಿಯುವ [[ಪಂಜು]]ಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದು ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾಟಕ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪರದೆಯ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಸತ್ಯಭಾಮೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಬೆಳಕನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಪಂಜಿನಮೇಲೆ ಗುಗ್ಗಿಲು ಎಂಬ [[ರಾಳ]]ವನ್ನು ಎರಚುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಭುಗ್ ಎಂದು ಹತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ರಂಗಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿನ ವಾದ್ಯಗಾನ ಹಠಾತ್ತನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದಲ್ಲದೆ ತೆರೆ ಬಿದ್ದು ರಾಳದ ಉರಿ ಭುಗಿಲೆನ್ನುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ ಪಾತ್ರ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೆ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. [[ನಟ]]ರ ಹಿಂದೆ, ಅವರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಂತೆ, [[ಮೃದಂಗ]], [[ಕೊಳಲು]] [[ಶ್ರುತಿ (ಸಂಗೀತ)|ಶ್ರುತಿ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತಿರುವ ವಾದ್ಯಗಾರರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ತಂಡದ ಮುಖಂಡನಾದವ ಕೈನಲ್ಲಿನ [[ತಾಳ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತ ನಾಟಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆತ ಎತ್ತರವಾದ ಆಳಾಗಿದ್ದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಶುದ್ಧವಾದ ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನುರಿತವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲೆ ಬೀಳಬಹುದಾದ ಕೆಟ್ಟದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಆತ ಸದಾ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲ ಸರಿದಂತೆ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ನೂತರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ನಿರ್ಮಿತವಾದುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಲ್ಲಕಲಾಪ ಒಂದು. ಇದು ಕೂಚಿಪುಡಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷ. ಇದು ಗೌಳಿಗಿತ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]]ನೊಬ್ಬನ ನಡುವೆ ನಡೆದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂವಾದವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸ್ವಾಮ್ಯ ಅವಶ್ಯ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಕಥೆಯಾಗಿರದೆ ವಿಶದವಾದ ಮತಾನುಚರಣೆಯಲ್ಲಿನ [[ಯಜ್ಞ]]ಗಳ ನಿಷ್ಟ್ರಯೋಜಕತೆ, ಮಾನಸಿಕ ಯಜ್ಞದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪಿಂಡೋತ್ಪತ್ತಿ ಕರ್ಮಗಳಂತೆ ವಿವಿಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಕುರಿತ ಪ್ರವಚನವಾಗಿದೆ. ಇದೊಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಡಂಬನೆಯಾಗಿದ್ದು ಮನೋರಂಜನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೋಧಪರವಾದುದಾಗಿದೆ. ಗೌಳಿಗಿತ್ತಿ, ತಾನು ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಗೌರವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಿಂತ ಕೀಳಾದವಳಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾಳಲ್ಲದೆ ಶೂದ್ರನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನೊಬ್ಬ ದೀಕ್ಷೆಪಡೆದ ಅನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ==ವೇಷಭೂಷಣ == ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕಲಾವಿದರ ವೇಷಭೂಷಣ ವಿಶದವಾದುದಲ್ಲ. ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ, ಒಂದೇ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಹುಡಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ವಸ್ತುಗಳು ಬರುವ ಮುನ್ನ, ಅವಶ್ಯವಿದ್ದ ಬಣ್ಣ, ಹುಡಿಗಳನ್ನು ಖನಿಜ ಮತ್ತು ವನಸ್ಪತಿಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜ ಸುಂದರ [[ಕಿರೀಟ]] ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ [[ಭುಜಕೀರ್ತಿ]]ಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಶೃಂಗಾರ ವಿಶದವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳ ಅಲಂಕಾರ ಸಾಧನಗಳು ಹಲವು. ಅವಳು ವಾರದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ [[ಒಡವೆ]]ಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇವು ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ರಾಣಿ ಧರಿಸುವ ಒಡವೆಗಳ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವನ್ನು ಹಗುರವಾದ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿ ಹೊಳೆವ ಬಣ್ಣದ ಕಾಗದಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.ಕೂಚಿಪುಡಿಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮಾರ್ಗೀಯವಾದುದೇ. ==ಕೂಚಿಪುಡಿ ಮತ್ತು ಭರತನಾಟ್ಯ== ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ [[ಭರತನಾಟ್ಯ]]ಕ್ಕೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದು : ಕೂಚಿಪುಡಿ ಪಂಥದ ನೃತ್ಯ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ [[ಭರತಮುನಿ]]ಯಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾದ ನೃತ್ಯನಾಟಕವಾಗಿದೆ. ನಾಟ್ಯರೂಪದ ಇದು ವಾಚಿಕ, ಆಂಗಿಕ, ಆಹಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮೊದಲಾದ ನಾಟ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಾಗೂ ಮನೋರಂಜಕ ಉದ್ದೇಶಗಳುಳ್ಳದಾಗಿದೆ. ಇದು ಹೃದಯ ಮುಟ್ಟುವಂಥ ವಿವಿಧ ಭಾವಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು, ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದಾದ್ದೆಂದರೆ, ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಭಾಗಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪುರುಷರು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ಭರತನಾಟ್ಯ ಪ್ರಾಯಶಃ 120 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದು, ಅಷ್ಟೆ. [[ಅಲರಿಪು]], ಜತಿಸ್ವರ, ಶಬ್ದ, ವರ್ಣ, ಪಾದ ಮತ್ತು [[ತಿಲ್ಲಾನ]] ಮೊದಲಾದ ಅಂಶಗಳು ತರ್ಕಬದ್ಧ ಅನುಪೂರ್ವಿಯೊಂದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದು, ನೃತ್ತ, [[ನೃತ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಅಭಿನಯ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ನೃತ್ಯಕಲೆ ಹೇಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಅಂಶಗಳು ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧವಾವುದನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವೂ ತನಗೆ ತಾನೆ ಪೂರ್ಣವಾದುದಾಗಿದ್ದು, ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಚೊಕ್ಕದಾದ ಮನೋರಂಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭರತನಾಟ್ಯಯೋಜನೆ [[ತಂಜಾವೂರು|ತಂಜವೂರು]] ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿ ವಡಿವೇಲು ಮತ್ತು ಅವನ ಸೋದರರಿಂದ ರಚಿತವಾದುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಒಬ್ಬ ಯುವಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರವೀಣೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕಲಾವಿದರು ಕೂಡಿ ಮೇಲಿನಂತೆ [[ತರಂಗ]] ನೃತ್ಯವನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಾಲಗೋಪಾಲ ತರಂಗ, ಮುವ್ವಾ ಗೋಪಾಲಪಾದ ಅಭಿನಯ, ತಿಲ್ಲಾನ ಮತ್ತು ದಶಾವತಾರ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವಿನೋದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರದರ್ಶನ ಪುಷ್ಪಾಂಜಲಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ತಿಲ್ಲಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕಲೆಯ ಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕೆಡಮಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವೀಯುತ್ತಿದೆ. ಕೂಚಿಪುಡಿಯ ವೆಂಕಟರಾಮ ನಾಟ್ಯ ಮಂಡಲಿಯ ಮುಖಂಡರಾದ ಚಿಂತಾಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರು ತಮ್ಮ ತಂಡದೊಡನೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಮುಖ ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ವೇದಾಂತಂ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಅವರು 1961ರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪಾರಿತೋಷಕವನ್ನು ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಈ ನಾಟ್ಯಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು == ತೀರ್ಥನಾರಾಯಣ ಯತಿ : ತರಂಗ ನೃತ್ಯಪದ್ಧತಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಒಬ್ಬ ಕವಿ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದ. [[ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪೂರ್ವಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಅಮಲಾಪುರಮ್|ಅಮಲಪುರಂ]]ನ ಕುಚಿಮಂಚಿವರಿ ಅಗ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈತ ವೇದಾದ್ರಿ ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಕ್ತ. ಚಿಕ್ಕವನಿರುವಾಗಲೆ ಯತ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯಕಲೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತು, ತಂಜವೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ. ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಪಾರಿಜಾತ ಹರಣ ನಾಟಕ ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕವೊಂದನ್ನು ಈತ ರಚಿಸಿ ಅಚ್ಯುತಪುರದ (ಇಂದಿನ ಮೇಳತೂರು) ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ|ಕಾವೇರಿ]]ಯ ಉಪನದಿಯೊಂದರ ಮೇಲಿರುವ ವರಹೂರಿನಲ್ಲಿ ಈತ ಕಡೆಗೆ ನೆಲೆಸಿದ. ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಕೃಷ್ಣಲೀಲಾ ತರಂಗಿಣಿ ಎಂಬ ಬಹುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ವರಹೂರಿನ ದೇವಾಲಯದ ದೇವರ ಮುಂದೆ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಭಾವಪರವಶತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದುದಾಗಿಯೂ ನೃತ್ಯಮಾಡಿದುದಾಗಿಯೂ ಈತ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಲಯ ವಿನ್ಯಾಸದ ಜಟಿಲ ಉದಾಹರಣೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಕೆಲವು ತರಂಗಗಳ ಚರಣಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಶಬ್ದಗಳು ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕೂಚಿಪುಡಿಯ ಕಲಾವಿದರು ತರಂಗ ನೃತ್ಯದ ತಂತ್ರವನ್ನು ಕರಗತಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಅದು ಈ ಪಂಥದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. *ಡಾ. ವೇಂಪತಿ ಚಿನ್ನ ಸತ್ಯಂ[http://www.kuchipudi.com/htmlfiles/tutor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929191051/http://www.kuchipudi.com/htmlfiles/tutor.htm |date=2010-09-29 }}<ref>[http://www.kuchipudi.com ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿಗೆ ಸ್ವಾಗತ]</ref> *ಗುರು ಪಿ. ವಿ. ಭರಣಿ ಶಂಕರ್‌[http://www.kuchipudidanceacademy.in] *ಅನುರಾಗ್‌ ದೇಬ್‌ (ಆಯುಷ್‌ - ಪಾಗ್ಲೂ ಛಾಗ್ಲು ಮಹಾರಾಜ್‌) ಕೋಲ್ಕತಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ [http://www.Anuragpagluchhaglumaharaj.com]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *ದೇವಶೀಷ್‌ ಪ್ರಧಾನ್‌ (ಬೋಟು ಮಹಾರಾಜ್‌) ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ [http://www.botumaharaj.co.in]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *ಗುರು ಜಯರಾಮ ರಾವ್‌ ಮತ್ತು ವನಶ್ರೀ ರಾವ್‌ *ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್‌ ರವಿ *ವೇದಾಂತಂ ಲಕ್ಷ್ಮಿನಾರಾಯಣ *ಡಾ. ಉಮಾ ರಾಮರಾವ್‌ *ತಡೆಪಲ್ಲಿ ಪೇರಯ್ಯ *ಚಿಂತಾ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ *ವೇದಾಂತಮ್‌ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಶರ್ಮ *ಡಾ: ಕೋರದ [[ನರಸಿಂಹ]] ರಾವ್‌ ಗುರು ಸಿ ಆರ್‌ ಆಚಾರ್ಯುಲೂ ಅವರನ್ನೂ ಸಹ ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ಇವರು ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರಾಗಿದ್ದು, ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯಿ ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ದರ್ಪಣಾ ನೃತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಶಾ ಪಾರಿಖ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಮೃಣಾಲಿನಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದ್ದರು. *ಗುರು ಬಾಲ ಕೊಂಡಲ ರಾವ್‌ *ಪಿ. ಬಿ. ಕೃಷ್ಣ ಭಾರತಿ *ಪಸುಮರ್ಥಿ ವೇಣುಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಶರ್ಮ *ಡಾ. ರಾಜಾ ರಾಧಾ ರೆಡ್ಡಿ *ಸ್ವಾಗತ್‌ ಕೂಚಿಪೂಡಿ *ಶೋಭಾ ನಾಯುಡು,<ref>[http://mahamkalisuryanarayanasarma.blogspot.com/]</ref> *ಮಹಾಂಕಾಲಿ ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣ ಶರ್ಮ,<ref>{{Cite web |url=http://www.rajaradhareddy.com/ |title=ರಾಜಾ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ರಾಧಾ ರೆಡ್ಡಿ |access-date=2011-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226053241/http://www.rajaradhareddy.com/ |archive-date=2012-02-26 |url-status=dead}}</ref> *[http://www.yashodathakore.com ಡಾ. ಯಶೋಧ ಠಾಕೋರ್‌] *ವಿಜಯಪಾಲ್‌ ಪತಲೋಥ್‌ *ವಂಶಿ ಕೃಷ್ಣ ವರ್ಮ *ಮಲ್ಲಿಕಾ ರಾಮಪ್ರಸಾದ್‌ *ಇಂದಿರಾ ಶ್ರೀರಾಮ್‌ ದೀಕ್ಷಿತ್‌ ರವಿ ವೇಂಪತಿ, ಶಶಿಕಲಾ ಪೆನುಮರ್ತಿ, ಕಮಲಾ ರೆಡ್ಡಿ, ವನಜಾ ಅಯ್ಯಲರಾಜು ದಾಸಿಕ, ಸಂಧ್ಯಶ್ರೀ ಆತ್ಮಕೂರಿ, ಶಾರದಾ ಜಮ್ಮಿ, ಅನುರಾಧಾ ನೆಹರು, ಹಿಮಬಿಂದು ಚಲ್ಲಾ, ಯಾಮಿನಿ ಸಾರಿಪಲ್ಲಿ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯರೂಪವು ಭಾರತವೊಂದಕ್ಕೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಹಲವು ಚಿರಪರಿಚಿತ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯ ತರಬೇತುದಾರರು, ನೃತ್ಯನಿರ್ದೇಶಕರು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರಿದ್ದಾರೆ. <gallery> File:Guru Bharani Shenkar.jpg|ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದ, ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನ ಗುರು, 'ನೃತ್ಯಕಲಾ‌ ತಪಸ್ವಿ', 'ನಾಟ್ಯಕಲಾ ಪ್ರಪೂರ್ಣ' ಗುರು ಪಿ. ವಿ. ಭರಣಿ ಶಂಕರ್‌ </gallery> == ವಿಶ್ವ ಗಿನ್ನೆಸ್‌ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು == [[File:Kuchipudi_Dec_26th_2010.jpg|thumb|200px|right|ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬಂದು ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು]] *ಸುಮಾರು 200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಾಟ್ಯಗುರುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, 2,800ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು, 2010ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 26ರಂದು ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಜಿಎಂಸಿ ಬಾಲಯೋಗಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೊಲಂ ತಿಲ್ಲಾನಾ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿ ವಿಶ್ವ ಗಿನ್ನೆಸ್‌ ದಾಖಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಹಾಗೂ 15 ದೇಶಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಈ ನೃತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನವು, ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯನಿರ್ದೇಶಕ ಸಿದ್ಧೇಂದ್ರ ಯೋಗಿಯವರ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. *ಮೂರು ದಿನಗಳು ನಡೆದ ಎರಡನೆಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯ ಮಹಾಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಂಗವಾಗಿ, 11 ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲದ ಈ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿ [[ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು|ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟಪತಿ]] [[ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್|ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್‌]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಇ ಎಸ್‌ ಎಲ್‌ ನರಸಿಂಹನ್‌ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಎನ್‌. ಕಿರಣ್‌ ಕುಮಾರ್‌ ರೆಡ್ಡಿ, ಭಾಗವಹಿಸಿದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. *ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಅಂತ್ಯಗೊಂಡೊಡನೆ, ಗಿನೆಸ್‌ ವಿಶ್ವದಾಖಲೆಗಳ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೊಬ್ಬರು ಎದ್ದು ನಿಂತು, 'ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಗಾಧತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಮೂಕನಾದೆ' ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ ಕರತಾಡನಗಳ ಸದ್ದು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಪರಿಣತರಾದ ವೇಂಪತಿ ಚಿನ್ನಸತ್ಯಂ, ಯಾಮಿನಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ, ರಾಜಾ ರೆಡ್ಡಿ ರಾಧಾ ರೆಡ್ಡಿ ಹಾಗೂ ಶೋಭಾ ನಾಯುಡು, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದರು. *ಆನಂತರ, ರಾಜಾ ರೆಡ್ಡಿ ರಾಧಾ ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಶಿಷ್ಯವೃಂದವು, ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೆಂದು ದೇವಿಸ್ಮೃತಿಯ ನೃತ್ಯ ನಮನ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಸಮಾರಂಭದ ಮೊದಲ ದಿನ, ಸರ್ಕಾರವು 25 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ನೆರವು ನೀಡುವುದೆಂದು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಕಿರಣ್‌ ರೆಡ್ಡಿ ಘೋಷಿಸಿದ್ದರು.ಕೊನೆಯ ದಿನ, ಅವರು ಈ ಮೊತ್ತದ ಚೆಕ್ಕನ್ನು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಖಾತೆಯ ಕೇಂದ್ರೀಯ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವೆ ದಗ್ಗುಬಟಿ ಪುರಂದೇಶ್ವರಿಯವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು. ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * ಘುಂಗುರೂ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} *''ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಭಾರತಮ್‌''. ರಾಗ-ನೃತ್ಯ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ; ಶ್ರೀ ಸದ್ಗುರು ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್‌/ಇಂಡಿಯನ್‌ ಬುಕ್ಸ್‌ ಸೆಂಟರ್‌, ನವದೆಹಲಿ, ಭಾರತ ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{commonscat}} * [http://www.spicmacay.com ಸ್ಪಿಕ್ ಮೆಕೇ - ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಉತ್ತೇಜನಾ ಸಮಾಜ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129143132/http://www.spicmacay.com/ |date=2020-01-29 }} *[http://www.IndiaMartinusa.net ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಧರಿಸುವ ಆಭರಣಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ |date=2015-09-07 }} *[https://web.archive.org/web/20120226053241/http://www.rajaradhareddy.com/ ರಾಜಾ ರಾಧಾ ರೆಡ್ಡಿ] *[http://www.kuchipudi.com/home.cfm ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211184103/http://www.kuchipudi.com/home.cfm |date=2008-02-11 }} *[http://kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಬಗೆಗಿನ ಸಮಗ್ರ ಹಿನ್ನೆಲೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807091642/http://www.kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm |date=2007-08-07 }} *[http://www.yuvabharati.org/ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ವೀಡಿಯೊಗಳು ಹಾಗೂ ಸಮಾರಂಭಗಳು] *[http://www.classicalkuchipudi.com/ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ಕೇಂದ್ರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207154817/http://classicalkuchipudi.com/ |date=2011-02-07 }} *[http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html ಖ್ಯಾತ ಕೂಚಿಪೂಡಿ ನೃತ್ಯಕಲಾವಿದರು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027095859/http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html |date=2015-10-27 }} *[http://www.kuchipudidanceacademy.in] {{ಭಾರತೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕೂಚಿಪುಡಿ}} [[ವರ್ಗ:ಕೂಚಿಪೂಡಿ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ವರ್ಗ:ನೃತ್ಯ]] 495hl4ihm8xt4i3htyh3j64hqntk87f ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ 0 27875 1430789 1342994 2026-09-30T05:03:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430789 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=April 21,2015}} {{Infobox Judge | image = K. G. Balakrishnan.jpg | name = Konakuppakatil Gopinathan Balakrishnan | imagesize = 190px | caption = Justice K. G. Balakrishnan | office = [[ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು|ಭಾರತದ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಧೀಶ]] | termstart = January 14, 2007 | termend = 12 May 2010 | nominator = | appointer = [[ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ]] | predecessor = [[:en:Y. K. Sabharwal|Y. K. Sabharwal]] | successor = [[:en:Sarosh Homi Kapadia|Sarosh Homi Kapadia]] | birthdate = May 12 1945 | birthplace = [[Thalayolaparambu]], [[Vaikom]], [[Kingdom of Travancore]],<br> [[ಭಾರತ]] | deathdate = | deathplace = | spouse = ಶ್ರೀಮತಿ ನಿರ್ಮಲಾ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ | religion = }} '''ಕೊನಕುಪ್ಪಕಾಟಿಲ್ ಗೋಪಿನಾಥನ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್''' ({{lang-ml|കൊനകുപ്പക്കാട്ടില്‍ ഗോപിനാഥന്‍ ബാലകൃഷ്ണന്‍}}, ಜನನ. ೧೨ ಮೇ ೧೯೪೫) [[ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು|ಭಾರತದ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಧೀಶ]]ರಾಗಿದ್ದರು. '''ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್''' ಎಂದೇ ಪರಿಚಿತರು. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಪುಲಯ ದಲಿತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ತಿರುವಾಂಕೂರ್ನ ವೈಕೊಮ್ ಬಳಿಯ ಥಲಯೊಪರಂಬುನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ==ಶಿಕ್ಷಣ== ಅವರ ತಂದೆಯವರು ವೈಕೊಮ್ ಮುನ್ಸಿಫ್ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ಲರ್ಕ್ ಆಗಿದ್ದರು ಅವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಥಲಯೊಪರಾಂಬುನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿ, ವೈಕೊಮ್‌ನ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು. ಆನಂತರ, ಎರ್ನಾಕುಲಂನ ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎಸ್‌ಸಿ ಪದವಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, ಎರ್ನಾಕುಲಂನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎಲ್. ಪದವಿಯನ್ನು ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ವೈಕೊಮ್‌ನ ಮುನ್ಸಿಫ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== *ವಕೀಲರಾಗಿ ಅವರು ಎರ್ನಾಕುಲಂ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಹಾಗೂ ಸಿವಿಲ್ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾದ ಮಾಡಿದರು. *೧೯೮೫ : ಕೇರಳ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾದೀಶರಾಗಿ ನೇಮಕ. *೧೯೯೭ : ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ವರ್ಗ. *೧೯೯೮ : ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾದೀಶರಾಗಿ ನೇಮಕ. *೧೯೯೯ : ಮದ್ರಾಸ್‌ನ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಜುಡಿಶಿಯೇಚರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಗುಜರಾತ್‌ನ ರಾಜ್ಯಪಾಲ<ref>"[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990114/01450725.html ಕೇಂದ್ರವು ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯಪಾಲರನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿವೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124935/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990114/01450725.html |date=2007-09-29 }}." ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌. 14 ಜನವರಿ 1999.</ref> *೨೦೦೦ :[[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ‌]]ದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದರು.<ref>[http://www.supremecourtofindia.nic.in/judges/bio/sitting/bkgopinathan.htm ಗೌರವಾನ್ವಿತ ನ್ಯಾಯಾದೀಶ ಮಿ. ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್]</ref> *ಮೇ ೨೦೧೦ : ನಿವೃತ್ತಿ *ಜೂನ್ ೨೦೧೦ ರಿಂದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ.<ref>[http://beta.thehindu.com/news/national/article445911.ece ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿ ಛೇರ್ಮನ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್]{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಕುಟುಂಬ ಜೀವನ== ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ನಿರ್ಮಲಾ ಎಂಬುವವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಹಾಗೂ ಇವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರಿದ್ದಾರೆ ಅವರು ಕೆ.ಜಿ.ಸೋನಿ ಮತ್ತು ರಾಣಿ.<ref>http://in.news.yahoo.com/another-son--in--law-of-ex-cji-k--g--balakrishnan-in-the-dock-20110104.html</ref> ==ತೀರ್ಪುಗಳು== *ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಮೇಲೆ ಬಂದ್‌ಗಳಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಲು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. *ವಿಚಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾರ್ಕೋಅನಾಲಿಸಿಸ್ನ ನಿಷೇಧ.<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20100604271103700.htm&amp;date=fl2711/&amp;prd=fline&amp; ಮೊಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರೂತ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟ ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಿದರು. ==ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿಲುವುಗಳು== ;ಜುಡಿಶಿಯರಿ ಅಂಡ್ ರೈಟ್ ಟು ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಷನ್; ರೈಟ್ ಟು ಪ್ರೈವೆಸಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ರೈಟ್‌ ಟು ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಆಕ್ಟ್‌ನ ನಿಯಮಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊರತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.<ref name="oi-rti">[http://news.outlookindia.com/item.aspx?672590 ಸಿಜೆಐ‌ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಕಮ್ಸ್ ವಿತಿನ್ ಆರ್‌ಟಿಐ ಆಕ್ಟ್: ದೆಹಲಿ ಎಚ್‌ಸಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117142826/http://news.outlookindia.com/item.aspx?672590 |date=2010-01-17 }}. news.outlookindia.com. 2010-02-21ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ..</ref> ಸಿಜೆಐ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಆರ್‌ಟಿಐ ಆಕ್ಟ್‌ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯಡಿ ತರುವಂತಹ ತೀರ್ಪನ್ನು ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಿಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/article217154.ece |title=ಆರ್‌ಟಿಐ ಕೆಳಗೆ ಸಿಜೆಐ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದೆ |access-date=2011-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825120141/http://www.thehindu.com/news/national/article217154.ece |archive-date=2012-08-25 |url-status=dead}}</ref> ರೈಟ್ ಟು ಪ್ರೈವೆಸಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಟಿಐ ಆಕ್ಟ್‌ನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/article857286.ece |title=ಗೌಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಆರ್‌ಟಿಐ ಆಕ್ಟ್ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ: ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ |access-date=2011-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106164212/http://www.thehindu.com/news/national/article857286.ece |archive-date=2011-01-06 |url-status=dead}}</ref> ;ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾದೀಶರಾದ ಕೆ.ಜಿ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವರು ಬಲವಂತಕ್ಕಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ, ದೋಷಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಮಗುವಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುವುದು ಇದೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಗಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://beta.thehindu.com/news/national/article202464.ece ದಿ ಹಿಂದೂ : ವಾರ್ತೆಗಳು / ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ : ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಎಂದು ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811122654/http://beta.thehindu.com/news/national/article202464.ece |date=2010-08-11 }}. Beta.thehindu.com (2010-03-08). 2010-02-21ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ..</ref> ವಕೀಲರು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕು ಹೋರಾಟಗಾರರು ಕೆಲವು ಮೀಸಲಾತಿಗಳನ್ನು ಕೋರಿದರು.<ref>[http://indiatoday.intoday.in/site/Story/87280/India/Women+blast+Balakrishnan+remarks+on+rape+victims.html ವುಮೆನ್ ಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ರಿಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಆನ್ ರೇಪ್ ವಿಕ್ಟಿಮ್ಸ್: ಲೇಟೆಸ್ಟ್ ಹೆಡ್‌ಲೈನ್ಸ್ : ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ]. Indiatoday.intoday.in (2010-03-09). 2010-02-21ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ..</ref> ;ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಶ್ಲೀಲಕರ ಚಿತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/CJI-wants-ban-on-websites-displaying-porn/573683/ ಸಿಜೆಐ ವಾಂಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾನ್ ಆನ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ಸ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಯಿಂಗ್ ಪೋರ್ನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206041016/http://www.expressindia.com/latest-news/CJI-wants-ban-on-websites-displaying-porn/573683/ |date=2010-02-06 }}. ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಇಂಡಿಯಾ. 2010-02-21ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ..</ref> ವೆಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿರೋಧವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಬೇಕೆಂದು ಕೂಡಾ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Bloggers-can-be-nailed-for-views/articleshow/4178823.cms ಬ್ಲಾಗರ್ಸ್ ಕ್ಯಾನ್ ಬಿ ನೈಲ್ಡ್ ಫಾರ್ ವ್ಯೂವ್ಸ್ – ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]. Timesofindia.indiatimes.com (2009-02-24). 2010-02-21ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ..</ref> ;ಕಾಸರಗೋಡಿನಲ್ಲಿ ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್ ಬಳಕೆ ಸುಯೊ ಮೊಟು ದೂರಿನಂತೆ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಕಾಸರಗೋಡಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು, ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅತಿಯಾದ ಹಾನಿಕಾರಕ ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್ ಬಳಸಿದ್ದು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದಂತೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟರು ನಂತರ ಇದಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದವರಿಗೆ ಒಂದು ಸೂಪರ್ ಸ್ಪೆಶಾಲಿಟಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು.<ref>[http://www.hindu.com/2010/12/18/stories/2010121853100500.htm ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿ ಚೇರ್ ಪರ್ಸನ್ ಅವರಿಂದ ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್-ತಾಗಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭೇಟಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108151637/http://www.hindu.com/2010/12/18/stories/2010121853100500.htm |date=2012-11-08 }}[http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article961239.ece?service=mobile ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿ ಮೂಟ್ಸ್ ಸೂಪರ್-ಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಫಾರ್ ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್ ವಿಕ್ಟಿಮ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022081425/http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article961239.ece?service=mobile |date=2012-10-22 }} [https://www.youtube.com/watch?v=azOs3iVhAww ವೀಡಿಯೋ ಕವರೇಜ್] [http://nhrc.nic.in/dispArchive.asp?fno=2175 ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿಯ ರೆಕಮೆಂಡೇಶನ್ಸ್ ಆನ್ ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್, 31 ಡಿಸೆಂಬರ್. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302202258/http://www.nhrc.nic.in/disparchive.asp?fno=2175 |date=2011-03-02 }}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== *"ವಕೀಲರು ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯದೀಶರುಗಳಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾಜದ ಕಡೆಗೆ ಸಮನಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಜನರ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಮನಾದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರು." *"ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲವಂತವಾದ ಮುಷ್ಕರಗಳು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಮುಷ್ಕರಗಳಿಂದ ರೋಗಿಗಳು, ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳು ಹೇಗೆ ತೊಂದರೆಗೀಡಾಗುತ್ತಾರೆಂಬುದನ್ನು ನೀವು ನೋಡಬಹುದು." *"ತನಿಖೆ ಹಾಗೂ ಆಪಾದನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ದಾವೆ ಹೂಡುವ ವಕೀಲರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭಯಪಡಿಸಬಾರದು. ಒಬ್ಬ ನ್ಯಾಯಾದೀಶನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತನಾಗಿರಬೇಕು." <ref>{{Cite web |url=http://www.judicialreforms.org/files/Telegraph%20CJI%20points%20to%20judges%20ignorance.pdf |title=ಸಿಜೆಐ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್ ಟು ಇಗ್ನೋರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಜಡ್ಜಸ್ |access-date=2011-02-20 |archive-date=2011-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726223521/http://www.judicialreforms.org/files/Telegraph%20CJI%20points%20to%20judges%20ignorance.pdf |url-status=dead }}</ref> *"ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಒಳಿತನ್ನು ಒರೆಹಚ್ಚುವಿಕೆಯು ಸರಿಯಾದದ್ದು, ಜನರ ಅಪರಾಧಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಹೇಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅದು ಹಿಂಸಾಚಾರ ಹಾಗೂ ಹಗೆತನ ಸಾಧಿಸುವವರ ವಿರುದ್ಧ ನೀತಿಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು." <ref>ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್: [http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2008121653310800.htm&amp;date=2008/12/16/&amp;prd=th&amp; ಟೆರ್ರರಿಸಂ, ರೂಲ್ ಆಫ್ ಲಾ, ಅಂಡ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220020149/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2008121653310800.htm&date=2008%2F12%2F16%2F&prd=th& |date=2008-12-20 }}, ದಿ ಹಿಂದೂ, 16 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008.</ref> *"ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಅಪರಾಧಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ. ಸಾವು ಜನರ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದು. ನೀವು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ [ವಿಷಯಗಳನ್ನು], ಸಾವಿನ ಶಿಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ಅದಕ್ಕೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ [ಅವರ ಮೇಲೆ]." <ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article546402.ece ಡೆತ್ ಪೆನಾಲ್ಟಿ ಹ್ಯಾಸ್ ಡಿಟರೆಂಟ್ ಎಫೆಕ್ಟ್: ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿ ಚೇರ್‌ಪರ್ಸನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114164301/http://www.thehindu.com/news/national/article546402.ece |date=2016-01-14 }}, ದಿ ಹಿಂದೂ, 2 ಆಗಸ್ಟ್. 2010</ref> ==ವಿವಾದಗಳು== *ಟೆಲಿಕಾಂ ಮಂತ್ರಿ ಎ. ರಾಜಾ ಅವರ ಹಗರಣಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವಂತೆ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಕೆ.ಜಿ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಜಸ್ಟೀಸ್ ಎಚ್. ಎಲ್. ಗೋಖಲೆ ಅವರು ಆಪಾದನೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>−1.19%</ref> *ಅಳಿಯ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಯುವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮುಖಂಡರಾದ ಪಿ.ವಿ.ಶ್ರೀನಿಜನ್, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದು, ಈಗ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಗಳ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ವಾರ್ತಾ ಚಾನಲ್ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೦೬ ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವಾಗ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಆಸ್ತಿಗಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಎರ್ನಾಕುಲಂನ ಜಾರಕಲ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಹಿಂದುಳಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಚುನಾವಣೆಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವರು ಸೋಲನ್ನನುಭವಿಸಿದರು. ಶ್ರೀನಿಜನ್ ಅವರು ಯುವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/article1034832.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109032343/http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/article1034832.ece |archive-date=2011-01-09 |url-status=dead}}</ref> *ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾದೀಶ ಜೆ. ಎಸ್. ವರ್ಮಾ, ಮಾಜಿ ಅಪೆಕ್ಸ್ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾದೀಶ ವಿ. ಆರ್. ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್, ಕಾನೂನು ತಜ್ಞ ಫಲಿ ಎಸ್. ನಾರಿಮನ್, ಎನ್‌ಎಚ್‌ಆರ್‌ಸಿಯ ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯ ಸುದರ್ಶನ್ ಅಗರ್ವಾಲ್ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಚಳುವಳಿಕಾರ ವಕೀಲ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಭೂಷಣ್ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.deccanchronicle.com/360-degree/justice-293 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-20 |archive-date=2011-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112232112/http://www.deccanchronicle.com/360-degree/justice-293 |url-status=dead }}</ref> *ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರ ಆದಾಯ ಮೂಲ ಹಾಗೂ ಆಸ್ತಿಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವು ಕಾನೂನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿವೆಯೆಂದು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿ ಅದರ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ವಿಜಿಲೆನ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಆಂಟಿ ಕರಪ್ಷನ್ ಬ್ಯೂರೋಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.indianexpress.com/news/petition-seeking-vigilance-probe-against-kgb-family-members-filed/733768/ ]</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== *[http://www.supremecourtofindia.nic.in/judges/bio/sitting/bkgopinathan.htm ಗೌರವ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಮಿ.ಕೆ.ಜಿ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಪುಟ] *ಅಂದಲಿಬ್ ಅಖ್ತರ್: [http://www.ambedkar.org/News/JusticeK.htm ರೈಸಿಂಗ್ ಫ್ರಂ ಡೌನ್ ಅಂಡರ್], ಮೀನ್ಟೈಮ್, ಏಪ್ರಿಲ್ 2001 *ವಿ. ವೆಂಕಟೇಶನ್: [http://www.hinduonnet.com/fline/fl1721/17210960.htm ಜುಡಿಶಿಯರಿ ಅಂಡ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಜಸ್ಟೀಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025082538/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1721/17210960.htm |date=2007-10-25 }}, ಫ್ರಂಟ್ಲೈನ್, ಅಕ್ಟೋಬರ್. 2000. *ವಿ. ವೆಂಕಟೇಶನ್: [http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2009011052131100.htm&amp;date=2009/01/10/&amp;prd=th&amp; ಸಿಜೆಐಯೊಂದಿಗೆ ಸಂದರ್ಶನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129134321/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2009011052131100.htm&date=2009%2F01%2F10%2F&prd=th& |date=2009-01-29 }}, ದಿ ಹಿಂದೂ, 10 ಜನವರಿ. 2009. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು]] 1ltzorpi2xwb1b3hz9fpx19plosh55i ಅರಮನೆ 0 28696 1430684 1335377 2026-09-29T18:02:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430684 wikitext text/x-wiki {{ದ್ವಂದ್ವ|ಈ ಲೇಖನ ರಾಜರು ಇರುವ ಮನೆಯ ಬಗ್ಗೆ.|ಇದೇ ಹೆಸರಿನ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ [[ಅರಮನೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)]] ನೋಡಿ}} ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಭವ್ಯ ನಿವಾಸ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜಮನೆತನದವರು ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ನಿವಾಸಿಸುವ ಭವ್ಯ ನಿವಾಸ.ಈ ಪದವು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಪದ palatium ದಿಂದ ಬಂದಿದೆ (ರೋಮ್ನಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟದ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ನಿವಾಸಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಮನೆ).ಯುರೋಪಿನ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಖಾಸಗಿ ಮಹಲುಗಳನ್ನು ಅರಮನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಅನೇಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅರಮನೆಗಳು ಸಂಸತ್, ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು,ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು,ಹೋಟೆಲ್ಗಳಾಗಿವೆ.ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮನರಂಜನಾ ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆಸುವ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಅರಮನೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಅರಮನೆ ಚಿತ್ರಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Mysore palace.jpg|thumb|right|ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]] ==ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವ ಅರಮನೆಗಳು== {{colbegin|2}} * [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]]&ndash;[[ಮೈಸೂರು]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mysorepalace.gov.in/ |title=ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ |access-date=2016-12-13 |archive-date=2012-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401044533/http://www.mysorepalace.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> * [[ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆ]] - [[ಬೆಂಗಳೂರು]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/2005/07/22/stories/2005072210690400.htm |title=ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆ |access-date=2016-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118204329/http://www.thehindu.com/2005/07/22/stories/2005072210690400.htm |archive-date=2016-01-18 |url-status=dead}}</ref> * ಚೆಲುವಾಂಬ ವಿಲಾಸ್ ಅರಮನೆ-ಮೈಸೂರು<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Heritage_Buildings_in_Mysore List of Heritage Buildings in Mysore]</ref> * [[:en:Jayalakshmi Vilas| ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ವಿಲಾಸ್]]-ಮೈಸೂರು * [[ಜಗನ್ಮೋಹನ್ ಅರಮನೆ]]-ಮೈಸೂರು * [[:en:Rajendra Vilas|ರಾಜೇಂದ್ರ ವಿಲಾಸ್ ]]-ಮೈಸೂರು * ಕಾರಂಜಿ ವಿಲಾಸ್ ಅರಮನೆ-ಮೈಸೂರು * [[ಲಲಿತ ಮಹಲ್]]-ಮೈಸೂರು * ವಸಂತ್ ಮಹಲ್ ಪ್ಯಾಲೇಸ್-ಮೈಸೂರು * ಲೋಕ್ರಂಜನ್ ಮಹಲ್-ಮೈಸೂರು. {{colend|2}} ==ಇವನ್ನು ನೋಡಿ== *[[:en:List of palaces in India|ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಅರಮನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] *[[:en:List of palaces|ವಿಶ್ವದ ಅರಮನೆಗಳು ಪಟ್ಟಿ]] *[[:en:List of Heritage Buildings in Mysore|ಮೈಸೂರು ಹೆರಿಟೇಜ್ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ]] [[hi:राजमहल]] [[sr:Дворац]] tfszxdnsx3wvbc1h73v4qtyxpopwojw ಉದಯಭಾನು ಕಲಾ ಸಂಘ, ಕೆಂಪೇಗೌಡ ನಗರ, ಬೆಂಗಳೂರು 0 31010 1430717 1338315 2026-09-29T21:59:58Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430717 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name = ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘ,(ನೋಂ) ಕೆಂಪೇಗೌಡ ನಗರ, ಬೆಂಗಳೂರು. |image = Udaya (F).jpg |building_type = [[ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಭಾಂಗಣ,ಸಭಾಗೃಹ,ಹಾಗೂ ಲೈಬ್ರರಿ,]], |founder = [[ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] |architectural_style =೧೯೬೫ ರ 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ' ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ 'ಉಚಿತ ವಾಚನಾಲಯ'ವನ್ನು ಶ್ರೀ.ದಾಶರಥಿ ದೀಕ್ಷಿತರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದವರು, ಆ ದಿನದ ಸಮಾರಂಭದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದವರು ಶ್ರಿ.ನಾಡಿಗೇರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್.'ಗಣೇಶೋತ್ಸವ'ದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಕಳೆದ ೪ ದಶಕಗಳಿಂದ ಸಮಾಜದ ಸೇವೆಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ ಮುಡಿಪಾಗಿದೆ. |structural_system = |cost = |location = [[ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕೆಂಪೇಗೌಡ ನಗರ]], [[ಭಾರತ]] * '೨೦೦೫ ನೇ ಸಾಲಿನ,ಸುವರ್ಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ರಾಜ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಿ'ದೊರೆತಿದೆ |address = |start_date = * ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಕಲಿಕಾ ತರಗತಿಗಳು, * ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನ, * ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂವಹನ,ವಿದ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ-ನಾಗರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ನಗರ ಕಲ್ಯಾಣ, ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ, ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರ, ಉಚಿತ ವಾಚನಾಲಯ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭವನದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. |completion_date = |opened = ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ,ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಉದ್ಘಾಟನೆ'ಜರುಗಿತು. |height = |floor_area = |main_contractors = |architect = |structural_engineer = | website = {{URL|http://www.udayabhanu.org/p/blog-page_27.htmlpage.html}} }} [[ಚಿತ್ರ:Audito (F).jpg|thumb|right|250px|'ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ರಂಗಮಂದಿರ']] [[ಚಿತ್ರ:UB118.JPG|thumb|right|300px|'ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘದ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡ']] '''ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘ,<ref>[http://bangalore.citizenmatters.in/articles/311-udayabhanu-kala-sangha Holding aloft the Kannada torch]</ref>(ನೋಂ)ಬೆಂಗಳೂರು''', ೧೨-೦೬-೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಈ ಜನೋಪಕಾರಿ ಸಮಾಜಸೇವಾ ಮನೋಭಾವದ ಸಂಘದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ನೆರವಾದವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು ಹಲವಾರು ಮಂದಿ. ೧೯೬೫ ರ 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ' ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ 'ಉಚಿತ ವಾಚನಾಲಯ'ವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದವರು, ಶ್ರೀ.[[ದಾಶರಥಿ ದೀಕ್ಷಿತ]]ರು. ಆ ದಿನದ ಸಮಾರಂಭದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದವರು ಶ್ರಿ.[[ನಾಡಿಗೇರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್]] ಅವರು. 'ಗಣೇಶೋತ್ಸವ'ದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಕಳೆದ ೪ ದಶಕಗಳಿಂದ ಸಮಾಜದ ಸೇವೆಯೇ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಕಳಕಳಿಯಿಂದ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ 'ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘ'ವೂ ಒಂದು. ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ವಿದ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ-ನಾಗರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ನಗರ ಕಲ್ಯಾಣ, ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ, ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರ, ಉಚಿತ ವಾಚನಾಲಯ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭವನದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ===ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘ ಬೆಳೆದ ಪರಿ=== ಕೇವಲ ೧೦ ಅಡಿ ಉದ್ದಗಲದ 'ಚಿಕ್ಕ ಅಂಗಡಿ ಮಳಿಗೆ'ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಸಂಘವು, ಈ ಐದು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಮಾಜಸೇವೆ, ನಗರಕಲ್ಯಾಣ, ಉಚಿತ ಶಿಕ್ಷಣ, ನಾಗರಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಪಾಲನೆ, ಮಹಿಳಾ-ಯುವಜನ ಕಲ್ಯಾಣ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತರಬೇತಿ, ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗುವಂತಹ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು, ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೂ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನೆರವಾಗುವಂತಹ ಸುಮಾರು ೧೫,೦೦೦ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಭವ್ಯಕಟ್ಟಡ-ಸಭಾಂಗಣ ಕನ್ನಡನಾಡಿಗೆ ದೊರೆತಿದೆ. ===ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಕಲಿಕಾ ತರಗತಿಗಳು=== ಯುವಜನರಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವಾಗುವಂತೆ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಈ ಸಂಘವು ಉಚಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ೫ ನೇ ತಂಡದ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭವು ೦೩-೦೭-೨೦೧೧ ರಂದು ಸಂಘದ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿ ದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ೪ನೆಯ ತಂಡದ ಒಟ್ಟು ೫೮ ಫಲಾನುಭವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ತಾ ಇಲಾಖೆಯ ಉಪ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾದ [[ಶ್ರೀ.ಕೆ. ಸುಧಾಕರ ಶೆಟ್ಟಿಯ]]ವರು 'ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ'ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಿದರು. ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತೆ [[ಡಾ. ವಿಜಯಾ]] ಆಶಯ ನುಡಿಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಉದಯಭಾನು ಸಂಘದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[ಬಿ. ಕೃಷ್ಣ]] ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, [[ಶ್ರೀ.ಎಂ.ನರಸಿಂಹ]]ರವರು ಸ್ವಾಗರ ಕೋರಿದರು. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಶಿಕ್ಷಕಿ, [[ಸಿ.ದಾಕ್ಷಾಯಿಣಿ]]ಯವರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ===ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂವಹನ=== '[[ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂವಹನೆ]]'-'ವಿಶ್ವದ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಜ್ನೆ'ಯನ್ನು 'ಕನ್ನಡ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಜ್ಞೆ'ಯನ್ನಾಗಿಸಲು ಈವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ಸಂವಹನ ಕಾಯಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಈ ಪುಸ್ತಕ. ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಮಾಜಸೇವೆಗಳನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಸುಮಾರು ೫ ದಶಕಗಳ ನಿರಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತವಾಗಿರುವ [[ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘದ ಪ್ರಕಟಣೆ]]ಯಾಗಿದೆ.(ಬೆಂಗಳೂರು ದರ್ಶನದ ಖ್ಯಾತಿ) ==ಪುಸ್ತಕದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸಮಾರೋಪ ಸಮಾರಂಭ== [[ಚಿತ್ರ:UB.JPG|thumb|right|250px|'ಸಮಾರೋಪ ಸಮಾರಂಭ'ದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀ.[[ಬೆ.ಗೊ.ರಮೇಶ್]], ಧನ್ಯವಾದ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು]] ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬಸವನಗುಡಿಯ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ನ, [[ಎಚ್.ಏನ್. ಮಲ್ಟಿ ಮೀಡಿಯ ಹಾಲ್]] ನಲ್ಲಿ, ೨೦೧೧ ರ, ಡಿಸೆಂಬರ್, ೨೪ ರಂದು, ಪ್ರೊ.[[ಎಲ್. ಎಸ್. ಶೇಷಗಿರಿ ರಾವ್]] ರವರ ಹಸ್ತದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.'ಉದಯಭಾನು ಉನ್ನತ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರದ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿಯ ಪದಾಧಿಕಾರಿ', ಶ್ರೀ. [[ಬೆ.ಗೊ ರಮೇಶ್]], 'ಧನ್ಯವಾದ ಸಮರ್ಪಣೆ'ಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಗಣ್ಯರು:(ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ): [[ಡಾ. ಅನಂತ ರಾಜು]], [[ಡಾ. ಎ.ಎಚ್.ರಾಮರಾವ್]], ಮತ್ತು 'ಉದಯಭಾನು ಉನ್ನತ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರದ ಗೌರವ ನಿರ್ದೇಶಕ' ಪ್ರೊ.[[ಎಚ್. ಆರ್. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ರಾವ್]] ===ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ=== ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಇತಿಹಾಸ, ಹಾಗೆಯೆ 'ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ' <ref>[http://www.kannadaprabha.com/supplements/youth-children/%E0%B2%AE%E0%B3%8A%E0%B2%A6%E0%B2%B2%E0%B3%81-%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6-%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%BF-%E0%B2%AE%E0%B2%A8%E0%B3%81%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81/216015.html ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ]{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (ಜೆ.ಡಿ.ಬರ್ನಾಲ್)ಮುಂತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೇಖಕರು ಬರೆದ ಸಾಕಷ್ಟು ಪುಸ್ತಕಗಳಿವೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ವಿಜ್ಞಾನ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಬಗೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗದಿದ್ದರೆ 'ಶಾಸ್ತ್ರಿಯ ಭಾಷೆ'ಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ 'ಕನ್ನಡದ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಬೆಳವಣಿಗೆ' ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ತುಂಬಲು, ವಿವಿಧ ವಿಜ್ಞಾನ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ನಡೆದಿರುವ ಚಿಂತನೆ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಯೋಗಿಕ ವಿವರಣೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ೧೫ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ೧೩ ಹೆಸರಾಂತ ವಿಜ್ಞಾನ ಲೇಖಕರು ಬರೆದ 'ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂವಹನೆ' ಹೊರಬಂದಿದೆ. ಇದು, ಇಂದಿನ ಆದ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರೆದಿರುವ ಪುಸ್ತಕ. ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿಶ್ರಾಂತ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ, ಪ್ರೊ.[[ಎಚ್. ಆರ್. ರಾಮಕೃಷ್ಣರಾವ್]] ಮತ್ತು ಹೆಸರಾಂತ ವಿಶ್ರಾಂತ ಭೂ-ವಿಜ್ಞಾನಿ, ಶ್ರೀ.[[ಟಿ. ಅರ್. ಅನಂತರಾಮು]] ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಸಂಪಾದಕರು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ, 'ಹಿರಿಯ' ಮತ್ತು 'ಕಿರಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು' ಮತ್ತು 'ವಿಜ್ಞಾನ ಲೇಖಕರು' ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/10000-books-to-promote-kannada-culture/article777916.ece 10,000 books to promote Kannada culture] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ=== ಒಟ್ಟು ೧೫ ಪ್ರಬಂಧಗಳಿರುವ ಈ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ೨೫೨ ಪುಟಗಳ ೧/೮ ಡೆಮಿ ಗಾತ್ರದ ಸುಂದರ ಕವಚದ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನುಪಮ ಸಂಗ್ರಹ. ಈ ಪ್ರಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಮಯೋಚಿತ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂದಿವೆ. '''ತಮ್ಮ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿರುವ ಗಣ್ಯವಿಜ್ಞಾನ ಲೇಖಕರು:''' * ಪ್ರೊ. ಎಚ್.ಆರ್.ರಾಮಕೃಷ್ಣರಾವ್, * ಡಾ.ಬಿ.ಎಸ್.ಸೋಮಶೇಖರ್, * ಪ್ರೊ. ಎಂ. ಆರ್. ನಾಗರಾಜು, * ಡಾ.ಪಿ.ಎಸ್. ಶಂಕರ್, * ಡಾ. ಎಚ್.ಎಸ್.ನಿರಂಜನ ಆರಾಧ್ಯ, * ಶ್ರೀ ಜಿ.ಎನ್. ನರಸಿಂಹಮೂರ್ತಿ, * ಶ್ರೀ ಕೊಳ್ಳೇಗಾಲ ಶರ್ಮ, * ಶ್ರೀಮತಿ ಸುಮಂಗಲಾ ಮುಮ್ಮಿಗಟ್ಟಿ, * ಜನಾಬ್,ಅಬ್ದುಲ್ ರೆಹಮಾನ್ ಪಾಷ, * ಡಾ.ನಾ.ಸೋಮೇಶ್ವರ, * ಶ್ರೀ ಸುಧೀಂದ್ರ ಹಾಲ್ದೊಡ್ಡೇರಿ, * ಡಾ. ಕೆ. ಎನ್. ಗಣೇಶಯ್ಯ, * ಶ್ರೀ ಟಿ. ಜಿ. ಶ್ರೀನಿಧಿ. ಕನ್ನಡ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದ [[ಶ್ರೀ ಬೆಳ್ಳಾವೆ ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪ]] ನವರಿಗೆ ಈ ಕೃತಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಲೇಖಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ [[ಟಿ. ಅರ್.ಅನಂತರಾಮು]] ರವರ, [[ಪೆನ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್]] ಬಳಗದವರ ಪಾಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ===ಬಂಗಾರದ ಹಬ್ಬದ ಸವಿನೆನಪಿನಲ್ಲಿ=== 'ಉದಯಭಾನು ಕಲಾಸಂಘದ ಬಂಗಾರದ ಹಬ್ಬ'<ref>[http://vijaykarnataka.indiatimes.com/articleshow/19655063.cms Apr 21, 2013 vijaya karna ಉದಯಭಾನು ಸುವರ್ಣ ಪುಸ್ತಕಮಾಲೆ ಕೃತಿಗಳ ಲೋಕಾರ್ಪಣೆ]</ref> ದ ಸವಿನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೫೦ ಪುಟ್ಟ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಘವು ಹೊರತಂದಿದೆ.<ref>[http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/The-unique-Kannada-Golden-Jubilee-Book-Series/2013/05/21/article1599436.ece The unique Kannada Golden Jubilee Book Series,The Indian Express, 16, June, 2014]{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದುಡಿದ ಚೇತನಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬರೆದ ಲೇಖಕರು ಅಂತಹ ಹರಿಕಾರರನ್ನು ತೀರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. 'ಡಾ.ಪಿ.ವಿ.ನಾರಾಯಣ' ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.udayabhanu.org/p/blog-page_27.html ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾದ ಉದಯಭಾನು ವೆಬ್ ಸೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923085601/http://www.udayabhanu.org/p/blog-page_27.html |date=2018-09-23 }},</ref> ಜೂನ್ 2014 ರಿಂದ, ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಜೂನ್ 2015 ರವರೆಗೆ, 'ಸಂಘವು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದೆ'. ===ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು=== # [[ಅಮಾರ್ತ್ಯಸೇನ್: ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಆರ್ಥಿಕ ತಜ್ಞ]], ಲೇಖಕರು: ಡಾ. ಆರ್ ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ಡಾ. ಶುಭ ರಮೇಶ್ # [[ಕೆರೆಗಳು ಬತ್ತಿದಾಗ-ಜಲ ಸಮಸ್ಯೆ : ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಕೆರೆಗಳ ಪರಿಚಯ]] ಲೇ: ಶ್ರೀ ಟಿ.ಆರ್.ಅನಂತರಾಮು ===ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು=== # ಸಂಘಕ್ಕೆ, '೨೦೦೫ ನೇ ಸಾಲಿನ,ಸುವರ್ಣ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ರಾಜ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಿ'ದೊರೆತಿದೆ. ===ಬಾಹ್ಯಸಂಪರ್ಕಗಳು=== * [http://mangalore.bangalorewaves.com/photogallery/mangalorewaves-photo-gallery.php?albumid=2371 'Mangalore waves,ಮಾಧ್ಯಮ ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಂಥ ಬಿಡುಗಡೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ']{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%A8%E0%B2%B5-%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B2%A8-77 'ನವಪ್ರಕಾಶನ,ಪ್ರಕಟಿತ ಗ್ರಂಥಗಳು'] ===ಉಲ್ಲೇಖಗಳು=== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] scmb0k4pw6spktjjmpyvudi2rbx6eyv ಗೊವಿಂದ್ ಪಶುವಿಹಾರ ವನ್ಯ ಮೃಗ ಧಾಮ 0 32257 1430840 1345483 2026-09-30T09:26:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430840 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = ಗೋವಿಂದ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ. | alt_name = | iucn_category = II | photo = India location map.jpg | photo_alt = | photo_caption = [[ಭಾರತ]]ದ ನಕ್ಷೆ | photo_width = | map = | map_alt = | map_caption = | map_width = | location = ಸುಪಿನ್ ಶ್ರೇಣಿ, ಉತ್ತರಕಾಶಿ ಜಿಲ್ಲೆ, [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ]], {{Flag|ಭಾರತ}} | nearest_city = ಉತ್ತರಕಾಶಿ [[ಪಟ್ಟಣ]] | area = ೯೫೮ km2 (೩೭೦ ಚದರ ಮೈಲಿ) | established = ೧೯೫೫ | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | world_heritage_site = | url = }} '''''ಗೋವಿಂದ್ ಪಶು ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ''' ಎಂಬುದು ಸುಪಿನ್ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದ್ದು. ಇದನ್ನು ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು..<ref name=Sanctuaries>{{cite web |url=http://www.sanctuariesindia.com/govind-pashu-vihar-wildlife-sanctuary/ |title=Govind Pashu Vihar Wildlife Sanctuary in Uttarakhand |publisher=Sanctuaries-India |access-date=12 November 2015 |archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222103316/http://www.sanctuariesindia.com/govind-pashu-vihar-wildlife-sanctuary/ |url-status=dead }}</ref> ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ ಗೋವಿಂದ್ ಬಲ್ಲಭ್ ಪಂತ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ, ಅವರು ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಮಂತ್ರಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೫೫ ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಕಾಶಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಉದ್ಯಾನವನವು ಗರ್ವಾಲ್ ಹಿಮಾಲಯದ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಗೋವಿಂದ್ ಪಶು ವಿಹಾರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೯೫೮ ಕಿ.ಮೀ೨ (೩೭೦ ಚದರ ಮೈಲಿ)<ref>{{Cite web|url=http://moef.nic.in/divisions/wildlife/18MoM_WL.pdf |title=Minutes of the 18th Meeting of the Standing Committee of National Board for Wildlife (NBWL) held on 12th April, 2010 in 403, Paryavaran Bhavan, CGO Complex, Lodi Road, New Delhi-110003 |publisher=India Ministry of Environment and Forests Wildlife Division |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513111141/http://moef.nic.in/divisions/wildlife/18MoM_WL.pdf |archive-date=13 May 2012 |df=dmy-all }}</ref> [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] ಆರಂಭಿಸಿದ ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಈ ಅಭಯಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ವೇಗವರ್ಧಕ ಗಡ್ಡದ ರಣಹದ್ದು ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಭದ್ರಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://intowild.webs.com/govindpashuvihar.htm |title=Govind Pashu Vihar - Trekking &#124; Backpacking &#124; Camping &#124; Hiking &#124; Outdoors &#124; Wildlife |publisher=Intowild.webs.com |access-date=2012-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023083059/http://intowild.webs.com/govindpashuvihar.htm |archive-date=23 October 2012 |df=dmy-all }}</ref> ==ಉದ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ವಹಣೆ== ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿನ ಎತ್ತರವು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೧,೪೦೦ ರಿಂದ ೬,೩೨೩ ಮೀಟರ್ (೪,೫೯೩ ರಿಂದ ೨೦,೭೪೫ ಅಡಿ) ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಉದ್ಯಾನವನದೊಳಗೆ ಹರ್ ಕಿ ಡೂನ್ ಕಣಿವೆ ಇದು ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್‌ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ರುಯಿನ್ಸಿಯಾರಾ ಎತ್ತರದ ಸರೋವರವು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಹರ್-ಕಿ-ಡನ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ರೆಸ್ಟ್ ಹೌಸ್ ಕಾಡು ಹೂವುಗಳ ಕಣಿವೆಯ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ನೈಟ್ವಾರ್, ತಾಲೂಕಾ ಮತ್ತು ಓಸ್ಲಾ ಅರಣ್ಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹಗಳು ಹರಿ-ಕಿ-ದುನ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿವೆ<ref>{{Cite web|url=https://www.euttaranchal.com/tourism/taluka-village.php|title=Taluka Village - Road Head of Har Ki Doon Trek - Travel Guide|access-date=2024-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527130432/https://www.euttaranchal.com/tourism/taluka-village.php|archive-date=2024-05-27|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.uttarakhandforest.org/Data/SC_WildlifeEco-tourism.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123040254/http://www.uttarakhandforest.org/Data/SC_WildlifeEco-tourism.pdf |url-status=dead |archive-date=2009-11-23 |title=Wildlife eco-tourism in Uttrakhand |publisher=Forest Department, Uttarakhand, India }}</ref> ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ ೧೭ ಕಿಮೀ (೧೧ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಕರ್ಹಿ ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ ಹತ್ತಿರದ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೯೦ ಕಿಮೀ (೧೨೦ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.webindia123.com/wildlife/parks/uttaranchal.htm |title=Wild life National Park of Uttranchal |publisher=Webindia123.com |access-date=2012-07-25}}</ref> ಚಾರಣ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಅನೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ತರುವ ಹಣವನ್ನು ಉದ್ಯಾನದ ಗಡಿಯೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇರಿಸಬಹುದು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮೊದಲು, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮರವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು, ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ನಿಯಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮರದ ಹೊರತೆಗೆಯುವಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಇತರ ಇಲಾಖೆಗಳು ತೊಡಗಿಕೊಂಡವು, ನೈಟ್ವಾರ್‌ಗೆ ಮೋಟಾರು ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಶಾಲೆಗಳು, ಆಡಳಿತ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಇತರೆಡೆಯಿಂದ ವಲಸೆಗಾರರು ಆಗಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಲ್‌ಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ೧೯೮೮ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಉದ್ಯಾನವನದ ಒಳಗೆ ೨೦ ಕಿ.ಮಿ (೧೨ ಮೈಲಿ) ವರೆಗೆ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಸಂಕಿರಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆ ವರ್ಷ ೩೦೦ ಸಂದರ್ಶಕರು ಆಗಮಿಸಿದರು. ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿಗರು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಈ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಹಲವಾರು ರಾಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳು ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ವಿಭಾಗವು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು, ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನವನದ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅವರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಹಣವನ್ನು ಮರಳಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದೆ. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೆರೆಯಲು, ಹೊಸ ರಸ್ತೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿ ವಸತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಬಯಸಿದೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಉದ್ಯಾನವನ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref name=Singh>{{cite book|author=Singh, Shalini |title=Profiles in Indian Tourism|url=https://books.google.com/books?id=jdHeLJPyiF0C&pg=PA129 |year=1996|publisher=APH Publishing |isbn=978-81-7024-748-7 |pages=129–}}</ref> ಅಂದಿನಿಂದ ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಈಗ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name=Peak/> ==ಫ್ಲೋರಾ== ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಿಮಾಲಯದ ವಿಶಾಲವಾದ ಎಲೆಗಳ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಹಿಮಾಲಯದ ಸಬಾಲ್ಪೈನ್ ಕೋನಿಫರ್ ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಹಿಮಾಲಯದ ಆಲ್ಪೈನ್ ಪೊದೆಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ಅದರ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮರಗಳು ಚಿರ್ ಪೈನ್, ಡಿಯೋಡಾರ್ ಸೀಡರ್, ಓಕ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಪತನಶೀಲ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಸುಮಾರು ೨,೬೦೦ ಮೀ (೮,೫೦೦ ಅಡಿ), ಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೋನಿಫರ್ಗಳು ಬ್ಲೂ ಪೈನ್, ಸಿಲ್ವರ್ ಫರ್ ಸೇರಿವೆ, ಸ್ಪ್ರೂಸ್, ಯೂ, ಮತ್ತು ಪತನಶೀಲ ಜಾತಿಗಳಾದ ಓಕ್, ಮೇಪಲ್, ವಾಲ್‌ನಟ್, ಕುದುರೆ ಚೆಸ್ಟ್‌ನಟ್, ಹಝೆಲ್ ಮತ್ತು ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರಾನ್.<ref name=Sanctuaries/> ==ಪ್ರಾಣಿ== ಅಭಯಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ಜಾತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಸಸ್ತನಿಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ನೂರೈವತ್ತು ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿವೆ.<ref name=Peak>{{cite web|url=http://www.trekkingingarhwal.com/govind-wildlife-sanctuary.html |title=Govind Wildlife Sanctuary |work=Trekking in Garhwal |publisher=Peak Adventure |access-date=10 November 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222093922/http://www.trekkingingarhwal.com/govind-wildlife-sanctuary.html |archive-date=22 December 2015 |df=dmy-all }}</ref> ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಯೋಜನೆ ಅನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ ಸ್ಥಳ ಇದು.<ref>{{Cite web|url=https://hpforest.nic.in/pages/display/NTRzZGZhiHZhNTZzZA==-project-snow-leopard|title = Project Snow Leopard: Himachal Pradesh Forest Department}}</ref> ಈ ಯೋಜನೆಯು ಹಿಮ ಚಿರತೆ ರಕ್ಷಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪರಭಕ್ಷಕ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವನತಿಯಿಂದ, ಅದರ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಭಾಗಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರೈತರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವ ಮೂಲಕ ಬೆದರಿಕೆ ಇದೆ.<ref>{{cite web |url=http://bigcatrescue.org/snow-leopard-project/ |title=Snow Leopard Project |author=Baskin, Carole |date=11 July 2006 |publisher=BigCat Rescue |access-date=10 November 2015}}</ref> ಅಭಯಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಸಸ್ತನಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಕಪ್ಪು ಕರಡಿ, ಕಂದು ಕರಡಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ [[ಚಿರತೆ]], ಕಸ್ತೂರಿ ಜಿಂಕೆ, ಭಾರಲ್, ಹಿಮಾಲಯನ್ ತಹರ್ ಮತ್ತು ಸೆರೋವ್.<ref name=Peak/> ಸಣ್ಣ ಸಸ್ತನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಕ್ರೆಸ್ಟೆಡ್ ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಓಟರ್, ಗೋರಲ್, ಸಿವೆಟ್, [[ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ]], ಹಿಮಾಲಯನ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಇಲಿ, ಹಾಡ್ಗ್‌ಸನ್‌ನ ದೈತ್ಯ ಹಾರಾಟ ಅಳಿಲು, [[ಕಾಡುಹಂದಿ]], ಮುಖವಾಡದ ಪಾಮ್ ಸಿವೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿಂ ಪರ್ವತ ವೋಲ್.<ref name=WWA>{{cite web|url=http://www.world-wildlife-adventures.com/directory/india/wildlife-park.asp?sanctuary=Govind+Pashu+Vihar&state=Uttarakhand |title=Govind Pashu Vihar: User reviewed profile of Govind Pashu Vihar, Uttarakhand, India |publisher=World Wildlife Adventures |access-date=2012-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327022340/http://www.world-wildlife-adventures.com/directory/india/wildlife-park.asp?sanctuary=Govind+Pashu+Vihar&state=Uttarakhand |archive-date=27 March 2013 |df=dmy-all }}</ref> ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗೋಲ್ಡನ್ ಹದ್ದು, ಸ್ಟೆಪ್ಪೆ ಹದ್ದು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಹದ್ದು, ಗಡ್ಡದ ರಣಹದ್ದು, ಹಿಮಾಲಯನ್ ಸ್ನೋಕಾಕ್, ಹಿಮಾಲಯನ್ ಮೋನಲ್ ಫೆಸೆಂಟ್, ಚೀರ್ ಫೆಸೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಟ್ರಾಗೋಪಾನ್. ಚಿಕ್ಕ ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಗೂಬೆ]]ಗಳು, ಪಾರಿವಾಳಗಳು, ಮಿನಿವೆಟ್‌ಗಳು, ಥ್ರಶ್ (ಪಕ್ಷಿ), ವಾರ್ಬ್ಲರ್‌ಗಳು, ಬಲ್ಬುಲ್‌ಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಕೀಟ್‌ಗಳು, ಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಚೇಕಡಿ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಬಂಟಿಂಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫಿಂಚ್‌ಗಳು.<ref name=Peak/><ref name=WWA/> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಉದ್ಯಾನಗಳು]] hnvcg5lasoorgurwqsp9zanj2m13r31 ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ (ಬೆಂಗಳೂರು) 0 35575 1430763 1341291 2026-09-30T03:01:37Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430763 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫}} {{Infobox Museum | name = ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಬೆಂಗಳೂರು | image = Government_Museum_Banglore_305.jpg | imagesize = 225 | established =ಆಗಸ್ಟ್ 18, 1865<ref name="hindumushist">{{cite news|title=Nuggets of heritage stored for posterity|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/article2994261.ece|date=March 14, 2012|author=S. K. Aruni|location=Bangalore|publisher=The Hindu|year=2012|month=March|accessdate=2012-12-03|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222502/http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/article2994261.ece|archive-date=2014-05-12|url-status=dead}}</ref> | collection = ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಹಳೆಯ ಆಭರಣಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳು. | area = | location = ಕಸ್ತೂರಬಾ ರಸ್ತೆ, [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಭಾರತ | latitude = | longitude = | visitors = ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೯೦,೦೦೦ <ref name="relic">{{cite news|title=When a museum turns into a relic of the past|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/article3223795.ece|date=26-Mar-2012|author=Mohit. M Rao|location=Bangalore|publisher=The Hindu|year=2012|month=March|accessdate=2012-12-03|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327020830/http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/article3223795.ece|archive-date=2012-03-27|url-status=dead}}</ref> | website = }} '''ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ (ಬೆಂಗಳೂರು)''' [[೧೮೬೫]]ರಲ್ಲಿ [[ಲೆವಿನ್ ಬೆನ್ತಮ್ ಬೌರಿಂಗ್|ಎಲ್.ಬಿ. ಬೌರಿಂಗ್]] ಅವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು,<ref name="hindumushist" /> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತಿ ಹಳೆಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ<ref>{{cite news|title=Exploring the wonders of Bangalore|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/kids/article420621.ece|date=May 3, 2010|author=Sudhindr. A. B.|publisher=The Hindu|year=2010|month=May|accessdate=2012-12-03|language=English|archive-date=1 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110201122731/http://www.thehindu.com/life-and-style/kids/article420621.ece|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಎರಡನೆ ಅತಿ ಹಳೆಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref name="hindumushist" /> ಈಗ ಇದು ಒಂದು [[ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ|ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ]] ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಭೂವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಲಕರಣೆಗಳು, ಹಳೆಯ [[ಆಭರಣಗಳು]], [[ಶಿಲ್ಪಗಳು]], [[ನಾಣ್ಯಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಶಾಸನಗಳು]] ಇತ್ಯಾದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಪ್ರಸಿದ್ದ [[ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ|ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನವನ್ನೂ]] ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ,<ref name="halmidi">{{cite news|title=An apt time to get classical language tag|url=http://www.hindu.com/2006/10/31/stories/2006103108870500.htm|first=Muralidhara|last=Khajane|date=Oct 31, 2006|author=Muralidhara Khajane|location=Hassan|publisher=The Hindu|year=2006|month=Oct|accessdate=2012-12-03|language=English|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001015326/http://www.hindu.com/2006/10/31/stories/2006103108870500.htm|url-status=dead}}</ref> ಇದುವರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಅತಿ ಹಳೆಯ [[ಕನ್ನಡ]] ಶಾಸನ ಇದಾಗಿದೆ ([[450]] A.D). ==ಚಿತ್ರಾವಳಿ== <gallery> File:Ganapathi at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Lakshmi at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Elephant at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Balaram at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Vinayaka at Govt museum Bangalore.JPG| File:Garuda at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Devi at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Devi1 at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Narayana at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Male figure 2 at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Maheshwari, a form of Feminine goddess at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Tripurasundari, a form of Feminine goddess at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Bhudevi, human manifestation of mother Earth at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Maruthi or Hanuman at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Lion head at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Devi 19th century.JPG| File:Male figure at Govt Museum Bangalore.JPG| File:A man and a woman, village folks at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Three tier part of pillar at Govt Museum Bangalore.JPG| File:A headless statue of possibly a female deity at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Warrior riding horse with a servant,part of pillar at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Warrior riding horse,part of pillar at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Front view, Horse head at Govt museum Bangalore.JPG| File:Part of an arch with God figures 3 at Govt museum Bangalore.JPG| File:Part of an arch with God figures 2 at Govt museum Bangalore.JPG| File:Horse head at Govt museum Bangalore.JPG| File:Varavaramuni at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Replica of Gopuram of a temple at Govt Museum Bangalore.JPG| File:Part of an arch with God figures at Govt museum Bangalore.JPG| File:Part of a temple pillar at Karnataka Govt Museum, Bangalore.JPG| File:Part of a pillar with inscription at Karnataka Govt Museum, Bangalore.JPG| File:Part of a pillar at Karnataka Govt Museum, Bangalore.JPG| File:Naga At Government Museum.JPG| File:Naga stone at Karnataka Government museum.JPG| File:Naga stone.JPG| File:Naga stone 18th century.JPG| File:Nandi At Government Museum.JPG| File:Ninayaka.JPG| File:Thirthankara.JPG| File:Seated saint.JPG| File:Vinayaka at Karnataka Government museum.JPG| File:Vaishnavi.JPG| File:Wrist with Fingers.JPG| File:Vishnu At Government Museum.JPG| </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} <references/> {{commons category|Government Museum (Bangalore)}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] l969h6bz7jtksje949odr039g6b6wkg ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪ ಅಂಬಲಿ 0 35668 1430868 1346763 2026-09-30T11:49:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430868 wikitext text/x-wiki ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪ ಅಂಬಲಿ ಅವಿಭಜಿತ [[ಬಿಜಾಪುರ]] (ಇಂದಿನ [[ವಿಜಯಪುರ]]) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ಇವರು, ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ದುಡಿದ ಮಹನೀಯರು. ಅಂಬಲಿಯವರು [[ವಿಜಯಪುರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಬಬಲೇಶ್ವರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅರ್ಜುಣಗಿ]] ಗ್ರಾಮದವರು. ==ಜನನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== 1895-1962. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಯೋಧ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣದ ನೇತಾರ. [[ವಿಜಯಪುರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅರ್ಜುಣಗಿ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕಲುತನದ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ತಂದೆ ಜಗದೇವಪ್ಪ. ಶಿಕ್ಷಣ ಕನ್ನಡ ನಾಲ್ಕನೆಯ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ. ==ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ== 1914ರಲ್ಲಿ ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಿದಿಗಾಗಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮಾಮಲೆೆದಾರರನ್ನು ವಿರೋದಿಸಿ ಮೂರುದಿನ ಉಪವಾಸಮಾಡಿ ಬಂಧನದ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಇವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಹೋರಾಟ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಗಾಂಧಿಯವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿ ಬಿಜಾಪುರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಘ ಕಟ್ಟಿ ಭೂಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿಯನ್ನು ವಿರೋದಿsಸಿದರು. 1919ರ ಜಲಿಯನ್ವಾಲಾಬಾಗ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ ಇವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ತಂದಿತು. ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಮೊದಲು 1919ರಲ್ಲಿ ಕಾರಾಗೃಹ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಕಾಯದೆಭಂಗ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಜೈಲು (1931) ಸೇರಿ [[ವಿಜಯಪುರ]] ಹಾಗೂ ವಿಸಾಪುರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಸರ್ಕಾರದ ಕಿರುಕುಳ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಇವರು [[ವಿಜಯಪುರ]] ಬಿಟ್ಟು ಸಂಸಾರಸಮೇತ [[ಸೊಲ್ಲಾಪುರ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ನೌಕರಿ ಹಿಡಿದರೂ ಕಾಯದೆಭಂಗ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸೇರಿ ಲಷ್ಕರಿ ಕಾನೂನಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಕಣ್ಣುತಪ್ಪಿಸಿ [[ಸೊಲ್ಲಾಪುರ]]ದಿಂದ ಮತ್ತೆ [[ವಿಜಯಪುರ]]ಕ್ಕೆ ಬಂದರು. 1930-33ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಕಾಯದೆಭಂಗ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಇವರಿಗೆ ಕಠಿಣಶಿಕ್ಷೆ ವಿದಿಸಿತು. ಜೈಲುವಾಸದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವರು ಕನ್ನಡ, ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು. 1940ರಲ್ಲಿ ಇವರು ಕೆ.ಪಿ.ಸಿ.ಸಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]]-[[ಧಾರವಾಡ]]ಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡತೊಡಗಿದರು. 1942ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿ, ಚಲೇಜಾವ್ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ದುಡಿದರು. ಟಪಾಲು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವುದು, ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾಗದಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸುಡುವುದು ಮುಂತಾದ ವಿಧ್ವಂಸಕ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಇವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಮಿಂಚನಾಳ]] ಮತ್ತು [[ಜುಮನಾಳ]] ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾದವು. [[ಮುಂಬಯಿ]]ಯಿಂದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಬಂಗಾರ, ಸಾಮಾನುಸರಂಜಾಮು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಹೊರಟ ಹಡಗೊಂದರ ಜಲಸಮಾದಿ ಮಾಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರದು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಟ್ಟರೆ ರೂ.5,000 ಬಹುಮಾನ ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಸಾರಿತು. ==ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ== 1955ರಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿ]]ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, [[ತಿಕೋಟಾ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ]](ಈಗಿನ [[ಬಬಲೇಶ್ವರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ]])ದಿಂದ 1952 ಮತ್ತು 1957ರಲ್ಲಿ ವಿಧಾನ ಸಭಾ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಇವರು ಆಯ್ಕೆಹೊಂದಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪ್ನೃಶ್ಯತಾ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ದುಡಿದರು. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಎಂದು ನಾಮಕರಣವಾಗಬೇಕೆಂಬುದು ಇವರ ಹಟವಾಗಿತ್ತು. ಅಂಬಲಿ ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪನವರು ತಿಕೋಟಾ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ [[ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಮಿಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ <ref>https://books.google.co.in/books?id=R84n-Wv1S-8C&pg=PA301&lpg=PA301&dq=ambali+channabasappa&source=bl&ots=gkn6rx9D0n&sig=OECL7pFlmwywUmj2vfRRavcKUHw&hl=en&sa=X&ved=0CDYQ6AEwBGoVChMI6eX20rnpxwIVhG2OCh0XIAAd#v=onepage&q=ambali%20channabasappa&f=false</ref> ೧೯೫೭ರ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಸವರಾಜ ನಾದೂರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಶಾಸಕರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ನಾಡನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಲು ಶ್ರಮವಹಿಸಿದ ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪನವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲರೆಂದೇ ಬಿಜಾಪುರದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತರಾದರು.<ref>http://biradar-2012.blogspot.in/2011_10_01_archive.html</ref> ಎಸ್ ಆರ್ ಕಂಠಿ, ಮುರಿಗೆಪ್ಪ ಸುಗಂಧಿ, ಬಸಪ್ಪ ದಾನಪ್ಪ ಜತ್ತಿ ಮುಂತಾದ ನಾಯಕರ ಒಡನಾಡಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಯುವ ನೇತಾರರನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿದ್ದ ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪನವರು, ೧೯೬೨ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿ ಎಂ ಪಾಟೀಲರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು.<ref>{{Cite web |url=http://mbpatil.com/b-m-patil/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-09-09 |archive-date=2015-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151220031450/http://mbpatil.com/b-m-patil/ |url-status=dead }}</ref> ==ಸಮಾಜ ಸೇವೆ== ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕರಪತ್ರ ಹಂಚಲು ಹಣ ಸಾಲದಾದಾಗ, ಹೊಸದಾಗಿ ಮದುವೆಯಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಅತ್ತಿಗೆಯ ೧೦ ತೊಲ ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಡೆದರು. ನಿಸ್ಪ್ರಹ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪನವವರ ಅತ್ತಿಗೆ ಮರುಯೋಚಿಸದೆಯೇ ನೀಡಿದ್ದ್ದರು <ref>http://archive.deccanherald.com/deccanherald/aug15/s10.asp{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:6kl9HJ78xvUJ:archive.deccanherald.com/deccanherald/aug15/s10.asp+&cd=6&hl=en&ct=clnk&gl=in&client=ubuntu</ref> ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪನವರು ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ೫ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿ, ಶ್ರೀ ಜಯದೇವ ಹೃದ್ರೋಗ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕಾರಣರಾದರು<ref>http://indiankanoon.org/doc/1032277/</ref>.ಜಯದೇವ ಸಂಸ್ಥೆ, ೧೯೮೪ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ೯ರಂದು ಅಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಗ್ಯಾನಿ ಜೈಲ್ ಸಿಂಗ್ ರಿಂದವಿದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಉಧ್ಘಾಟನೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/16/stories/2003041602100400.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040114121049/http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/16/stories/2003041602100400.htm |archive-date=2004-01-14 |url-status=dead}}</ref> ==ನಿಧನ== ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುಪೀಡಿತರಾಗಿ 1962 ಮಾರ್ಚ್ 1ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಸ್ವಂತ ಊರಾದ [[ವಿಜಯಪುರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಬಬಲೇಶ್ವರ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅರ್ಜುಣಗಿ]] ಗ್ರಾಮಯಲ್ಲಿ ಇವರ ಸಮಾದಿ ಇದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] k7l702q4x06h3s1vb7959dlku79sz57 ಎಂ. ಪಿ. ಗಣೇಶ್ 0 39243 1430725 1338772 2026-09-29T22:36:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430725 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಎಂ. ಪಿ. ಗಣೇಶ್ | fullname = ಮುಲ್ಲೆರ ಪೂವಯ್ಯ ಗಣೇಶ್ | image = | birth_date = ಜುಲೈ ೮, ೧೯೪೬ | birth_place = ಕೊಡಗು | nationality = ಭಾರತೀಯರು | occupation = ಭಾರತದ ಹಾಕಿ ತಂಡದ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್, ಮ್ಯಾನೇಜರ್, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ, ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಧ }} '''ಮುಲ್ಲೇರ ಪೂವಯ್ಯ ಗಣೇಶ್''' ([[ಜುಲೈ ೮]], [[೧೯೪೬]]) ಭಾರತೀಯ ಹಾಕಿ ತಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಟಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಚು ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಭಾರತೀಯ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಹಾಕಿ ತಂಡದ ನಾಯಕರಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದವರು. ನಮ್ಮ ಕೊಡಗಿನ ವೀರ ಮೊಲ್ಲೇರ ಪೂವಯ್ಯ ಗಣೇಶ್ ಸೈನ್ಯದ ಯೋಧ. ಇಟಾಲಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ ಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಡಿದವರು. ಮುಂದೆ ಬಂದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಾಕಿ ತಂಡದ ತರಬೇತುದಾರರಾಗಿ, ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಾದೇಶದ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರೂ ಹೌದು. ==ಜೀವನ== ಎಂ. ಪಿ. ಗಣೇಶ್ ಅವರು ಜುಲೈ ೮, ೧೯೪೬ರಂದು ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮೊದಲು ಅವರು ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ೧೯೬೦ - ೬೪ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ೧೯೬೬-೭೩ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಪಟುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟರು. ಗಣೇಶರು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವೀಧರರು. ಜೊತೆಗೆ ಪಾಟಿಯಾಲದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಕ್ರೀಡಾ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೋಮಾ ಪದವೀಧರರು. ==ಹಾಕಿ ಸಾಧನೆ== ೧೯೭೧ರ ಹಾಕಿ ವಿಶ್ವಕಪ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ, ೧೯೭೨ರ ಹಾಕಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಕಂಚು ಗೆದ್ದಾಗ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ, ೧೯೭೩ರ ವಿಶ್ವಕಪ್ ಹಾಕಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಫೈನಲ್ವರೆಗೆ ತಲುಪಿ ಕಡೆಗಳಿಯ 'ಸಡನ್ ಡೆತ್' ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೋತರೂ ಬೆಳ್ಳಿ ಗೆದ್ದ ತಂಡದ ನಾಯಕನಾಗಿ ಅವರು ತೋರಿದ ಪ್ರತಿಭೆ ಮಹತ್ವವಾದದ್ದು. ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಶ್ವದ ಹನ್ನೊಂದು ಆಟಗಾರರ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೭೦ರಿಂದ ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಹನ್ನೊಂದರ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಆಡಿದರು. ==ಇಟಾಲಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್== ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಆಟದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪರಿಣತನಾಗಿದ್ದ ಆತನಿಗೆ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ ಮಹತ್ವದ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಹಾಕಿ ಆಟಕ್ಕೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಆಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ==ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ== ೧೯೭೪ರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಗಾಯಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಅವರು ಆಟಕ್ಕೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಬೇಕಾಯ್ತು. ದೇಶ ಅವರನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತ್ತು. ==ಕೆಚ್ಚೆದೆಯ ಕೋಚ್== ಭಾರತದ ಹಾಕಿ ತಂಡದ ಕೋಚ್ ಆಗಿ ಅವರು ಹಲವು ವರ್ಷ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೯೦ರಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವಕಪ್ ಹಾಕಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಆಡಳಿತ ಭಾರತೀಯ ತಂಡವನ್ನು ಅತೀ ಕೇವಲವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಸಂದರ್ಭದ ಹೊರತಾಗಿ ಇಡೀ ಹದಿನಾರು ಜನರ ಭಾರತೀಯ ತಂಡವನ್ನು ಹೋಟೆಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳ ಒಳಗೆ ಇರುವಂತೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಹೋಟೆಲ್ ರೂಮಿನ ಒಳಗೆ ಕೈ ಕಾಲು ಆಡಿಸುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಹೊರತಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೂಡಾ ಒದಗಿಸಲಿಲ್ಲ. "ಬೇಕಿದ್ದರೆ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೋಗಿ" ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಬ್ಬರು ನುಡಿದಾಗ ಗಣೇಶ್ ಮರುನುಡಿದರು "ನಾನು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದವ, ಎಂಥದ್ದೇ ಸಂದರ್ಭ ಬರಲಿ ಓಡಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ". ==ಕ್ರೀಡಾ ಆಡಳಿತಗಾರ== ತಾವು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಎಂ. ಪಿ. ಗಣೇಶ್ ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ಜೂನಿಯರ ಕೋಚ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ ಇವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಅಂದಿನ ಯುವಜನ ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವ ಗುಂಡೂರಾಯರು ಅವರನ್ನು ಯುವಜನ ಕ್ರೀಡಾ ಇಲಾಖೆಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದ ಜೆ. ಆನಂದನ್ ಅವರ ಸಹಾಯಕ ಕ್ರೀಡಾ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. . ಇವರ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸೇವೆಯ ಫಲವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಇವರನ್ನು ಆಡಳಿತ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇಂಫಾಲ್ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟ ಗಣೇಶ್ ಅವರನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷಗಿರಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೧೯೯೧ರಿಂದ ೨೦೦೧ರ ವರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ್ ಪುನಃ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಗಣೇಶ್ ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಅರಿತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಹಲವು ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಭಾರತ ತಂಡ ೨೦೦೪ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್, ೨೦೦೬ ಕಾಮನ್ ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾ ಕೂಟಗಳಂತ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದೆ. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶ ಕಂಡ ಉತ್ತಮ ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಅವರಂತಹ ದಕ್ಷರು ಹಾಕಿದ ನೀಲಿ ನಕ್ಷೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಫಲ ನೀಡಿದೆ. ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸೇವೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ಗಣೇಶ್ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಮುಂದೆ 2009ರ ವರ್ಷದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅರಸಿಕೊಂಡು ಬಂದದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ 'ಚೀಫ್ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಆಫಿಸರ್' ಹುದ್ದೆ. ==ಮಾಹಿತಿ ಕೃಪೆ== [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/mp-ganesh-a-man-of-many-hats/article911733.ece M.P. Ganesh: a man of many hats] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಾಕಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಾಕಿ ತಂಡದ ನಾಯಕರು]] qbu8t8dtzpix76nca3nm4go6byr4rem ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್ 0 39284 1430791 1343008 2026-09-30T05:04:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430791 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್ | image = K Balachander.jpg | birth_date = ಜುಲೈ ೯, ೧೯೩೦ | birth_place = ತಮಿಳುನಾಡಿನ ತಿರುವಾರೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನನ್ನಿಲಂ | spouse = ರಾಜಂ | awards = ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ, ಪದ್ಮಶ್ರೀ, ಕಲೈಮಾಮಣಿ | occupation = ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು, ನಿರ್ಮಾಪಕರು, ಚಿತ್ರಸಾಹಿತಿ, ಕಿರುತೆರೆಯ ಧಾರಾವಾಹಿ ನಿರ್ದೇಶಕರು | yearsactive = ೧೯೬೫–೨೦೧೪ }} '''ಕೆ ಬಾಲಚಂದರ್''' (ಜುಲೈ ೯,೧೯೩೦-ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೩,೨೦೧೪) ಚಲನಚಿತ್ರ ಲೋಕದ ಮಹಾನ್ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲೊಬ್ಬರು. ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ, ಚಿತ್ರಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಿರುತೆರೆ ಧಾರಾವಾಹಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಚಿತ್ರ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿರುವ ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್ ಭಾರತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಸಲ್ಲುವ ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕೃತರಾಗಿದ್ದಾರಲ್ಲದೆ, ಪದ್ಮಶ್ರೀ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಗೌರವಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಜೀವನ== ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಮಹಾನ್ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಕೆ ಬಾಲಚಂದರ್ ಅವರ ಜನ್ಮ ದಿನ ಜುಲೈ ೯, ೧೯೩೦.<ref>http://www.rediff.com/movies/report/k-balachander-gets-phalke-award/20110429.htm</ref> ತಾಯಿ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ ದಂಡಪಾಣಿ. ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಊರು ಹಿಂದೆ ತಂಜಾವೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದು<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/the-kb-school/article1994969.ece</ref> ಈಗ ತಿರುವಾರೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಸೇರಿರುವ ನನ್ನಿಲಂ. ಬಾಲಚಂದರ್ ಅವರು ೧೯೪೯ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣಾಮಲೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಬಿ.ಎಸ್.ಸಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಮುಂದೆ ಅವರು ಅವರು ಅಕೌಂಟೆಂಟ್ ಜನರಲ್ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ಕೆಲವು ಕಾಲ ಅವರು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ==ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿ== ಬಾಲಚಂದರ್ ತಾವು ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹವ್ಯಾಸಿ ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿ 'ಮೇಜರ್ ಚಂದ್ರಕಾಂತ್', 'ಸರ್ವರ್ ಸುಂದರಂ', 'ನೀರ್ಕುಮಿಜಿ', 'ಮೆಜುಗುವರ್ತಿ', 'ನಾನಾಲ್', 'ನವಗ್ರಹಂ' ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಸೃಜಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು ಉತ್ತಮ ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದವು. ==ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ== ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ನಟ ಎಂ. ಜಿ. ರಾಮಚಂದ್ರನ್ ಅವರು 'ದೈವ ತಾಯಿ' ಎಂಬ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ಬರೆಯುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್ ಅವರಿಗೆ ವಹಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಆದದ್ದು ಇತಿಹಾಸ. ಕೆ ಬಾಲಚಂದರ್ ಅಂದರೆ ಆರಂಗೇಟ್ರಂ, ಅಪೂರ್ವ ರಾಗಂಗಳ್, ಅವರ್ಗಳ್, ಮನ್ಮಥ ಲೀಲೈ, ವರುಮಯಿನ್ ನಿರಂ ಸಿಗಪ್ಪು, ಸಿಂಧು ಭೈರವಿ, ಮರೋಚರಿತ್ರ, ಏಕ್ ದೂಜೆ ಕೆ ಲಿಯೇ, ಅವಳ್ ಒರು ತೊಡರ್ ಕಥೈ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಹೂವು, ಸುಂದರ ಸ್ವಪ್ನಗಳು, ಎರಡು ರೇಖೆಗಳು, ತೂಂಗಾದೆ ತಂಬಿ ತೂಂಗಾದೆ, ತಣ್ಣೀರ್ ತಣ್ಣೀರ್, ರುದ್ರವೀಣಾ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಮೇರು ನಟ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ತಾರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿರ್ಮಾಣದ ಮಕ್ಕಳ ಸೈನ್ಯ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೂಡಾ ಬಾಲಚಂದರ್ ಅವರದೇ. ಎ ಆರ್ ರೆಹಮಾನ್ ಮೊದಲಿಗೆ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದೂ ಬಾಲಚಂದರ್ ನಿರ್ಮಾಣದ (ಮಣಿರತ್ನಂ ನಿರ್ದೇಶನದ) ರೋಜಾ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಅವರ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಮರೆಯಲಾಗದ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರು ಇಂದು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಲವಾರು ಸುಂದರ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ವ್ಯಕ್ತಿ ನೆಲೆಯ ಅಂತರ್ಮುಖಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಹೆಸರು. ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಕಥೆ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಗುಣ ಮಟ್ಟ, ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲ್ಯ, ಸಂಗೀತ ಗುಣ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವೆನಿಸಿವೆ. ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿರುವ ಕಮಲ ಹಾಸನ್, ರಜನೀಕಾಂತ್, ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್, ವಿವೇಕ್, ರಮೇಶ್ ಅರವಿಂದ್, ಜಯಪ್ರದಾ, ಸರಿತಾ, ಸುಜಾತಾ, ಗೀತಾ, ವಿಮಲಾ ರಾಮನ್, ಮಾಳವಿಕಾ ಅವಿನಾಶ್ ಅಂತಹ ಪ್ರತಿಭೆಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಅದಮ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್. ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳು ಎಂಭತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು. ಚಿತ್ರಕಥೆ ರೂಪಿಸಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ ಕವಿತಾಲಯ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಮಿಕೆಯಾದ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗವಲ್ಲದೆ ತೆಲುಗು, ಹಿಂದಿ, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಸೌಜನ್ಯಯುತ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೌರವಗಳು== ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಮತ್ತು ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ,<ref>http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1978248.ece?homepage=true {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ತಮಿಳು ನಾಡಿನ ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಅವರನ್ನು ಅರಸಿ ಬಂದಿವೆ. ಒಂಭತ್ತು ಬಾರಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪುರಸ್ಕಾರ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಫಿಲಂ ಫೇರ್ ಮತ್ತಿತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಲ್ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಬಾರಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಅನೇಕ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಅವರು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಸೌಜನ್ಯಯುತ ನಡವಳಿಕೆ== [[ಕಮಲ ಹಾಸನ್]], [[ರಜನೀಕಾಂತ್]], [[ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್]] ಮುಂತಾದ ಕಲಾವಿದರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿದ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ, “ಅವರೆಲ್ಲಾ ಮಹಾನ್ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರು, ನನಗೆ ಅಂತಹ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸೌಭಾಗ್ಯ” ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂದು ಬಾಲಚಂದರ್ ಸೌಜನ್ಯ ತೋರುತ್ತಾರೆ. 1983ರಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಆ ವರ್ಷ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ಚಿತ್ರ ನಮ್ಮ ಜಿ ವಿ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ. ಆಗ ಕೆ ಬಾಲಚಂದರ್ ನುಡಿದರು “ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವರ್ಣ ಕಮಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಇಲ್ಲವೆಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಕೊರೆ ಎನಿಸುತ್ತಿದೆ” ಎಂದು ನುಡಿದಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಸಹೃದಯಿ ಬಾಲಚಂದರ್. ==ನಿಧನ== ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್‍ರವರು ಮೂತ್ರಕೋಶದ ತೊಂದರೆಯಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೩,೨೦೧೪ರಂದು [[ಚೆನ್ನೈ]]ನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/K-Balachander-veteran-Tamil-film-director-dies-at-84/articleshow/45619435.cms | title=K Balachander, veteran Tamil film director, dies at 84 | publisher=[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]] | work=Janani Sampath, | date=23 December 2014 | accessdate=23 December 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.25cineframes.com/legendary-director-balachander-is-no-more.html |title=Legendary Director Balachander is no more. |publisher=25cineframes.com |accessdate=December 23, 2014 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141223232911/http://www.25cineframes.com/legendary-director-balachander-is-no-more.html |url-status=dead }}</ref> ==ಬಾಹ್ಯಾಕೊಂಡಿಗಳು== #[http://www.imdb.com/name/nm0049335/] ===ಉಲ್ಲೆಖನ=== {{reflist}} {{ದಾದಾಸಾಹೇಬ್‌ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು}} {{ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗ]] qdfiqzg1ncyjxi02hh8x54own22t8sf ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ 0 39593 1430671 1334561 2026-09-29T16:52:26Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430671 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{Infobox settlement | name = Adilabad district | native_name = ఆదిలాబాదు జిల్లా | native_name_lang = te | other_name = Edulabad | nickname = | settlement_type = district | image_skyline = Kuntala-waterfalls1.jpg | image_alt = | image_caption = Kuntala-waterfalls | pushpin_map = <!--India--> | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in India | latd = | latm = | lats = | latNS = N | longd = | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[List of regions of India|ಪ್ರದೇಶ]] | subdivision_name1 = ತೆಲಂಗಾಣ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = Municipality | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 24,88,003 (census 2001) | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = 129 | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = Civic agency | blank1_info_sec1 = Municipality | website = [http://adilabad.nic.in/ adilabad.nic.in] | footnotes = }} ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಭಾರತದ ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಿಲಾಬಾದ್ ನಗರವು ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="division">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/telangana/its-raining-mandals-in-divided-adilabad/article9191125.ece|title=It’s raining mandals in divided Adilabad|date=6 October 2016|work=The Hindu|accessdate=8 October 2016|language=en-IN}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="profile">{{Cite web|url=http://www.trac.telangana.gov.in/New_Districts/districts/01-Adilabad.pdf|title=Adilabad district district|website=Official website of Adilabad district|access-date=29 June 2017|archive-date=10 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110192510/http://trac.telangana.gov.in/New_Districts/districts/01-Adilabad.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಅನ್ನು ಕುತುಬ್ ಷಾಹಿಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಡ್ಲಾಬಾದ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾಕತೀಯ ರಾಜವಂಶದ ಸಮಯದ ಕೆಲವು ತೆಲುಗು ಶಾಸನಗಳು ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.[[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] 2016 ರಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮರುಸಂಘಟನೆಯ ಕಾರಣ, ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಮೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು: ಮಂಚೇರಿಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಸಿಫಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲ್ ಜಿಲ್ಲೆ.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=zXBB1nZYoLIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Hyderabad State|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%20Archaeology%201974-75%20A%20Review.pdf|title=Indian Archaeology Journal 1974–75|publisher=ASI|access-date=2018-02-18|archive-date=2012-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508073733/http://asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%20Archaeology%201974-75%20A%20Review.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aparchaeologymuseum.com/wp-content/uploads/2012/06/Adilabad.pdf|title=State Archaeology of Andhra Pradesh|publisher=State Archaeology and Museums of Andhra Pradesh|access-date=2018-02-18|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035401/http://www.aparchaeologymuseum.com/wp-content/uploads/2012/06/Adilabad.pdf|url-status=dead}}</ref> ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯ ಹಾಗೂ [[ಗೋದಾವರಿ ನದಿ]]ಯಿಂದ ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವದಿಂದಲೂ ಜನವಾಸದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.ಅನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] ಹಾಗೂ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ]]ದ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಇತಿಹಾಸದಂತೆ ಇದು [[ಬಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನ]]ರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು.ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್ ಷಾನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ==ಭೂಗೋಳ== ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಭಾರತದ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಯವತ್ಮಾಳ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಆಸಿಫಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ, ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಮಂಚೇರಿಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ನಾಂದೇಡ್ನಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಜಿಲ್ಲೆ. ಇದು 4,153 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (1,603 ಚದರ ಮೈಲಿ) ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದೆ.<ref name="profile2">{{Cite web|url=http://www.trac.telangana.gov.in/New_Districts/districts/01-Adilabad.pdf|title=Adilabad district district|website=Official website of Adilabad district|access-date=29 June 2017|archive-date=10 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110192510/http://trac.telangana.gov.in/New_Districts/districts/01-Adilabad.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 708,972 ಹೊಂದಿದೆ. ==ಧಾರ್ಮಿಕ== ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖಾನಪುರ್ ಮಂಡಲ್ನ ಬಡಂಕುರ್ತಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಶೋಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಡಕೂರ್ತಿ ಸಮೀಪದ [[ಗೋದಾವರಿ]] ನದಿಯ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಮಠದ ಅವಶೇಷಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಭೈನ್ಸ ಪಟ್ಟಣವು ಆರಂಭಿಕ ಬೌದ್ಧ ಕಾಲಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ದಿಬ್ಬದ ಬಳಿ ಒಂದು ಜೋಡಿ ಕೆತ್ತಿದ ಅಡಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.aparchaeologymuseum.com/wp-content/uploads/2012/06/Adilabad.pdf|title=A.P. Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act|publisher=aparchaeologymuseum|access-date=2018-02-18|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035401/http://www.aparchaeologymuseum.com/wp-content/uploads/2012/06/Adilabad.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/tjac-seeks-buddhist-site-at-badankurti-village/article2028441.ece|title=Article about Buddhist Site at Badankurti|publisher=The Hindu}}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== 2006 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಅದಿಲಾಬಾದ್ ದೇಶದ ಅತಿ ಹಿಂದುಳಿದ 250 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ (ಒಟ್ಟು 640). ಇದು ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಗ್ರಾಂಟ್ ಫಂಡ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ (ಬಿಆರ್ಜಿಎಫ್) ಹಣವನ್ನು ಪಡೆದ ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="brgf">{{cite web|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|publisher=National Institute of Rural Development|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archivedate=5 April 2012|deadurl=yes|accessdate=27 September 2011}}</ref> == ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು == ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಎರಡು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ, ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಉಟ್ನೂರ್ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು 18 ಮಂಡಲಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/111016/k-chandrasekhar-rao-appoints-collectors-for-new-districts.html|title=K Chandrasekhar Rao appoints collectors for new districts|date=11 October 2016|work=Deccan Chronicle|accessdate=13 October 2016}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತೆಲಂಗಾಣದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 44x99oc0ekk1zni1jn506b47u5z2k5q ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ 0 40593 1430697 1336074 2026-09-29T18:50:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430697 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player | name = ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ | image = | caption = | birth_name = ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1989|09|18}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | height = {{height|ft=5|in=5}} | weight = | residence = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್]],[[ಭಾರತ]] | event = ಮಹಿಳೆಯರ ಸಿಂಗಲ್ಸ್ | highest_ranking = ೧೩ | date_of_highest_ranking = ೨೫ ಜೂನ್ ೨೦೧೦ | current_ranking = ೨೯ | date_of_current_ranking = ೦೨ ಜೂಲೈ ೨೦೧೫ | country = ಭಾರತ | coach = [[ದಿಪಾಂಕರ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ]] | handedness = ಬಲಗೈ | medal_templates = {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalSport |ಮಹಿಳೆಯರ [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್]]}} {{MedalCompetition|[[BWF World Championships|ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಶಿಪ್]]}} {{MedalBronze |[[2011 BWF World Championships|2011ಲಂಡನ್]]|[[2011 BWF World Championships –Women's doubles|ಮಹಿಳೆಯರ ಡಬಲ್ಸ್]]}} {{MedalCompetition|[[ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ]]}} {{MedalGold | [[2010 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ]] | [[Badminton at the 2010 Commonwealth Games|ಮಹಿಳೆಯರ ಡಬಲ್ಸ್]]}} {{MedalSilver | 2010 ದೆಹಲಿ | [[2010 ರ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಮಿಶ್ರ ತಂಡ]]}} | bwf_id =F3875CB7-E471-43E6-85AB-E5491472A119 }} '''ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮೂಲದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖ್ಯಾತಿಯ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಆಟಗಾರ್ತಿ <ref>http://results.cwgdelhi2010.org/en/{{Dead link|date=ಜುಲೈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Participant.mvc/ParticipantInfo/aef40fe9-5c6a-4fb1-97a9-bc18d7594702</ref><ref>http://www.sportskeeda.com/2010/09/16/commonwealth-games-badminton-interview-with-ashwini-ponnappa/</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.badmintonindia.org/frmPlProfileDet.aspx?pId=2 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2013-09-06 |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829022255/http://www.badmintonindia.org/frmPlProfileDet.aspx?pId=2 |url-status=dead }}</ref> . ಎಂ.ಎ.ಪೊನ್ನಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ ದಂಪತಿಗಳ ಮಗಳಾಗಿ ಈಕೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರದಲ್ಲಿ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೮ ರ ೧೯೮೯ ನೆಯ ಇಸವಿ). ತಂದೆ [[ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯಾ ಅಸ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ಕಂಪೆನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈಕೆಗೆ ಒಬ್ಬ ತಮ್ಮನೂ ಇದ್ದಾನೆ.<ref>[http://www.veethi.com/india-people/ashwini_ponnappa-profile-669-15.htm Biography_Ashwini Ponnappa]</ref> == ವೃತ್ತಿ ಪೂರ್ವ ಜೀವನ == ಅಶ್ವಿನಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಡೆಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ತಂದೆಯ ಕೆಲಸದ ನಿಮಿತ್ತ ಸಂಸಾರವು [[ಹೈದರಾಬಾದ್]] ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಯಿತು. ಹೈದರಾಬಾದಿನಲ್ಲೇ ಅಶ್ವಿನಿಯು ತಮ್ಮ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು. ಸದ್ಯ ಈಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಓ.ಎನ್.ಜಿ.ಸಿ ಕಂಪೆನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜು ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಕಡೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳಸಿಕೊಂಡ ಇವರು ೨೦೦೧ ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡರು.<ref>[http://www.veethi.com/india-people/ashwini_ponnappa-profile-669-15.htm Pre_Proffessional sports Life]</ref> ==ತರಬೇತಿ== ದೀಪಾಂಕರ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಅವರು ಅಶ್ವಿನಿಯ ಮುಖ್ಯ ತರಬೇತುದಾರರು. ಇವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನಿಯು ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವೆನಿಸಿದ ೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೫, ೨೦೧೦) ನೆಯ ಕ್ರಮಾಂಕವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ನಿಂತವರು ಈಕೆಯ ಡಬಲ್ಸ್ ಜೋಡಿ [[ಜ್ವಾಲಾ ಗುಟ್ಟ]] ಅವರು. ಕೆಲವು ಕಾಲ ಈಕೆ ಎಡ್ವಿನ್ ಇರೈವನ್ ಮತ್ತು ಎಸ್.ಎಂ. ಆರೀಫ್ ಅವರುಗಳಿಂದಲೂ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ/ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.<ref>[http://www.veethi.com/india-people/ashwini_ponnappa-profile-669-15.htm Coaching and Guidence]</ref> ==ಕ್ರೀಡಾ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ== [[File:Ashwini Ponnappa.jpg|thumb|ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ]] 2001 ರಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ ಭಾರತೀಯ ಜೂನಿಯರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್ ವಿಜೇತರಾದರು. 2006 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯನ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ]] ದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. 2010 ರ [[ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ]] ದಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಜ್ವಾಲಾ ಗುಟ್ಟ]] ಜೊತೆಗೂಡಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಡಬಲ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಗೆದ್ದರು<ref>{{cite news|last=Rao|first=Rakesh|title=Saina wins singles gold|url=http://www.thehindu.com/sport/article830304.ece|accessdate=15 October 2010|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|date=14 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017040632/http://www.thehindu.com/sport/article830304.ece|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010|url-status=dead}}</ref>. ಲಂಡನ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ನಲ್ಲಿ [[ಜ್ವಾಲಾ ಗುಟ್ಟ]] ಜೊತೆಗೂಡಿ ಆರಂಭಿಕ ಮ್ಯಾಚ್ ಅನ್ನು ಜಪಾನೀ ಜೋಡಿ Reika Kakiiwa ಮತ್ತು ಮಿಝುಕಿಯ ಫುಜಿ ವಿರುದ್ಧ ಆಡಿ ಸೋತರು. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸೆಟ್ಗಳಲ್ಲಿ ಚೈನಾ ತೈಪೆಯ ಜೋಡಿ ಚೆಂಗ್ ಮತ್ತು ಚೈನ್ ಆಫ್ ವಿರುದ್ಧ 25-23, 14-21, 21-18 ರಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿದರು<ref>{{cite news| url= Jwala Gutta-Ashwini Ponappa lose Olympic opener|title= Jwala Gutta-Ashwini Ponappa lose Olympic opener| date= 29 July 2012| url=http:// blogs.bettor.com /2012-London-Olympics-A-severe-blow-for-Jwala-Gutta,-Ashwini-Ponnappa-in-group-stage-a175561}}</ref>. ಮುಂದಿನ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾಧನೆ ತೋರಿದರೂ ಸಹ ಪದಕ ಗೆಲ್ಲುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು. ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ನೆಡೆದ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಶಿಪ್ ನಲ್ಲಿ ಕಂಚಿನ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಾಧನೆಗೈದರು. ೨೦೧೫ರ ಜೂನ್ ೨೯ರಂದು ಕೆನಡಾ ಓಪನ್ ಮಹಿಳೆಯರ ಡಬಲ್ಸ್ ಟೂರ್ನಿಯನ್ನು ಡಚ್​ ಜೋಡಿಗಳಾದ ಈಫ್ಜೆ ಮಸ್ಕೇನ್ಸ್​ ಮತ್ತು ಸಲೇನಾ ಪಿಕ್​ರನ್ನು 21-19 21-16 ಗೇಮ್‘​ಗಳಿಂದ ಮಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗೆದ್ದು ಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.suvarnanews.tv/sports/article/13049_Jwala-Gutta-and-Ashwini-Ponnappa--win-Canada-Open |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702192814/http://www.suvarnanews.tv/sports/article/13049_Jwala-Gutta-and-Ashwini-Ponnappa--win-Canada-Open |url-status=dead }}</ref> *'''ರಿಯೊ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌''': ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್‌ನ ಡಬಲ್ಸ್‌ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಶ್ವಿನಿ ಪೊನ್ನಪ್ಪ ರಿಯೊ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಫೋಟೋ+ :[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%A6-%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B2%95%E0%B3%81-%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B2%A6-%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%B8%E0%B3%81] ==ಆಯ್ದ ಎದುರಾಳಿಗಳು ವಿರುದ್ಧದ ದಾಖಲೆಗಳು == [[ಜ್ವಾಲಾ ಗುಟ್ಟ]] ಜೊತೆಗೂಡಿ ಸೂಪರ್ ಸೀರೀಸ್ ಫೈನಲ್, ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಶಿಪ್ ಫೈನಲ್, ಮತ್ತು ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ ಫೈನಲ್ ತಲುಪಿದವರ ವಿರುಧ್ಧ ಆಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು. <ref>http://www.tournamentsoftware.com/profile/selectheadtohead.aspx?id=F3875CB7-E471-43E6-85AB-E5491472A119</ref> ಎದುರಾಳಿ ದೇಶ------ಎದುರಾಳಿ ತಂಡ------ಗೆಲುವಿನ ಅಂತರ * ಚೀನಾ----[[Du Jing]] & [[Yu Yang (badminton)|Yu Yang]]---- 0–1 * ಚೀನಾ----[[Tang Jinhua]] & [[Xia Huan]]---- 0–1 * ಚೀನಾ----[[Ma Jin]] & [[Wang Xiaoli]] ----0–2 * ಚೀನಾ---- [[Tian Qing]] & [[Zhao Yunlei]] ----0–5 * ಚೀನಾ---- [[Wang Xiaoli]] & [[Yu Yang (badminton)|Yu Yang]]---- 0–2 * ಚೀನಾ---- [[Yang Wei (badminton)|Yang Wei]] & [[Zhang Jiewen]]---- 0–1 * ತೈಪೆ---- [[Cheng Wen-hsing]] & [[Chien Yu-chin]]---- 2–2 * ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್---- [[Christinna Pedersen]] & [[Kamilla Rytter Juhl]] ----0–2 * ಹಾಂಕಾಂಗ್----[[Poon Lok Yan]] & [[Tse Ying Suet]] -----1–1 * ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ---- [[Vita Marissa]] & [[Nadya Melati]]---- 1–0 * ಜಪಾನ್---- [[Mizuki Fujii]] & [[Reika Kakiiwa]] ----1–3 * ಜಪಾನ್---- [[Miyuki Maeda]] & [[Satoko Suetsuna]] ----1–4 * ಜಪಾನ್---- [[Shizuka Matsuo]] & [[Mami Naito]]---- 0–2 * ಕೊರಿಯಾ---- [[Ha Jung-eun]] & [[Kim Min-jung]]---- 0–3 * ಕೊರಿಯಾ---- [[Lee Hyo-jung]] & [[Kim Min-jung]]---- 0–1 * ಕೊರಿಯಾ---- [[Jung Kyung-eun]] & [[Kim Ha-na]]---- 1–1 * ಮಲೇಷ್ಯಾ---- [[Chin Eei Hui]] & [[Wong Pei Tty]]---- 0–4 * ಸಿಂಗಾಪುರ---- [[Shinta Mulia Sari]] & [[Lei Yao]] ----1–3 * ಥಾಯಿಲ್ಯಾಂಡ್---- [[Duanganong Aroonkesorn]] & [[Kunchala Voravichitchaikul]]---- 1–0 ==ಉಲ್ಲೇಖನಗಳು== {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡೆ]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನವರು]] gr6wrib97an5mjhp7q6w4n4ivp31tmm ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕ 0 54572 1430780 1342544 2026-09-30T04:34:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430780 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:First day ituals of Kumbhabhishekam of retoration of Gunjanarasimha Swamy temple.jpg|thumb|right]] '''''ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕ''''' ದೇವತೆಯ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಮರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಒಂದು [[ಹಿಂದೂ]] ದೇವಾಲಯ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ. ''ಕುಂಭ'' ಅಂದರೆ ಶಿರ ಮತ್ತು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಗೋಪುರ]]ದಲ್ಲಿನ) ಶಿಖರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕ ಅಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ನಾನ. ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದ ದಿನದಂದು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞದ ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿನ ಆವೇಶಯುಕ್ತ ಹಾಗು ಪರಿಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ನೀರಿನಿಂದ ''ಕುಂಭ''ಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿಗಳು ಒಂದು ಬೆಳ್ಳಿ ತಂತಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನದ [[ಗರ್ಭಗುಡಿ]]ಯೊಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ==ಶಂಭುಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕ== ಚಿಲಕವಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಶಂಭುಲಿಂಗೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಂಭುಲಿಂಗೇಶ್ವರಸ್ವಾಮಿ ದೇಗುಲ ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕ ಸುತ್ತೂರು ಶಿವರಾತ್ರಿ ದೇಶಿ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಜಿ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಜೃಂಬಣಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿತು. ಮಂಗಳವಾಧ್ಯ ಸಮೇತ ಪೂರ್ಣ ಕುಂಭ ಸ್ವಾಗತದೊಂದಿಗೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ಕಳಶಾರೋಹಣ ಮಾಡಿ ಕುಂಭಾಭಿಷೇಕ ನೆರೆವೇರಿಸಿದರು. ==ಉಲ್ಲೇಖನ == <ref>{{Cite web |url=http://kumbabishekam.com/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-03 |archive-date=2018-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822163811/http://kumbabishekam.com/ |url-status=dead }}</ref> <ref>https://tamil.samayam.com/spiritual-news/why-we-celebrated-kumbabishekam-for-every-12-years/articleshow/52657689.cms</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.thehindu.com/thehindu/fr/2002/05/24/stories/2002052401290600.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010102027/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2002/05/24/stories/2002052401290600.htm |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳು]] 280t42roka88arfdcx8vxaw0a1tez05 ಅಮಿಶ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ 0 58761 1430679 1429423 2026-09-29T17:32:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430679 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ಅಮಿಶ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ | birth_date = ೧೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೭೪ | image = Amish Tripathi 555.jpg | caption = ಅಮಿಶ್ | birth_place = [[ಮುಂಬಯಿ]], ಭಾರತ<ref name=amishquickfacts>{{cite web|title=Author Amish > Quick Facts|url=http://authoramish.com/about.html|access-date=2014-04-26|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511125516/http://www.authoramish.com/about.html|url-status=dead}}</ref> | occupation = ಬರಹಗಾರ | nationality = ಭಾರತೀಯ | alma_mater = ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ | genre = ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆಗಳು | awards = ಸೊಸೈಟಿ ಯಂಗ್ ಅಚೀವರ್ಸ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಫಾರ್ ಲಿಟರೇಚರ್<ref>{{cite news |url=http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/celebs-attend-young-achievers-awards-108144-3.html |title=Society Young Achievers Award for Literature |publisher=[IndiaTimes]. 23 October 2013 |access-date=26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 |archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230550/https://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/celebs-attend-young-achievers-awards-108144-3.html%20/ |url-status=dead }}</ref> <br> ಇಂಡಿಯಸ್ ನ್ಯೂ ಐಕಾನ್ಸ್<ref>{{cite web |url=http://dnasyndication.com/dna/dna_english_news_and_features/DNA-New-Icons/DNMUM282216 |title=India's New Icons |publisher=[DNA Syndication]. 31 July 2013 |access-date=26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 |archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230553/http://dnasyndication.com/dna/dna_english_news_and_features/DNA-New-Icons/DNMUM282216%20 |url-status=dead }}</ref> <br> ಸೆಲಬ್ರಿಟೀಸ್ ಟಾಪ್ ೧೦೦ ಲಿಸ್ಟ್t<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/profile/amish-tripathi/172 |title=Celebrities Top 100 list 2012 |publisher=[Forbes India] |access-date=2014-04-26 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230545/http://www.forbesindia.com/profile/amish-tripathi/172%20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/celebprofile/amish-tripathi/188 |title=Celebrities Top 100 list 2013 |publisher=[Forbes India] |access-date=2014-04-26 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230604/http://www.forbesindia.com/celebprofile/amish-tripathi/188%20 |url-status=dead }}</ref> | notableworks = {{nowrap|''[[ದಿ ಇಮ್ಮಾರ್ಟಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಲುಹ]]''<br>''[[ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಆಫ್ ದಿ ನಾಗಾಸ್]]''<br>''[[ದಿ ಓತ್ ಆಫ್ ದಿ ವಾಯುಪುತ್ರಾಸ್]]''}} | spouse = ಪ್ರೀತಿ ವ್ಯಾಸ್ | children = ನೀಲ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ | website = http://authoramish.com/ }} '''ಅಮಿಶ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ''' ಭಾರತೀಯ ಲೇಖಕರು. ಇವರ ಪುಸ್ತಕಗಳಾದ ''[[ದಿ ಇಮ್ಮಾರ್ಟಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಲುಹ]]'', ''[[ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಆಫ್ ದಿ ನಾಗಾಸ್]]'', ''[[ದಿ ಓತ್ ಆಫ್ ದಿ ವಾಯುಪುತ್ರಾಸ್]]'' ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬೆಸ್ಟ್ಸೆಲ್ಲರ್ಗಳಾಗಿವೆ <ref>http://www.openthemagazine.com/article/true-life/the-mba-writer</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?277582 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-05-29 |archive-date=2012-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611153128/http://outlookindia.com/article.aspx?277582 |url-status=dead}}</ref> ಈ ಮೂರು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಿವ ಟ್ರೈಲಾಜಿಯಾಗಿದೆ. ಶಿವ ಟ್ರೈಲಾಜಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಮಾರಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪುಸ್ತಕ ಸರಣಿಯಾಗಿ, ೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಪ್ರತಿಗಳು ಪ್ರಕಟಣೆಯಾಗಿ ರೂ.೫೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ರಷ್ಟು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ.<ref>http://www.prlog.org/12230393-shiva-trilogy-fact-sheet.html</ref> ೨೦೧೨ ಮತ್ತು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಟಾಪ್ ೧೦೦ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ [[ಫೋರ್ಬ್ಸ್|ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಪುರವಣಿಯು]] ಇವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://forbesindia.com/profile/amish-tripathi/172 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2014-04-26 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230545/http://www.forbesindia.com/profile/amish-tripathi/172%20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://forbesindia.com/celebprofile/amish-tripathi/188 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2014-04-26 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230604/http://www.forbesindia.com/celebprofile/amish-tripathi/188%20 |url-status=dead }}</ref> ==ಪುಸ್ತಕ ಅಡವಳಿಕೆಗಳು== ಇವರ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ''ಇಮ್ಮಾರ್ಟಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಲುಹ'' ೧೨ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ, ''ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಆಫ್ ದಿ ನಾಗಾಸ್'' ೭ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ''ಓತ್ ಆಫ್ ದಿ ವಾಯುಪುತ್ರಾಸ್'' ೩ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ.<ref>{{Cite web |url=http://www.thisweekbangalore.com/released-in-several-regional-languages-amishs-shiva-trilogy-is-the-fastest-selling-book-series-in-indian-publishing-history/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2014-04-26 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230020435/http://www.thisweekbangalore.com/released-in-several-regional-languages-amishs-shiva-trilogy-is-the-fastest-selling-book-series-in-indian-publishing-history/ |url-status=dead }}</ref>. ಇದರ ಜತೆಗೆ ಶಿವ ಟ್ರೈಲಾಜಿಯ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು [[ಕರಣ್ ಜೋಹರ್|ಕರಣ್ ಜೋಹರ್ರವರ]] ಧರ್ಮ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ಗೆ ಮಾರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/books/article2856749.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202130713/http://www.thehindu.com/books/article2856749.ece |archive-date=2016-02-02 |url-status=dead}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕರು]] 1l1dxubnfrwfmm2oljpmsxy74a018eu ಚೆನ್ನವೀರ ಕಣವಿ 0 59271 1430869 1376253 2026-09-30T11:49:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430869 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಚನ್ನವೀರ ಕಣವಿ | image =Dr Chennaveera Kanavi.jpg | birth_date = ಜೂನ್ ೨೮, ೧೯೨೮ | birth_place = [[ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಹೊಂಬಳ ಗ್ರಾಮ | occupation = * ಕವಿ, * ಅಧ್ಯಾಪಕರು, * ಧಾರವಾಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು. * ಪ್ರಸಾರಂಗದ ನಿರ್ದೇಶಕ. | death_date = ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೬, ೨೦೨೨ | death_place=[[ಧಾರವಾಡ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]]}} '''ಚೆನ್ನವೀರ ಕಣವಿ''' <ref>{{Cite web |url=http://www.indianautographs.com/productdetail-111122.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-10-04 |archive-date=2016-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160801042401/http://indianautographs.com/productdetail-111122.html |url-status=dead }}</ref> (೨೮ ಜೂನ್ ೧೯೨೮ - ೧೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೨) ''ಕನ್ನಡದ ಸಮನ್ವಯ ಕವಿ'', ''ಸುನೀತಗಳ ಸಾಮ್ರಾಟ'' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡದ]] ಖ್ಯಾತ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಹೊಸಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.engagingnews.us/select/Chennaveera-Kanavi.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-10-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185413/http://www.engagingnews.us/select/Chennaveera-Kanavi.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=ಚನ್ನವೀರ ಕಣವಿ ನಿಧನ |url=https://m.udayavani.com/article/senior-kannada-poet-channaveera-kanavi-passed-away/1216520 |accessdate=16 February 2022 }}{{Dead link|date=ಮೇ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಜೀವನ== *ಚನ್ನವೀರ ಕಣವಿಯವರು ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊಂಬಳ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ೧೯೨೮ರ ಜೂನ್ ೨೮ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ತಂದೆ ಸಕ್ಕರೆಪ್ಪ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಪಾರ್ವತವ್ವ. ತಂದೆ ಸಕ್ಕರೆಪ್ಪ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದರು. [[ಧಾರವಾಡ]]ದಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಾಗು ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರೈಸಿ ಕಣವಿಯವರು [[೧೯೫೨]]ರಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಿಂದ ಎಂ.ಎ. ಪದವಿ ಪಡೆದು ಆಗ ತಾನೆ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಸಾರಾಂಗ ವಿಭಾಗದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದರು. * ೧೯೫೬ರ ವೇಳೆಗೆ ಅದೇ ವಿಭಾಗದ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ೧೯೮೩ ರವರೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರ ಪತ್ನಿ ಶಾಂತಾದೇವಿ ಅವರು ಕೂಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಒಲವುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಮನೆತನದಿಂದ ಬಂದವರು. * ಚನ್ನವೀರ ಕಣವಿಯವರು(೯೩) ೧೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೨ ರಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೯.೧೫ಕ್ಕೆ ಧಾರವಾಡದ SDM ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ==ಕಾವ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ== *ಚನ್ನವೀರ ಕಣವಿಯವರು ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರಾದರೂ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಅವರು ಕವಿ<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/set-poems-to-music-kanavi-tells-young-musicians/article2425291.ece</ref>. ಚೆನ್ನವೀರ ಕಣವಿಯವರು ಕವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದು ನವೋದಯದ ‘ನಡುಹಗಲ’ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಬೇಂದ್ರೆ, ಕುವೆಂಪು, ಪು.ತಿ.ನ, ಮಧುರಚೆನ್ನ ಮೊದಲಾದವರ ಕಾವ್ಯ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಗೆ ತೊಡಗುವವರನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲ ಅದು. * ಕಣವಿ ಅವರ ಪ್ರಾರಂಭದ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವಗಳ ನೆಲೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮ್ಯ ಮನೋಧರ್ಮ, ಆದರ್ಶಪ್ರಿಯತೆ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ನಿರ್ಮಾಣದ ಹಂಬಲಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/malwads-contribution-lauded/article887328.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ಕಾವ್ಯಾಕ್ಷಿ’, ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ಭಾವಜೀವಿ’ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ===ಪ್ರತಿಮಾನಿಷ್ಠ ಕವಿತೆ=== *೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ಕಣವಿಯವರ ಮೂರನೆಯ ಸಂಗ್ರಹ ‘ಆಕಾಶಬುಟ್ಟಿ’ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಈ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕಣವಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿಗಳು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಸೂಚನೆಗಳಿವೆ. ಸಾಮಾಜಿಕತೆ ಈ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲೆಬೇಕಾದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಸಮಾಜದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಗ್ರರಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಧಾಟಿ ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. *ಬಸವರಾಜ ಕಟ್ಟೀಮನಿ, ನಿರಂಜನ, ಎಕ್ಕುಂಡಿ ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ನೇಹ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಆಗ ಪ್ರಚಲಿತವಿದ್ದ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸಿರಬಹುದು. ಆಕಾಶಬುಟ್ಟಿ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಎಂಬ ಕವಿತೆ ಯನ್ನು ನಾವಿಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನೆಯಬೇಕು. ಪ್ರತಿಮಾನಿಷ್ಠವಾದ ಈ ಕವಿತೆ ಕಣವಿ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಕಾವ್ಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ==ಶಿರೋಲೇಖ== ===ನವ್ಯತೆಯಲ್ಲೂ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡ ವಿಭಿನ್ನತೆ=== *೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರ ‘ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ನವ್ಯಮಾರ್ಗ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಉದ್ಘಾಟಿತವಾಯಿತು<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/celebration-of-kanavis-poetry-the-musical-way/article2410532.ece</ref>. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಮನೋಧರ್ಮದ ಚೆನ್ನವೀರಕಣವಿ ಅವರು ಈ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ ಸಂದರ್ಭದೊಂದಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದ್ದೇ ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಜೀವನದ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯ. ಅಡಿಗರ ನವ್ಯ ಮಾರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಕಣವಿ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಅನ್ಯೋನ್ಯವಾದುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. *ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕೊಚ್ಚಿ ಹೋಗದಷ್ಟು ಕಣವಿ, ಜಿ.ಎಸ್.ಎಸ್ ಮತ್ತು ಕೆ.ಎಸ್.ನ ಅವರು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಅಡಿಗರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಇವರು ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಭಾಷೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಲಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅನುಭವವನ್ನು ನಿಷ್ಠುರವಾಗಿ ಶೋಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವರು ನವ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. *ಆದರೆ ಆಗ ನವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ನಿರಾಶಾಭಾವ, ಏಕಾಕಿತನದ ನೋವು, ಕಾಮದ ವಿಜ್ರಂಭಣೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಆಟಾಟೋಪಗಳನ್ನೂ ಇವರು ಅನುಮಾನಿಸಿದರು. ಬದುಕನ್ನು ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಸಹನಶೀಲತೆ ಮೊದಲಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಹ್ಯವಾಗಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದು ಕಣವಿ ಅವರ ನಿಲುವಾಗಿ ತ್ತು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಕಹಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/stress-on-popularising-kattimanis-works/article3440566.ece</ref>. *ಆದರೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಕಹಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಆರ್ದ್ರರಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಗೆಳೆಯ ನಿನಗೆ ನೀನೇ’ ಎಂದು ಅಡಿಗರಂತೆ ಕಣವಿ ಅವರು ಬರೆಯುವುದನ್ನು ನಾವು ಕಲ್ಪಿಸುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಾಂಪತ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕುರಿತು, ನಿಸರ್ಗವನ್ನು ಕುರಿತು, ಅಷ್ಟೇಕೆ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಕಣವಿ ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅವರು ಹೇಗೆ ಅಡಿಗರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. * “ನವ್ಯಕಾವ್ಯದಿಂದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಮುಕ್ತ ಛಂದಸ್ಸು, ವಾಸ್ತವ ಮುಖತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಎಚ್ಚರ, ವ್ಯಂಗ್ಯ – ವಿಡಂಬನೆಗಳನ್ನು ಕಣವಿ ಅವರ ಕವಿತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿತಾದರೂ, ಕಣವಿಯವರು ತಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲದ್ರವ್ಯಗಳಾದ ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯತೆ, ಅನುಭಾವಿಕ ದೃಷ್ಟಿ, ಮಾನವೀಯ ತೆ, ಮೌಲ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಜಿ.ಎಸ್. ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪನವರು ಈ ಅಂಶವನ್ನು ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ===ವಿಡಂಬನೆಯ ಜೋರು=== *೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ‘ಮಣ್ಣಿನ ಮೆರವಣಿಗೆ’ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವೇಳೆಗೆ ಕಣವಿಯವರ 'ಕಾವ್ಯವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ' ಸಾಕಷ್ಟು ಮಾಗಿತ್ತು. ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯತೆ ಈ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ವಿಡಂಬನೆಯ ಜೋರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತವಾದ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಣವಿ ಅವರು ಆಳವಾಗಿ ಶೋಧಿಸ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. *ಈ ಶೋಧನೆ ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡ ‘ನೆಲಮುಗಿಲು’ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಣ್ಣಿನ ಮೆರವಣಿಗೆ’, ‘ಶಿಶು ಕಂಡ ಕನಸು’, ‘ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ’ ಮೊದಲಾದುವು ಈ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಣವಿ ಅವರ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಾಗಿವೆ. ‘ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ’ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ಕಣವಿ ಅವರು ಪ್ರತಿಮೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ಇಡೀ ಕವಿತೆ ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಸಾಗಿ ಬಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಗತಿಶೀಲವಾದ ಬದುಕಿ ನ ಹೋರಾಟದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರವಾದ ಅರ್ಥವೂ ಕವಿತೆಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾವ್ಯದ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಕಣವಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ‘ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ’ ಕವನದ ಈ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. <poem> "ಮಾಡಿ ಉಂಡಿದ್ದೇವೆ ನಮ ನಮಗೆ ಸೇರಿದ ಅಡಿಗೆ ಇರಬಹುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಭಾಗ ಜೀವನ ಸತ್ವ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತುಸುದೂರ ನಡೆದಿದ್ದೇವೆ ರೂಢಿಯಾಗಿದೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯ ನಡಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಬೇಕಾದದ್ದು ಜೀವಂತ ಗತಿ, ಹೊಸ ನೆತ್ತರಿನ ಕೊಡುಗೆ" </poem> ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಣವಿ ಅವರು ಬರೆದ ‘ಅಪರಾವತಾರ’ದಂಥ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಕಠೋರವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ನಿಜ. ಆದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಾಜಕೀಯ ನಡೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ, ಮುಜುಗರವಿಲ್ಲದೆ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಹೃದಯ ಬಿಚ್ಚಿ ಅವರು ಬರೆ ದದ್ದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ‘ನೆಹರೂ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅಡಿಗರ ಕವಿತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಣವಿ ಅವರ ‘ರಾಷ್ಟ್ರದ ಕರೆ’, ‘ಇಂದೇ ಸೀಮೋಲ್ಲಂಘನ’, 'ನೆಹರೂ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ’, ‘ಭಾರತ ಸುಪುತ್ರನ ಕೊನೆಯ ಬಯಕೆ’ ಮೊದಲಾದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕವಿಗಳ ಮನೋಧರ್ಮದ ಅಂತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ===ಚೆಲುವಾದ ಸುನೀತಗಳು=== *ಸಾನೆಟ್ಟಿನ ಕಾವ್ಯಬಂಧ ಕಣವಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು. ‘ಕಾವ್ಯರಚನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನಾಕರ್ಷಿಸಿದ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಾನೆಟ್’ ಎಂದು ‘ಎರಡು ದಡ’ದ ಮುನ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕಣವಿ ಅವರೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. “ಕಣವಿಯವರು ತಮ್ಮ ತತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನೆಲ್ಲಾ, ಜೀವನದ ಮೇಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಭರವಸೆ ಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಈ ಸುನೀತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿಯಾಗಿ ಮಿಡಿಸಿದ್ದಾರೆ” ಎಂಬ ಶಾಂತಿನಾಥ ದೇಸಾಯಿಯವರ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ. *ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಕಾವ್ಯಬಂಧವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಕಣವಿ ಚೆಲುವಾದ ಅನೇಕ ಸುನೀತಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸುನೀತಗಳ ಮೂಲಕ ಕಣವಿ, ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಕಾವ್ಯಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆಂದು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಶಾಂತಿನಾಥ ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ರುವ ಹಾಗೆ “ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದಂಥ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಬರೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಾಗಲಾಗಲಿ, * ಗಾಂಧಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶ್ರೀ ಅರವಿಂದರಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯಬೇಕಾದಾಗಲಾಗಲಿ, ಇನ್ನೂ ಹತ್ತಿರದ ಹಿರಿಯರಾದ ಬೇಂದ್ರೆ, ಮುಗಳಿ, ತೀ.ನಂ.ಶ್ರೀ ಮುಂತಾದ ಆತ್ಮೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಾಗಲಾಗಲಿ ಕಣವಿಯವರಿಗೆ ಸಾನೆಟ್ಟು ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ಯಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾಧ್ಯಮವಾಯಿತು.“ ===ಜನತೆಗೆ ತಲುಪಿದ ಕವಿ=== *ಕವಿತೆ ಜನತೆಗೆ ತಲುಪುವುದು ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾ ಬಂದ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಣವಿ ಅವರೂ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ರಚಿಸಿರುವ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಗಂಭೀರ ಕಾವ್ಯದ ಆಸಕ್ತಿಗಳೇ ಸರಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಕಾವ್ಯಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪುಷ್ಟಿ ಗಿಂತ ನಾದ ಮಾಧುರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅದು. ಭಾವ ಮತ್ತು ನಾದಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸಲಾಗದ ಮನಸ್ಸು ಪಾಯಶಃ ಗೀತೆಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಣವಿ ಅವರ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜ ಕವಿಯೊಬ್ಬ ಬರೆದಾಗ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಹೊಳಹುಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. # ವಿಶ್ವಭಾರತಿಗೆ ಕನ್ನಡದಾರತಿ, # ಮುಂಜಾವದಲಿ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲು ಮಕಮಲ್ಲಿನಲಿ, # ಹೂವು ಹೊರಳುವುವು ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ #, ಒಂದು ಮುಂಜಾವಿನಲಿ ತುಂತುರಿನ ಸೋನೆ ಮಳೆ’ *ಮೊದಲಾದ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಸಾಪೇಕ್ಷ ಕಾವ್ಯ ಎಂದು ಪು.ತಿ.ನ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪು.ತಿ.ನ, ಕೆ.ಎಸ್.ನ, ಜಿ.ಎಸ್.ಎಸ್ ಮೊದಲಾದವರು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಈ ಗೀತ ರಚನಾ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕಣವಿ ಅವರದ್ದೂ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿದೆ. *ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾವ್ಯ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ‘ಶಿಶಿರದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸ್ನೇಹಿತ’ ಅಂತಹ ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳಲ್ಲಿ ಕಣವಿಯವರ ಯಾವುದೇ ಅಬ್ಬರವಿಲ್ಲದ ಮೆಲುದನಿಯ ಕವಿತೆಗಳಿವೆ. ಕವಿಯ ಕಾವ್ಯಜೀವನದ ಮಾಗುವಿಕೆ ಈ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ತನಗೆ ತಾನೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವ ಅಂಶ. ಮಳಲು ಹಾಡುತ್ತದೆ, ಹಲ್ಲಿಗಳ ಸಹವಾಸ, ಕನಸಿನ ಗೊಮ್ಮಟ, ಈಗಿನ ಮಕ್ಕಳು ಅಂತಹ ಕವಿತೆಗಳು ಕೊಡುವ ಚಿತ್ರಗಳು ಹೊಸವು. ಅಂತರಂಗದ ಗತಿಗೆ ಹೊರ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಗತಿಗಳು ಅಪ್ರಯತ್ನಕವೆಂಬಷ್ಟು ಸಹಜವಾಗಿ, ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಬಗೆಯಿಂದ ಇವು ಸಹಜ ಕಾವ್ಯದ ಮಾದರಿಗಳಾಗಿವೆ. *ಒಟ್ಟಾರೆ ತಮ್ಮ ಸುದೀರ್ಘ ಕಾವ್ಯೋದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಣವಿಯವರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅನೇಕ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಸಂದರ್ಭದ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲೋಕೋತ್ತರ ಸ್ಫುರಿತಗಳು ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಕಾಣುವುದಾದರೂ, ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ದ ಆರಾಧಕರಾದ ಕವಿ. ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೇಳುವುದು ಅವಧೂತನ ವಾಣಿಯನ್ನಲ್ಲ; ಸದ್ಗೃಹಸ್ಥನೊಬ್ಬನ ಸಮಾಧಾನದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು. ಇದ್ದುದರಲ್ಲೇ ಬದುಕನ್ನು ಹಿತವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ‘ಮೂರು ಗಳಿಗೆಯ ಬಾಳು ಮಗಮಗಿಸುತಿರಲಿ’ ಎಂಬುದು ಅವರ ಹಾರೈಕೆ. ಅದಮ್ಯ ಜೀವನ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಣವಿ ಅವರ ಕಾವ್ಯ, ನೋವು ನಲಿವುಗಳನ್ನು ಸಮತೂಕದಲ್ಲಿ ಧಾರಣ ಮಾಡಿದೆ. ಸಮಾಧಾನವೇ ಅದರ ಸ್ಥಾಯಿ ಅಂತಃಸತ್ವವಾಗಿದೆ. ==ಕಣವಿ ಸಾಹಿತ್ಯ== ===ಕಾವ್ಯಸಂಕಲನ=== # ಕಾವ್ಯಾಕ್ಷಿ # ಭಾವಜೀವಿ # ಆಕಾಶಬುಟ್ಟಿ # ಮಧುಚಂದ್ರ # ಮಣ್ಣಿನ ಮೆರವಣಿಗೆ # ದಾರಿ ದೀಪ # ನೆಲ ಮುಗಿಲು # ಎರಡು ದಡ # ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆರಳು # ಜೀವಧ್ವನಿ # ಕಾರ್ತೀಕದ ಮೋಡ # ಜೀನಿಯಾ # ಹೊಂಬೆಳಕು # ಶಿಶಿರದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸ್ನೇಹಿತ # ಚಿರಂತನ ದಾಹ(ಆಯ್ದ ಕವನಗಳು) # ಹೂವು ಹೊರಳುವವು ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ===ವಿಮರ್ಶಾಲೇಖನಗಳು ಹಾಗು ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಕಲನಗಳು=== # ಸಾಹಿತ್ಯಚಿಂತನ # ಕಾವ್ಯಾನುಸಂಧಾನ # ಸಮಾಹಿತ # ಮಧುರಚೆನ್ನ # ಸಮತೋಲನ ===ಮಕ್ಕಳ ಕವಿತೆ=== # ಹಕ್ಕಿ ಪುಕ್ಕ # ಚಿಣ್ಣರ ಲೋಕವ ಹೈಕು ******* ===ಸಂಪಾದನೆ=== # ಕನ್ನಡದ ಕಾಲು ಶತಮಾನ # ಸಿದ್ಧಿ ವಿನಾಯಕ ಮೋದಕ # ಕವಿತೆಗಳು ===ಸಂಪಾದನೆ (ಇತರರೊಂದಿಗೆ)=== # ನವಿಲೂರು ಮನೆಯಿಂದ # ನವ್ಯಧ್ವನಿ # ನೈವೇದ್ಯ # ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ನೆಹರೂ # ಜೀವನ ಸಿದ್ಧಿ # ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ # Modern Kannada Poetry # ಸುವರ್ಣ ಸಂಪುಟ # ರತ್ನ ಸಂಪುಟ # ಬಾಬಾ ಫರೀದ ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು== # ಇವರ "ಜೀವಧ್ವನಿ" ಎಂಬ ಕೃತಿಗೆ [[೧೯೮೧]]ರ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Sahitya_Akademi_Award_to_Kannada_Writers 'ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ']</ref> ದೊರಕಿದೆ. # [[೧೯೯೬]]ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ಕ್ಕೆ ಕಣವಿಯವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. # ಆಳ್ವಾಸ್ -ನುಡಿಸಿರಿ 2008 "ರ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. # ಜೀವಧ್ವನಿ ಕವನ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ಬಸವ ಗುರು ಕಾರುಣ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ನಾಡೋಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ಅನಕೃ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಕಣವಿಯವರ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಗೌರವಗಳು. # 'ನಾಡೋಜ ಮತ್ತು ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು'. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್, ೧, ೨೦೦೩.<ref>[http://archive.deccanherald.com/deccanherald/sep02/d3.asp 'winner of Pampa and Nadoja awards' felicitated here in a function organised by the Rotary Educational Trust, Mundaragi. Tuesday, September 2, 2003 Deccan herald]</ref> # ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ <ref>https://kannada.asianetnews.com/state/saalumarada-thimmakka-among-5-selected-by-cuk-honorary-doctorate-rbj-qh0ipa</ref> ==ಸಾವು== ಕಣವಿ ಅವರು 16 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022 ರಂದು 93 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ SDM ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಟಿಪಲ್ ಆರ್ಗನ್ ಡಿಸ್ಫಂಕ್ಷನ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್‌ನಿಂದ ನಿಧನರಾದರು<ref>https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnatakas-samanvaya-kavi-channaveera-kanavi-no-more/article65054945.ece</ref><ref>https://www.deccanherald.com/state/senior-poet-kannada-nadoja-chennaveera-kanavi-passes-away-aged-93-1082087.html</ref> ==ಮಾಹಿತಿ ಕೃಪೆ== * ಸಾಲು ದೀಪಗಳು ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಡಾ. ಎಚ್. ಎಸ್. ವೆಂಕಟೇಶಮೂರ್ತಿಯವರ ಲೇಖನ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಚನ್ನವೀರ ಕಣವಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ನಾಡೋಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೨೦೨೨ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೨೮ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] f3fyt6s27yjw84t9963utmjre3cgese ಕೆ.ಬಿ.ಸುಂದರಂಬಾಳ್ 0 59650 1430792 1343089 2026-09-30T05:08:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430792 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕೆ.ಬಿ.ಸುಂದರಂಬಾಳ್ | image = K.B.Sundarambal.jpeg | titles = | birth_name = | birth_date = {{birth date |1908|10|11}} | birth_place = [[ಕೋಡುಮುಡಿ]], [[ಈರೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಭಾರತ]] | death_date = {{death date and age|1980|10|15|1908|11|10|mf=y}} | death_place = | yearsactive = | website = | awards = [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] | spouse = [[S. G. Kittappa]] | children = }} '''ಕೆ.ಬಿ.ಸುಂದರಂಬಾಳ್''' (೧೧ ಒಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೦೮-೧೯೮೦)[[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಹಾಡುಗಾರ್ತಿ,[[ರಂಗನಟಿ]] ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ.ಇವರನ್ನು "ಭಾರತದ ರಂಗಭೂಮಿಯ ರಾಣಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="hindu-images">{{Cite web |url=http://www.thehinduimages.com:8080/hindu/photoDetail.do?photoId=1350184 |title=Photo description in Hindu Images |access-date=2014-08-14 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030340/http://www.thehinduimages.com:8080/hindu/photoDetail.do?photoId=1350184 |url-status=dead }}</ref> ಇವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರರಂಗದಿಂದ ವಿಧಾನಸಭೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html |title=From the UMICH website |access-date=2014-08-14 |archive-date=2005-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050423210028/http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html |url-status=dead }}</ref> ಇವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಇವರಿಗೆ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[http://www.imdb.com/name/nm0839048/ K.B.Sundarambal's entry in the IMDB Database] *[http://www.sruti.com/Aug04/bshelf.htm Review of a biography on K.B.Sundarambal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050113100438/http://www.sruti.com/Aug04/bshelf.htm |date=2005-01-13 }} *[http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php Indian government website on Padmashri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131221505/http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php |date=2009-01-31 }} *[http://www.dinakaran.com/cinema/english/facts/2002/05-03-02.html Two awards in 1969] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621221014/http://www.dinakaran.com/cinema/english/facts/2002/05-03-02.html |date=2008-06-21 }} *[http://www.tamilnation.org/hundredtamils/sundarambal.htm K.B.Sundarambal - One Hundred Tamils of 20th Century] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hinduonnet.com/folio/fo0012/00120390.htm From the Hindu newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715134943/http://www.hinduonnet.com/folio/fo0012/00120390.htm |date=2006-07-15 }} *{{Wayback |date=20040107071652 |url=http://www.sangeetham.com/others/archives/freedom_women.php3 |title=Political activism }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕಾರರು]] bz0a0zdope281xgcj9v1s8ps5bezbde ಇ. ಎಸ್. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ 0 60455 1430708 1337506 2026-09-29T20:59:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430708 wikitext text/x-wiki <!-- {{Infobox Judge | image = | honorific-prefix = ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ | name = ಇ. ಎಸ್. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ | imagesize = | caption = ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಇ. ಎಸ್. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ | office = [[]] | term_start = ೨೮ ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ ೨೦೧೪ | appointer = [[ಗ್ಯಾನಿ ಜೈಲ್ ಸಿಂಗ್]]<br>([[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]) | predecessor = [[]] | office1 = ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಭಾರತ | termstart1 = ೧೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ | termend1 = ೨೭ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ ೨೦೧೪ | birth_place = ಹಂದ್ಯಾಲ, [[ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬಳ್ಳಾರಿ], [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ]], ಭಾರತ }} --> ಈ ಎಸ್ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ಎಂಗಲಗುಪ್ಪೆ ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ, ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾದ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡಿಗರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ ಇಂತಿದೆ. ==ಹುಟ್ಟು== ೧೮-೧೨-೧೯೨೪ == ಶಿಕ್ಷಣ == ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆ, ಪಾಂಡವಪುರ, ([[ಮಂಡ್ಯ]] ಜಿಲ್ಲೆ) <br /> ಡಿ. ಬನುಮಯ್ಯ ಕಾಲೇಜು, ಮೈಸೂರು<br /> ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜು, ಮೈಸೂರು<br /> ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, ಪುಣೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ<br /> ರಾಜಾ ಲಖಮಗೌಡ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, ಬೆಳಗಾವಿ<br > == ವಕೀಲಿ ವೃತ್ತಿ == <br /> ಪ್ಲೀಡರ್, ಬೆಂಗಳೂರು ಡಿವಿಷನ್: ೨-೬-೧೯೪೬ - ೫-೧-೧೯೪೮<br /> ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಕೀಲ: ೧೯೪೮-೧೯೬೯<br /> ವಿಶೇಷ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ಲೀಡರ್: ೫-೬-೧೯೬೯ - ೪-೩-೧೯೭೦<br /> ಅಡ್ವೋಕೇಟ್ ಜನರಲ್: ೫-೩-೧೯೭೦ - ೨೫-೬-೧೯೭೦<br /> ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ಕರ್ನಾಟಕ [[ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]: ೨೫-೬-೧೯೭೦ - ೧೯-೧೧-೧೯೭೦ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ: ೨೦-೧೧-೧೯೭೦ - ೭-೩-೧೯೭೯<br /> ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]: ೮-೩-೧೯೭೯ - ೧೮-೬-೧೯೮೯<br /> ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ:೧೯-೬-೧೯೮೯ - ೧೭-೧೨-೧೯೮೯ ==ವಕೀಲರಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಕೇಸುಗಳು== * ರಾಜ್ಯ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿ ವಿರುದ್ಧ ನಾರಾಯಣಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಸನ್ಸ್ ಗಾಗಿ ೧೯೬೮ರ ಕೇಸು ==ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತೀರ್ಪುಗಳು== * ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮೀಸಲಾತಿ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ತೀರ್ಪು. ಈ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ "result-oriented discrimination" ಅರ್ಥಾತ್ "ಫಲಿತಾಂಶ ಆಧರಿಸಿದ ಮೀಸಲಾತಿ" ನೀಡುವುದು ಉಚಿತ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.obcguru.com/docs/Tamilnadu%20Report%20on%20justification%20of%20reservationOBC.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2014-10-02 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826155839/http://www.obcguru.com/docs/Tamilnadu%20Report%20on%20justification%20of%20reservationOBC.pdf |url-status=dead }}</ref> * ಭೋಪಾಲದ ಅನಿಲ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ದುರ್ದೈವಿಗಳಿಗೆ ೭೧೫ ಕೋಟಿ ರೂಫಾಯಿ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವಂತೆ ನೀಡಿದ ಆದೇಶ<ref>http://indiatoday.intoday.in/story/former-chief-justice-of-india-e.s.-venkataramiah-passes-away/1/276873.html</ref> * ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ ಮೊದಲಿಗರಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಒಬ್ಬರು. * ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ದನಿಯಲ್ಲಿ ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಕಟು ಸತ್ಯ ಹೇಳಿದ್ದರು. "ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಮೊಕದ್ದಮೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಲದೆಯೇ, ಕೇವಲ ಈಗ ಬಾಕಿ ಮೊಕದಮೆಗಳನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡಲು ಸುಮಾರು ೧೫ ವರ್ಷ ಬೇಕಾಗಬಹುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದು ದೊಡ್ಡ ವಿವಾದ ಉಂಟು ಮಾಡಿತ್ತು. ಯಾರನ್ನೂ ಓಲೈಸಲು ಒಲ್ಲದ ಮತ್ತು ನಿಜ ಮುಚ್ಚಿಡದ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರ ನೇರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅವರ ಬದುಕಿನ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆ.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/for-proximate-and-speedy-justice/article759196.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[ಕಿರಣ್ ಬೇಡಿ]] ತೀಸ್ ಹಜ಼ಾರಿ ಕೋರ್ಟ್ ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ವಕೀಲರ ಮೇಲೆ ಲಾಠಿ ಚಾರ್ಜ್ ಮಾಡಲು ಆದೇಶವಿತ್ತು, ಅದರ ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಮಂಡಳಿ [[ಕಿರಣ್ ಬೇಡಿ]]ರಿಗೆ ಆರೋಪದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ [[ಕಿರಣ್ ಬೇಡಿ]] ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಖಟ್ಲೆ ಹೂಡಿದರು. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ, ಎಂ ಎಂ ದತ್ ಮತ್ತು ಜಿ ಎಲ್ ಒಜ಼ಾ ರ ಬೆಂಚ್ ನಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಪೋಲಿಸರ ಪರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಲಿಸಿಟರ್ ಜನರಲ್ ಜಿ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ವಕೀಲರ ಪರ ಕೆ ಕೆ ವೇಣುಗೋಪಾಲ್ ವಾದ ಮಾಡಿದರು. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರ ನೇತೃತ್ವದ ಬೆಂಚ್ [[ಕಿರಣ್ ಬೇಡಿ]] ಪರ ಆದೇಶವಿತ್ತಿತು. ಇದನ್ನು ಹಲವು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ದೆಹಲಿ ವಕೀಲರು ೪೮ ಘಂಟೆ ಧರಣಿ ನಡೆಸಿ, ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ ಕೇಸು ಹಾಕಲು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ಆದರೆ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಆರೋಪ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಮಂಡಳಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಎನ್ ಎನ್ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಡಿ ಪಿ ವಾಧ್ವಾರ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಆರೋಪ ಬಂದಾಗ, ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಮುಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ವಾಧ್ವಾ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕ್ಷಮಾಪಣೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು. ತಾವು ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಮಂಡಳಿಯ ತನಿಖೆ ಮತ್ತು [[ಕಿರಣ್ ಬೇಡಿ]]ರಿಗೆ ಆದ ಅನ್ಯಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ತೀರ್ಪು ಇತ್ತದ್ದಾಗಿಯೂ, ಮತ್ತು ಇನ್ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಿದರು.<ref>http://www.amazon.com/Narasimha-Rao-Best-Prime-Minister/dp/8186030301/ref=la_B001JOJJ6W_1_6/182-7077770-5056955?s=books&ie=UTF8&qid=1412276172&sr=1-6</ref> ==ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ== # ನೇರ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರ ಹಿರಿಮೆ. [[ಕುಲದೀಪ್ ನಯ್ಯರ್]]ರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. <ref>https://www.facebook.com/infrastructureprojectconsultant/posts/831984576886187</ref> # ನ್ಯಾ ವಿ ಎಸ್ ಮಳೀಮಠ ಮತ್ತು ನ್ಯಾ‌ ಕೆ ಜಗನ್ನಾಥ ಶೆಟ್ಟಿ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರಿಗಿಂತಲೂ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರೂ, ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಕಾರಣ ೧೯೭೯ರಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನ್ಯಾ ವಿ ಎಸ್ ಮಳೀಮಠರನ್ನು ನಂತರ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಆಹ್ವಾನವಿತ್ತರೂ, ತಮಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಾದ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಲಾರೆ ಎಂದು ಮಳೀಮಠರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. <ref>http://www.livelaw.in/conversation-with-professor-george-h-gadbois-jr-a-distinguished-scholar-of-indian-law-and-judicial-behaviour/</ref> =ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು= == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ವಕೀಲರು]] 97q8b87wpcswdw7wegmj0gwxcbksc4n ಅತ್ತಿಮರ 0 61584 1430819 1427850 2026-09-30T07:44:00Z Kavitha G. Kana 30404 1430819 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''ಅತ್ತಿಮರ'' |image = Ficus - racemosa.JPG |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Rosales]] |familia = [[Moraceae]] |genus = ''[[Ficus]]'' |species = '''''F. racemosa''''' |binomial = ''Ficus racemosa'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = ''Ficus glomerata'' <small>Roxb.</small> }} '''ಅತ್ತಿಮರ'''ಇದರ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು ಫೈಕಸ್ ರೆಸೆಮೊಸಾ. ಹಳ್ಳಗಳ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸಾಧಾರಣ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ದಪ್ಪ ಟೊಂಗೆ ಮತ್ತು ಬೊಡ್ಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾರ್ಚ್, ಜುಲೈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಹಣ್ಣುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.[[ಕುರಿ]], [[ಮೇಕೆ|ಆಡು]], ದನಕರುಗಳಿಗೆ ಇದರ ಎಲೆಯನ್ನು ಮೇವಾಗಿ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದರಿಂದ ಇದು ನೆರಳಿನ ಗಿಡ. ಇದರ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಹಲಗೆ, ಚಕ್ಕಡಿಗಳ ಹಲ್ಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಮರಮುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರಗಿನ ಹುಳುವನ್ನು ಕೂಡ ಈ ಮರದ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಕುವರು. ==ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಮಗಳು== ತಮಿಳು-ಅತ್ತಿಮರಮ್, ಅದವು, ಅರೇ ತೆಲುಗು-ಅತ್ತಿಮಾನು, ಮೇಡಿ ತುಳು-ಅರ್ತಿಮರ ಮಲೆಯಾಳಮ್-ಅತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕೃತ-ಔದುಂಬರಮ್,ಹರಿತಾಕ್ಷ್,ಯಜ್ಞವೃಕ್ಷ <ref name="ಅತ್ತಿಮರ">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |title=FiveHundredIndianPlants |publisher=ca.archive.org |trans-title=ಅತ್ತಿಮರ}}</ref> ==ವರ್ಣನೆ== 10-15 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಬೆಳೆಯುವ ಸದಾ ಹಸಿರು ವೃಕ್ಷ, ಎಲೆ, ಕಾಯಿ, ಫಲ, ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಹಳದೀ ವರ್ಣದ, ಅಂಟಾದ ಹಾಲು ಬರುವುದು, ಕಾಯಿ ಹಸಿರಾಗಿದ್ದು, ಗುಂಡಾಗಿರುವುದು. ಹಣ್ಣಾದಾಗ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದುವುದು. ಹಣ್ಣು ಮೃದುವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಪರಿಮಳವಿರುವುದು. ಹೋಳು ಮಾಡಿದಾಗ ಒಳಗಡೆ ಇರುವೆಗಳಿರುವುವು. ಇರುವೆಗಳ ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುವುವು. ಒಳಗಡೆ ಸಣ್ಣ ಬೀಜಗಳು ನೂರಾರು ಇರುವುವು. ರೆಂಬೆಗಳ ತುಂಬಾ ಮತ್ತು ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಗೊಂಚಲು ಗೊಂಚಲಾಗಳಾಗಿ ಕಾಯಿ ಬಿಡುವುದು. ಬಹು ಪರಿಚಿತ ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾಲು ಮರಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಊರ ಗುಂಡು ತೋಪಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಕೋತಿಗಳು, ಅಳಿಲು, ಗಿಣಿ, ಮತ್ತು ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿದಾಯಕವೂ ಹೌದು. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ಮಲೇಷ್ಯಾ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ಗಿಡವು ಒಣ-ಉಷ್ಣ ಹವೆಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭ ಗಿಡ ನೆಡಲು ಸೂಕ್ತ ಕಾಲ. ಸಸಿ ಬಲಿಯುವ ತನಕ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೀರು ಅಗತ್ಯ. ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾಯಿ ಬಿಡಲು ಶುರು ಮಾಡುವ ಈ ಮರಗಳು ೩೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ್ ಬಾಳಿಕೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಿದ್ದು, ಕೊಯ್ಲಿನ್ ಸೀಸನ್ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಿರಿಯುವುದು ಉಂಟು. ಹೂವುಗಳು ಅತಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು ಕಾಣಸಿಗುವುದು ಅಪರೂಪ. ಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಗೊಂಚಲು ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಜೆಲ್ಲಿಯಂತಹ ಮಾಂಸಲ ತಿರುಳುಳ್ಳ ಸಿಹಿ ಸಹಿತ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಅಂಜೂರ ಹಣ್ಣುಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಪುಂಜಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಣಜೀರಿಗೆ ಹುಳಗಳ ಭಾದಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ೨-೩ ಹೋಳುಗಳಾಗಿಸಿ ಕಡು ಬಿಸಲಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ಒಣಗಿಸಿ ಬಳಿಕ ತಿನ್ನುವುದು ಒಳ್ಳಯದು. ಪ್ರತಿಶತ ೯೦ ರಷ್ಟು ಔದುಂಬರದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಯೇ ಡ್ರ್ಯೆಫ್ರುಟ್ ಅಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:ಅರ್ತಿದ ಮರ.webm|thumb|ತುಳುವಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿಮರದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು]] ===ಸರಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು=== ಉಷ್ಣ ಗುಣ ಹೊಂದಿರುವ ಅತ್ತಿ ಹಣ್ಣು ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜೇನುತುಪ್ಪದೊಡನೆ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಲದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹಣ್ಣನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಕಫದ ಬಾಧೆ, ರಕ್ತನಾಳದ ದೋಷ ಉಪಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ==ಬಟ್ಟಿ ಬೀಳುವುದು== ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಗಡಗಡ ಶಬ್ದ, ನೋವು ಮತ್ತು ನೀರಿನಂತೆ ಬೇದಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ಉಪಚಾರದಿಂದ ಶಮನವಾಗುವುದು. ಅತ್ತಿಮರದ ಬುಡದ ಹಾಲನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಸುತ್ತ ಲೇಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗುಂಡಾದ ಮಡಿಕೆಯ ಚೂರನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಮೇಲೆ ಇಡುವುದು. ಅಂಟಾಗಿರುವ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಈ ಬಿಲ್ಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಇದರ ಸುತ್ತ ಬುಡದಲ್ಲಿರುವ ನಯವಾದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಹಾಕುವುದು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ಕಟ್ಟುವುದು. ==ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಹುಮೂತ್ರಕ್ಕೆ== ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಕ್ವವಾದ, ಹುಳುಕಿಲ್ಲದ, ಒಂದು ಹಿಡಿ ಅತ್ತಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಣಗಿಸಿ, ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಾಳಿತ ಚೂರ್ಣ ಮಾಡುವುದು. 1\2 ಟೀ ಚಮಚ ಚೂರ್ಣಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಜೇನು ಬೆರೆಸಿ ನೆಕ್ಕುವುದು. ದಿವಸಕ್ಕೆ ಎರಡು ವೇಳೆ ಸೇವಿಸುವುದು. ==ಬೇಧಿಯಲ್ಲಿ== ಅತ್ತಿಯ ಹಾಲನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ ಪುಡಿ ಸಮೇತ ಸೇವಿಸುವುದು. ==ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬಾವು== ಅತ್ತಿ ಎಲೆಗಳ ರಸವನ್ನು ಹಿಂಡಿ, ಜವೆ ಗೋದಿ ಹಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಲೆಸಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬಾವುಗಳಿಗೆ ಲೇಪಿಸಿ, ಬಟ್ಟೆ ವಾಸಿಯಾಗುವುದು. ಕೀವು ಸೋರುತ್ತಿರುವ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಲೇಪಿಸಿದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುವುವು. ==ಗಂಡಮಾಲೆ, ಕೆನ್ನೆ ಬೀಗು== ಅತ್ತಿಮರದ ಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಗಾಯ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸುರಿಯುವ ಹಾಲನ್ನು ಮಡಕೆ ಚೂರಿನಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿ, ಕೆನ್ನೆ ಬೀಗಿರುವ ಕಡೆ ಲೇಪಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅತ್ತಿ ಮರದ ಬೇರನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂಗು ಮತ್ತು ಹರಳೆಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಿಶ್ರ ಮಾಡಿ ಲೇಪಿಸುವುದು. ==ಮೊಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಬಾವು ಮತ್ತು ಗಂಟು== ಒಂದು ಹಿಡಿ ಅತ್ತಿಯ ಹಸಿರೆಲೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜಜ್ಜಿ, ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಸಿ, ಒಂದು ಟೀ ಚಮಚ ರಸವನ್ನು ಶೇಖರಿಸುವುದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಜವೆಗೋದಿಯ ಹಿಟ್ಟಿಗೆ ಈ ರಸವನ್ನು ಹಾಕಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಿಶ್ರ ಮಾಡಿ, ಮೊಲೆಯ ಬಾವಿಗೆ ಕಟ್ಟುವುದು. ==ಸಕ್ಕರೆ ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ== ಅತ್ತಿ ಮರದ ತೊಗಟೆಯನ್ನು ನೆರಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಣಗಿಸಿ ವಸ್ತ್ರಗಾಳಿತ ಚೂರ್ಣ ಮಾಡುವುದು, ಎರಡು ಟೀ ಚಮಚ ಪುಡಿಯನ್ನು ಮರಳುವ ನೀರಿಗೆ ಹಾಕಿ, ಕಷಾಯ ಮಾಡುವುದು. ಆರಿದ ಕಷಾಯವನ್ನು ವೇಳೆಗೆ ಎರಡು ಟೀ ಚಮಚದಂತೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಾಯಂಕಾಲ ಸೇವಿಸುವುದು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] [[ವರ್ಗ:ಮರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಎಸ್.ಡಿ.ಎಂ. ಉಜಿರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು]] k81gfujg4hzllnmc9fsr4jpkty9xos2 ಉಪ್ಪಾಗೆ 0 61650 1430719 1338438 2026-09-29T22:06:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430719 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image =കുടപ്പുളി.JPG |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Clusiaceae]] |genus = ''[[Garcinia]]'' |species = '''''G. gummi-gutta''''' |binomial = ''Garcinia gummi-gutta'' |binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Roxb. |synonyms_ref = <ref>{{ThePlantList | id = kew-2816879| taxon = Garcinia gummi-gutta| authority = (L.) Roxb. | accessdate = 1 June 2013}}</ref> |synonyms = * ''Cambogia binucao'' <small> Blanco</small> * ''Cambogia gemmi-gutta'' <small> L.</small> * ''Cambogia solitaria'' <small> Stokes</small> * ''Garcinia affinis'' <small> Wight & Arn.</small> * ''Garcinia cambogia'' <small>(Gaertn.) Desr.</small> * ''Garcinia sulcata'' <small> Stokes</small> |}} '''ಉಪ್ಪಾಗೆ''' ಅಥವಾ '''ಉಪ್ಪಗೆ''' [[ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ]] [[ಕಾಡು|ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆಯುವ ಒಂದು [[ಮರ]]. ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ [[ಹಣ್ಣು|ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು]] ಬಿಡುತ್ತವೆ. [[ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಸಿನಿಯಾ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಇವು ''ಗಾರ್ಸಿನೀಯಾ ಗಮ್ಮಿಗಟ್ಟ (Garcenia gummi-gutta)'' ಎಂಬ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. '''ಗಾಂಬೋಜ್, ಕಾಚ್‍ಪುಳಿ, ಕಾಚಂಪುಳಿ, ಪಣಪ್ಪುಳಿ, ಮಂತುಹುಳಿ''', '''ಮಂತುಳ್ಳಿ''' ಹೀಗೆ ಉಪ್ಪಾಗೆಗೆ ವಿವಿಧ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. [[ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಂ]]ನಲ್ಲಿ '''ಕೋಡಂಪುಳಿ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. == ಭಾರತದಲ್ಲಿ == ಇದು ಭಾರತದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿ; [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು|ನೀಲಗಿರಿ]], ಕೇರಳದ ತಿರುವಾಂಕೂರು, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮರದ ೩೫ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿದೆ. [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]]ದ [[ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟ]]ದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲದೇ [[ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದಲ್ಲೂ ಇವು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ೧೦ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಗೆ, ಮುರಗಲು, ಅರಿಸಿಣಗುರಗಿ, ಜಾಣಗೆ, ಕಾಡುಮುರಗಲು ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೋಲಾ ಕಾಡುಗಳ ತಂಪು ಹಾಗೂ ತೇವಾಂಶಗಳಿರುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು, ತಂಪಗಿನ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಬಹುದು. == ವಿವರಗಳು == ಇದು ಶಂಕುವಿನಾಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಮರವಾಗಿದ್ದು ಸರಿಸುಮಾರು ೧೦ ರಿಂದ ೨೦ ಮೀಟರ್ ಬೆಳೆಯುವ ಇವು ೩೦ ಮಿ.ವರೆಗೂ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲವು. ಅಭಿಮುಖ ವೃಂತಪರ್ಣರಹಿತ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಸೇಬಿನ ಗಾತ್ರದ ಫಲಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣುಮರಗಳು ಮಾತ್ರ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತವೆ. [[ಹೂವು|ಹೂಗಳು]] ಕೆಂಪು ಮಿಶ್ರಿತ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ.<ref>[http://vijaykarnataka.indiatimes.com/articleshow/36612332.cms ಬಹುಪಯೋಗಿ ಉಪ್ಪಾಗೆ ಬಹುಬೇಡಿಕೆ:ರೈತರು ಹರ್ಷ], ವಿಕ ಸುದ್ದಿಲೋಕ | Jun 16, 2014</ref> ಫೆಬ್ರುವರಿ-ಮಾರ್ಚನಲ್ಲಿ ಹೂ ಬಿಡುವ ಉಪ್ಪಾಗೆ ಹಣ್ಣಾಗುವುದು ಜೂನ್-ಜುಲೈ ತಿಂಗಳ [[ಮಳೆಗಾಲ|ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ]]. ಹಣ್ಣುಗಳು ತಿಳಿಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಉಬ್ಬು ತಗ್ಗಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಹೊಂದಿ ಚಿಕ್ಕ [[ಕುಂಬಳಕಾಯಿ|ಕುಂಬಳಕಾಯಿಯ]] ರೂಪ ಅಕಾರ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗ ೬-೮ ಉಬ್ಬಿದ ಗೆರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಒಂದು ಹಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ೬-೮ [[ಬೀಜ|ಬೀಜಗಳಿರುತ್ತವೆ]]. ಉಪ್ಪಾಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಔಷಧೀಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬೀಜದ ಗಿಡ ಬೆಳೆ ಕೊಡಲು ಹತ್ತು-ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಸಿ ಗಿಡಕ್ಕೆ ಮೂರು ವರ್ಷ ಸಾಕು. ಇದು '''ಕಾಚಂಪುಳಿ''' ಅಥವಾ '''ಮಂತಪುಳಿ''' ಎಂದು [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೦-೪೦ ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಕೊಡಗಿನ [[ಕಾಫಿ|ಕಾಫಿಯ]] ತೋಟಗಳ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಉಪ್ಪಾಗೆಯ ಮರಗಳು ೬೦-೮೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ದಪ್ಪ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಬೃಹದಾಕಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲದು. ಉತ್ತಮ ಫಸಲು ದೊರೆತರೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರದಲ್ಲಿ ೧೫ ರಿಂದ ೨೦ ಕ್ವಿಂಟಲ್ ಹಣ್ಣುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. [[File:Kudampuli Yellow.jpg|thumb|ಬಲಿತ ಹಣ್ಣು]] [[File:Garcinia gummi-gutta in Aanakkulam.jpg|thumb|''Garcinia gummi-gutta'' tree in [[Kerala]], India]] ==ಉಪಯೋಗಗಳು/ಬಳಕೆಗಳು== *ಈ ಹಣ್ಣಿನ ಒಣಸಿಪ್ಪೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಮಂದಸಾರ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೊಡಗು ಹಾಗೂ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹಂದಿಮಾಂಸದ ಮತ್ತು ಮೀನಿನ ಅಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಕರು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಾಗೆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಒಣಗಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಂಸಹಾರಕ್ಕೆ ಹುಳಿ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಉಪ್ಪಾಗೆಯ ಒಣಗಿಸಿದ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಹಣ್ಣಿನ ನೀರನ್ನು ಇಂಗಿಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಹುಳಿನೀರು ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಕಿಲೋ ಒಣಸಿಪ್ಪೆ ಆಗಲು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಕಿಲೋ ಹಣ್ಣುಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಸರಿಯಾಗಿ ಒಣಗಿದೆ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಡದೇ ಇಡಬಹುದು. ಉಪ್ಪು ಸೇರಿಸಿ ಗಾಳಿಯಾಡದಂತೆ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲ ಇಡಬಹುದು. *ಮಾನವನ ದೇಹದ [[ಕೊಬ್ಬು]] ಮತ್ತು [[ಬೊಜ್ಜು|ಬೊಜ್ಜನ್ನು]] ಕರಗಿಸಲು ಸಹಾಯವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿ ಸಿಟ್ರಿಕ್ ಅಂಶ ಉಪ್ಪಾಗೆ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಬಹುಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ.<ref>[http://www.deccanherald.com/content/422327/botanical-bonanza.html Botanical Bonanza], Deccan Herald, July 29, 2014</ref> ಉಪ್ಪಾಗೆ ಹಣ್ಣಿನ ಸೇವನೆಯಿಂದ [[ಮಲಬದ್ಧತೆ]], ಮುಟ್ಟಿನ ತೊಂದರೆ, [[ಜಂತುಹುಳು|ಜಂತುಹುಳದ]] ಬಾಧೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಹುದು. ಕಣ್ಣುತುರಿ, ಕಾಲಿನ ಒಡಕಿಗೂ ಇದು ಮದ್ದು. * ಹಣ್ಣಿನ ಬೀಜವು ಕೊಬ್ಬಿನಂಶ ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದರಿಂದ ತುಪ್ಪವನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಕುಟ್ಟಿ ಬೇಯಿಸಿದರೆ ಇದರ ಕೊಬ್ಬು ಖಾದ್ಯ ತೈಲವಾಗಿ ಲಭ್ಯ. ಇದು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ತುಪ್ಪದಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ತಿಂಡಿತಿನಿಸುಗಳ ತಯಾರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಉಪ್ಪಾಗೆ ತುಪ್ಪ ಎಂದು ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *[[ಪುನರ್ಪುಳಿ]]ಯಂತೆ ಶರಬತ್ತು ಕೂಡ ತಯಾರುಮಾಡಬಹುದು. *ಈ ಮರದ ಚೌಬೀನೆಯನ್ನು ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದುಂಟು. ಮರದಿಂದ ಬರುವ ರೆಸಿನ್ನಿನಿಂದ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. *ಹಣ್ಣಿನ ಸಿಪ್ಪೆಯ [[ಕಷಾಯ]] [[ಸಂಧಿವಾತ|ಸಂಧಿವಾತಕ್ಕೆ]] ಮದ್ದು. ಪಶುಗಳ ಬಾಯಿ ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣಿನ ರಸವನ್ನು ಕೊಡುವುದುಂಟು. *ಅಲ್ಲದೆ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಲ್ಲೂ ತೋಪುಗಳಲ್ಲೂ ನೆರಳಿಗಾಗಿ ಮಂತುಳ್ಳಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದಿದೆ. ==ಹೊರಕೊಂಡಿಗಳು== {{commons category|Garcinia gummi-gutta}} *[http://www.biotik.org/india/species/g/garcgumm/garcgumm_en.html ''Garcinia gummi-gutta'' (L.) Robs. - Clusiaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501211252/http://www.biotik.org/india/species/g/garcgumm/garcgumm_en.html |date=2015-05-01 }} *[http://newskannada.com/articleinner.php?news=rs&nid=346 ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ನೇಪಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವ ಉಪ್ಪಾಗೆ - ನ್ಯೂಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703113148/http://newskannada.com/articleinner.php?news=rs&nid=346 |date=2014-07-03 }} *[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%89%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%AB%E0%B2%B2%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%86-%E0%B2%B9%E0%B3%86%E0%B2%9A%E0%B3%8D%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%A6-%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%86 ಉಪ್ಪಾಗೆ ಫಲಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬೇಡಿಕೆ - ಪ್ರಜಾವಾಣಿ 09/03/2012] *[http://www.ejnana.com/2012/05/blog-post_02.html ಇವರು ಗಾರ್ಸಿನಿಯಾ ಸೋದರರು! - ಇ-ಜ್ಞಾನ.ಕಾಂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223190229/http://www.ejnana.com/2012/05/blog-post_02.html |date=2017-02-23 }} *http://www.thehindu.com/thehindu/yw/2005/01/07/stories/2005010700090200.htm {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/article154857.ece{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *https://kalpavriksh.org/wp-content/uploads/2018/07/Savethefruit.pdf ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದು== *ಪುಸ್ತಕ: ಗಾರ್ಸಿನಿಯಾ ಬ್ರದರ್ಸ್ ಎಂಬ ಗಾರುಡಿಗರು, ಲೇಖಕರು: ಡಾ. ಬಿ. ಎಸ್. ಸೋಮಶೇಖರ, ೧೪೬+೮ ಪುಟಗಳು, ಬೆಲೆ ರೂ. ೧೦೦, ಪ್ರ: ಸ್ನೇಹಕುಂಜ (ಹೊನ್ನಾವರ), ಲೈಫ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ([[ಸಿರ್ಸಿ]]) ಹಾಗೂ ಇಂಡಿಕಸ್ ‌(ಬೆಂಗಳೂರು) {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಮಂತುಳ್ಳಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಣ್ಣುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] 76wpkv6ri88kwwrsvyrjkf23y3gg11e ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು (೨೦೧೪) 0 62527 1430761 1375775 2026-09-30T02:54:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430761 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ೨೦೧೪ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | date = ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ | location = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | country = ಭಾರತ | presenter = [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] | host = | winner = See [[Rajyotsava Awards (2014)#List of awardees|list]] | website = | previous = [[:en:Rajyotsava Awards (2013)|೨೦೧೩]] | main = [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | next = [[:en:Rajyotsava Awards (2015)|೨೦೧೫]] }} [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು]] ೨೦೧೪ ನೇ ಸಾಲಿನ [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | url=http://karnatakavarthe.org/en/rajyotsava-award-2014/ | title=Rajyotsava Award – 2014 | publisher=Government of Karnataka, Department of Information and Public relations | date=30 October 2014 | accessdate=2 November 2014 | archive-date=1 ನವೆಂಬರ್ 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141101230337/http://karnatakavarthe.org/en/rajyotsava-award-2014/ | url-status=dead }}</ref> ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರಲ್ಲಿ [[:en: Karnataka state formation|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾ]] ದಿನದ ೫೯ ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ೫೯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸೇರಿದ್ದರು. ನವೆಂಬರ್ ೧, ೨೦೧೪ ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] [[ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರ|ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೨೦೧೪ ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ೧೯೨೪ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು,<ref>{{cite news | url=http://www.deccanherald.com/content/438794/list-rajyotsava-award-winners.html | title=9 to get Rajyotsava award | date=30 October 2014 | work=Deccan Herald | accessdate=2 November 2014 | location=Bangalore}}</ref> ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಿತಿಯು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು ಹಾಗೂ ೫೯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ಹೊರತರಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]] ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite news | url=http://www.deccanherald.com/content/439150/shun-advocate-division-state-siddu.html | title=Shun those who advocate division of State: Siddu | date=2 November 2014 | work=Deccan Herald | accessdate=2 November 2014 | location=Bangalore}}</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರ ಪಟ್ಟಿ== ೨೦೧೪ ನೇ ಸಾಲಿನ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು: ===ವೈಯಕ್ತಿಕ=== [[File:Mudnakudu Chinnaswamy.jpg|upright|thumbnail|[[ಮೂಡ್ನಾಕೂಡು ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ]]]] [[File:Vijanath biradar ವೈಜನಾಥ್ ಬಿರಾದಾರ್.jpg|upright|thumbnail|[[ವೈಜನಾಥ್ ಬಿರಾದಾರ್]]]] [[File:S Janaki in Pune, India 2007.JPG|upright|thumbnail|[[ಎಸ್. ಜಾನಕಿ|ಎಸ್.ಜಾನಕಿ]]]] [[File:Justice M. N. Venkatachaliah BNC.jpg|upright|thumbnail|ಎಂ.ಎನ್.ವೆಂಕಟಾಚಲಯ್ಯ]] [[File:Kasturirangan_at_IISc.jpg|upright|thumbnail|ಕೆ.ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್]] [[File:M.R._Poovamma,_Anglian_Medal-Hunt_Company.jpg|upright|thumbnail|[[ಎಂ.ಆರ್. ಪೂವಮ್ಮ]]]] [[File:Mamatha poojari.JPG|upright|thumbnail|[[ಮಮತಾ ಪೂಜಾರಿ]]]] [[File:Kasim Kanasavi.webp|upright|thumbnail|ಕಾಸಿಂ ಕನಸವಿ]] {| class="wikitable sortable" |- ! width=175|ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು !! width=100|ಪರಿಣತಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರ !! width=100| ಸ್ಥಳ !! ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು |- | [[:en:Mudnakudu Chinnaswamy|ಮುಡ್ನಾಕೂಡು ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ]] || ಸಾಹಿತ್ಯ || [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]]<ref>{{cite news | url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Janaki-Kabaddi-Star-Mamata-Among-Rajyotsava-Awardees/2014/10/31/article2501071.ece | archive-url=https://web.archive.org/web/20141208213009/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Janaki-Kabaddi-Star-Mamata-Among-Rajyotsava-Awardees/2014/10/31/article2501071.ece | url-status=dead | archive-date=8 December 2014 | title=Janaki, Kabaddi Star Mamata Among Rajyotsava Awardees | date=31 October 2014 | agency=Express News Service | accessdate=2 November 2014 | location=Bangalore}}</ref> || ಇವರು ಕನ್ನಡದ ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿ ಮತ್ತು ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿದ್ದು, ೨೬ [[ಪುಸ್ತಕ|ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು]] ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: ೬ ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು, ೪ ಪ್ರಬಂಧಗಳು, ೩ ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು. ಇವರದು ಪ್ರಮುಖ ದಲಿತ ಧ್ವನಿ. [[ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಸಂಕಲನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಕವಿ. ಇವರು ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ೨೦೦೯ ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{cite news | url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report-number-crunching-his-day-job-poetry-the-passion-1612709 | title=Number-crunching his day job, poetry the passion | date=15 November 2011 | agency=DNA | accessdate=2 November 2014 | author=Francis, Merlin | location=Bangalore}}</ref> |- | [[ಎಚ್. ಗಿರಿಜಮ್ಮ]] || ಸಾಹಿತ್ಯ || [[ದಾವಣಗೆರೆ]] || ಇವರು ವೈದ್ಯೆ, ಮಕ್ಕಳ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಲೇಖಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ೧೩ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ಸಣ್ಣ ಕಥಾ ಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೦೬), ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದೊರಕಿದೆ.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/five-writers-selected-for-kannada-sahitya-academy-awards/article3183345.ece | title=Five writers selected for Kannada Sahitya Academy awards | date=25 February 2006 | work=The Hindu | accessdate=1 November 2014 | location=Bangalore}}</ref> |- | ಶೂದ್ರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ || ಸಾಹಿತ್ಯ || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ಸಾಹಿತಿ. |- | ಜಿ ಹೆಚ್ ಹನ್ನೆರಡು ಮಠ || ಸಾಹಿತ್ಯ || [[ಧಾರವಾಡ]] || ಸಾಹಿತಿ. |- | ವಿಷ್ಣು ಜಿ ಭಂಡಾರಿ || ಸಾಹಿತ್ಯ || [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] || ಸಾಹಿತಿ. |- | ಕಾಂತಿ ಹನುಮಂತರಾಯರು || ರಂಗಭೂಮಿ || [[ಬಾಗಲಕೋಟೆ]] || ರಂಗಭೂಮಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. |- | ಅಬ್ದುಲ್ ಸಾಹಬ್ ಅಣ್ಣೆಗೇರಿ || ರಂಗಭೂಮಿ || [[ಹಾವೇರಿ]] || ರಂಗಭೂಮಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. |- | ಟಿ ನಂಜುಂಡಸ್ವಾಮಿ || ರಂಗಭೂಮಿ || [[ಮೈಸೂರು]] || ರಂಗಭೂಮಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. |- | ಜೆ ಲೋಕೇಶ್ || ರಂಗಭೂಮಿ || ಬೆಂಗಳೂರು || ರಂಗಭೂಮಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. |- | ಶಿವಕುಮಾರಿ || ರಂಗಭೂಮಿ || [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] || ರಂಗಭೂಮಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. |- | ವಿ ಮಣಿ || ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ಕಲಾವಿದ. |- | ಡಿ ಕುಮಾರ ದಾಸ್ || ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ || [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] || ಕಲಾವಿದ. |- | [[:en:S Shankar|ಎಸ್ ಶಂಕರ್]]|| ಸಂಗೀತ || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಗಾಯಕ. [[:en:Bangalore Gayana Samaja|ಬೆಂಗಳೂರು ಗಾಯನ ಸಮಾಜ]] ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತಗಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು. |- | ಇಂದು ವಿಶ್ವನಾಥ್ || ಸಂಗೀತ || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ. |- | ಪಂಕಜ ರಾಮಕೃಷ್ಣ || ನೃತ್ಯ || [[ಮೈಸೂರು]] || ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಡ್ಯಾನ್ಸುಸ್. ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಘಾತಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ, ''ಸರ್ವೇಶ್ವರ ನೃತ್ಯ ಕಲಾಮಂದಿರ''ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು ೨೧ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.starofmysore.com/searchinfo.asp?search1=42277&search2=newsheadlines | title=City's danseuse Pankaja elated over Rajyotsava Award | publisher=Star of Mysore | date=31 October 2014 | accessdate=2 November 2014}}</ref> |- | ಎಸ್ ಯೋಗಲಿಂಗಂ || [[:en:Folk art|ಜಾನಪದ ಕಲೆ]] || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ, ೧೪ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ "ಕೀಲು ಕುದುರೆ" ಯ ಜಾನಪದ ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ತಲೆಮಾರಿನ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದು, ೧೨,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. [[ಬಂಗಾರದ ಮನುಷ್ಯ]], [[ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ಉಪೇಂದ್ರ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಉಪೇಂದ್ರ]] ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಜಿ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಟಿ.ಸಿ.ಸುಂದರ ಮೂರ್ತಿ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತರು. [8]<ref>{{cite news | url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/cover-story/Dancer-who-practised-Tamil-art-told-to-seek-recognition-from-TN/articleshow/22086109.cms | title=Dancer who practised Tamil art told to seek recognition from TN | date=19 August 2013 | work=Bangalore Mirror | accessdate=2 November 2014 | location=Bangalore}}</ref> |- | ಮಾರುತಿ ಹಣಮಂತ ಭಜಂತ್ರಿ || [[:en:Folk art|ಜಾನಪದ ಕಲೆ]] || [[ಬಾಗಲಕೋಟೆ]] || ಜನಪದ ಕಲಾವಿದ. |- | ಪೂಜಾರಿ ನಾಗರಾಜ್ || ಜಾನಪದ ಕಲೆ || [[ಕೋಲಾರ]] || ಜನಪದ ಕಲಾವಿದ. |- | ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ರೇವಲ್ || ಜಾನಪದ ಕಲೆ || [[ಯಾದಗಿರಿ]] || ಜನಪದ ಕಲಾವಿದ. |- | ಚಿಕ್ಕಮರಿಯಪ್ಪ || ಜಾನಪದ ಕಲೆ || [[ಮೈಸೂರು]] || ಜನಪದ ಕಲಾವಿದ. |- | ವನಸೆ ನಾರಾಯಣ ಗಾಣಿಗ || [[ಯಕ್ಷಗಾನ]] / [[ಬಯಲಾಟ|ಬಯಲಾಟ]] || [[:en:Udipi|ಉಡಿಪಿ]] || ಯಕ್ಷಗಾನ ಘಾತಕ. |- | ಸಂಪಾಜಿ ಸೀನಪ್ಪ ರೈ || ಯಕ್ಷಗಾನ / ಬಯಲಾಟ || [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] || ಯಕ್ಷಗಾನ ಘಾತಕ. |- | ಭೀಮಪ್ಪ ದೊಡ್ಡಬಾಳಪ್ಪ ಶಿಳ್ಳೆಕ್ಯಾತ || ಯಕ್ಷಗಾನ / ಬಯಲಾಟ || [[ಕೊಪ್ಪಳ]] || ಬಯಲಾಟ ಘಾತ. |- | ಬಸಪ್ಪ ದೂದಲಪ್ಪ ಸಾಲಲ || ಯಕ್ಷಗಾನ / ಬಯಲಾಟ || [[ಗದಗ]] || ಬಯಲಾಟ ಘಾತ. |- | ಗುರುರಾಜ ಹೆಬ್ಬಾರ್ || [[:en:Social work|ಸಮಾಜ ಸೇವೆ]] || [[ಹಾಸನ]] || ಸಮಾಜ ಸೇವೆ. |- | ಡಾ. ಪಿ ಜೆ ಜಾಕೋಬ್ || ಸಮಾಜ ಸೇವೆ || [[ಧಾರವಾಡ]] || ಸಮಾಜ ಸೇವೆ. |- | ಎನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್ || ಸಮಾಜ ಸೇವೆ || [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ]] || ಸಮಾಜ ಸೇವೆ. |- | ಹನುಮಂತ ಬೊಮ್ಮುಗೌಡ''<ref>{{Cite web|title = About {{!}} BSG Healthcare inc.|url = https://www.bsghealthcareinc.com/|website = www.bsghealthcareinc.com|accessdate = 2020-06-28|archive-date = 2020-06-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20200630055706/https://www.bsghealthcareinc.com/|url-status = dead}}</ref>'''|| ಸಮಾಜ ಸೇವೆ || [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] || ಸಮಾಜ ಸೇವೆ. |- |ಲೀಲಾ ಸಂಪಿಗೆ ಡಾ|| ಸಮಾಜ ಸೇವೆ || [[ತುಮಕೂರು]] || ಲೈಂಗಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಗಾಗಿ ದಶಕಗಳಿಂದ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. |- | [[ಎಸ್. ಜಾನಕಿ]]<ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/music/S-Janaki-awarded-Kannada-Rajyotsava-award-but-not-invited/articleshow/45003452.cms | title=S Janaki awarded Kannada Rajyotsava award but not invited | date=1 November 2014 | agency=TNN | accessdate=2 November 2014}}</ref> || ಸಿನಿಮಾ / ಗಾಯಕ || [[ಚೆನ್ನೈ]] || ಅವಳನ್ನು "ನೈಟಿಂಗೇಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಸೌತ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1433917.ece | title=Sing in your natural voice | date=18 April 2008 | work=The Hindu | accessdate=2 November 2014 | author=G, Jayakumar | archive-url=https://web.archive.org/web/20160425174453/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1433917.ece | archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 | url-status=dead}}</ref> ೫ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ೨೦,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಅವರ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಿದೆ. ಅವರು ೩೧ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ೪ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article1823877.ece | title=Singing straight from the heart | date=5 April 2007 | work=The Hindu | accessdate=2 November 2014 | author=Special correspondent | archive-url=https://web.archive.org/web/20161106190901/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article1823877.ece | archive-date=6 ನವೆಂಬರ್ 2016 | url-status=dead}}</ref> ಅವರು ೧೯೫೭ ರಲ್ಲಿ, '''[[:en:Rayara Sose|ರಾಯರ ಸೊಸೆ]]''' ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ಹಾಡು "ತಾಳೆನೆಂತು" ಹಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | url=http://www.sjanaki.net/kannada | title=S Janaki, Undisputed melody Queen of Kannada Film Music | publisher=sjanaki.net | accessdate=2 November 2014}}</ref> ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ, ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, "[[:en:Premigagi Naa|ಪ್ರೇಮಿಗಾಗಿ ನಾ]]" ಅವರ ಮೊದಲ ಹಾಡಾಗಿದೆ. <ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article2272857.ece | title=Timeless voice | date=29 June 2007 | work=The Hindu | accessdate=2 November 2014 | author=K, Pradeep}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[ವೈಜನಾಥ್ ಬಿರಾದಾರ್]] ಪಾಟೀಲ್|| ಸಿನಿಮಾ || [[ಬೀದರ್]] || ೩೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಗಳ ಕನ್ನಡದ ಹಿರಿಯ ನಟ. [[:en:Kanasemba Kudureyaneri|ಕನಸೆಂಬ ಕುದುರೆಯನೇರಿ]] ('ರೈಡಿಂಗ್ ದಿ ಸ್ಟಾಲಿಯನ್ ಆಫ್ ಡ್ರೀಮ್ಸ್') ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ [[:en:Madrid|ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಇಮ್ಯಾಜಿನಿಂಡಿಯಾ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟನಿಗಾಗಿ ಗೋಲ್ಡನ್ ವೀಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/a-special-homecoming/article2225726.ece | title=A special homecoming | date=14 July 2011 | work=The Hindu | accessdate=2 November 2014 | author=Staff correspondent | location=Bidar}}</ref> |- | ಆರ್ ಟಿ ರಾಮ || ಸಿನಿಮಾ || [[ಮಂಡ್ಯ]] || ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹಾಸ್ಯನಟ. |- | [[:en:M. S. Rajashekar|ಎಂ. ಎಸ್. ರಾಜಶೇಖರ್]]|| ಸಿನಿಮಾ || ಮೈಸೂರು || ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹೆಸರಾಂತ ನಿರ್ದೇಶಕ.<ref>{{cite AV media | url=https://www.youtube.com/watch?v=MB56PC1oF_g | title=Director Special with 'M S Rajashekar' – Part 1 | publisher=TV9 | medium=Video}}</ref> |- | ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ವೈ ಶಿಲ್ಪಿ || ಶಿಲ್ಪ || [[ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ]] || [[ಚಾಲುಕ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ]] ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಹಿರಿಯ ಶಿಲ್ಪಿ. ''ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿಲ್ಪ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿ'' ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು (೨೦೧೧). ನಾಡೋಜ ನಾಗಣ್ಣ ಬಡಿಗೇರ್ (ಗುಲ್ಬರ್ಗ) ಅವರ ಶಿಷ್ಯರು.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/rajyostsava-award-for-dadapeer-manjarla/article6554554.ece | title=Rajyostsava award for Dadapeer Manjarla | date=1 November 2014 | work=The Hindu | accessdate=1 November 2014}}</ref> |- | ವೈ ಯಂಕಪ್ಪ || ಶಿಲ್ಪ || ದಾವಣಗೆರೆ || ಹೆಸರಾಂತ ಶಿಲ್ಪಿ. |- | ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರಾಮಪ್ಪ || ಲಲಿತಕಲೆಗಳು / ಶಿಲ್ಪಕಲೆ || [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] || |- |ಕಾಸಿಂ ಕನಸವಿ |ಲಲಿತಕಲೆ / ಶಿಲ್ಪಕಲೆ |[[ಇಲಕಲ]], ಬಾಗಲಕೋಟೆ, ಕರ್ನಾಟಕ |ದೃಶ್ಯ ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಮಕಾಲೀನ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರ. "ಗಾಂಧಿ ವಿಚಾರಧಾರ ೨" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು ಮತ್ತು "ರಾಮಾಯಣ" ಎಂಬ ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕಲಾವಿದರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. |- | ಡಿ ಎ ಚೌಡಪ್ಪ || ಕೃಷಿ / ಪರಿಸರ || ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ || |- | ಶಿವಾನಂದ ಕಳವೆ || ಪರಿಸರ || ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ || |- | ಕೀರನಗೇರಿ ಜಗದೀಶ್ || ಕೃಷಿ / ಪರಿಸರ || [[ರಾಮನಗರ]] || |- | ಆಶಾ ಶೇಷಾದ್ರಿ || ಕೃಷಿ || [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] || ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[:en:horticulturist|ತೋಟಗಾರಿಕಾತಜ್ಞ]]. ಅವರು ಸುಮಾರು ೪೦ ವಿಧದ [[:en:orchids|ಆರ್ಕಿಡ್‌ಗಳು]] ಮತ್ತು ೨೫ [[:en:anthurium|ಆಂಥೂರಿಯಂ]] ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಕನ್ನಂಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ಹಸಿರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. [[:en:M. H. Marigowda|ಎಂ. ಹೆಚ್.ಮರಿಗೌಡ]] ೨೦೦೦ ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. |- | ಖಾದ್ರಿ ಎಸ್ ಅಚ್ಯುತನ್ || ಮಾಧ್ಯಮ || [[ಮಂಡ್ಯ]] || ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತ, ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಅಂಕಣಕಾರ. |- | ಟಿ.ಅಬ್ದುಲ್ ಹಫೀಜ್ || ಮಾಧ್ಯಮ || ಬೆಂಗಳೂರು || ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ವೃತ್ತಿಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹಿರಿಯ ಫೋಟೋ ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೭೯ ಮತ್ತು ೨೦೦೫ ರ ನಡುವೆ [[ದಿ ಹಿಂದೂ]] ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಸಹಾಯಕ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಫೋಟೋ ಪತ್ರಕರ್ತರು [[:en:1991 anti-Tamil violence in Karnataka.|೧೯೯೧ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ವಿರೋಧಿ ಹಿಂಸಾಚಾರ]] ವರದಿ ಮಾಡಿದರು. ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದರು.<ref>{{cite news | url=http://www.deccanchronicle.com/131120/sports-other-sports/article/raghu-prema-headline-koa-awards | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102025702/http://www.deccanchronicle.com/131120/sports-other-sports/article/raghu-prema-headline-koa-awards | url-status=dead | archive-date=2 November 2014 | title=Raghu, Prema headline KOA awards | date=20 November 2013 | work=Deccan Chronicle | accessdate=1 November 2014 | location=Bengaluru}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.karnatakamuslims.com/portal/karnataka-media-academy-award-to-abdul-hafeez-and-haseebur-rahman/ | title=Karnataka Media Academy Award to Abdul Hafeez and Haseebur Rahman | date=14 November 2011 | accessdate=1 November 2014 | archive-date=2 ನವೆಂಬರ್ 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102031504/http://www.karnatakamuslims.com/portal/karnataka-media-academy-award-to-abdul-hafeez-and-haseebur-rahman/ | url-status=dead }}</ref> |- | ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕೊಡಸೆ || ಮಾಧ್ಯಮ || ಶಿವಮೊಗ್ಗ || ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖ್ಯಾತ ಪತ್ರಕರ್ತ. ೩೭ ವರ್ಷಗಳ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಜನಪ್ರಗತಿ (ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ), ಉದಯರವಿ (ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ) ಮತ್ತು [[ಪ್ರಜಾವಾಣಿ]] ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. [[ಪ್ರಜಾವಾಣಿ|ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯಲ್ಲಿ]] ಉಪಸಂಪಾದಕರಾಗಿ, ವರದಿಗಾರರಾಗಿ, ಮುಖ್ಯ ವರದಿಗಾರರಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿ ಬ್ಯೂರೋ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ ಸಹಾಯಕ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಸಪ್ತಾಹಿಕ ಪುರವಣಿ (ಭಾನುವಾರ ಪುರವಣಿ), ಭೂಮಿಕಾ, ಸಿನಿಮಾ ರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಪುರವಣಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ಮೊದಲು ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಪುಟದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಸೃಜನಶೀಲ ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕೊಡಸೆ ಅವರು ಏಳು ಕಾದಂಬರಿಗಳು, ಐದು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರೊಫೈಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ೨೫ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. |- | ಮೋಹನ ಬಸವರಾಜ ದೇಸಾಯಿ || ಮಾಧ್ಯಮ || [[ಬೆಳಗಾವಿ]] || ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಹಿರಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ. ಕನ್ನಡ ವಾರಪತ್ರಿಕೆ ದರ್ಶನ ತರುವಾಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ಲೋಕ ದರ್ಶನದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕ. |- | ಡಾ. ಸಂಧ್ಯಾ ಸತೀಶ್ ಪೈ || ಮಾಧ್ಯಮ || [[ಉಡುಪಿ]] || ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ [[ಕನ್ನಡ]] ಕುಟುಂಬ ವಾರಪತ್ರಿಕೆ ತರಂಗದ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕ.<ref>{{cite AV media | url=https://www.youtube.com/watch?v=IaoGzmWYLd4 | title=Dr.Sandhya S. Pai interview part 1 | publisher=TV9 | medium=Video}}</ref> |- | ಡಾ.ಪಿ.ಸತೀಶ್ ಚಂದ್ರ || ಔಷಧ || ಬೆಂಗಳೂರು || [[ನಿಮ್ಹಾನ್ಸ್]] ನ ಉಪಕುಲಪತಿ. |- | [[:en:Krishnaswamy Kasturirangan|ಡಾ. ಕೆ.ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್]]|| ವಿಜ್ಞಾನ / ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ಖ್ಯಾತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನಿ. ೧೯೯೪ ರಿಂದ ೨೦೦೩ ರವರೆಗೆ [[ಇಸ್ರೋ]] ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರು. ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಜ್ಞಾನ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ]] ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. |- | [[:en:B. N. Suresh|ಡಾ. ಬಿ.ಎನ್. ಸುರೇಶ್]]|| ವಿಜ್ಞಾನ / ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ || ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು || ಹೆಸರಾಂತ [[ಏರೋಸ್ಪೇಸ್]] ವಿಜ್ಞಾನಿ. ಅವರು ೨೦೦೩ ಮತ್ತು ೨೦೦೭ ರ ನಡುವೆ [[:en:Vikram Sarabhai Space Centre|ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ]] ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕ್ಯಾಪ್ಸುಲ್ ರಿಕವರಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. |- | [[:en:M. R. Poovamma|ಎಂ. ಆರ್.ಪೂವಮ್ಮ]]|| ಕ್ರೀಡೆ || [[ಕೊಡಗು]] || ಅಥ್ಲೀಟ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ೪೦೦ ಮೀ ಓಟದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/Asiad-medalist-Poovamma-hopes-to-end-season-on-a-high/articleshow/44995594.cms | title=Asiad medalist Poovamma hopes to end season on a high | date=31 October 2014 | agency=Press Trust of India | accessdate=2 November 2014 | location=New Delhi}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ [[:en:Incheon|ಇಂಚಿಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ [[:en:2014 Asian Games|೨೦೧೪]] ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೪x೪೦೦ ಮೀ ರಿಲೇಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ವಿಜೇತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[:en:2013 Asian Athletics Championships|೨೦೧೩]] ನಲ್ಲಿ [[ಪುಣೆ|ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಏಷ್ಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. |- | [[ಮಮತಾ ಪೂಜಾರಿ]]|| ಕ್ರೀಡೆ || ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ || ಕಬಡ್ಡಿ |- | ವಿಲಾಸ ನೀಲಗುಂದ || ಕ್ರೀಡೆ || ಗದಗ || ಕ್ರೀಡಾಪಟು |- | [[:en:Manepalli Narayana Rao Venkatachaliah|ಮನೆಪಲ್ಲಿ|ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎಂ ಎನ್ ವೆಂಕಟಾಚಲಯ್ಯ]]|| ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು || [[ಬೆಂಗಳೂರು]] || ೧೯೯೩ ರಿಂದ ೧೯೯೪ ರವರೆಗೆ, ೨೫ ನೇ [[:en:Chief Justice of India|ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು]].<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/venkatachaliah-s-janaki-among-rajyotsava-awardees/article6549385.ece | title=Venkatachaliah, S. Janaki among Rajyotsava awardees | date=31 October 2014 | work=The Hindu | accessdate=1 November 2014 | author=Staff correspondent}}</ref> |- | ಅಂಕೇಗೌಡ ಎಂ || ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು || [[ಮಂಡ್ಯ]] || ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಕೆಲಸಗಾರ ಮಂಡ್ಯದ ಹರಳಹಳ್ಳಿ (ಪಾಂಡವಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕು) ದಿಂದ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಾಹಕ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಪಾಲಕನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ೮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ೩೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ೨೦೦,೦೦೦ ಪುಸ್ತಕಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ಒಬ್ಸೆಸಿವ್ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಾಹಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.ankegowdaknowledgefoundation.org/about_us.html | title=Anke Gowda Knowledge Foundation | accessdate=1 November 2014 | archive-date=2 ಫೆಬ್ರವರಿ 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150202000651/http://ankegowdaknowledgefoundation.org/about_us.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite AV media | url=https://www.youtube.com/watch?v=SuExN1ecEho | title=Anke Gowda on Public TV | publisher=Public TV | medium=TV}}</ref> |- | ದಾದಾಪೀರ್ ಪಂಜರ್ಲ || ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು || [[ರಾಯಚೂರು]] || ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ. ತತ್ವಪದ ಘಾತಕ. ೧೦೦ ತತ್ವಪದಗಳ ಕರ್ತೃ. |- | ಕಂಚ್ಯಾಣಿ ಶರಣಪ್ಪ || ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು || [[ಬಿಜಾಪುರ]] || ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ. |- | ಜಯ ಸುವರ್ಣ || ಹೊರನಾಡು [[ಕನ್ನಡಿಗರು]] || [[ಮುಂಬೈ]] || ಅಖಿಲ ಭಾರತ [[ಬಿಲ್ಲವ]] ಫೆಡರೇಶನ್ ಮತ್ತು ''ಭಾರತ್ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್''ನ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು. |} ===ಸಂಸ್ಥೆಗಳು/ಸಂಘಗಳು=== {| class="wikitable sortable" width=95% |- ! width=25%|ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು !! width=20%|ಪರಿಣತಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರ !! width=15%| ಸ್ಥಳ !! width=40%|ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು |- | [[:en:Kannada Sahitya Parishat|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]|| [[ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ]] ಪ್ರಚಾರ || [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ || ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಎನ್‌ಜಿಒ. ೧೯೧೫ ರಿಂದ ''[[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]'' ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸಂಘಟಕರು. |- | [[:en:Shanti Kuteer Ashram|ಶಾಂತಿ ಕುಟೀರ ಆಶ್ರಮ]]|| ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಯ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಅದ್ವೈತ]] (ದ್ವಂದ್ವವಲ್ಲದ) [[ಸಿದ್ಧಾಂತ]] || ಕಣ್ಣೂರು, ಬಿಜಾಪುರ || <ref>{{cite news | url=http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/article394025.ece | archive-url=https://archive.today/20141102054755/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/article394025.ece | url-status=dead | archive-date=2 November 2014 | title=The saint of Shanti Kuteer | date=7 February 2011 | work=The New Indian Express | accessdate=2 November 2014 | author=Kannur, Shyamrao B. | location=Bangalore}}</ref> <ref>{{cite web | url=http://www.shantikuteer.org/ | title=Shanti Kuteer Ashram | accessdate=2 November 2014}}</ref> ಬಿಜಾಪುರ ಸಮೀಪದ ಕಣ್ಣೂರಿನ ಶ್ರೀ [[:en:Ganpatrao Maharaj|ಗಣಪತರಾವ್ ಮಹಾರಾಜ್‌ರವರು]] ಶಾಂತಿ ಕುಟೀರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಪ್ರವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಅದ್ವೈತ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] qergs9l8fan6osg4hj2k6r1bg731qyq ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರ್ 0 63147 1430781 1342747 2026-09-30T04:45:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430781 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name= ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರ್ |image= Kulasekhara Alwar.png | image_size = frameless |caption = ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರ್ |birth_date= 3075 BCE<ref>{{cite book|title=Music and temples, a ritualistic approach|url=https://books.google.com/books?id=Yj8UAQAAIAAJ|page=23|author=L. Annapoorna |year=2000|isbn=9788175740907}}</ref><ref>{{cite book|title=Ancient India: Collected Essays on the Literary and Political History of Southern India|url=https://books.google.com/books?id=htArUg0OMpcC|pages=403–404|author=Sakkottai Krishnaswami Aiyangar |year=1911|isbn=9788120618503}}</ref> |birth_place= [[Alwarthirunagiri]] |birth_name= |death_date= |death_place= |language= Tamil |philosophy= [[Vaishnavism|ವೈಷ್ಣವ]] [[ಭಕ್ತಿ]] |honors= [[Alvar]] saint |Literary works = ಮುಕುಂದಮಾಲಾ, ಪೆರುಮಾಳ್ ತಿರುಮೊಳಿ |quote= |footnotes=Also a king of [[Chera dynasty|Later Chera Kingdom]] }} '''ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರ್''' [[ನಮ್ಮಾಳ್ವಾರ್]] ಅವರ ಅನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಉದಿಸಿದ [[ಆಳ್ವಾರರು]] [[ಕೇರಳ]] ದೇಶದ ಕೋಳ ಪಟ್ಟಣದ ರಾಜನಾದ ದೃಢವೃತನೆಂಬ ರಾಜನ ಪುತ್ರ. ಕುಂಭಮಾಸದ ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೌಸ್ತುಭಾಂಶರಾಗಿ ಇವರು ಜನಿಸಿದರೆಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯಗ್ರಂಥ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಸಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಇವರಿಗೆ ಭೋಗತೃಷ್ಣೆಯಿರಲಿಲ್ಲ; ಅಸದೃಶವಾದ ದೈವತೃಷ್ಣೆಯಿತ್ತು. ಬಾನನ್ನಾಳುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಿಳಿದಾಗಿರುವ ಈ ಛತ್ರಿಯ ಕೆಳಗೆ ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ಕುಳಿತು ಅರಸರ ಅರಸಾಗಿ ಆಳುವವನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಪತ್ತೆಂದು ಒಂದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಭಾವಿಸಲಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಕೊಂಡಾಡುವ ಈ ಸಿರಿ ನನಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲದ್ದು. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತಿರುವೇಂಗಡದ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಹರಿದಾಡುವ ಕಾಡುಹೊಳೆಯಾಗಿರುವುದು ಲೇಸು. ಈ ವರವನ್ನು ಭಗವಂತ ನನಗೀಯಲಿ (ಶ್ರೀ ಎಂ. ಯಾಮುನಾಚಾರ್ಯರ ಅನುವಾದ)-ಎಂದು ಒಂದು ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರು ಮೊರೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನರು. [[ರಾಮಾಯಣ]] [[ಭಾಗವತ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಕತೆಗಳ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವಷ್ಟು ಇವರಿಗೆ ಉನ್ಮತ್ತ ಪ್ರೀತಿ. ಸಾಧು ಸಂತರ ಸಂತರ್ಪಣೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಶ್ರದ್ದೆ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದ ಆಸಕ್ತಿ. ಇವರು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಂತಸ್ತಿಗಾಗಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಆಸೆ ಪಟ್ಟವರಲ್ಲ. ವಯಸ್ಸಿನ್ನೂ ಮೀರಿರದಾಗಲೇ ಈ ಮಹಾನುಭಾವರು ಮಗನಿಗೆ ಪಟ್ಟಗಟ್ಟಿ [[ಶ್ರೀರಂಗ]]ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಕಿಂಚನರಾಗಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ಇವರ ತಿರುಮೊಳಿ ಎಂಬ 105 ಬಿಡಿ ಪದ್ಯಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಬಂಧವೊಂದು ನಮಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ. ‘ಹೊರೆವ ಒಡೆಯಾ, ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನಾದರೂ ಕೊಡು, ಅದನ್ನು ಹೋಗಿಸುವವನು ನೀನೇ. ಮುನಿಸಿನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿರುವ ತಾಯನ್ನು ನೆಚ್ಚಳಿಯದೆ ನೆನೆನೆನೆದು ಮಗು ಅಳುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ನೆನೆದು ನೆನೆದೇ ನಾನು ರೋದಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ತರದ ಮಾತುಗಳು ಇವರ ಕವಿತೆಯ ತುಂಬ ಇವೆ. ತಮಿಳಿನ ಈ ಪ್ರಬಂಧವೊಂದನ್ನು ಅಲ್ಲದೆ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]]ದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಾದರಣೀಯವೂ ಶೋಭನವೂ ಪ್ರಶಮನಕರವೂ ಆದ ಮುಕುಂದಮಾಲಾ ಎಂಬ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಈತ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.thehindu.com/arts/history-and-culture/article2998989.ece ''In the name of a devotee'']{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mukundamala.com/mm/en1 Mukunda Mala Stotra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908012410/http://mukundamala.com/mm/en1 |date=2016-09-08 }} (Prayers of King Kulashekhara) * [http://www.boloji.com/bookreviews/111.htm Kulashekara's contribution to theatre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213022055/http://boloji.com/bookreviews/111.htm |date=2010-12-13 }} * [https://web.archive.org/web/20140202195128/http://www.thehindu.com/news/cities/Tiruchirapalli/article3371060.ece ''Serthi Sevai at Srirangam''] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರ್}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಸಂತರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] hvk1ngiw58nhm8hrq39q91knsdsfjoi ಉತ್ತರಮೇರೂರು 0 63246 1430716 1338244 2026-09-29T21:55:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430716 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಉತ್ತರಮಾರೂರು | native_name = உத்திரமேரூர் | native_name_lang = ta | other_name = Uttaramerur, Uttiramerur | nickname = | settlement_type = [[panchayat town]] | image_skyline = Uthiramerur temple.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Tamil Nadu | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Tamil Nadu, India | latd = 12.616 | latNS = N | longd = 79.753 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ತಮಿಳು ನಾಡು]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[Kancheepuram district|ಕಾಂಚೀಪುರಮ್]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 62 | population_total = 25,194 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="2011_census">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3303_PART_B_DCHB_KANCHEEPURAM.pdf |title=District Census Handbook: Kancheepuram |publisher=Directorate of Census Operations |accessdate=13 November 2015 }}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Tamil language|Tamil]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ಉತ್ತರಮೇರೂರು''' [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ ಚೆಂಗಲ್ಪಟ್ಟ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಊರು.ಇದು ಪಲ್ಲವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ ಎಂದು ಕ್ರಿ.ಶ ೭೫೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref name=TH_2008_constitution>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1434867.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Constitution 1,000 years ago | date=2008-07-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200122210522/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Constitution-1000-years-ago/article15399275.ece | archive-date=2020-01-22 | access-date=2016-08-12 | url-status=dead}}</ref> ಪಲ್ಲವರ ನಂದಿವರ್ಮ ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಈ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ದಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ್ದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ೧೦ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಶಾಸನದಂತೆ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರು ಉತ್ತರಮೇರೂರು ಚತುರ್ವೇದಿ ಮಂಗಳಂ ಎಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book |author=[[Romila Thapar]] |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&pg=PA377 |year=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=375-377 }}</ref><ref name="RT_2004"/> [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]]ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಗ್ರಹಾರವಾಗಿತ್ತು. 1ನೆಯ ಪರಾಂತಕನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ 12 ಮತ್ತು 14ನೆಯ ವರ್ಷಗಳ (919 ಮತ್ತು 921) ಎರಡು ಶಾಸನಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ ಪದ್ಧತಿ ಹೇಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೨೫ ಶಾಸನಗಳು ದೊರಕಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವರ ೪ ತಲೆಮಾರಿನ ರಾಜರ ಶಾಸನಗಳಿವೆ. ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಚೋಳರು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದು ಪರಾಂತಕ ಚೋಳ I (907–950), [[ರಾಜರಾಜ ಚೋಳ I]] (985–1014), [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ I]] (1012–1044) ಮತ್ತು [[ಕುಲೋತ್ತುಂಗ ಚೋಳ I]] (1070–1120),ರು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ದತ್ತಿಯ ವಿವರಗಳಿರುವ ಶಾಸನಗಳಿವೆ.<ref name="RNaga_2003">{{cite book |title=Uttaramerur |last=R. |first=Nagaswamy |publisher=Tamil Arts Academy |location=Chennai |year=2003 |pages=12-16}}</ref> ==ಗ್ರಾಮಾಡಳಿ ಪದ್ಧತಿ== ಹನ್ನೆರಡು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಕೂಟವನ್ನು (ಕೂಟ್ರಂ) 30 ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವುಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ವಶಕ್ಕೂ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="RT_2004">{{cite book |author=Romila Thapar |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&pg=PA375 |year=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=375–377 }}</ref> ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂವತ್ಸರ ವಾರಿಯಂ, ತೋಟ್ಟವಾರಿಯಂ, ಏರಿವಾರಿಯಂ, ಪೆನ್ವಾರಿಯಂ, ಪಂಚವಾರವಾರಿಯಂ (ಇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವ ಪ್ರಕಾರ) ಕಳನಿವಾರಿಯಂ, ಕಣಕ್ಕುವಾರಿಯಂ ಮತ್ತು ತಡಿವಳಿವಾರಿಯಂ ಎಂಬ ನಾನಾ ಮಂಡಳಿಗಳಿದ್ದುವು. ಕುಡುಂಬವಾರಿಯಂ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಮಂಡಳಿಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಹಾಸಭೆಯೊಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಭೂಸ್ಥಿತಿವಂತರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಹೊಂದಲು ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು; ಆದರೆ ಅಪರಾಧಿಗಳೂ ಅವರ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ದಕ್ಷತೆಯಿಲ್ಲದವರೂ ದುರ್ನಡತೆ ಯವರೂ ಅನರ್ಹರು. ಚುನಾವಣೆಗೆ ಹಿಂದಿನ ಅವಧಿಯ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸದಸ್ಯರು ಮಾರನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಬರೆದ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ಮಡಕೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನಿಂದ ಎತ್ತಿಸುವುದೇ ಆಗಿನ ಆಯ್ಕೆ ಪದ್ಧತಿ. ಉತ್ತರಮೇರೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆರೆಯ ಹೆಸರು ವೈರಮೇಘ ತಟಾಕ. ನೀರಾವರಿಗೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಆಸರೆಯಾಗಿತ್ತು. ==ಜನಸಂಖ್ಯೆ== ಈಗಿನ ಉತ್ತರಮಾರೂರು ೨೦೧೧ರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಂತೆ ೨೫೧೪೬ ಜನರ ಒಂದು ಪಂಚಾಯತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="2011_census">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3303_PART_B_DCHB_KANCHEEPURAM.pdf |title=District Census Handbook: Kancheepuram |publisher=Directorate of Census Operations |accessdate=13 November 2015 }}</ref> ==ದೇವಾಲಯಗಳು== ಈ ಹಳ್ಳಿಯು ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ.ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರವರದ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಾಲಯ,ವೈಕುಂಠ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಾಲಯ,ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.ifih.org/UttaramerurInscription.htm A translation of the Uttaramerur Inscription] of Parakesarivarman (Parantaka I) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] mx36mx10cghzjp43tumnpf019kabhg7 ಎಸ್. ಕೆ. ಶಿವಕುಮಾರ್ 0 64283 1430732 1339433 2026-09-30T00:18:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430732 wikitext text/x-wiki {{ಅಪೂರ್ಣ}} ===ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆ=== * ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IISc)'ಫಿಸಿಕಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌'ನಲ್ಲಿ 'ಎಂ.ಟೆಕ್ ಶಿಕ್ಷಣ' ದ ಬಳಿಕ ಶಿವಕುಮಾರ್ ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಇಸ್ರೊಗೆ ಸೇರಿದರು. ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರವಿರುವ ಉಪಗ್ರಹಗಳ ಚಲನವಲನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಬರುವ ಸಂವಹನ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವ ೩೨ ಮೀಟರ್ 'ಡಿಷ್ ಆಂಟೆನಾದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ'ಯಲ್ಲಿ ಶಿವಕುಮಾರ್ ಸಹಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. * ಭಾರತದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಯೋಜನೆಯಾದ ಚಂದ್ರಯಾನ-೧<ref>[https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A7 'ಚಂದ್ರಯಾನ-೧'] </ref> ಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ 'ಟೆಲಿಮೆಟ್ರಿ'ಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಶಿವಕುಮಾರ್ ಪಾತ್ರ ಬಹಳ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/article302451.ece ದಿ ಹಿಂದು', 'Chandrayaan’s first image of Earth in its entirety',April 11, 2009] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಸನ್ಮಾನ== * ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯ ೨೦೧೪ ರ,೧೫ ಸಾಧಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಡಾ.ಎಸ್.ಕೆ.ಶಿವಕುಮಾರ್ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ: ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] q98jzi5a3gt8bcmesynq8iyvn629yxx ಚಾಂದನಿ ಚಬೂತರ್ 0 68895 1430861 1346316 2026-09-30T11:08:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430861 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫}} ಚಂದ್ರನ ಕಟ್ಟೆ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನಿಮಿ‍ಸಿರುವ ಕಟ್ಟೆ.ಇದು [[ಬೀದರ್ ಕೋಟೆ|ಬೀದರ್ ಕೋಟೆಯ]] ಹೊರ ಗೋಡೆಗೆ ಹತ್ತಿದಂತೆ ಇರವು ಸ್ಮಾರಕ. ಇದನ್ನು ಮಲ್ಲಿಕ ಮಾರ್ಜನ್ ನ ಆಡಳಿತಗಾರನಾದ ಹಮೀದುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೋಟೆಯ ಮಹಾದ್ವಾರದ ಪಕ್ಕದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ಮಾಂಜರಾ ನದಿ ಯ ಕಣಿವೆಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಬರುವ ಚಂದ್ರೋದಯ ಹಾಗೂ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾಲ ೧೬೫೬ ರಲ್ಲಿ ದಖ್ಖನ್ನಿನ ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ಔರಂಗಜೇಬ ನ ದಾಳಿಗೆ ಬೀದರ್ ಸಿಲುಕಿದಾಗ ಈ ಕಟ್ಟೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದ ಗುಲಾಮ ಯಾಝದಾನಿ ಅವರು ಬರೆದ ಬೀದರ್ ಇಟ್ಸ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಂಡ್ ಮಾನ್ಯುಮೆಂಟ್ಸ ಎನ್ನುವ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.<ref name="ದಿ ಹಿಂದೂ">{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/an-occasion-to-recall-aurangazebs-association-with-this-historic-city/article1505356.ece | title=an-occasion-to-recall-aurangazebs-association-with-this-historic-city | publisher=ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆ | accessdate=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] 8vdqhjp70pkd90y4pmwgo79mu11fmaf ಗ್ರಾಫೈಟ್ 0 69334 1430853 1345799 2026-09-30T10:28:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430853 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral | name = ಗ್ರಾಫೈಟ್ | category = [[Mineral#Element class|Native element mineral]] | boxwidth = | boxbgcolor = | image = GraphiteUSGOV.jpg | imagesize = | caption = ಗ್ರಾಫೈಟ್ ಮಾದರಿ | formula = [[Carbon|C]] | strunz = 01.CB.05a | symmetry = Hexagonal dihexagonal dipyramidal<br/>[[H-M symbol]]: (6/m 2/m 2/m)<br/>[[Space group]]: P 6<sub>3</sub>/mmc | unit cell = a = 2.461 Å, c = 6.708 Å; Z = 4 | molweight = | color = Iron-black to steel-gray; deep blue in transmitted light | habit = Tabular, six-sided [[Foliation (geology)|foliated]] masses, granular to compacted masses | system = [[Hexagonal crystal system|Hexagonal]] | twinning = Present | cleavage = Basal – perfect on {0001} | fracture = Flaky, otherwise rough when not on cleavage | tenacity = Flexible non-elastic, sectile | mohs = 1–2 | luster = Metallic, earthy | refractive = | opticalprop = Uniaxial (–) | birefringence = | pleochroism = Strong | streak = Black | specific gravity = 1.9 – 2.3 | density = 2.09–2.23 g/cm<sup>3</sup> | fusibility = | diagnostic = | solvent = chlorosulphonic acid<ref>[http://phys.org/news194418761.html Liquid method: pure graphene production]. Phys.org (May 30, 2010). Retrieved on 2013-04-15.</ref> | solubility = Molten [[Nickel|Ni]] | diaphaneity = Opaque, transparent only in extremely thin flakes | other = strongly anisotropic, electric conductor, greasy feel, readily marks | references = <ref>[http://www.mindat.org/min-1740.html Graphite]. Mindat.org.</ref><ref>[http://www.webmineral.com/data/Graphite.shtml Graphite]. Webmineral.com.</ref><ref name=HBM>{{cite book|editor=Anthony, John W.; Bideaux, Richard A.; Bladh, Kenneth W. and Nichols, Monte C.|title=Handbook of Mineralogy|publisher=Mineralogical Society of America|place=Chantilly, VA, US|url=http://rruff.info/doclib/hom/graphite.pdf|format=PDF|chapter=Graphite|isbn=0962209708|volume=I (Elements, Sulfides, Sulfosalts)|year=1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224223/http://rruff.info/doclib/hom/graphite.pdf|archive-date=2013-10-04|access-date=2015-06-21|url-status=dead}}</ref> }} '''ಗ್ರಾಫೈಟ್''' [[ಇಂಗಾಲ]]ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪ [[ವಜ್ರ]]. ಇದು [[ಸ್ಪಟಿಕ]]ದಂತಿದ್ದು, ಮೆದುವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಫೈಟ್ ಇಂಗಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಥಿರ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ==ವಿಧಗಳು== ಗ್ರಾಫೈಟ್‍ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ. # ಹರಳಿನಾಕಾರದ ಗ್ರಾಫೈಟ್ # ಅಸ್ಪಟಿಕ ಗ್ರಾಫೈಟ್ # ಉಂಡೆ ಗ್ರಾಫೈಟ್ ==ಗುಣ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ===ರಚನೆ=== ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಷಟ್ಕೋನಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಟಿಕೀಕರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪು ಬಣ್ನ.ಮೆದುವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಫೈಟ್‍ಗೆ ಪದರುಗಳುಳ್ಳ ಸಮತಲೀಯ ರಚನೆಯಿದೆ.ಪ್ರತಿ ಪದರದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂಗಾಲದ [[ಪರಮಾಣು]]ಗಳು ಜೇನುಗೂಡು ಜಾಲರಿ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book| title = Graphite and Precursors| author = Delhaes, P. |publisher =CRC Press| year = 2001|url=https://books.google.com/?id=7p2pgNOWPbEC&pg=PA146|isbn=90-5699-228-7}}</ref> ===ಇತರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು=== ಉಷ್ಣ ನಿರೋಧಕ ಗುಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಉತ್ತಮ ಧ್ವನಿನಿರೋಧಕ. ಉತ್ತಮ ವಿದ್ಯುತ್‍ವಾಹಕ. ==ದೊರೆಯುವಿಕೆ== ಗ್ರಾಫೈಟ್‍ಗಳು ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸುಣ್ಣ ಕಲ್ಲು, ರೂಪಾಂತರ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ಉಲ್ಕೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ, ಪೆಗ್ಮಟೈಟ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== [[File:Pencils hb.jpg|Graphite pencils|thumb|alt=Graphite pencils]] [[ಸೀಸ]]ದ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಲ್ಯೂಬ್ರಿಕೆಂಟ್ (ಮೃದು ಚಾಲಕ) ಆಗಿ, ಗ್ರಾಫೈಟ್ ಬ್ರಷ್‍ಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲದೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಒಣ ಬ್ಯಾಟರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery perrow=6> Image:Graphite ambient STM.jpg|<center>[[Scanning tunneling microscope]] image of graphite surface atoms</center> Image:Graphite-unit-cell-3D-balls.png|<center>Graphite's [[crystal structure#Unit cell|unit cell]]</center> Image:Graphite unit cell.gif|<center>Animated view of the unit cell in three layers of graphene (note that this is a slightly different unit cell from the one to the left)</center> Image:graphite.gif|<center>[[Ball-and-stick model]] of graphite (two graphene layers)</center> Image:Graphite-layers-side-3D-balls.png|<center>Side view of layer stacking</center> Image:Graphite-layers-top-3D-balls.png|<center>Plane view of layer stacking</center> Image:graphite stereo animation.gif|<center>Rotating graphite stereogram</center> </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[http://www.northerngraphite.com/wp-content/uploads/2010/08/Concern-over-battery-grade-graphite-supplies.pdf Battery Grade Graphite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215345/http://www.northerngraphite.com/wp-content/uploads/2010/08/Concern-over-battery-grade-graphite-supplies.pdf |date=2013-10-04 }} *[http://www.minerals.net/mineral/graphite.aspx Graphite at Minerals.net]{{Dead link|date=ಮೇ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://mineral.galleries.com/minerals/elements/graphite/graphite.htm Mineral galleries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050522074754/http://mineral.galleries.com/minerals/elements/graphite/graphite.htm |date=2005-05-22 }} *[http://www.mineral-exploration.de/maps/worldgraphitemapen.gif Mineral & Exploration]{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Map of World Graphite Mines and Producers 2012 *[http://www.mindat.org/show.php?id=1740&ld=1&pho= Mindat w/ locations] *[http://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/giantcov.html giant covalent structures] *[http://www.phy.mtu.edu/~jaszczak/graphite.html The Graphite Page] *[http://www.vega.org.uk/video/programme/316 Video lecture on the properties of graphite by Prof. M. Heggie], [[University of Sussex]] *[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0306.html CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] 5cyrx3o5o9kq0yh3espjyu4cm2y26de ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಪಣಿಕ್ಕರ್ 0 69484 1430682 1335338 2026-09-29T17:58:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430682 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{copyedit}} '''ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಪಣಿಕ್ಕರ''' thumbnail|left [[ಚಿತ್ರ:Ayyappapanikkar.jpg|thumb]] ಡಾ ಕೆ ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಪಣಿಕ್ಕರ್, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ "ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಪನಿಕರ್" ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇವರು 1930 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 12 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.ಇವರು ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ,ಅಯ್ಯಪ್ಪಪನಿಕಾರುದೆ ಕಿರುಥಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಚಿಂತಾ ಮತ್ತು ಹಲವು ಪ್ರಬಂಧಗಳು ತಮ್ಮ ಪೀಳಿಗೆಯ ನಾಟಕಕಾರರ ಮೇಲೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬಿರಿದ್ದೆ. ತಮ್ಮ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಒಂದು ಸ್ವರಪ್ರಾಸವು ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಮೊದಲು ವಿವಿಧ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿದರು.ಅವರು, 25 ಕೃತಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದ ಗುರು ಗ್ರಂಥ ಸಾಹಿಬ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪುಸ್ತಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಲಯಾಳಂ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾರೆ. ಒಂದು ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಹಲವಾರು ಸಂಕಲನಗಳು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರು, ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು.INDIARA GANDHI NATIONAL CENTER FOR ARTS ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಅವರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ನರೆಥೊಲ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೆಲಸ, ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ನಿರೂಪಣೆ ಕೆಲ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾರೆ. ಪಣಿಕ್ಕರ್ ತರುವಾಯ ಅವರು ಯೇಲ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆ (1981-82) ಮಾಡಿದರು, ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಇ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ರಾಬರ್ಟ್ ಲೋವೆಲ್ ಕಾವ್ಯ ಮೇಲೆ ಡಾಕ್ಟರ್ ಪದವಿಯ ಪ್ರೌಢಪ್ರಬಂಧ, ಇಂಡಿಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದರು. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಪಣಿಕ್ಕರ್ಆಲಪುಳ ಬಳಿ ಕಾವಲಂ ಪೆರಿಯಮನ್ ಇಲ್ಲಮ್ ಇ ನರಾಯನ್, ಮತ್ತು ಎಂ ಮೀನಾಕ್ಶಿಯಮ್ಮ ಗೆ ಜನಿಸಿದ ಇವರು,ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳಲಿ ನಾಲ್ಕನೇಯವರು, ಅವುಗಳಲಿ ಹುಡುಗಿಯರು ಆರು, ಅವರು ಯಾವುದೇ ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆದವರು,ಅವರು 12 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ ಆತನ ತಾಯಿ ನಿಧನರಾದರು, ಈ ಆರಂಭಿಕ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಾಲಿಟ್ಯೂಡ್ ಆಳವಾಗಿ ಅವರ ಕವನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ,ಅವರು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.ಕಾವಲಂ ಗ್ರಾಮದ ಕೆಎಂ ಪಣಿಕ್ಕರ್, ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಹಕರು, ಮತ್ತು ನಾಟಕಕಾರ ಮತ್ತು ಕವಿ, ಕಾವಲಂ ನಾರಾಯಣ ಪಣಿಕ್ಕರ್, ತಮ್ಮ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ, ಹಾಗೆ ಜನರಿಗೆ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮಾತೃಭೂಮಿ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಪ್ರಕಟವಾದ 16 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಮೊದಲ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು.ನಂತರ ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು, 1951 ರಲ್ಲಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್, ತಿರುವನಂತಪುರಂನಿಂದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಟರೇಚರ್ ಮಲಬಾರ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜ್, ಕೋಯಿಕೋಡ್, ಮತ್ತು ಬಿಎ ಆನರ್ಸ್ ತನ್ನ ಮಧ್ಯಂತರ ಮಾಡಿದರು. ಪಣಿಕ್ಕರ್ ತರುವಾಯ ಅವರು ಯೇಲ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆ (1981-82) ಮಾಡಿದರು, ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಇ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ರಾಬರ್ಟ್ ಲೋವೆಲ್ ಕಾವ್ಯ ಮೇಲೆ ಡಾಕ್ಟರ್ ಪದವಿಯ ಪ್ರೌಢಪ್ರಬಂಧ, ಇಂಡಿಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದರು. *1951 ರಲ್ಲಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್, ತಿರುವನಂತಪುರಂನಿಂದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಟರೇಚರ್ *ಮಲಬಾರ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜ್, ಕೋಯಿಕೋಡ್, ಮತ್ತು ಬಿಎ ಆನರ್ಸ್ ತನ್ನ ಮಧ್ಯಂತರ ಮಾಡಿದರು. *1981-82 ಯೇಲ್ ಮತ್ತ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿದರು ==ವೃತ್ತಿ== *1951 ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಒಂದು ಉಪನ್ಯಾಸಕನಾಗಿ CMS ಕಾಲೇಜ್, ಕೊಟ್ಟಾಯಂ ಸೇರಿದರು, *1952 ರಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರದಲ್ಲಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್, ತಿರುವನಂತಪುರಂ|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್, ಬೋಧನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ 1965 ತನಕ ಹಾಗೆ, ಅವರು *1965-74 ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ *1990 ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆ== *ಪಣಿಕ್ಕರ್ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]], *ಕವಿತೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ [[ಕೇರಳ]] ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಕವನ, ಬರಹಗಳ ಸಂಗ್ರಹ 2005 * ಸರಸ್ವತಿ ಸಮ್ಮಾನ್ ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಪನ್ನಿಕೆರುನದ್ದೆ ಕಿರಿಥಿಕಾಲ್, ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಶಿಕ್ಷಕರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ *ಮಹಾಕವಿ ಉಲೊರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಕವನ, *ಕಬೀರ್ ಸಮ್ಮಾನ್, *ವರ್ಷದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮ್ಯಾನ್ (IBC, ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್, UK), *ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಸ್ಮಾರಕ ಫೆಲೋಶಿಪ್, ಭಾರತೀಯ ನರೆಥೊಲಜ್ಜಿ IGNCA, ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== 76 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 23 ಆಗಸ್ಟ್ 2006 ರಂದು ತಿರುವನಂತಪುರಂ (ತಿರುವನಂತಪುರ) ನಿಧನರಾದರು. ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು, == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References/> *http://timesofindia.indiatimes.com/india/Poet-Ayyappa-Paniker-dead/articleshow/1920475.cms?referral=PM *http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article3095136.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *http://www.tribuneindia.com/2006/20060305/spectrum/book5.htm *http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article227017.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *https://www.keralatourism.org/leadinglights/k-ayyappa-paniker/10{{Dead link|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} g7hsu9avpkyo9xu5ohq1byrju4w2uyf ಐಟಿಸಿ ಗ್ರಾಂಡ್ ಚೋಳ ಹೋಟೆಲ್ 0 72212 1430736 1339777 2026-09-30T00:49:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430736 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} [[ಚಿತ್ರ:ITC GRAND CHOLA HOTEL in Chennai - panoramio (8).jpg|thumb|Itc Grand Chola Hotel]] {{copyedit}} ಐಟಿಸಿ ಗ್ರಾಂಡ್ ಚೋಳ ಚೆನೈ, [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿನಾ ಒಂದು ಐಶಾರಾಮಿ ಹೋಟೆಲ್ ಆಗಿದ್ದು. ಇದು [[ಮುಂಬಯಿ]] ಎರಡೂ ನವೀ ಮುಂಬಯಿ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಸೆಂಟರ್ ಹೋಟೆಲ್ ಮತ್ತು ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಹ್ಯಾಟ್ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹೋಟೆಲ್ ಆಗಿದೆ.<ref name="HelipadRejected">{{Cite news | title = Hotel plea to erect helipad rejected | newspaper = The Hindu | location = Chennai | publisher = The Hindu | date = 28 October 2011 | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article2575492.ece | archive-url = https://web.archive.org/web/20121022002018/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article2575492.ece | archive-date = 22 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012 | access-date = 26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 | url-status = dead }}</ref> ಇದು, ಸ್ಪಿಕ್ ಕಟ್ಟಡ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್ ಟವರ್ಸ್ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಸಿಂಗಪೂರ್ ಮೂಲದ ಸ್ರ್ಸ್ಸ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್ಸ್ ವಿನ್ಯಾಸಡಾ ಈ ಕಟ್ಟಡ, ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮಿಶ್ರಿತ-ಬಳಕೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಚೋಳ ವಂಶದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದ್ರಾವಿಡ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹೊಂದಿದೆ. ಹೋಟೆಲ್ ಸ್ಟಾರ್ ವುಡ್, ಹೊಟೆಲ್ಸ್ ಗುಂಪಿನ ಒಂಬತ್ತನೇ "ಐಷಾರಾಮಿ ಕಲೆಕ್ಷನ್" ಹೋಟೆಲ್ ಇದಾಗಿದೆ. 16,00,000 ಚದರ ಅಡಿ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ ಈ ಹೋಟೆಲ್, ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅದ್ವಿತೀಯ ಹೋಟೆಲ್ ಎಂದು ಇದಕ್ಕೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ₹ 12,000ಮಿಲಿಯನ್ ಹೂಡಿಕೆ ಇಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು 30,000 ಚದರ ಅಡಿ ಪಿಲ್ಲರ್ ರಹಿತ ಬಾಲ್ ರೂಂ ಜೊತೆ 100,000 ಚದರ ಅಡಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ ಸಮಾವೇಶ ಕೇಂದ್ರ ಹೊಂದಿದೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== ಐಟಿಸಿ ಈಗ ನನ್ನ ಫಾರ್ಚೂನ್ ಎಂದು ಮರುಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು ಇದು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಹೋಟೆಲ್, ಚೋಳ ಷೆರಾಟನ್, ಮದ್ರಾಸ್ (ಚೆನೈ) ಹೊಟೇಲ್ ವಿಭಾಗ ಆರಂಭಿಸಿತು. 2000 ರಲ್ಲಿ, ಐಟಿಸಿ ಹೊಟೇಲ್ ಗ್ರೂಪ್ ₹ 800 ದಶಲಕ್ಷ ಅನ್ನಾಸಾಲೇ ಮೇಲೆ ಕಂಪ ಕೋಲಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನಲ್ಲಿ 8 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ವೈಸಿ ದೇವೇಶ್ವರ್ ಅವರು ಘೋಷಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂಡವಾಳ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ, ಹೋಟೆಲ್ ₹ 8,000-10,000 ಮಿಲಿಯನ್ ಆರಂಭಿಕ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹೋಟೆಲ್ ತಮಿಳುನಾಡು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಜೆ.ಜಯಲಲಿತಾ ಅವರಿಂದ 15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012 ರಂದು ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡಿತು.<ref name="ChennaiRealty_ProjectOfTheMonth">{{cite news | last = Sridhar | first = Vijayalakshmi | title = Project of the month : A Citadel in the City | publisher = Chennai Realty.biz | url = http://www.chennairealty.biz/top_project.php | access-date = 2015-09-26 | archive-date = 2013-05-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130530142948/http://chennairealty.biz/top_project.php | url-status = dead }}</ref> ಸಹಿ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ 'ಪೇಷವ್ರಿ' ನಂತರದ ಆರಂಭಿಕ ಐಟಿಸಿ ಗ್ರಾಂಡ್ ಚೋಳ ಈ ಹಿಂದಿದ್ದ ಷೆರಾಟನ್ ಚೋಳ ರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರು. ==ಸೌಲಭ್ಯಗಳು== ಹೋಟೆಲ್ನಲ್ಲಿ 600 ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು 16,00,000 ಚದರ ಅಡಿ (150,000 ಮೀ 2) ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶ, 75,000 ಚದರ ಅಡಿ (7,000 ಮೀ 2) ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನುಒಳಗೊಂಡ ಅಂಗಡಿ ಮುಗತ್ತು 100,000 ಚದರ ಅಡಿ (9,300 ಮೀ 2)ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಕೋಟಡಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜೇಂದ್ರ ಹಾಲ್ ಎಂಬ 26.540 ಚದರಡಿ ಪಿಲ್ಲರ್ ಇಲ್ಲದ ಮುಖ್ಯ ನೃತ್ಯಗಾರದಲ್ಲಿ, 5000 ಅತಿಥಿಗಳು ಅವಕಾಶ ಇದೆ <ref name="itc">{{cite web|url=http://www.cleartrip.com/hotels/info/itc-grand-chola,-chennai-707615|title=ITC Grand Chola, Chennai Hotel Features |publisher= cleartrip.com}}</ref>. ಬಾಲ್ ರೂಂ ಒಂದು ಅದ್ವಿತೀಯ ರಚನೆ ನವಿರಾಗಿ ನೆಲಹಾಸು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಇಳಿಜಾರು. ಬಾಲ್ರೂಮ್ <ref name="itc"/> ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶ, ಪಿಲ್ಲರ್ ಇಲ್ಲದ ಭಾಗವನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ 55,000 ಚದರ ಅಡಿ ಹೊಂದಿದೆ.ಹೋಟೆಲ್ ಸಹ ಒಂದು 48 ಆಸನಗಳ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಹೋಟೆಲ್ ಎಂಟು ಎಕರೆ ಮೇಲೆ 1.5 ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಅಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="ChennaiRealty_ProjectOfTheMonth"/>, 10 ರಷ್ಟು ಚೆನೈ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಓಪನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಚೆನೈ ಮಹಾನಗರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ (ಕ್ಮಡ) ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಹೋಟೆಲ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಆಧಾರಿತ ಸ್ರ್ಸ್ಸ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೋಟೆಲ್ನ 600 ಕೊಠಡಿಗಳು 522 ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು 78 ಒಂದು ಸೇವೆಯುಕ್ತ ಅಪಾರ್ಟ್ ಮೆಂಟ್ ಸೇರಿವೆ. ಕೊಠಡಿ 1,164 ಚದರ ಅಡಿ, ಕರಿಕಲನ್ ಸೂಟ್ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಸೂಟ್ ಮತ್ತು ಚೋಳ ಸೂಟ್ ಎಂಬ ಆರು ಕೊಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಂಡ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಸೂಟ್ ಅಳತೆ 326 ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕ್ಲಬ್ ಕೊಠಡಿಗಳು, 31 ಇವಾ ಕೊಠಡಿಗಳು, 132 ಟವರ್ಸ್ ಕೊಠಡಿಗಳು, 48 ಐಟಿಸಿ ಒಂದು ಕೊಠಡಿ, 14 ಡಿಲಕ್ಸ್ ಸುಟೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರತಿ ಹರಡುವಿಕೆ 4.380 ಮೇಲೆ ಚದರ ಅಡಿ. ಒಂದೇ ಕೊಠಡಿಗಳು ವಿಶೇಷ ಕೋಣೆ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಬಟ್ಲರ್, ಮತ್ತು 615 ಚದರ ಅಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಶಿಷ್ಟಭಾಗವಾಗಿರುವ ಇವಾ ಭಾಗ ಫಾರ್ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ಎರಡನೇ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಂಗ್ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಅತಿಥಿಗಳಿಗಾಗಿ, 405 ಚದರ ಅಳತೆ. ಅಡಿ ಹೋಟೆಲ್ ಮೂರು ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಮೊದಲ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ರೆಕ್ಕೆಯ ಮನೆಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕ್ಲಬ್ ಕೊಠಡಿಗಳು, ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ವಿಂಗ್ ಐಟಿಸಿ ಒಂದು ಕೊಠಡಿ, ಟವರ್ಸ್ ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸುಟೆಗಳು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೂರನೇ ವಿಂಗ್ ಐಷಾರಾಮಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು, ವಸತಿ ಗೃಹಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="5StarPlatter">{{cite news | last = Anand | first = Swati | title = 5-star platter for city | newspaper = The Times of India epaper | location = Chennai | publisher = The Times Group | date = 27 January 2011 | url = http://epaper.timesofindia.com/Default/Layout/Includes/TOINEW/ArtWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=TOINEW&BaseHref=TOICH%2F2011%2F01%2F27&ViewMode=HTML&GZ=T&PageLabel=3&EntityId=Ar00300&AppName=1 | access-date = 26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 | archive-date = 10 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131210023621/http://epaper.timesofindia.com/Default/Layout/Includes/TOINEW/ArtWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=TOINEW&BaseHref=TOICH%2F2011%2F01%2F27&ViewMode=HTML&GZ=T&PageLabel=3&EntityId=Ar00300&AppName=1 | url-status = dead }}</ref> 615 ಚದರ ಅಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹರಡಿದೆ, ಟವರ್ಸ್ ಕೊಠಡಿಗಳು ವಿಶೇಷ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಏಳನೇ ಮಹಡಿ ವರೆಗೆ ಮೊದಲ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತವೆ. 405 ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕ್ಲಬ್ ಕೊಠಡಿಗಳು, ಮೊದಲ ಪಾರ್ಶ್ವವು ಹತ್ತನೇ ಮಹಡಿಗೆ ಮೇಲೆ ಎರಡನೇ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಹೋಟೆಲ್ ವಾಯವ್ಯ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ ಗೆ ತಿನಿಸು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಪೇಷವ್ರಿ, ಮತ್ತು ರಾಯಲ್ ವೆಗಾ, ಒಂದು ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ 10 ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪಾನೀಯ ಸ್ಥಾನಗಳ ಒಟ್ಟು, ಹೊಂದಿದೆ. ಇತರೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಪೆವಿಲಿಯನ್, ಕೆಫೆ ಮಡಿಕೇರಿ, ಜಾಪತ್ರೆ, ಚುಟ್ಟ ಲೌಂಜ್, ಪ್ಯಾನ್ ಏಷ್ಯನ್, ಮೋಡೋ ಮೈಯೊ, ಪಬ್, ಟ್ರಾಂಕ್ವಿಬಾರ್,ಮತ್ತು ಒಟ್ತೀಮೋ-ಕ್ಯುಕಿನಾ ಇಟಾಲಿಯಾನಾ ಸೇರಿವೆ.ವಿರಾಮ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದು 23,000 ಚದರ ಅಡಿ ಕಾಯ ಕಾಲ್ಪ್ ಸ್ಪಾ ಸೇರಿವೆ ಚಿಕಿತ್ಸಾ 12ಕೊಠಡಿಗಳು, 2 ಹಮಾಂಸ್, ಒಂದು ಯೋಗ ಸ್ಟುಡಿಯೋ, ಒಂದು ಚಹಾ ಕೋಣೆ, ಒಂದು ಗಣ್ಯರ ಬಾರ್ಬರ್ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಒಂದು ಸಲೂನ್;<ref name="itc"/> ಹೊರಾಂಗಣ ಪೂಲ್ಗಳನ್ನು; ಮೂರು ವಿಂಗ್ ಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೊಂದು ಜಿಮ್ ಇದ್ದು; ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಇದೆ <ref>{{cite news | title = The Luxury Collection Hotels & Resorts to open Chennai hotel | newspaper = IndUS Business Journal | publisher = Indusbusinessjournal.com | date = May 2012 | url = http://www.indusbusinessjournal.com/ME2/dirmod.asp?sid=&nm=&type=Publishing&mod=Publications%3A%3AArticle&mid=8F3A7027421841978F18BE895F87F791&tier=4&id=FA8BD98E46864F41ABB47A622A659176 | access-date = 2015-09-26 | archive-date = 2013-12-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131211072438/http://www.indusbusinessjournal.com/ME2/dirmod.asp?sid=&nm=&type=Publishing&mod=Publications%3A%3AArticle&mid=8F3A7027421841978F18BE895F87F791&tier=4&id=FA8BD98E46864F41ABB47A622A659176 | url-status = dead }}</ref> ಬ್ಯಾಂಕ್ವೆಟ್ ಹಾಲ್ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದೆ ಅವಳಿ ಸಣ್ಣ ಕೆರೆ, ಒಂದು ಮಕ್ಕಳ ಪೂಲ್, ಮತ್ತು ಒಂದು ಜಕುಝಿ. ಹೋಟೆಲ್-ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಈಜುಕೊಳಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ಇವೆ.<ref name="itc"/> Wಎಲ್cಒಮಾರ್ತ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಹೋಟೆಲ್ ಚೋಳ-ಥೀಮ್ ಬಿಂಬಿಸುವ ಕಲೆ ಕಾಯಿಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಿತವಾಗಿರುವ ಆಯ್ಕೆ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ.ರ್ಫಿಡ್ ಕಾಲಮ್ಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಉಲ್ಲಾ ವರ್ಗದವರೊಂದಿಗೆ, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸೇವೆ ನೀಡಲು ಮಹಡಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಹ ಹೋಟೆಲ್ ಐಪ್ಯಾಡ್ ನಿಯಂತ್ರಿತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} oz3qikb3uwcag58kwc7yyi2iun682i7 ಅರುಣ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಕೊಲಟ್ಕರ್ 0 72638 1430690 1335505 2026-09-29T18:10:26Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430690 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ಅರುಣ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಕೊಲಟ್ಕರ್ | image = | caption = | birth_date = ೧೯೩೨ ನವೆಂಬರ್, ೧ | birth_place = [[ಕೊಲ್ಲಾಪುರ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] | death_date = ೨೦೦೧ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೫ | death_place = [[ಪುಣೆ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] | occupation = [[ಕವಿ]] | influences = | influenced = ವಿಲಿಯಂ ಕಾರ್ಲೋಸ್ ವಿಲಿಯಂಸ್ | spouse = ಸೋನು ಕೊಲಟ್ಕರ್ | parents = | children = }} '''ಅರುಣ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಕೊಲಟ್ಕರ್'''(ಜನನ ೧ನೇ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೩೨ ಮರಣ ೨೫ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೪) ಒಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ದ [[ಕವಿ]]. [[ಮರಾಠಿ]] ಹಾಗೂ [[ಆಂಗ್ಲ]] ಎರಡೂ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೂ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://geocities.com/indian_poets/marathi.html|title=ಮರಾಠಿ ಕವಿಗಳು|access-date=2021-07-16|archive-date=2009-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026144555/http://geocities.com/indian_poets/marathi.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ಇವರ ಕವನಗಳು ಆಧುನಿಕ [[ಮರಾಠಿ]] ಕವಿಗಳಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ಇವರ ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಜೆಜುರಿ. ಇದು ಒಟ್ಟು ೩೧ ಕವನಗಳ ಸಂಗ್ರಹ. ಇದರಲ್ಲಿ ಜೆಜುರಿ ಎಂಬ ದಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬೇಟಿ ನೀಡುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ೧೯೭೭ರಲ್ಲಿ ''ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ಸ್ ರೈಟರ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ''ಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಇವರ ಮರಾಠಿ ಸಂಕಲನವಾದ ಭಿಜಿಕಿ ವಹಿ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಅರವಿಂದ್ ಕೃಷ್ಣ ಮೆಲ್ಹೋತ್ರರವರು ಸಂಪಾದಿಸಿರುವ ಇವರ ಇನ್ನೊಂದು ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಕವನ ಸಂಕಲನವನ್ನು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಬ್ಲಡ್‌ಆಕ್ಸ್ ಬುಕ್ಸ್‌ರವರು ಬ್ರಿಟನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಜೆ.ಜೆ ಕಲಾಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಖ್ಯಾತ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್ ಡಿಸೈನರ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಇವರ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಲಭಿಸಿದೆ ==ಜೀವನ== ಕೊಲಟ್ಕರ್‌ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ದ [[ಕೊಲ್ಲಾಪುರ]]ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3401600396/kolatkar-arun-balkrishna.html|title=ಅರುಣ್ ಅವರು ಕೊಲ್ಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು}}</ref> ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ತಾತ್ಯಾ ಕೊಲಟ್ಕ‌ರ್ ಶಿಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ವೃತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಸಂಪ್ರದಾಯಕ ಹಿಂದೂ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಅವರ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಂದಿಗೆ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಒಂಭತ್ತು ಕೊಠಡಿಯ ಮನೆಯನ್ನು "ಎ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾರ್ಡ್ಸ್" ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. "ನೆಲ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ಐದು ಕೊಠಡಿಗಳು, ಒಂದನೇಯ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊಠಡಿ ಇತ್ತು. ಪ್ರತಿ ವಾರ ಈ ಮಹಡಿಗಳನ್ನು ಸಗಣಿ ಹಾಕಿ ಸಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜರಾಮ್ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯು ಭೋಧನೆಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ [[ಗುಲ್ಬರ್ಗ]]ದಲ್ಲಿಯ ಎಸ್ಬಿ. ಆರ್ಟ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ಗೆಳೆಯನಾದ ಬಾಬುರಾವ್ ಸಾದ್‌ವೆಲುಕರ್ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಾಲೇಜಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿತು. ೧೯೫೭ರಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.poemhunter.com/arun-kolatkar/|title=ಕೊಲಟ್ಕರ್‌‌ರ ಜೀವನ}}</ref> ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ್ ಛಬ್ದಾ(ಖ್ಯಾತ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರ ಬಾಳಾವಬ್ಧಾರ ತಂಗಿ)ರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಕೊಲಟ್ಕರ್ ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೇ [[ವರ್ಣಚಿತ್ರ]]ಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡದ ಕಾರಣ ಎರಡು ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ವಿವಾಹವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಇವರು ಲಿನ್ಟಸ್ ಎಂಬ [[ಜಾಹೀರಾತು]] ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶಕ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಡಿಸೈನರ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ೬೦ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಕರೆಸಿ ಕೆಟ್‌ರಾಕ್‌ರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕರ ಒಂದು ಗುಂಪಿಗೆ ಸಮೂಹ ಸಂವಹನನಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಸ್ವತಃ [[ಕವಿ]]ಗಳಾದ ಕೆಟ್‌ರಾಕನವರು ಕೊಲಟ್ಕರ್‌ರಿಗೆ ಜೆಜುರಿ ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆಯಲು ಪ್ರೆರೇಪಿಸಿದರು<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/*/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-01-09/news/27694215_1_ad-agency-mcm-jwt|title=ಕರೆಸಿ ಕೆಟ್‌ರಾಕ್‌ರ}}</ref>. ಕೊಲಟ್ಕರ್ ಅವರು ಜಾಹೀರಾತು ಕಸುಬುನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ದೃಶ್ಯೀಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಮುಂಬೈನ ಖ್ಯಾತ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು. ಇವರ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಿಗೆ ಆರು ಬಾರಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಿಎಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಸಿಎಜಿ ಹಾಲ್‌ನ ಭಾಗಿಯಾದರು. ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ್ ಹಾಗೂ ಇವರ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನವು ತೊಂದರೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿತು. ಕೊಲಟ್ಕ್‌ರ್ ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪರಸ್ಪರ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೇರೆಗೆ ವಿಚ್ಛೆದನ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸೊನುರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ==ಆಂಗ್ಲ ಕವಿತೆಗಳ== ಕೊಲಟ್ಕ್‌ರ್ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಸಂಕಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಮೂದಲನೇ ಪುಸ್ತಕವೇ ಜೆಜುರಿ ಬೇರೆ ಕವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಉತ್ತಮ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮುದ್ರಿಕೆಯ ನಂತರ, ಶೀಘ್ರವೇ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಸತತ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮರುಮುದ್ರಣವಾಯಿತು. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕವಿತೆಯು ಜೆಜುರಿ ಸ್ಥಳದ ಭೇಟಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬರೆದದ್ದು. ಕವಿ ಯುನೈಸ್ ಡಿ ಸೋಜಾರ ಜೊತೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿದರು. "ಜೆಜುರಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆಗಳಿಂದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಓದಿದ್ದರು". ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಕುರಿತು ಜೆಜುರಿ [[ಪುಸ್ತಕ]]ದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸ್ಥಳ. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ ಹಾಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಜೆಜುರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಇದರ ನಂತರ ಕೆಲವು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದದ್ದು. "ಎ ಲೊ ಟೆಂಪಲ್" ಎಂಬ ಆಂಗ್ಲಾ ಸಂಕಲನವು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೂಲ ಹಸ್ತಪತ್ರ ಹಾಗೂ ಈ ಪತ್ರಿಕೆ ಎರಡೂ ಕಳೆದುಹೋದವು. ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಈ ಕವನಗಳನ್ನು ಮರುರಚನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜೆಜುರಿಗೆ ಮುನ್ನ, ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಕೊಲಟ್ಕರ್ "ಬೊಟ್ ರೈಡ್‌" ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಕವಿತೆಯ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮ್ಯಾಗಜೀ‌ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಕೆಳವು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕವನಗಳು '''ದಿಲೀಪ್ ಚೆಟ್ರೆ''' ಮರಾಠಿ ಕವನಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಆವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಕವಿಯು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಮರಾಠಿ ಮೂಲ ಕಾಗದವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ==ಮರಾಠಿ ಕವನಗಳು== ತನ್ನ ೧೯೫೦ ಮತ್ತು ೧೯೬೦ರ ನಡುವಿನ ಮರಾಠಿ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ [[ಆಡುಭಾಷೆ]] ಹಾಗೂ [[ಮರಾಠಿ]] ಭಾಷೆಯು ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಮರಾಠಿ ಕವನಗಳು ಪ್ರಯೋಗಿಕವಾಗಿದ್ದವು, ಹಾಗೂ ಯುರೊಪಿಯನ್ ನವ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ, ಪ್ರದರ್ಶಣೆ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಕವನಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2004/09/27/stories/2004092702971000.htm|title=ಅರುಣರವರ ಕವನಗಳು}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಕವನಗಳು ವಿಚಿತ್ರ, ವಿಸ್ಮಯ ಹಾಗೂ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕಾರಿ ಮತ್ತು ತಮಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು, ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇವರ ಜೆಜುರಿ ಪುಸ್ತಕ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಫ಼ೋಡಾ [[ಕವಿತೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವರ ಮೊದಲ [[ಮರಾಠಿ]] ಕವನಗಳು [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] ಕವನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಹಾಸ್ಯಮಯವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರದ ಮರಟಿ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಂಚಿನ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಭಾಷೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರ ವಿಡಂಬನೆ ನೇರವಾಗಿತ್ತು. ದ್ವಿಭಾಷ ಕವಿಯಾದ ವಿಲಾಸ ಸಾರಂಗ್‌ ಕೊಲಟ್ಕರ್‌ರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿರಿಮಿರಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅವರು ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ "ಇದು ಭವಿಷ್ಯದ ಮರಾಟಿ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವಂತಹ ಒಂದು ಕೃತಿ". ==ಮರಾಠಿ ಕವನ ಸಂಗ್ರಹಗಳು== *ಅರುಣ ಕೊಲಟ್ಕರ್‌‌ಚ ಕವಿತಾ(೧೯೭೭) *ಚಿರಿಮಿರಿ(೨೦೦೪) *ಅರುಣ ಕೊಲಟ್ಕರ್‌‌ಚ ಕವಿತಾ(೧೯೭೭) *ಭಿಜಿಕಿ ವಹಿ(೨೦೦೪)- ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ೨೦೦೪ *ದ್ರೋಣ್(೨೦೦೪) ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== *೯೭೭ರಲ್ಲಿ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ಸ್ ರೈಟರ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ಬಹಿನಬೈ ಪರಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಬಹಿನಬೈ ಪುರಸ್ಕಾರ್ *೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ಮರಾಠವಾಡಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನಿಂದ ಕುಸುಮಗ್ರಾಜ್ ಪುರಸ್ಕಾರ *೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<ref>{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=3809|title=ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|access-date=2015-11-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190551/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=3809|url-status=dead}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಕ್ಲಬ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ರಚಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮರಾಠಿ ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೫-೧೬‎]] tenaqbf8qtp365mjfjg5tkmp2ymvq16 ಆರುದ್ರಾ 0 72666 1430704 1376195 2026-09-29T19:48:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430704 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{Infobox person | name = ಆರುದ್ರ | image = Arudra felicitating Mr.Menon.jpg|೫೦೦px | imagesize =100px | birth_name =ಭಗವತುಲ ಸದಾಶಿವ ಶಂಕರ ಶಾಸ್ತ್ರಿ | birth_date = ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೫ | birth_place =ವಿಶಾಖಪಟನಂ,ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ್ | occupation = ಕವನಗಾರ, ಹಾಡುಗಾರ, ಅನುವಾದಕ, ಬರಹಗಾರ | death_date = ೪ ಜೂನ್‌ ೧೯೯೮ }} ಭಗವತುಲ ಸದಾಶಿವ ಶಂಕರ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೫- ರಂದು [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಆರುದ್ರಾಯೆಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮದಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಇವರು [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು ತೆಲುಗು [[ಸಾಹಿತ್ಯ|ಸಾಹಿತ್ಯದ]] ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಲೇಖಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಆರುದ್ರಾ ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೫ ರಂದು ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣದ<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/08/19/stories/2002081900840200.htm|title=ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣ|access-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050826073531/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/08/19/stories/2002081900840200.htm|archive-date=2005-08-26|url-status=dead}}</ref> ತೆಲುಗು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು [[೧೯೪೨]] ರಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿ [[ವಿಜಯನಗರ|ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ]] ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು. ಅವರು ರೋನಂಕಿ ಅಪ್ಪಲಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಛಗಂತಿ ಸೋಮಯಜ್ಜುಲು ರಂತವರ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದನಂತರ ಸಮತಾವಾದಕ್ಕೆ(ಕಮ್ಯೂನಿಸಮ್‌) ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. [[೧೯೪೩]] ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಡ್ ಬಾಲಕನಂತೆ, ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ೧೯೪೭ರ ತನಕ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು [[ಮದ್ರಾಸ್|ಮದ್ರಾಸಿಗೆ]] ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನಂತರ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆನಂದವಾಣಿ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಖ್ಯಾತ ಬರಹಗಾರರಾದ ಕೆ ರಾಮಲಕ್ಶ್ಮಿಯವರನ್ನು ೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು. (ಅಂಕಣಕಾರ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಹಕ್ಕಿನಂತೆ ಬರಹಗಾರ - ವಿಮರ್ಶಕ). ==ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು== ಆರುದ್ರಾವೆಂದು ಬಹುಮುಖಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಹೊಂದಿದ್ದಯಿವರು ಹಲವಾರು [[ಕವನ|ಕವನಗಳು]], [[ಪ್ರಬಂಧ ರಚನೆ|ಪ್ರಬಂಧಗಳು]], ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು, [[ನಾಟಕ|ನಾಟಕಗಳು]], ಅನುವಾದಗಳು, ಚಿತ್ರಗೀತೆಗಳು, ಪತ್ತೇದಾರಿ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಚೆಸ್ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನೇ ಬರೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ತ್ವಮೇವಹಂ.(ನಾನೊಬ್ಬ ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇಲ್ಲ) ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಆಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯಂ (ತೆಲುಗು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ)ಇವು ಈ ಮಹಾನ್ ಬರಹಗಾರನ ಹೆಗ್ಗುರುತು ಕೃತಿಗಳು. [[ಚಿತ್ರ:Rik Amrit In Urubhangam a matrubhumi clipping.jpg|thumbnail|right|ನಾಟಕಗಳು]] ಅವರು, ಕೂನಲಮ್ಮ ಪದಾಲು ಎಂಬ ಕವಿತೆಯನ್ನು [[೧೯೬೪]]ರಂದು ಬರೆದರು. ಈ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಒಂದು ಸರಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆರುದ್ರಾರವರು ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನೆನಪುಗಳ ಅನೇಕ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಗುಮಾಸ್ತ ಸೂರ್ಯ ರಾವ್ ಆಧುನಿಕ ನಗರ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬನಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ವಿವಿಧ ಕೋನಗಳಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಯೋಜಿಸಿದರು. ಅವರು [[ರಾಮಾಯಣ]]ವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅನೇಕ ಬ್ಲಾಕ್ ಬಸ್ಟರ್ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಬರೆದರು. (೧೯೭೮)(ಮೊನಛಾದ ಅನುವಾದಿಸಲು: ಸೀತಾ ರಾಮ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗೆ)? ಯೆಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಲುಗು ತಿರುಕ್ಕಲ್ನ್ನುಎನ್ನುವದನ್ನು ತಮಿಳು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಲೇಖಕರ ಅಭ್ಯುದಯ ರಛಯಿತಲ ಸಂಘಮ್‌ರವರ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದರು,(ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ). ಅವರು ಒಬ್ಬ ನಿಪುಣ [[ಚೆಸ್]] ಆಟಗಾರ ಮತ್ತು ಈ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ, ಅವರು ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ರವರ ಸಂಬದಿಕ(ಶ್ರೀರಂಗಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ - ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಧುನಿಕ ತೆಲುಗು ಕವಿ). ==ತ್ವಮೇವಹಂ== ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ ತ್ವಮೇವಹಂ ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು [[ತೆಲಂಗಾಣ|ತೆಲಂಗಾಣದ]] ರಾಜ್‌ಕಾರ್ ಚಳವಳಿಯ ಸಮಕಾಲೀನ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು. ರಾಜ್‌ಕಾರ್ ಆಟ್ರೊಕೋಟೀಸ್ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪರವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ತನ್ನ ಜನರ ಮೇಲೆ ನಿಜಾಮ್ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾವು ಈ ಕೃತಿಯಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಈ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ, ಸಾವು ಹೇಗೆ ಮಾನವನನ್ನು ಮಾತನಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೆ ಸಾವು "ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಒಂದೇ(ತ್ವಮೇವಾಹಂ)" ಎನ್ನುವ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ವಮೇವಾಹಂ ಸಮಯ ಬಿಂಬಿಸಲು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಮರಳು ಗಡಿಯಾರ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಗಂಟೆಯು ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ, ನಿಮಿಷಗಳು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದವರ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡುಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದ ಜನರ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಸ್ಟಾಪ್ ವಾಚ್, ` ಕ್ರಾಂತಿ ' ಅಳೆಯುವ ಒಂದು ಸಾಧನ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೀ ಫ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ರಾಂತಿ, ಹಾಗೆಯೇ `ಎಚ್ಚರಿಕೆ' ಮುಂಬರುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ಸಮರಗ್ರಂಧ ಸಾಹಿತ್ಯಂ== ಆರುದ್ರಾ ಮೊದಲು ಎಸ್‌ಎ‌ಎಸ್‌ನನ್ನು ೧೨ ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ೧೯೬೫-೧೯೬೮ರ ನಡುವೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ತೆಲಗು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇವನು ತೆಲಗು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕಾಲನುಕ್ರಮವಾಗಿ ೧೨ ಭಾಗಮಾಡಿ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. *ಅರ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯ ಎರಾ *ಕಾಕಟಿಯ ಡೈನಾಸ್ಟಿ *ಪದ್ಮನಾಯಕ ಎರಾ *ರೆಡ್ಡಿರಾಜು ಎರಾ *ಅರ್ಲಿ ರಾಯಾಲ *ಲೆಟರ್ ರಾಯಾಲ *ನವಾಬ್' *ನಾಯಕ ಕಿಂಗ್ಸ್ * ಲೆಟರ್‌ ನಾಯಕ ಕಿಂಗ್ಸ್ *ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ *ಜಮಿನ್‌ದಾರ್ *ಮಾರ್ಡ್ರನ್‌ ==ತನ್ನ ಕೃತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ== *ಕವನಗಳು(ಕಾವ್ಯ) : ತ್ವಮೇವಹಂ, ಸಿನಿವಾಲಿ, ಕೂನಲಮ್ಮ ಪಡಾಲು,ಇನ್‌ಟಿನ್‌ಟಿ ಪಜ್ಯಾಲು, ಅಮೆರಿಕ ಇನ್‌ಟಿನ್‌ಟಿ ಪಜ್ಯಾಲುವ್. *ಸಾಹಿತ್ಯ : ಗಾಯಾಲು-ಗೇಯಾಲು, ಪೈಲಾಪಾಸೀಸು, ಯೆನ್ಸೀನ ಪಡ್ಯಾಲು, ಯೆಟಿಕೆಡಡಿ, ಕೊಂಡಗಾಲಿ ತಿರಿಗಿಂಡಿ. *ಕನ್ನಡ:(ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಿಂದ) ವೀರ ತೆಲಂಗಾನ ವಿಪ್ಲವ ಗೀತಾಲು, (ತಮಿಳಿನಿಂದ) ವೆನ್ನಿಲ-ವೆಸವಿ, ಕಬೀರ್ ಭಾವಾಲು ಮತ್ತು (ಹಿಂದಿ) ಬಟ್‌ವಾಡ-ಆರುದ್ರಾ. *ನಾಟಕಗಳು : ಉದ್‌ಗೀಧ, ಗೆಯನಾಟಿಕ, ರಾಧಾರಿ ಬಾಂಗ್ಲಾ,ಸಾಲಬಂಜಿಕಾಲು. *ದ್ವಿ ಕವನ : (ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಜೊತೆ) ರುಕ್ಕುಟೇಶ್ವರ ಸಟಕಂ, ಮೀಮೇ(ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ವರದಾ ಜೊತೆ). *ಸಂಶೋಧನೆ : ಸಮಗ್ರಾಂಧ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯಂ, ಆರುದ್ರಾ ವ್ಯಾಸಪೀತಂ, ರಾಮುಧಿ ಕಿ ಸೀತಾ ಯೆಮವತುಂದಿ? *ಇತರ ಕೃತಿಗಳು : ಆರುದ್ರಾ ಕಥಾಲು, ಮಹನೀಯಲು, ಛದರಂಗಂ, ಸಿನಿಮಾ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ. ==ಚಿತ್ರರಂಗದ ವೃತ್ತಿ== ಆರುದ್ರಾ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಬರಹಗಾರ, ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಥೆಗಳು, ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.vedah.net/manasanskriti/bhagavatula.html|title=ಮನಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|access-date=2015-11-05|archive-date=2019-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210181612/http://www.vedah.net/manasanskriti/bhagavatula.html|url-status=dead}}</ref> *ಮಿಸ್‌ಟರ್.ಪೆಲ್ಲಂ (೧೯೯೩) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಬೀಡಲ ಪಟ್ಲು (೧೯೫೦) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಕನ್ನ ತಲ್ಲಿ (೧೯೫೩) (ಬರಹಗಾರ) *ಪಕ್ಕ ಇನ್‌ಟಿ ಆಮ್ಮಾಯಿ (೧೯೫೩) (ಚಲನಚಿತ್ರದ ರೂಪಾಂತರ) *ವೀರ ಕಂಕಣಂ (೧೯೫೭) (ಸಂಭಾಷಣೆ) *ಛೆನ್ಛು ಲಕ್ಶ್ಮಿ (೧೯೫೮) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಇಲ್ಲರಿಕಂ (೧೯೫೯) (ಸಂಭಾಷಣೆ) *ಜಯಭೇರಿ (೧೯೫೯) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಆರಧನ (೧೯೬೨) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಭಿಸ್ಮ(೧೯೬೨) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ದಾಕ್ಷಾಯಗಮ್(೧೯೬೨) (ಬರಹಗಾರ) *ಮಂಚಿ ಕುಟುಂಬಂಬ್(೧೯೬೫) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಫಾರ್ಜ಼್ (೧೯೬೭) (ಕಥೆ) *ಗೂಡಚಾರಿ ೧೧೬ (೧೯೬೭) (ಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆ) *ದ್ ಟ್ರೈನ್ (೧೯೭೦) (ಚಿತ್ರಕಥೆ) *ಮೋಸಗಲ್ಲಕು ಮೋಸಗಾಡು (೧೯೭೧) (ಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆ) *ಆನ್‌ಡಾಲ ರಾಮುಲು (೧೯೭೩) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಮುತ್ಯಾಲ ಮುಗ್ಗು (೧೯೭೫) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಯಶೊಧ ಕೃಷ್ಣ(೧೯೭೫) (ಬರಹಗಾರ) *ಮಹಾಕವಿ ಕ್ಷೆತ್ರಿಯಾ(೧೯೭೬) (ಬರಹಗಾರ) *ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ನ (೧೯೭೭) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಮಲ್ಲಿಪೂವು (೧೯೭೭) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಅನುಗ್ರಹಂ (೧೯೭೮) (ಸಂಭಾಷಣೆ) *ಕೊಂಡುರ (ದ್ ಸೇಜ್ ಆಫ್ ದ್ ಸೀ) (೧೯೭೮) (ಬರಹಗಾರ) *ತೂರ್ಪು ವೆಲ್ಲೆ ರೈಲು (೧೯೭೯) (ಸಾಹಿತ್ಯ) *ಪೆಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಂ (೧೯೯೧) (ಸಾಹಿತ್ಯ) ==ಚಿತ್ರ ಗೀತೆಗಳು== {| class="wikitable sortable " |- ! Year !! Film title !! Popular song/s |- | 1965 || ''ಮಂಚಿ ಕುಟುಂಬಂ'' || 'ಮಾನಸೆ ಅನ್‌ದಾಲ ಬೃಂದವನಂ''<br> ''ಪ್ರೇಮಿಂಚುತ ಪಿಲ್ಲಾಲ ವಂಟು, ದೀವಿಂಚುತ ಪಿಡ್ಡಾಲ ವಂಟು'' |- | 1965 || ''ಪಾಂಡವ ವನವಾಸಂ'' || ''ಭಾವ ಭಾವ ಪನ್ನೀರು'' |- | 1965 || ''ಪ್ರೇಮಿಂಚಿ ಚೂಡು'' || ''ಮೀ ಆನ್‌ಡಾಲ ಚೇತುಲು ಕಂದೆನು ಪಾಪಂ'' |- | 1965 || ''ವೀರಾಬಿಮಮನ್ಯು'' || ''ಅದಿಗೂ ನವಲೋಕಂ ವೆಲಸೆ ಮನಕೊಸಂ''<br>''ರಂಭ ಉರ್ವಶಿ ತಾಲದಾನೆ ರಾಮಾಲೀಲರಾಮ ಎವರೆಮಿ'' |- | 1965 || ''ಜಮಿನುದಾರ'' || ''ಚುಕ್ಕಲು ಪೊಡಚಿ ವೆಲಾ ಮಾಕ್ಕುವ ತೇರಿ ವೆಲ್ಲಾ'' |- | 1966 || ''ಅಂತಸ್‌ತುಲು'' || ''ವಿನ್ನಾರ ವಿಸ್ಸಾನ್ನ ನೀ ವೇದಂ ಚೆಪುತ ವಿನ್ನಾರನ್ನ'' |- | 1967 || ''ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ || ''ಸಿರಿ ಸಿರಿ ಲಾಲಿ ಚಿನ್ನಾರಿ ಲಾಲಿ'' |- | 1967 || ''ಗೂಡಚಾರಿ'' || ''ಮನಸುತೀರ ನವ್ವುಲೇ ನವ್ವುಲೇ ನವ್ವಾಲಿ'' |- | 1967 || ''ಸಾಕ್ಷಿ'' || ''ಅಮ್ಮ ಕೊಡಪು ಸಲ್ಲಾಗ ಅತ್ತ ಕಡಪು ಸಲ್ಲಾಗ ಭತಕಾರ ಭತಕಾರ ಪಚ್ಚಾಗ'' |- | 1968 || ''ಭಂದಿ ಪೊಟ್ಟು ತೆಲಗು ದೋಂಗಲು'' || ''ಗಾಂಧಾರ ಗಂಡ ಶೊಗದಿವಂತ'' |- | 1968 || ''ರಾಮೂ'' || ''ಪಂಚನಿ ಚೆಟ್ಟು ಒಕ್ಕಟೀ ವೆಚ್ಚನಿ ಚಿಲ್ಲಾಕು ರೆಂಡು'' |- | 1970 || ''ಅಕ್ಕ ಚೆಲ್ಲೆಲು'' || ''ಚಕಚಕಲದೆ ಪಡುಚುಂದಿ'' |- | 1972 || ''ಇದ್ದಾರು ಅಮೈಲು'' || ''ಓ ಮಿಸ್ಟರ್‌ ಬ್ರಮ್ಮಚಾರಿ'' |- | 1978 || ''ಮನ ವೂರಿ ಪಂಡವಲು'' || ''ಒರೆ ಪಿಚ್ಚಿ ಸನ್ನಾಸಿ ಇಲಾ ಚೂಡು ಇಲಾ ಚೂಡು ಇಟುಕೆಸಿ'' |- | 1978 || ''ವಯಸ್ಸು ಪಿಲಿಚಿಂದಿ'' || ''ಮುತಾಯಮಲೆ ಮೆರೆಸಿಪೊಯೆ ಮಲ್ಲಿಮೊಗ್ಗ''<br>'' |- | 1991 || ''ಪಿಲ್ಲಾಲಿ ಪುಸ್ತಕಂ'' || ''ಶ್ರೀ ರಸ್ತು ಶುಭಮಸ್ತು ಶ್ರೀಕಾರಂ ಚುತ್ತುಕುಂದಿ ಪೆಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಂ'' |- | 1993 || ''ಮಿಸ್ಟರ್ ಪೆಲಾಂ'' || ''ಅಡಗವಯ್ಯ ಅಯ್ಯಗಾರಿ ಎಕ್ಕುವೆಮಿಟೊ ಚೆಆಡವಲಾ ಥಕುವೆಮಿಟೊ |} ==ಉಲೇಖನಗಳು== {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೫-೧೬]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಪ್ರಮುಖರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಕ್ಲಬ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ರಚಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು]] 84qst1vxn4al1ela0b7mv7obnwgn33j ಒ.ಎನ್.ವಿ. ಕುರುಪ್ 0 72668 1430740 1339916 2026-09-30T01:04:54Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430740 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] | name = ಒ.ಎನ್.ವಿ. ಕುರುಪ್<br>ഒ.എൻ.വി. കുറുപ്പ് | image =Onv.JPG | image_size = |birth_name=ಒಟ್ಟಪ್ಲಕ್ಕಲ್ ನೀಲಕಂದನ್ ವೇಲು ಕುರುಪ್ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1931|5|27}} | birth_place = [[ಚಾವರ]], [[ಕೊಲ್ಲಂ]] | death_date = ೧೩ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೬ | death_place = [[ತ್ರಿವೇಂಡ್ರಂ]], [[ಕೇರಳ]], [[ಭಾರತ]] | residence = [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]], [[ಕೇರಳ]], [[ಭಾರತ]] | nationality = [[ಭಾರತೀಯರು|ಭಾರತೀಯ]] | ethnicity = [[ಮಲೆಯಾಳಂ]] | citizenship = ಭಾರತೀಯ | education = [[Master of Arts|ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ]] | alma_mater = *ಸರ್ಕಾರಿ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ, [[ಚಾವರ]] * [[ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] | occupation = ಕವಿ, ಸಾಹಿತಿ, ಪ್ರೊಫೆಸರ್ | title = * ಪ್ರೊಫೆಸರ್ * [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] (೧೯೯೮) * [[ಡಾಕ್ಟರೇಟ್|ಡಾಕ್ಟರ್]] (೨೦೦೭) * [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] (೨೦೧೧) | notable_works = ''ಅಗ್ನಿ ಶಾಲಭಂಗಲ್, ಅಕ್ಷರಂ, ಉಪ್ಪು, ಭೂಮಿಕ್ಕೊರು ಚಾರಮಗೀತಂ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ, ಸ್ವಯಂವರಂ'' | spouse = ಸರೋಜಿನಿ | parents = ಒ.ಎನ್. ಕೃಷ್ಣ ಕುರುಪ್, ಕೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ | children = ರಾಜೀವನ್, ಮಯಾದೇವಿ }} ಒ.ಎನ್.ವಿ ಕುರಪ್ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವರಾಗಿರುವ ಒಟ್ಟಪ್ಲಾಕ್ಕಲ್ ನಂಬಿಯಾದಿಕ್ಕಲ್ ವೇಲು ಕುರುಪ್ ಅವರು ಕೇರಳದ ಖ್ಯಾತ ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿ.ಇವರಿಗೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೦೭‌ರಲ್ಲಿ ಲಭಿಸಿದೆ.ಒ.ಎನ್.ವಿ.ಕುರುಪ್ ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಒದಗಿಸಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ನಾಟಕ ಹಾಗೂ ಟಿ.ವಿ ಧಾರವಾಹಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ನಾಲ್ಕನೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ ಪದ್ಮಶ್ರಿ(೧೯೯೮) ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]](೨೦೧೧) ಲಭಿಸಿದೆ.೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ(ತಿರುವನಂದಪುರ)ದಿಂದ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು. ತಮ್ಮ ವಾಮಪಂಥೀಯ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಇವರು ೧೯೮೯ರಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಎಡ ಪ್ರಜಾಸಾತ್ತಾತ್ಮಕ ರಂಗದ(ಎಲ್.ಡಿ.ಎಫ಼್) ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. ==ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿನ್ನಲೆ== ಒ.ಎನ್.ವಿ ಕುರುಪ್ ಅವರು ಒ.ಎನ್ ಕೃಷ್ಣ ಕುರುಪ್ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಿಕುತಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ ಅವರಿಗೆ, ಮೇ ೨೭,೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚವರ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಎಂಟು ವರ್ಷದವರಾಗಿದಾಗ ತಮ್ಮ ತಂದೆ ಅವರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು.ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳು ಅವರು ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.ಅಲ್ಲಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಧಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು. ಎಸ್,ಎನ್ ಕಾಲೇಜ್,ಕೊಲ್ಲಂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಅವರು ತಿರುವನಂತಪುರಂ ನಗರದ ತಿರುವಂಕೊರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ(ಈಗ ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ) ಸೇರಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಸ್ಟರ್ ಆಫ಼್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಒ.ಎನ್.ವಿ ಅವರು ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜ್-ಎರ್ನಾಕುಲಂ,ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್-ತಿರುವನಂತಪುರಂ,ಆರ್ಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಸೈನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್-ಕೋಯಿಕೋಡ್ ಮತ್ತು ಬ್ರೆನ್ನೆನ್ ಕಾಲೇಜ್-ತಲಶೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದಾರೆ.ಅವರು ಸರ್ಕಾರದ ಮಹಿಳಾ ಕಾಲೇಜಿನ(ತಿರುವನಂತಪುರಂ) [[ಮಲಯಾಳಂ]] ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.ಅವರು ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು.೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೇವೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಪಡೆದರು.ಅವರು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಗೌರವವಾದ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಐದನೇಯವರು. ಒ.ಎನ್.ವಿ ಕುರುಪ್ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೩, ೨೦೧೬ರಂದು ನಿಧನರಾದರು.ಇವರ ಪತ್ನಿ ಸರೋಜಿನಿ, ಮಗ ರಾಜೀವ್ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಡಾ||ಮಾಯಾದೇವಿ ಡರ್ಹಾಮ್,ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತ ಸ್ತ್ರೀರೋಗತಜ್ಞೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ ಅಪರ್ಣಾ ರಾಜೀವ್ ಇವರ ಮೊಮ್ಮಗಳು. ==ಕವನ== ಒ.ಎನ್.ವಿ.ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಕಟವಾದ ಕವಿತೆ "ಮುನೋಟಾ"(ಫ಼ಾರ್ವರ್ಡ್).ಅವರ ಮೊದಲ ಕವನ ಸಂಕಲನ "ಪೂರುಟುನ್ನ ಸೌದರ್ಯಂ" ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು."ದಾಹಿಕುನ್ನ ಪಾನಪಾತ್ರಂ" (ಬಾಯಾರಿದ ಚಾಲೈಸ್) ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ==ಕೃತಿಗಳು== ===ಪದ್ಯ:=== ೧.ದಾಹಿಕ್ಕುನ್ನ ಪಾನಪಾತ್ರಂ-೧೯೫೬, ೨.ಮರುಭೂಮಿ, ೩.ನೀಲಕನ್ನುಗಲ್, ೪.ಮಯಿಳ್ ಪೀಲಿ-೧೯೬೪, ೫.ಒರು ತುಳ್ಳಿ ವೆಳಿಚಂ, ೬.ಅಗ್ನಿ ಶಲಭಂಗಳ್-೧೯೭೧, ೭.ಅಕ್ಷರಂ-೧೯೭೪, ೮.ಕರುತ ಪಕ್ಷಿಯುಡೆ ಪಾಟು-೧೯೭೭, ೯.ಉಪ್ಪು-೧೯೮೦, ೧೦.ಭೊಮಿಕಿ ಒರು ಚರಮ ಗೀತಂ-೧೯೮೪, ೧೧.ಶರ್ನ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ್-೧೯೮೭, ೧೨.ಮ್ರಿಗಯ-೧೯೯೦, ೧೩.ತೊನ್ಯಾಕ್ಷರಂಗಳ್-೧೯೮೯, ೧೪.ಅಪರಹ್ ನಂ-೧೯೯೧, ೧೫.ಉಜಾಯಿನಿ ಉಜೈನ್-೧೯೯೪, ೧೬.ವೆರುತೆ, ೧೭.ಸ್ವಯಂವರ-೧೯೯೫, ೧೮.ಭೈರವಂಡೆ ತುಡಿ, ೧೯.ಒ.ಎನ್.ವಿ ಯುಡೆ ಗಾನಂಗಳ್, ೨೦.ವಳಪೊಟ್ಟುಗಳ್, ೨೧.ಸೊರ್ಯಗೀತಂ. ===ಗದ್ಯ:=== ೧.ಕವಿತಯಿಳ್ ಸಮಂತರ ರೇಕಗಳ್, ೨.ಕವಿತಯಿಲೆ ಪ್ರತಿಸಂದಿಗಳ್, ೩.ಎಜ಼್ಹುತಚನ್-ಒರು ಪಡನಂ, ೪.ಪತೆಯಂ, ೫.ಕಲ್ಪನಿಕಂ, ೬.ಪುಶ್ಕಿನ್-ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಭೋದತಿಂಡೆ ದುರಂತಗತ. ===ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ=== ಒ.ಎನ್.ವಿ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ,ಆಲ್ಬ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಗೀತಸಾಹಿತಿ. ಅವರು ಕೇರಳದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಳುವಳಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇರಳ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್(ಕೆಪಿಎಸಿ) ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ಕಲಂ ಮರನ್ನು(೧೯೫೬)ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ,ಅದು ಮಲಯಾಳಂ ಸಂಯೋಜಕ ಜಿ.ದೇವರಾಜನ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ. ಒ.ಎನ್.ವಿ ಅವರು ಚಿತ್ರ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಿಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿದೆ.ಅವರು ೨೩೨ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ೯೦೦ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಸಲೀಲ್ ಚೌಧರಿ ಮತ್ತು ಎಂ. ಬಿ. ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಒ.ಎನ್.ವಿ ಅವರು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ;ಜಿ.ದೇವರಾಜನ್,ವಿ.ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ, ಎಂ.ಎಸ್.ಬಾಬುರಾಜೇಂದ್ರ ರವಿಂದ್ರ,ಎಂ.ಕೆ ಅರ್ಜುನನ್, ಕೆ ರಾಘವನ್ಶ್ಯಾಮ್, ಜಾನ್ಸನ್, ಮೋಹನ್ ಸಿತಾರ, ಎಂ.ಜಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್, ಎಸ್.ಸಿ ವೆಂಕಟೇಶ್, ಔಸೇಪಚ್ಚನ್, ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ ರವರ ಜೊತೆ ಅನೆಕ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡುಗಳು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== ===ನಾಗರಿಕ ಗೌರವಗಳು=== #೨೦೧೧ - [[ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]]. #೨೦೦೭ - ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ (ಆನರಿಸ್ ಕೌಸಾ). #೧೯೯೮ - [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]. ===ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು=== #ಒ.ಎನ್.ವಿ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. #೨೦೧೧- ಕಮಲಾ ಸೋರ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಕೃತಿ-ದಿನಂತಂ). #೨೦೧೧-ತೂಪ್ಪಿಲ್ ಭಾಸಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೨೦೧೦ - ಕೊಸೈನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೨೦೦೯-ರಮಾಶ್ರಮಂ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೨೦೦೭-ಎಜ಼್ಹುತಚ್ಚನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೨೦೦೭ - ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಂಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 ರಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು). #೨೦೦೬-ವಳ್ಳತೋಳ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೨೦೦೩- ಬಹ್ರೇನ್ ಕೇರಳೀಯ ಸಮಾಜಂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೨೦೦೨-ಈ ಪುರಾತನ ಕಿನ್ನಾರಂ ಗೆ ಪಿ ಕುನ್ಹಿರಾಮನ್ ನಾಯರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೧೯೯೩- ಆಸಾನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೧೯೯೦- 'ಮೃಗಯಾ'ಗೆ ಓಡಕುಜ಼್ಹಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. #೧೯೮೨- ವಯಲಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(ಉಪ್ಪು). #೧೯೮೧- ಸೋವಿಯತ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ನೆಹರೂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಉಪ್ಪು). #೧೯೭೯-ಪಂಡಾಳಂ ಕೇರಳವರ್ಮ ಜನ್ಮಸತಬ್ದಿ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(ಕವನ). #೧೯೭೫-ಅಕ್ಷರಂ'ಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಮಲಯಾಳಂ). #೧೯೭೧-ಕೇರಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಕವನ-ಅಗ್ನಿ ಶಲಭಂಗಲ್). ===ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು=== ೧೯೮೯ರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಓ.ಎನ್.ವಿ.ಕುರುಪ್‍ರವರಿಗೆ ವೈಶಾಲಿ ಚಲನ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ದೊರತಿದೆ. ೧೩ ಬಾರಿ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯೂ ಇವರ ಪಾಲಿಗಿದೆ. ====ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು==== #೧೯೮೯ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ- ವೈಶಾಲಿ) #೨೦೦೮- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ಗುಲ್ ಮೊಹರ್). #೧೯೯೦- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ರಾಧಾ ಮಾಧವಂ). #೧೯೮೯- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ಒರು ಸಾಯಾನತಿಂಡೆ ಸ್ವಪ್ನತಿಳ್,ಪುರಪಾಡು). #೧೯೮೮ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ವೈಶಾಲಿ). #೧೯೮೭ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ಮನಿವತೊರಿಳ್ಳೆ ಆಯಿರಂ ಸಿವರಾತ್ರಿಗಳ್). #೧೯೮೬- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ನಕ್ಷತ್ರಂಗಳ್). #೧೯೮೪ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ -ಅಕ್ಷರಂಗಲಳ್,ಎತಿರಿಪೊವೆ ಚುವನ್ನಪೊವೆ). #೧೯೮೩ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ -ಅದಾಮಿಂಡೆ ವಾರಿಯೆಳ್ಳು). #೧೯೮೦ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ(ಚಲನಚಿತ್ರ - ಯಾಗಂ,ಅಮ್ಮಯುಂ ಮಕ್ಕಳುಂ). #೧೯೭೯ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ಉಲ್ಕಡಳ್). #೧೯೭೭ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ಮದನೊಲ್ಸವಂ). #೧೯೭೬ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ -ಆಲಿಂಗನಂ). #೧೯೭೩- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ - ಸ್ವಪ್ನಾ ನಂದನಮ್ನಲ್ಲಿನ). ====ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು==== #೨೦೦೯-ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಪಜ಼್ಹಸಿ ರಾಜಾ. #೨೦೧೧- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಪಾಟಿಲ್ ಈ ಪಾಟಿಲ್... (ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ). ====ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು==== #೨೦೦೧- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ -ಮೇಗಮಲ್ಹಾರ್. #೨೦೦೨- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೀತೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ -ಎನ್ ದೆ ಹೃದಯತಿನ್ ಡೆ ಉಡಮ. [[File:VAILOPPILLI ANUSMARANAM 2012 ONV 6111.JPG|thumb|]] ==ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಹುದ್ದೆಗಳು== ಒ.ಎನ್.ವಿ ಅವರು ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿವಿಧ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿ ಸದಸ್ಯ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡಮಿಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಮಂಡಳಿ,ದೆಹಲಿ(೧೯೮೨-೮೬). ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ - ಪ್ರದರ್ಶನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆಗಳ ರಾಜ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ(೧೯೯೬). ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋ. ಅವರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ನಿಯೋಗದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯ ಬರಹಗಾರರ ನಿಯೋಗ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಲಿಯೋ ಟಾಲ್ಸ್ಟಾಯ್ ಅವರ 150 ನೇ ಜನ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಯುಎಸ್ಎಸ್ಆರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ೧೯೮೭ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿ ಸ್ಟ್ರುಗ ಕವನ ಸಂಜೆ,ಯುಗೋಸ್ಲಾವಿಯಾ. ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ ಸಿ.ಐ.ಎಸ್.ಆರ್.ಸಿ ಏಷ್ಯನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌ಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರು. ಫೋಕನಾ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ (೧೯೯೩) ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅಮೇರಿಕಾಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಕೇರಳ ಸೆಂಟರ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿ(೧೯೯೩), ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕ]] ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜರ್ಮನ್, ಬಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬೀತೊವನ್ ಮತ್ತು ಮೊಜಾರ್ಟ್ ಮೇಲೆ ಕವನಗಳು ಮಂಡಿಸಿದರು. [[ಬರ್ಲಿನ್]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಿ.ಐ.ಎಸ್.ಅ.ಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿ (೧೯೯೮). ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article3078564.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/leadinglights/o-n-v-kurup/73 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2015-11-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011140/https://www.keralatourism.org/leadinglights/o-n-v-kurup/73 |url-status=dead }}</ref> <ref>http://archive.indianexpress.com/news/jnanpith-goes-to-malayalam-poet-lyricist-kurup/687611</ref> <ref>http://timesofindia.indiatimes.com/india/Jnanpith-for-Malayalam-poet-Kurup-Urdu-scholar-Shahryar/articleshow/6622275.cms?referral=PM</ref> <ref>http://www.thehindu.com/fr/2005/12/09/stories/2005120900380200.htm {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಮಲೆಯಾಳಂ ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೫-೧೬]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಕ್ಲಬ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ರಚಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು]] kbrs912vwm0m2g2ifblj7ik2i7yjas0 ಅನಿಲ್ ವಿನಾಯಕ ಗೋಕಾಕ 0 73382 1430674 1373448 2026-09-29T17:00:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430674 wikitext text/x-wiki '''ಅನಿಲ್ ವಿನಾಯಕ ಗೋಕಾಕ''', ಒಳ್ಳೆಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ, ಉತ್ತಮ ವಾಗ್ಮಿ, ಮತ್ತು ಕವಿ. ಅವರು ಹಲವಾರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆ, [[ವಿನಾಯಕ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಕಾಕ]] ರು ರಚಿಸಿದ ಭಾರತ ಸಿಂಧುರಷ್ಮಿ ಗ್ರಂಥದ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸತ್ಯ ಸಾಯಿಬಾಬಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ. ಸತ್ಯಸಾಯಿ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಹೈಯರ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ವೈಸ್ ಛಾನ್ಸಲರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ssso.net/gurukulam/gokak.htm |title=LOVE FROM PUTTAPARTHI...ANIL V GOKAK...SAI BABA AVATAR - A PERCEPTION |access-date=2015-11-27 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092839/http://www.ssso.net/gurukulam/gokak.htm |url-status=dead }}</ref> ==ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆಗಳು== '''ಅನಿಲ್''', ಹೈದರಾದಿನ ಉಸ್ಮಾನಿಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ.ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ==ವ್ರುತ್ತಿ ಜೀವನ== # ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ವಲಯದ ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಿದರು. # ೧೯೭೦-೭೨ ರ ವರೆಗೆ,ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಧುಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. # ೧೯೭೯-೮೧ ರ ವರೆಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಥಾಣೆಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಆಗಿ, # ೧೯೮೯-೯೧ ವರೆಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಹೌಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಏರಿಯಾ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಅಥಾರಿಟಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ,ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸಿದರು. # ಗ್ರಾಮೀಣ ವಿಭಾಗ, ಕಾಡಿನ ಅತಿಕ್ರಮಣ,ಗೊಬ್ಬರೋದ್ಯೋಗ,ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, ಸಮಿತಿಯ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ, ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ==ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ== # ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, # ಫುಡ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್(ಇಂಡಿಯ) ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನೇಜಿಂಗ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್, # ಟೆಲೆಕಮ್ಯೂನಿಕೇಶನ್ಸ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, # ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಗೊಬ್ಬರೋದ್ಯೋಗದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ==ಪ್ರಕಟಿತ ಕೃತಿಗಳು== # Industrial sickness of India,<ref>[https://books.google.co.in/books?id=DY2fCQAAQBAJ&pg=PA280&lpg=PA280&dq=A.+V.+Gokak&source=bl&ots=AGo9rHaMFN&sig=yCFXzR8JQ8OfKEDe-HhPg4C19pE&hl=kn&sa=X&ved=0ahUKEwjJ5oXW2rDJAhXDS44KHaXXCKE4PBDoAQgrMAM#v=onepage&q=A.%20V.%20Gokak&f=false, ndia Energy Policy, Laws and Regulations Handbook Volume 1 Strategic... By IBP, Inc.-A.V.Gokak]</ref> # Telicommunications of India # ಭಾರತ ಸಿಂಧು ರಷ್ಮಿ ಗ್ರಂಥದ ಸಂಪಾದಕತ್ವ, (ಡಾ.ವಿ.ಕೃ.ಗೋಕಾಕ್ ಬರೆದ) ==ನಿವೃತ್ತಿಯನಂತರ ನಿಭಾಯಿಸಿದ ಹಲವು ಪದವಿಗಳು== # ದ ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್,ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿ ಟ್ಯೂಟ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದ ಇಂಡಿಯನ್ ಆಫ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್(ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಭಾಗ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ)ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. # ಎನ್ರೋನ್ ಪವರ್ ಕಂಪೆನಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಧಾನಗಳಿಗೋಸ್ಕರ ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರು.<ref>[http://www.thehindu.com/2001/05/30/stories/0230000d.htm Centre's assistance to resolve Enron tangle sought, The Hindu, May,30, 2001] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ನಿವೃತ್ತಿ== ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರ,ಹಾಗೂ ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲೂ ಉನ್ನತಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ ಎ.ವಿ.ಗೋಕಾಕರು, ೨೦೦೦ ದಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> ==ಬಾಹ್ಯಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://pib.nic.in/archieve/phtgalry/pg0999/pg27sp99/2709996.html Photo Gallery, The Union Secretary, Department of Fertilizer, Shri A.V. Gokak inaugurated a seminar on Financial Management and Foreign Exchange in New Delhi on September 27,1999] * [http://om-namo.tripod.com/pnnews/talks-vc.htm TRIPOD.com, Parthi Update, 24-02-2005,Talks by VC and Student,8.05 a.m.Institute Auditorium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306212945/http://om-namo.tripod.com/pnnews/talks-vc.htm |date=2016-03-06 }} * [http://www.udayavani.com/kannada/news/nri-news/118242/nov-28-dr-vikrgokaka-literature-and-life---seminar ಉದಯವಾಣಿ, ನವೆಂಬರ್, 25,2015,ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘ,ಮುಂಬಯಿ,ಮತ್ತು ಡಾ.ವಿ.ಕೆ.ಗೋಕಾಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಹಾವೇರಿ,ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಗೋಕಾಕರ ಸಾಹಿತ್ಯ,ಬದುಕುಗಳಬಗ್ಗೆ, ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಆಡಳಿತ ಚಿಂತಕರು]] 25x5h5y2wry0ifz01ilrp5v914nedh5 ಕಾಂಚನಾ (ನಟಿ) 0 76020 1430774 1341774 2026-09-30T03:33:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430774 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕಾಂಚನಾ | image =Kanchana_Actress.jpg | image_size = | caption = | birth_name = ವಸುಂಧರಾ ದೇವಿ | birth_date = ೧೬ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೯೩೯ | birth_place = [[ವಿಜಯವಾಡ]], ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ | occupation = ನಟಿ, ಗಗನಸಖಿ | years_active = ೧೯೬೪–೧೯೯೪ | domesticpartner = | website = }} '''ಕಾಂಚನಾ''' ದಕ್ಷಿಣ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿ. ೧೯೬೦ ಮತ್ತು ೧೯೭೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಮನೆಮಾತಾಗಿದ್ದ ಕಾಂಚನಾ ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯ ಕೌಶಲ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ನಟಿ. [[ತೆಲುಗು]], [[ತಮಿಳು]], [[ಕನ್ನಡ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ|ಹಿಂದಿಯ]] ಸುಮಾರು ೧೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. '''ಕಾದಲಿಕ್ಕ ನೇರಮಿಲ್ಲೈ'''(೧೯೬೪) ಚಿತ್ರದ ಮೋಹಕ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರರಸಿಕರ ಗಮನ ಸೆಳೆದ ಕಾಂಚನಾ '''ಆತ್ಮ ಗೌರವಂ'''(೧೯೬೫), '''ವೀರಾಭಿಮನ್ಯು'''(೧೯೬೫), '''ಭಾಮಾ ವಿಜಯಂ'''(೧೯೬೭), '''ಶಾಂತಿ ನಿಲಯಂ'''(೧೯೬೯), '''ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಡಪಂ'''(೧೯೭೧) ಮತ್ತು '''ಪವಿತ್ರ ಬಂಧಂ'''(೧೯೭೧) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರೌಢ ಅಭಿನಯದಿಂದ ಚಿತ್ರರಸಿಕರ ಮನರಂಜಿಸಿದ ಮೇರು ನಟಿ.<ref name="ಮೇನ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್, ಗಣೇಶ್ ಕಾಸರಗೋಡು">{{cite web|title=ದೇವರ ಚಾಕರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಕೆ ದೇವರಿಗೇ 15 ಕೋಟಿ ಆಸ್ತಿ ಕೊಟ್ಟಳು!|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/kannada/cinibuzz-epaper-cinibuzz/devara-chaakari-maaduttiddaake-devarige-15-koti-aasti-kottalu-newsid-54570190|publisher=ಡೈಲಿ ಹಂಟ್, ಕನ್ನಡ}}</ref><ref name="ವೈ.ಸುನೀತಾ ಚೌಧರಿ">{{cite web|title=Nothing is permanent|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/nothing-is-permanent/article3790964.ece|publisher=ದಿ ಹಿಂದು|access-date=2016-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316052616/http://www.thehindu.com/features/cinema/nothing-is-permanent/article3790964.ece|archive-date=2014-03-16|url-status=dead}}</ref><ref name="ಕಾಂಚನಾ೧">{{cite web|title=Kanchana… The actress whose glitter only have we seen!|url=http://www.idlebrain.com/research/untold/untold_kanchana.html|publisher=ಐಡಲ್ ಬ್ರೈನ್.ಕಾಮ್}}</ref><ref name="ಕಾಂಚನಾ೨">{{cite web|title=ಕಾಂಚನಾ|url=http://www.nettv4u.com/celebrity/telugu/movie-actress/kanchana|publisher=ನೆಟ್ ಟಿ.ವಿ.ಫಾರ್ ಯು}}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ೧೯೩೯ರ ಅಗಸ್ಟ್ ೧೬ರಂದು [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ]] '''[[ವಿಜಯವಾಡ]]'''ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ '''ಕಾಂಚನಾ''' ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು '''ವಸುಂಧರಾ ದೇವಿ'''. ಚಿಕ್ಕವರಾಗಿದ್ದಾಗ ಇವರ ಕುಟುಂಬ [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈಗೆ]] ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆದರು. ಚಿಕ್ಕಂದಿನಲ್ಲಿ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದಿದ್ದ ಕಾಂಚನಾ '''ಭರತನಾಟ್ಯ''' ಮತ್ತು '''ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ'''ವನ್ನೂ ಕಲಿತಿದ್ದರು.<ref name="ಕಾಂಚನಾ೧"/> ತಮ್ಮ ತಂದೆಯವರ ಉದ್ದಿಮೆ ನಷ್ಟ ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಿ '''ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ'''ದಲ್ಲಿ ಗಗನಸಖಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ '''ದೇವಿ''' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಂಚನಾ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಚಿರಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಹೊಸ ಚಿತ್ರ '''ಕಾದಲಿಕ್ಕ ನೇರಮಿಲ್ಲೈ'''ನಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ ಮುಖದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿದ್ದ ತಮಿಳಿನ ಮೇರು ನಿರ್ದೇಶಕ '''ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್''' ಅವರು ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾದ ವಿಮಾನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ [[ಗಗನಸಖಿ|ಗಗನಸಖಿಯಾಗಿದ್ದ]] ದೇವಿಯವರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು. ಅದಾಗಲೇ ವಸುಂಧರಾ ದೇವಿ ಎಂಬ ನಟಿ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಇವರ ಹೆಸರನ್ನು '''ಕಾಂಚನಾ''' ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು.<ref name="ವೈ.ಸುನೀತಾ ಚೌಧರಿ"/><ref name="ಕಾಂಚನಾ೧"/><ref name="ಕಾಂಚನಾ೨"/> ==ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ== ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಣಯಭರಿತ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ '''ಕಾದಲಿಕ್ಕ ನೇರಮಿಲ್ಲೈ'''(೧೯೬೪) ಕಾಂಚನಾ ಅಭಿನಯದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ. ಬಾಲಯ್ಯ, ನಾಗೇಶ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ [[ರಾಜಶ್ರೀ]], ರವಿಚಂದ್ರನ್ ಮುಂತಾದ ಹೊಸ ಮುಖಗಳೇ ಇದ್ದ '''[[ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್]]''' ಅವರ ಈ ಚಿತ್ರ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿತು. ಶ್ರೀಮಂತ ಬೆಡಗಿಯಾಗಿ '''ಮುತ್ತುರಾಮನ್''' ಅವರ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಚೊಕ್ಕದಾದ ಅಭಿನಯ ಕಾಂಚನಾರನ್ನು ಬಹುಬೇಡಿಕೆಯ ತಾರೆಯನ್ನಾಗಿಸಿತು.<ref name="ರಮ್ಯಾ ಕಣ್ಣನ್">{{cite web|title=ಕಾದಲಿಕ್ಕ ನೇರಮಿಲ್ಲೈಗೆ ೫೦ ವರ್ಷ|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/kadhalikka-neramillai-turns-50/article5765005.ece|publisher=ದಿ ಹಿಂದು}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರದ ತೆಲುಗು ಅವತರಣಿಕೆಯಾದ '''ಪ್ರೇಮಿಂಚಿ ಚೂಡು'''(೧೯೬೫) ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕಾಂಚನಾ ಅಲ್ಲೂ ಬೇಡಿಕೆಯ ನಟಿಯಾದರು.<ref name="ರಮ್ಯಾ ಕಣ್ಣನ್"/> ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಗೆ ಬಂದ ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಎರಡೂ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ '''ವೀರಾಭಿಮನ್ಯು''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಭಾವಾಭಿನಯ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಾಭಿನಯ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಪಂಡಿತರ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದರು. ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್ ಅವರ '''ಕೋಡಿಮಲರ್'''(೧೯೬೬) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಂಡನ ಮನೆಯವರಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಗಿ ಅಕ್ಕನ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ದಿಟ್ಟ ಹುಡುಗಿಯಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆದ ಕಾಂಚನಾ ತಾವು ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಕಲಾವಿದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು. ತೆಲುಗಿನ '''ಆತ್ಮಗೌರವಂ'''(೧೯೬೫) ಮತ್ತು '''ಮಂಚಿ ಕುಟುಂಬಂ'''(೧೯೬೮) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರುನಟ '''[[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]]''' ಅವರಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಅಭಿನಯ ಕಾಂಚನಾರಿಗೆ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟವು. ನಿರ್ದೇಶಕ ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್ ಅವರ ಚೊಚ್ಚಲ ನಿರ್ದೇಶನದ '''ಆತ್ಮಗೌರವಂ''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮನಸಾರೆ ಪ್ರೀತಿಸಿದವನೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮನೆಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗಿ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಯತ್ನಿಸಿ ನಾಯಕನ ಗೆಳತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆಕೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ನಾಯಕನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪುನ: ಗಳಿಸುವ ಮುಗ್ಧ ಯುವತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು '''ಮಂಚಿ ಕುಟುಂಬಂ''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಯಿ ಸಹೋದರಿಯಾಗಿ ಹದವರಿತ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. '''ಜೀತೆಂದ್ರ''' ಮತ್ತು '''ಬಬಿತಾ''' ಅಭಿನಯದ '''ಫರ್ಜ್'''(೧೯೬೭) ಕಾಂಚನಾ ಅಭಿನಯದ ಮೊದಲ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರ. ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ '''ಅದೇ ಕಂಗಳ್''' [ತೆಲುಗು: '''ಅವೆ ಕಳ್ಳು'''](೧೯೬೭) ಮತ್ತು '''ಭಾಮಾ ವಿಜಯಂ''' [ತೆಲುಗು: '''ಭಲೇ ಕೊಡಳ್ಲು'''](೧೯೬೭) ಕಾಂಚನಾ ವೃತ್ತಿ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರಗಳು. ಎ.ವಿ.ಎಂ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಎ.ಸಿ.ತ್ರಿಲೋಗಚಂದರ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ರಹಸ್ಯಮಯ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಚಿತ್ರ '''ಅದೇ ಕಂಗಳ್'''ನಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಬೆಡಗಿಯಾಗಿ ಮೋಹಕ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ ಕಾಂಚನಾ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ '''ರವಿಚಂದ್ರನ್''' ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ '''ಕೃಷ್ಣ''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ನೃತ್ಯಗಳು ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಪಡೆದಿದ್ದದವು. ಈ ಚಿತ್ರ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿತು. ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸ್ಯಮಿಶ್ರಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿತ್ರ '''ಭಾಮಾ ವಿಜಯಂ'''. ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಸುಖಿ ತುಂಬು ಕುಟುಂಬದ ಮೂವರು ಸೊಸೆಯರುಂದಿರು ಪಕ್ಕದ ಮನೆಗೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದ ಭಾಮಾ ಎಂಬ ನಟಿಯ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಹೋಗಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೋವು ಅನುಭವಿಸುವ ಕಥಾನಕವಿದ್ದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯಭರಿತ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿದ ಕಾಂಚನಾ ಇನ್ನೀರ್ವ ನಟಿಯರಾದ '''[[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]]''' ಮತ್ತು '''[[ಜಯಂತಿ]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿಯ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿದ್ದ ಈ ಚಿತ್ರ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ '''ತೀನ್ ಬಹುರಾಣಿಯಾ'''(೧೯೬೮) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡು ಯಶ ಗಳಿಸಿತು. ಹಿಂದಿ ಅವತರಣಿಕೆಯಲ್ಲೂ '''[[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]]''' ಮತ್ತು '''[[ಜಯಂತಿ]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದ ಕಾಂಚನಾ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯ ಜನಪ್ರಿಯ ನಟ '''ರಮೇಶ್ ದೇವ್''' ಅವರ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. '''[[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ '''ಭಲೇ ಮಾಸ್ಟರು'''(೧೯೬೬) ಮತ್ತು '''ಡಾ.ಆನಂದ್'''(೧೯೬೯) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿದ ಕಾಂಚನಾ '''[[ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್]]''' ಅವರ '''ಪ್ರೈವೇಟ್ ಮಾಸ್ಟರ್'''(೧೯೬೭) ಮತ್ತು '''ಕಲಿಸೊಚ್ಚಿನ ಅದೃಷ್ಟಂ'''(೧೯೬೮) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಜಗ್ಗಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ '''ಜರಿಗಿನ ಕಥ'''(೧೯೬೯) ಚಿತ್ರದಲ್ಲೂ ಕಾಂಚನಾ ಅಭಿನಯ ಗಮನಾರ್ಹ. '''ಸಿವಂದ ಮಣ್'''(೧೯೬೯) ಮತ್ತು '''ಶಾಂತಿ ನಿಲಯಂ'''(೧೯೬೯) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಚನಾ ಅಭಿನಯ ಸ್ಮರಣೀಯ. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದ ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಕುರಿತಾಗಿದ್ದ '''ಸಿವಂದ ಮಣ್''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಚಿತ್ರಲೇಖಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ '''ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ ಕಾಂಚನಾ '''[[ಜೆಮಿನಿ ಗಣೇಶನ್]]''' ನಾಯಕರಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ '''ಶಾಂತಿ ನಿಲಯಂ''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಧುರ ನಾಯಕನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆತನ ಮನೆಯವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋಳ್ಳುವ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕಿಯಾಗಿ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ಸಿನೆಮಾ">{{cite web|title=ಶಾಂತಿ ನಿಲಯಂ ೧೯೬೯|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/shanthi-nilayam-1969/article7043353.ece|publisher=ದಿ ಹಿಂದು|access-date=2016-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801143511/http://www.thehindu.com/features/cinema/shanthi-nilayam-1969/article7043353.ece|archive-date=2016-08-01|url-status=dead}}</ref> ಅಭಿನೇತ್ರಿ '''[[ಭಾರತಿ]]''' ಸಂಕೀರ್ಣ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ '''ಅವಳುಕ್ಕೆಂಡ್ರು ಒರು ಮನಮ್'''(೧೯೭೧), '''ರವಿಚಂದ್ರನ್''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ '''ಉತ್ತರವಿಂದ್ರಿ ಉಳ್ಳೆ ವಾ'''(೧೯೭೧) ಮತ್ತು '''ಎಂ.ಜಿ.ಆರ್''' ಅವರೊಂದಿಗಿನ '''ನಾನ್ ಏನ್ ಪಿರಂದೇನ್'''(೧೯೭೨) ಕಾಂಚನಾ ಅಭಿನಯದ ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರಮುಖ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರಗಳು. '''ಪ್ರೇಮ್ ನಜೀರ್''' ಅವರಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ '''ಅಳಕುಲ್ಲ ಸಲೀನಾ'''(೧೯೭೩) ಎಂಬ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಂಚನಾ ಹದವರಿತ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ '''[[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ '''ಅಮಾಯಕುರಾಲು'''(೧೯೭೧), '''ಪವಿತ್ರ ಬಂಧಂ'''(೧೯೭೧), '''ಮಂಚಿ ರೋಜುಲು ವಚ್ಚಾಯಿ'''(೧೯೭೨) ಮತ್ತು '''ಮಂಚಿವಾಡು'''(೧೯೭೩) ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ವ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ ನಿರ್ದೇಶನದ '''ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಡಪಂ'''(೧೯೭೧) ಕಾಂಚನಾ ಅವರೊಳಗಿನ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚಿದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ. ಕನ್ನಡದ '''[[ಗೆಜ್ಜೆಪೂಜೆ]]'''(೧೯೭೦) ಚಿತ್ರದ ತೆಲುಗು ಅವತರಣಿಕೆಯಾದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ '''[[ಕಲ್ಪನಾ]]''' ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದ ಕಾಂಚನಾ ವೇಶ್ಯೆಯ ಮಗಳಾದರು ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪದೇ ಮದುವೆಯಾಗಿ ಗೃಹಿಣಿಯಾಗಿ ಬಾಳಬೇಕೆಂದು ಹಂಬಲಿಸುವ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ. '''[[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]]''' ಅವರೊಂದಿಗಿನ '''ಅಣ್ನದಮ್ಮುಲ ಅನುಬಂಧಂ'''(೧೯೭೫), '''ಕೃಷ್ಣಂರಾಜು''' ಜೊತೆಗಿನ '''ಪರಿವರ್ತನ'''(೧೯೭೫) ಮತ್ತು '''ರಾಮಕೃಷ್ಣ''' ಅವರೊಂದಿಗಿನ '''ಪೊರುಗಿಂಟಿ ಪುಲ್ಲಕೂರ'''(೧೯೭೬) ಚಿತ್ರಗಳು ಕಾಂಚನಾರಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ದೊರೆತ ಕೊನೆಯ ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶಗಳು. ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದತ್ತ ಚಿತ್ತ ಹರಿಸಿದ ಕಾಂಚನಾ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ '''[[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ '''[[ಬಬ್ರುವಾಹನ|ಬಭ್ರುವಾಹನ]]'''(೧೯೭೭), '''[[ಶಂಕರ್ ಗುರು]]'''(೧೯೭೮) ಮತ್ತು '''[[ನಾನೊಬ್ಬ ಕಳ್ಳ]]'''(೧೯೭೯) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೭೦ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳತ್ತ ಸರಿದ ಕಾಂಚನಾ '''ಸಿಗಪ್ಪು ರೋಜಾಕ್ಕಳ್'''(೧೯೭೮), '''ದೊಂಗಲು ದೋಪಿಡಿ'''(೧೯೭೮), '''ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಂ'''(೧೯೭೯), '''ಜಾನಿ'''(೧೯೮೦) ಮತ್ತು '''ಮೌನ ರಾಗಂ'''(೧೯೮೫) ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. '''ಶ್ರೀಮದ್ ವಿರಾಟ್ ವೀರಬ್ರಹ್ಮೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿ ಚರಿತ್ರ'''(೧೯೮೪) ಮತ್ತು '''[[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್]]''' ಅವರೊಂದಿಗಿನ '''[[ಆನಂದ ಭೈರವಿ]]'''(೧೯೮೪) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಜ್ಞ ಅಭಿನಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತಮ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯೂ ಆಗಿರುವ ಕಾಂಚನಾ ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯದ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ನೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವರ್ಗದಿಂದ ಅಪಾರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. '''ಭಕ್ತ ತುಕಾರಾಂ'''(೧೯೭೩) ಚಿತ್ರದ ''ಸರಿ ಸರಿ ವಗಲು ತೆಲಿಸೆರ....'' ಮತ್ತು ''ಪೂಜಕು ವೇಳಾಯೆರ...'' ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ನೃತ್ಯಾಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. '''ಆತ್ಮಗೌರವಂ''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ '''[[ರಾಜಶ್ರೀ]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ನರ್ತಿಸಿದ ''ಮುಂದಟಿ ವಲೆ...'' ಮತ್ತು '''ಸಮಾಜ್ ಕೋ ಬದಲ್ ಡಾಲೊ'''(೧೯೭೦) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ '''ಶಾರದಾ''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ನರ್ತಿಸಿದ ''ಪಾಯಲ್ ಚಮ್ ಚಮ್ ಬೋಲೆ...'' ಗೀತೆಗಳು ಕಾಂಚನಾರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನಗಳಾಗಿವೆ. ಖ್ಯಾತ ಗಾಯಕಿ '''[[ಎಲ್.ಆರ್.ಈಶ್ವರಿ]]''' ಅವರ ಗಾಯನದ '''ಸಿವಂದ ಮಣ್''' ಚಿತ್ರದ '' ಪಟ್ಟತು ರಾಣಿ...'' ಮತ್ತು '''ದೇವುಡು ಚೇಸಿನ ಮನುಷುಲು'''(೧೯೭೩) ಚಿತ್ರದ ''ಮಸಕ ಮಸಕ ಚೀಕಟಿಲೊ...'' ಹಾಗೂ '''[[ಪಿ.ಸುಶೀಲಾ]]''' ಗಾಯನದ '''ಸಿವಂದ ಮಣ್''' ಚಿತ್ರದ ''ಸೊಲ್ಲವೋ ಸುಗಮಾನ..'' ಮುಂತಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಕಾಂಚನಾ ನೃತ್ಯಾಭಿನಯ ಅಮೋಘ. ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ತಮ್ಮ ಮೋಹಕ ನಗು, ಅಸ್ಖಲಿತ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ, ಅಪೂರ್ವ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾವಾಭಿನಯದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚಿತ್ರರಸಿಕರ ಕನಸಿನ ರಾಣಿಯಾಗಿ ಮೆರೆದ ಕಾಂಚನಾ ಅಂದಿನ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ನಟರಾದ '''[[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]]''', '''[[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ಆರ್.]]''','''ಎಂ.ಜಿ.ಆರ್''', '''ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್''', '''[[ಜೆಮಿನಿ ಗಣೇಶನ್]]''', '''[[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]]''', '''ಪ್ರೇಮ್ ನಜೀರ್''', '''[[ಉದಯಕುಮಾರ್]]''', '''ಕಾಂತಾರಾವ್''', '''ಮುತ್ತುರಾಮನ್''', '''ರವಿಚಂದ್ರನ್''', '''ಕೃಷ್ಣ''', '''ಶೋಬನ್ ಬಾಬು''', '''ಕೃಷ್ಣಂರಾಜು''' ಮುಂತಾದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಜನಪ್ರಿಯ ನಟರೊಂದಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. '''[[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]]''' ಮತ್ತು ಕಾಂಚನಾ ಜೋಡಿ ೧೯೭೦ರ ದಶಕದ ಯಶಸ್ವಿ ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. '''ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್''', '''ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್''', '''ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್''', '''ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್''', '''ಕೆ.ಎಸ್.ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್''', '''ದೊರೈ-ಭಗವಾನ್''' ಮತ್ತು '''ಕೆ.ಎಸ್.ಸೇತುಮಾಧವನ್'''ರಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿರ್ದೇಶಕರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಕಾಂಚನಾ ಪಾತ್ರರು. ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರರಸಿಕರ ಮನರಂಜಿಸಿದ್ದ ಕಾಂಚನಾ ಅವರು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆತ್ತವರಿಂದಲೇ ಮೋಸಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಅತೀವ ನೋವು ಅನುಭವಿಸಿದವರು. ಹೆತ್ತವರ ಕುತಂತ್ರದಿಂದ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ ಅಪಾರ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಇವರು ಚೆನ್ನೈ ಬಿಟ್ಟು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ತಂಗಿ ಗಿರಿಜಾ ಪಾಂಡೆ ಅವರ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದರು. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ನೋವುಂಡ ಕಾಂಚನಾ ದೈವಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳತ್ತ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರಸಿಧ್ದ ದೇವಾಲಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಂಚನಾರನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡ ತಮಿಳಿನ ಜನಪ್ರಿಯ ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದು ''ಕಾಂಚನಾ ದೇವಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೀಡುವ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ'' ಎಂದು ಬರೆದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ನೀಡಿದ ಕಾಂಚನಾ ಅದೆಲ್ಲ ಸುಳ್ಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ಪೀಡಿತ ಎಂದು ದುಃಖದಿಂದ ನುಡಿದಿದ್ದರು.<ref name="ಮೇನ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್, ಗಣೇಶ್ ಕಾಸರಗೋಡು"/><ref>{{cite web|title=FORMER ACTRESS CLARIFIES|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/mar-10-03/kanchana-16-03-10.html|publisher=ಬಿಹೈಂಡ್ ವುಡ್}}</ref> ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದ ಕಾಂಚನಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ತಾವು ಗಳಿಸಿದ ಆಸ್ಥಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲದೇ ಸುಮಾರು ೧೫ ಕೋಟಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಸ್ಥಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಿರುಪತಿಯ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ಮೇನ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್, ಗಣೇಶ್ ಕಾಸರಗೋಡು"/><ref name="ಕಾಂಚನಾ೧"/><ref name="ಕಾಂಚನಾ೨"/><ref name="G Babu Jayakumar">{{cite web|title=Former Dream Girl's Rs 50 Crore donation|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/article324355.ece|publisher=ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್|access-date=2016-09-18|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023731/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/article324355.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Kannada Movie News">{{cite web|title=Rise fall rise of Kanchana! Great Gesture!|url=http://www.supergoodmovies.com/32631/sandalwood/rise-fall-rise-of-kanchana-great-gesture-news-details|publisher=ಸೂಪರ್ ಗುಡ್.ಕಾಮ್|access-date=2016-09-18|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003103145/http://www.supergoodmovies.com/32631/sandalwood/rise-fall-rise-of-kanchana-great-gesture-news-details|url-status=dead}}</ref> ಅವಿವಾಹಿತೆಯಾಗಿರುವ ಕಾಂಚನಾ ಆಗಾಗ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಬಣ್ಣದ ಬದುಕಿನೆಡೆಗೆ ಸೆಳಕಿಗೊಳಗಾಗದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೇವರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸಂತೃಪ್ತ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ/ಪುರಸ್ಕಾರ== * 'ಎಮ್.ಜಿ.ಆರ್.' ಪ್ರಶಸ್ತಿ(೨೦೦೫)<ref name="ಕಾಂಚನಾ೨"/> * 'ಎ.ಎನ್.ಆರ್.' ಸ್ವರ್ಣಕಮಲ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(೨೦೦೭)<ref name="ಕಾಂಚನಾ೨"/> * 'ಕಲಾರತ್ನ' ಉಗಾದಿ ಪುರಸ್ಕಾರಂ (೨೦೧೬) <ref name="Gali Nagaraja">{{cite web|title=Actor Kanchana receives Ugadi puraskaram|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/Actor-Kanchana-receives-Ugadi-puraskaram/articleshow/51745868.cms|publisher=ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ}}</ref> ==ಕಾಂಚನಾ ಅಭಿನಯದ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳು== ====ತೆಲುಗು==== {| class="wikitable sortable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ನಿರ್ದೇಶನ ! ಭೂಮಿಕೆ |- | ೧೯೬೫ || ''ಆತ್ಮ ಗೌರವಂ'' || ಸಾವಿತ್ರಿ/ಸರಳ || [[ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್]] || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ರಾಜಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೬೫ || ''ಪ್ರೇಮಿಂಚಿ ಚೂಡು'' || || ಪಿ.ಪುಲ್ಲಯ್ಯ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಜಗ್ಗಯ್ಯ]], [[ರಾಜಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೬೫ || ''ಮಂಚಿ ಕುಟುಂಬಂ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]], ಕೃಷ್ಣ, ವಿಜಯನಿರ್ಮಲ |- | ೧೯೬೫ || ''ವೀರಾಭಿಮನ್ಯು'' || ಉತ್ತರಾ || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಶೋಬನ್ ಬಾಬು]] |- | ೧೯೬೬ || ''ಡಾ.ಆನಂದ್'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಅಂಜಲಿದೇವಿ]] |- | ೧೯೬೬ || ''ನವರಾತ್ರಿ'' || || || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಸಾವಿತ್ರಿ]] |- | ೧೯೬೭ || ''ಆವೆಕಳ್ಳು'' || ಸುಶೀಲಾ || ಎ.ಸಿ.ತ್ರಿಲೋಗಚಂದರ್ || ಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೬೭ || ''ಪ್ರಾಣಮಿತ್ರುಲು'' || || ಪಿ.ಪುಲ್ಲಯ್ಯ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಜಗ್ಗಯ್ಯ]], [[ಸಾವಿತ್ರಿ]] |- | ೧೯೬೭ || ''ಪ್ರೈವೇಟ್ ಮಾಸ್ಟರ್'' || ಸುಂದರಿ || [[ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್]] || ಕೃಷ್ಣ, ರಾಮ್ ಮೋಹನ್, ಸುಕನ್ಯಾ |- | ೧೯೬೭ || ''ಮರಪುರಾನಿ ಕಥ'' || || ವಿ.ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್ || ಕೃಷ್ಣ, [[ವಾಣಿಶ್ರೀ]], ಚಂದ್ರಮೋಹನ್ |- | ೧೯೬೭ || ''ವೀರ ಪೂಜ'' || || ಎ.ವಿ.ಶೇಷಗಿರಿ ರಾವ್ || [[ಕಾಂತಾ ರಾವ್]] |- | ೧೯೬೭ || ''ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾವತಾರಂ'' || ಸತ್ಯಭಾಮ || ಕಮಲಾಕರ ಕಾಮೇಶ್ವರ ರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ದೇವಿಕಾ]] |- | ೧೯೬೭ || ''ಸತಿ ಸುಮತಿ'' || || ವೇದಾಂತಂ ರಾಘವಯ್ಯ || [[ಅಂಜಲಿದೇವಿ]], [[ಕಾಂತಾ ರಾವ್]] |- | ೧೯೬೮ || ''ಕಲಿಸೊಚ್ಚಿನ ಅದೃಷ್ಟಂ'' || || [[ಕೆ.ವಿಶ್ವನಾಥ್]] || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]] |- | ೧೯೬೮ || ''ತಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ'' || || ಶ್ರೀಕಾಂತ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಸಾವಿತ್ರಿ]], ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ |- | ೧೯೬೮ || ''ದೇವಕನ್ಯಾ'' || || ಕೆ.ಹೇಮಾಂಬರಧರ ರಾವ್ || [[ಕಾಂತಾ ರಾವ್]] |- | ೧೯೬೮ || ''ನೇನಂಟೆ ನೇನೆ'' || || ವಿ.ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್ || ಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೬೮ || ''ಬಂದಿಪೋಟು ದೊಂಗಾಲು'' || ಮಲ್ಲಿ || ಕೆ.ಎಸ್.ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಜಗ್ಗಯ್ಯ]], [[ಜಮುನಾ]] |- | ೧೯೬೮ || ''ಭಲೇ ಕೊಡಳ್ಲು'' || || ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್ || ಎಸ್.ವಿ.ರಂಗರಾವ್, [[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]], [[ಜಯಂತಿ]], ರಾಮಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೬೮ || ''ವೀರಾಂಜನೇಯ'' || ಸುಲೋಚನಾ || ಕಮಲಾಕರ ಕಾಮೇಶ್ವರ ರಾವ್ || [[ಕಾಂತಾ ರಾವ್]], [[ಅಂಜಲಿದೇವಿ]], [[ಜಗ್ಗಯ್ಯ]] |- | ೧೯೬೮ || ''ವಿಂತ ಕಾಪುರಂ'' || || ವಿ.ವಿ.ಸುಬ್ಬರಾವ್ || ಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೬೯ || ''ಜರಿಗಿನ ಕಥ'' || || ಕೆ.ಬಾಬು ರಾವ್ || ಕೃಷ್ಣ, ಜಗ್ಗಯ್ಯ |- | ೧೯೬೯ || ''ನಾಟಕಲ ರಾಯುಡು'' || ಗೀತಾದೇವಿ || ಎ.ಸಂಜೀವಿ || ನಾಗಭೂಷಣಂ, ಹೇಮಲತ |- | ೧೯೬೯ || ''ಭಲೇ ಮಾಸ್ಟರು'' || || ಎಸ್.ಡಿ.ಲಾಲ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]] |- | ೧೯೬೯ || ''ಮನುಷುಲು ಮಾರಾಲಿ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || ಶೋಬನ್ ಬಾಬು, ಶಾರದಾ |- | ೧೯೭೦ || ''ಧರ್ಮದಾತ'' || ಪದ್ಮ || ಎ.ಸಂಜೀವಿ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಅಮಾಯಕುರಾಲು'' || || ಡಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಶಾರದಾ]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಅಂದಂ ಕೋಸಂ ಪಂದೆಂ'' || || ಎ.ಶೇಷಗಿರಿ ರಾವ್ || [[ಕಾಂತಾ ರಾವ್]], [[ಭಾರತಿ]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಕಲಾಣ ಮಂಡಪಂ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || ಶೋಬನ್ ಬಾಬು |- | ೧೯೭೧ || ''ನೇನು ಮನಿಷಿನೆ'' || || ಜಿ.ವಿ.ಆರ್.ಶೇಷಗಿರಿ ರಾವ್ || ಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೭೧ || ''ತಲ್ಲಿ ಕೂತುರು'' || || ತಾತಿನೇನಿ ರಾಮರಾವ್ || [[ಶೋಬನ್ ಬಾಬು]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಪವಿತ್ರ ಬಂಧಂ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ವಾಣಿಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೭೧ || ''ರಂಗೇಳಿ ರಾಜ'' || || ಸಿ.ಎಸ್.ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]] |- | ೧೯೭೨ || ''ನೀತಿ ನಿಜಾಯಿತಿ'' || || ಸಿಂಗೀತಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ || [[ಕೃಷ್ಣಂರಾಜು]] |- | ೧೯೭೨ || ''ಮಂಚಿ ರೋಜುಲು ವಚ್ಚಾಯಿ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]] |- | ೧೯೭೨ || ''ರೈತು ಕುಟುಂಬಂ'' || || ತಾತಿನೇನಿ ರಾಮರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]] |- | ೧೯೭೨ || ''ವಂಸೋದ್ಧಾರಕುಡು'' || || ಪಿ.ಸಾಂಬಶಿವ ರಾವ್ || [[ಶೋಬನ್ ಬಾಬು]] |- | ೧೯೭೩ || ''ತಲ್ಲಿ ಕೊಡಕುಲು'' || || ಪಿ.ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ರೆಡ್ಡಿ || ಕೃಷ್ಣ, ಅಂಜಲಿದೇವಿ, ಕೃಷ್ಣಂರಾಜು, ಚಂದ್ರಮೋಹನ್ |- | ೧೯೭೩ || ''ದೇವುಡು ಚೇಸಿನ ಮನುಷುಲು'' || ಗೀತಾ || ವಿ.ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಜಯಲಲಿತ|ಜಯಲಲಿತಾ]], ಕೃಷ್ಣ, ವಿಜಯನಿರ್ಮಲ |- | ೧೯೭೩ || ''ಪೆದ್ದ ಕೊಡಕು'' || || ಕೆ.ಎಸ್.ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್ || [[ಶೋಬನ್ ಬಾಬು]] |- | ೧೯೭೩ || ''ಭಕ್ತ ತುಕಾರಾಂ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಅಂಜಲಿದೇವಿ]] |- | ೧೯೭೩ || ''ಮಂಚಿವಾಡು'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ವಾಣಿಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೭೪ || ''ತಾತಮ್ಮ ಕಾಲ'' || || ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಭಾನುಮತಿ]] |- | ೧೯೭೫ || ''ಅಣ್ನದಮ್ಮುಲ ಅನುಬಂಧಂ'' || || ಎಸ್.ಡಿ.ಲಾಲ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಮುರಳಿ ಮೋಹನ್]], ನಂದಮೂರಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೭೫ || ''ಪರಿವರ್ತನ'' || || ಕೆ.ಹೇಮಾಂಬರಧರ ರಾವ್ || [[ಕೃಷ್ಣಂರಾಜು]], [[ಜಮುನಾ]] |- | ೧೯೭೫ || ''ಮಾಯಾ ಮಚ್ಚೀಂದ್ರ'' || || ಬಾಬುಭಾಯಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ವಾಣಿಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೭೬ || ''ಪೊರುಗಿಂಟಿ ಪುಲ್ಲಕೂರ'' || || ದಾಸರಿ ನಾರಾಯಣ ರಾವ್ || ರಾಮಕೃಷ್ಣ, ಮುರಳಿಮೋಹನ್, ಜಯಚಿತ್ರ |- | ೧೯೭೬ || ''ಮಹಾಕವಿ ಕ್ಷೇತ್ರಯ್ಯ'' || || ಸಿ.ಎಸ್.ರಾವ್-ಅದುರ್ತಿ ಸುಬ್ಬರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ಮಂಜುಳಾ ವಿಜಯಕುಮಾರ್|ಮಂಜುಳಾ]] |- | ೧೯೭೬ || ''ಸೆಕ್ರೆಟರಿ'' || || ಕೆ.ಎಸ್.ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ವಾಣಿಶ್ರೀ]], ಚಂದ್ರಮೋಹನ್, ಜಯಸುಧಾ |- | ೧೯೭೭ || ''ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು'' || || ಕೆ.ಬಪ್ಪಯ್ಯ || ಕೃಷ್ಣ, [[ಶಾರದಾ]] |- | ೧೯೭೭ || ''ದಾನವೀರ ಶೂರ ಕರ್ಣ'' || ಸುಭದ್ರಾ || ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಶಾರದಾ]] |- | ೧೯೭೭ || ''ರಾಜ ರಮೇಶ್'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್]], [[ವಾಣಿಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೭೮ || ''ದೊಂಗಲು ದೋಪಿಡಿ'' || || ಎಂ.ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ್ ರಾವ್ || ಕೃಷ್ಣ, ಶ್ರೀಪ್ರಿಯಾ |- | ೧೯೭೮ || ''ಶ್ರೀರಾಮ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಂ'' || ಕೈಕೇಯಿ || ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], ಸಂಗೀತಾ, ರಾಮಕೃಷ್ಣ |- | ೧೯೭೯ || ''ಡ್ರೈವರ್ ರಾಮುಡು'' || ಕಲಾವತಿ || ಕೆ.ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], [[ಜಯಸುಧಾ]] |- | ೧೯೮೪ || ''ಶ್ರೀಮದ್ ವಿರಾಟ್ ವೀರಬ್ರಹ್ಮೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿ ಚರಿತ್ರ'' || ಗೋವಿಂದಮ್ಮ || ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್ || [[ನ೦ದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್|ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್]], ರತಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ |- | ೧೯೮೫ || ''ಶ್ರೀದತ್ತ ದರ್ಶನಂ'' || || ಕಮಲಾಕರ ಕಾಮೇಶ್ವರ ರಾವ್ || ಸರ್ವದಮನ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ |} ====ತಮಿಳು==== {| class="wikitable sortable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ನಿರ್ದೇಶನ ! ಭೂಮಿಕೆ |- | ೧೯೬೪ || ''ಕಾದಲಿಕ್ಕ ನೇರಮಿಲ್ಲೈ'' || ಕಾಂಚನಾ || [[ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್]] || [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]], [[ಮುತ್ತುರಾಮನ್]], [[ರಾಜಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೬೫ || ''ವೀರಾಭಿಮನ್ಯು'' || ಉತ್ತರಾ || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಎ.ವಿ.ಎಂ.ರಾಜನ್]], [[ಜೆಮಿನಿ ಗಣೇಶನ್]] |- | ೧೯೬೬ || ''ಕೋಡಿಮಲರ್'' || ಪಾರ್ವತಿ || [[ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್]] || [[ಮುತ್ತುರಾಮನ್]], [[ಎ.ವಿ.ಎಂ.ರಾಜನ್]], [[ವಿಜಯಕುಮಾರಿ]] |- | ೧೯೬೬ || ''ತೇಡಿ ವಂದ ತಿರುಮಗಳ್'' || || || [[ಎಸ್.ಎಸ್.ರಾಜೇಂದ್ರನ್]], [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]], ವಿಜಯಕುಮಾರಿ |- | ೧೯೬೬ || ''ಪರಕ್ಕುಮ್ ಪಾವೈ'' || ಶಾಂತಾ || ಟಿ.ಆರ್.ರಾಮಣ್ಣ || [[ಎಂ.ಜಿ.ರಾಮಚಂದ್ರನ್]], [[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ]] |- | ೧೯೬೬ || ''ಮರಕ್ಕ ಮುಡಿಯುಮಾ'' || || ಮುರಸೋಳಿ ಮಾರನ್ || [[ದೇವಿಕಾ]], [[ಎಸ್.ಎಸ್.ರಾಜೇಂದ್ರನ್]] |- | ೧೯೬೬ || ''ಮೋಟರ್ ಸುಂದರಂ ಪಿಳ್ಳೈ'' || || ಬಾಲು || [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]], [[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]], ಮಣಿಮಾಲ |- | ೧೯೬೭ || ''ಅದೇ ಕಂಗಳ್'' || ಸುಶೀಲಾ || ಎ.ಸಿ.ತ್ರಿಲೋಗಚಂದರ್ || [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]] |- | ೧೯೬೭ || ''ತಂಗೈ'' || ಲಲಿತಾ || ಎ.ಸಿ.ತ್ರಿಲೋಗಚಂದರ್ || [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]], [[ಕೆ.ಆರ್.ವಿಜಯಾ]] |- | ೧೯೬೭ || ''ಭಾಮಾ ವಿಜಯಂ'' || ಸೀತಾ || [[ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್]] || [[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]], [[ಜಯಂತಿ]], [[ಮುತ್ತುರಾಮನ್]] |- | ೧೯೬೯ || ''ಚೆಲ್ಲ ಪೆಣ್'' || || ಕೆ.ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ || [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]] |- | ೧೯೬೯ || ''ತುಲಾಭಾರಂ'' || ವತ್ಸಲಾ || ಎ.ವಿನ್ಸೆಂಟ್ || [[ಎ.ವಿ.ಎಂ.ರಾಜನ್]], [[ಶಾರದಾ]] |- | ೧೯೬೯ || ''ಪೊಣ್ಣು ಮಾಪಿಳ್ಳೈ'' || || ಆರ್.ರಾಮನಾಥನ್ || [[ಜೈಶಂಕರ್]] |- | ೧೯೬೯ || ''ಶಾಂತಿ ನಿಲಯಂ'' || ಮಾಲತಿ || ಜಿ.ಎಸ್.ಮಣಿ || [[ಜೆಮಿನಿ ಗಣೇಶನ್]] |- | ೧೯೬೯ || ''ಸಿವಂದ್ ಮಣ್ಣ್'' || ಚಿತ್ರಲೇಖಾ || [[ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್]] || [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]] |- | ೧೯೭೦ || ''ಕಾದಲ್ ಜೋತಿ'' || || || [[ಜೈಶಂಕರ್]] |- | ೧೯೭೦ || ''ನೂರಾಂಡು ಕಾಲಂ ವಾಳ್ಗ'' || || ಕೆ.ಸಂಪತ್ || [[ಎ.ವಿ.ಎಂ.ರಾಜನ್]], [[ವೆನ್ನಿರಾಡೈ ನಿರ್ಮಲ]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಅವಳುಕ್ಕೆಂಡ್ರು ಒರು ಮನಂ'' || || [[ಸಿ.ವಿ.ಶ್ರೀಧರ್]] || [[ಭಾರತಿ]], [[ಜೆಮಿನಿ ಗಣೇಶನ್]], [[ಮುತ್ತುರಾಮನ್]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಉತ್ತರವಿಂದ್ರಿ ಉಳ್ಳೆ ವಾ'' || || ಎನ್.ಸಿ.ಚಕ್ರವರ್ತಿ || [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟಿ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]] |- | ೧೯೭೧ || ''ಪಾಟ್ಟೊಂದ್ರು ಕೇಟ್ಟೇನ್'' || || ಎಸ್.ರಾಘವನ್ || [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]], [[ಎ.ವಿ.ಎಂ.ರಾಜನ್]], [[ರಾಜಶ್ರೀ]] |- | ೧೯೭೨ || ''ನಾನ್ ಯೇನ್ ಪಿರಂದೇನ್'' || ರಾಧ || ಎಂ.ಕೃಷ್ಣನ್ || [[ಎಂ.ವಿ.ರಾಮಚಂದ್ರನ್]], [[ಕೆ.ಆರ್.ವಿಜಯಾ]] |- | ೧೯೭೩ || ''ನ್ಯಾಯಂ ಕೇಟಿಕ್ಕಿರೊಂ'' || || ಸಿ.ವಿ.ರಾಜೇಂದ್ರನ್ || [[ಮುತ್ತುರಾಮನ್]], [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] |- | ೧೯೭೫ || ''ಎಂಗಳುಕ್ಕುಮ್ ಕಾದಲ್ ವರುಂ'' || || ಆರ್.ವಿಠಲ್ || [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ (ನಟಿ)|ರವಿಚಂದ್ರನ್]] |- | ೧೯೭೭ || ''ಅವನ್ ಒರು ಸರಿತಿರಂ'' || || ಕೆ.ಎಸ್.ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾವ್ || [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]], [[ಮಂಜುಳಾ ವಿಜಯಕುಮಾರ್|ಮಂಜುಳಾ]] |- | ೧೯೭೮ || ''ಸಿಗಪ್ಪು ರೋಜಾಕ್ಕಳ್'' || || ಪಿ.ಭಾರತಿರಾಜ || [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]], [[ಶ್ರೀದೇವಿ]] |- | ೧೯೭೯ || ''ಜಯಾ ನೀ ಜಯಿಚ್ಚುಟ್ಟೆ'' || || ಎ.ಜಗನ್ನಾಥನ್ || ಮೇಜರ್ ಸುಂದರ್ ರಾಜನ್, ಜಯಚಿತ್ರಾ, ಪ್ರಮೀಳಾ |- | ೧೯೭೯ || ''ನಿನೈವಿಲ್ ಒರು ಮಲರ್'' || || || |- | ೧೯೮೦ || ''ಜಾನಿ'' || || ಜೆ.ಮಹೇಂದ್ರನ್ || [[ರಜನೀಕಾಂತ್]], [[ಶ್ರೀದೇವಿ]] |- | ೧೯೮೩ || ''ಕಾಕ್ಕುಮ್ ಕಾಮಾಕ್ಷಿ'' || || ಬಿ.ವಿಠ್ಠಲಾಚಾರ್ಯ || [[ಕೆ.ಆರ್.ವಿಜಯಾ]], [[ರಮ್ಯ ಕೃಷ್ಣ]] |- | ೧೯೮೫ || ''ಮೌನ ರಾಗಂ'' || || ಮಣಿರತ್ನಂ || [[ಮೋಹನ್]], [[ಕಾರ್ತಿಕ್]], [[ರೇವತಿ]] |} ====ಕನ್ನಡ==== {| class="wikitable sortable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ನಿರ್ದೇಶನ ! ಭೂಮಿಕೆ |- | ೧೯೭೭ || ''[[ಬಬ್ರುವಾಹನ|ಬಭ್ರುವಾಹನ]]'' || ಊಲೂಪಿ || [[ಹುಣಸೂರು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ]] || [[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]], [[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ]], [[ಜಯಮಾಲ]] |- | ೧೯೭೮ || ''[[ಶಂಕರ್ ಗುರು]]'' || ಸುಮತಿ || [[ವಿ.ಸೋಮಶೇಖರ್]] || [[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]], [[ಜಯಮಾಲ]], [[ಪದ್ಮಪ್ರಿಯ]] |- | ೧೯೭೯ || ''[[ನಾನೊಬ್ಬ ಕಳ್ಳ]]'' || || [[ದೊರೈ-ಭಗವಾನ್]] || [[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]], [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] |- | ೧೯೮೩ || ''[[ಆನಂದ ಭೈರವಿ]]'' || || ಜಾಂಧ್ಯಾಲ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿ || [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್]] |- | ೧೯೮೩ || ''[[ಭಕ್ತ_ಪ್ರಹ್ಲಾದ]]'' || ದಿತಿ || [[ವಿಜಯ್]] || [[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]],[[ಸರಿತಾ]], [[ಪುನೀತ್_ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್| ಮಾ.ಪುನೀತ್ ]], [[ಅನಂತನಾಗ್]], [[ಸದಾಶಿವ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ]] |- | ೧೯೮೪ || ''[[ಮರ್ಯಾದೆ ಮಹಲ್]]'' || || [[ಎ.ವಿ.ಶೇಷಗಿರಿ ರಾವ್]] || [[ಉದಯಕುಮಾರ್]], [[ರಾಮಕೃಷ್ಣ]], [[ಚಂದ್ರಶೇಖರ್]], [[ರೂಪಾದೇವಿ]], [[ಪೂರ್ಣಿಮಾ]] |- | ೧೯೮೮ || ''[[ಧರ್ಮಪತ್ನಿ]]'' || || [[ಎಂ.ಎಸ್.ರಾಜಶೇಖರ್]] || [[ರಾಜೇಶ್]], [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] |} ====ಮಲಯಾಳಂ==== {| class="wikitable sortable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ನಿರ್ದೇಶನ ! ಭೂಮಿಕೆ |- | ೧೯೭೩ || ''ಅಳಕುಲ್ಲ ಸಲೀನಾ'' || || ಕೆ.ಎಸ್.ಸೇತುಮಾಧವನ್ || [[ಪ್ರೇಮ್ ನಜೀರ್]], [[ಜಯಭಾರತಿ]] |- | ೧೯೮೨ || ''ಇನಾ'' || || ಐ.ವಿ.ಶಶಿ || ಮಾಸ್ಟರ್ ರಘು, ದೇವಿ |} ====ಹಿಂದಿ==== {| class="wikitable sortable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ನಿರ್ದೇಶನ ! ಭೂಮಿಕೆ |- | ೧೯೬೭ || ''ಫರ್ಜ್'' || || ರವಿಕಾಂತ್ ನಾಗೇಶ್ || [[ಜಿತೇಂದ್ರ]], [[ಬಬಿತಾ]], ಅರುಣಾ ಇರಾನಿ |- | ೧೯೬೭ || ''ತೀನ್ ಬಹುರಾಣಿಯಾ'' || || ಎಸ್.ಎಸ್.ಬಾಲನ್-ಎಸ್.ಎಸ್.ವಾಸನ್ || [[ಪ್ರಥ್ವಿರಾಜ್ ಕಪೂರ್]], [[ಸಾಹುಕಾರ್ ಜಾನಕಿ]], [[ಜಯಂತಿ]], ರಮೇಶ್ ದೇವ್ |- | ೧೯೭೦ || ''ಸಮಾಜ್ ಕೊ ಬದಲ್ ಡಾಲೊ'' || || ವಿ.ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ || [[ಶಾರದಾ]], ಅಜಯ್ ಸಾಹ್ನಿ |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist|30em}} {{ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ನಾಯಕಿಯರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] 9uskh3iolv9em5xlpx5w7d19pz8m342 ಕದಂ, ಬಿ.ಪಿ 0 76981 1430749 1340608 2026-09-30T01:49:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430749 wikitext text/x-wiki '''ಕದಂ, ಬಿ.ಪಿ.''' : 1922-2010. ಸಂಸದೀಯ ಪಟು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. ಇವರ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ಬಾಲಸು ಪುರುಷು ಕದಂ. ==ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ== [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆ [[ಕಾರವಾರ]]ದ [[ಸದಾಶಿವ ಗಡ]]ದಲ್ಲಿ 1922 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಾರವಾರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿದರು. [[ಕೊಲ್ಲಾಪುರ]]ದ ರಾಜಾರಾಮ ಕಾಲೇಜು, [[ಧಾರವಾಡ]]ದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾಲೇಜು]], ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿದರು. ಕಾರವಾರದಲ್ಲಿ ವಕೀಲಿ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ (1948), ಅಪಾರ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರು. 1972ರ ವರೆಗೂ ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ತರುಣ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಕದಂ ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಲಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ [[ಚಲೇಜಾವ್ ಚಳವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ, ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಭೂಗತರಾಗಿದ್ದರು. ಆಗ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಗೈರು ಹಾಜರಾಗಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಚತುರ ಮಾತಿನಿಂದ ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕುಳಿತು ತೇರ್ಗಡೆಯಾದರು. ವಕೀಲಿ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಬಡವರಿಗೆ, ರೈತರಿಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ನೆರವಾದರು. ==ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ== ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿದ ಇವರು [[ಮುಂಬಯಿ]]ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ [[ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‍ ಪಕ್ಷ]]ದ ಶಾಸಕರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು (1952-57). [[ಕರ್ನಾಟಕ]] [[ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಗೆ ಕಾರವಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಏಕಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಅವಧಿಗೆ ಶಾಸಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಉಪಸಭಾಪತಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಐದು ವರ್ಷ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. [[ಲೋಕಸಭೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ (1977-81) ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ದುಡಿದರು. ==ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ== ಇವರು ಹಲವು ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವು ಸದಾಶಿವಗಡ ಶಿವಾಜಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ (1983-2002); ಕಾರವಾರ ಜಿಲ್ಲಾ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಸಮಿತಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ (1950-53), ಕಾಳಿ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗೂ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಸಮಿತಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಕಾಯಿದೆ ಸಮಿತಿ ಸದಸ್ಯ ಇವು ಮುಖ್ಯವಾದುವು. ಇವರಿಗೆ ಬೇಸಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ. ಅಗಾಧ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾಷಣಕಾರರು, ಸಂಘಟನಾ ಚತುರರು. [[ಕನ್ನಡ]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]], [[ಮರಾಠಿ]], [[ಕೊಂಕಣಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸುಲಲಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲರು. ಸಂಸದೀಯ ಹಾಗೂ ಸಂವಿಧಾನ ತಜ್ಞರಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಮಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ತಮಗೆ ದೊರೆತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿಷ್ಟೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ತ್ಯಾಗ, ಸಮರ್ಪಣ ಭಾವಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ರಮಾಬಾಯಿ. ==ನಿಧನ== ಇವರು ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦ರಂದು [[ಮಣಿಪಾಲ]]ದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.<ref name="ದಿ ಹಿಂದೂ">{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/kadam-dead/article714001.ece | title=Kadam dead | 3= | access-date=2016-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250812183554/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Kadam-dead/article15988581.ece | archive-date=2025-08-12 | url-status=dead}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] 56b9b3nlln3f9xtr25fhb1r3y2ucokm ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿ 0 78244 1430773 1341725 2026-09-30T03:29:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430773 wikitext text/x-wiki [[File:ರವಿಕೆ - ವ&ಅ ಮುಸೆಉಮ್.jpg|right|thumb|280px|ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾದ ರವಿಕೆ]] [[File:Kasuti embroidery.jpg|thumb|ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿ]] [[:kn:ಭಾರತ|ಭಾರತ]] ದೇಶದ [[:kn:ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿಯನ್ನು ಜನಪದರು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article2242136.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ೫೦೦೦ದಷ್ಟು ಹೊಲಿಗೆಗಳಿದ್ದು [[:en:Ilkal saree|ಇಲ್‍ಕಲ್]] ಸಾರಿ, [[:en:Angi|ಅಂಗಿ]], [[:en:Ravike|ರವಿಕೆ]], [[:en:Kurta|ಕುರ್ತ]]ಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಕರಕುಶಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ (KTDC)ವು ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ(ಜಿಐ) ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು KHDCಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕಸೂತಿಗೆ ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಒದಗಿದೆ.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3066635.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಕಸೂತಿ ಎಂಬ ಪದವು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಇತ್ತು ಎಂಬ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.<ref>History of Kasuti is mentioned by Govind D. Belgaumkar and Anil Kumar Sastry (2006-10-27).http:// www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3066635.ece</ref> ಕಸೂತಿ ಎಂಬ ಪದವು ಕೈ+ ಸೂತಿ/ಸುತ್ತು ಈ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅರಿವೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಂದ ದಾರವನ್ನು ಸುತ್ತುವುದು ಮೇಣ್ ಹೆಣೆಯುವುದನ್ನು ಕಸೂತಿ ಎನ್ನಬಹುದು. [[:en:Cotton|ಸೂತಿ]] ಎಂದರೆ [[ಹತ್ತಿ]] ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೧೭ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ ಅರಸು ಮನೆತನದವರು ಮಹಿಳೆಯರು ತಯಾರಿಸುವು ೬೪ ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿಯೂ ಸೇರಿತ್ತು.<ref>The origin of Kasuti is discussed by Shyam Subbalakshmi B M. https://web.archive.org/web/20070404094343/http://www.deccanherald.com/deccanherald/nov23/sh1.asp</ref> ಕಸೂತಿ ಕುಸುರಿಯನ್ನು ಇಳಕಲ್ ಸೀರೆ ಹಾಗೂ ಕುಪ್ಪಸಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಣೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ===ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಸೂತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಹೆಣಿಗೆಗಳು=== * ಗವಂತಿ * ನೇಗಿ * ಮುರಗಿ * ಮೆಂಥಿ ===ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಸೂತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಬಣ್ಣಗಳು=== * ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇಸರಿ, ಹಸಿರು, ನೇರಳೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. * ಬಣ್ಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ: ಕೆಂಪು, ಕೇಸರಿ ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಹಾಗೂ ಕೆಂಪು, ಕೇಸರಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರು * ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ನೀಲಿ, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ವಿರಳವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. Bright green, Pale pink and Lemon yellow ಅತೀ ವಿರಳವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. [https://www.slideshare.net/mobile/hemaupadhayay/traditional-embroideries-of-india-76836145] == ಪ್ರಸ್ತುತ ಸನ್ನಿವೇಶ == ಕಸೂತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಈಗ ಮೈಸೂರು ಸ್ಯಾರಿಗಳಲ್ಲೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ==ನೋಡಿ== *ಕಸೂತಿ:[https://en.wikipedia.org/wiki/Kasuti] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೌಗೋಳಿಕ Infobox]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಂಕೇತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಸೂತಿ]] k99t6880ixxrxjy92v4913bw0plmxzl ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ 2016 0 79125 1430796 1371945 2026-09-30T05:35:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430796 wikitext text/x-wiki ==ಚುನಾವಣೆ== *ಕೇರಳದ 14ನೇ ವಿಧಾನಸಭೆಯ 140 ಕ್ಷೇತ್ರದ ಚುನಾವಣೆಯು ಹದಿನಾರು, ಮೇ 2016 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು. [[File:Map_of_Kerala_showing_2016_Assembly_Election_Results.svg|thumb]] ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== *[[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ 31 ಮೇ, 2016 ಕ್ಕೆ ಮುಗಿಯುವುದು. 14 ಜನವರಿ 2016 ರ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ 2.56 ಕೋಟಿ ಮತದಾರರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ 8-21 ವಯಸ್ಸಿನ ಮೇಲಿನ 6.18 ಲಕ್ಷ ಹೊಸ ಅರ್ಹ ಮತದಾರರ ಸೇರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. 140 ಸದಸ್ಯ ಬಲದ [[ಕೇರಳ]] ಶಾಸನ ಸಭೆಯು 2016 ರ ಚುನಾವಣೆ 21.498 ಮತದಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ 12,038 ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು.. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ. 500 ಮಾದರಿ ಮತಗಟ್ಟೆಗಳಿರುತ್ತವೆ.<ref>2.56 crore voters to cast ballot in Kerala: EC".</ref><ref>"ECI introduces voter audit trail for first time in Kerala".</ref> ==ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟ== ಕೇರಳದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು: ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಯುಡಿಎಫ್) ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್’ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಒಕ್ಕೂಟ ಪಕ್ಷಗಳು; ಮತ್ತು ಎಡ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ರಂಗ ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ),(ಸಿಪಿಐ-ಎಂ) ಎಡಪಂಥೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ.<ref>http://www.thehindu.com/news/national/kerala/paper-trail-for-voting-in-select-segments/article8319907.ece</ref> ==ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ == *ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ : 46 {| class="wikitable sortable " |- ! ಕ್ರ.ಸಂ!! ! ಪಕ್ಷ !!ಗೆಲುವು!! ಪಾರ್ಟಿಯ ಬಾವುಟ!!ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ |- | 1 || [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]||22 |||| [[ಎಂ.ವಿ.ಸುಧೀರನ್]] |- | 2 || ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ || 18 ||[[File:Flag of the Indian Union Muslim League.svg|50px]] || ಸಯ್ಯದ್ ಹೈದರಾಲಿ |- | 3 || ಮೂರು ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಮಣಿ) || 6||[[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px]] || ಕೆ.ಎಂ.ಮಣಿ |- | 4 || ರೆವೊಲ್ಯೂಶನರಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ (ಇಂಡಿಯ)||0 ||[[File:RSP-flag.svg|50px]] || ಎ.ಎ.ಅಜೀಜ್ |- | 5 || ಜನತಾದಳ (ಸಂಯುಕ್ತ) ||0|| [[File:Janata Dal (United) Flag.jpg|50px]] || ಎಂ.ಪಿ.ವೀರೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ |- | 6 || ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಜೇಕಬ್) ||0|| [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px]] || ಜಾನಿ ನೆಲ್ಲೂರ್ |- | 7 || ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಜಾನ್) ಸಿಎಂಪಿ||0 ||[[File:CMP-banner.svg|50px]] || ಚಿ.ಪಿ.ಜಾನ್ |} '''ಯು.ಡಿ.ಎಫ್.ಗೆ ಬೆಂಬಲ''' {| class="wikitable sortable " |- ! ಕ್ರ.ಸಂ.: !! ! ಪಕ್ಷ !!ಗೆಲುವು!! ಪಾರ್ಟಿಯ ಬಾವುಟ!!ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ |- | 1 || ಕೇರಳ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ (ಬೋಲ್ಸೆವಿಕ್)||0 || || ಎ.ವಿ.ತಮರಾಕ್ಷನ್ |} ==ಎಡ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ರಂಗ== *ಎಡ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ರಂಗ :ಗೆಲುವು :85 {| class="wikitable sortable " |- ! ಕ್ರ.ಸಂ!! ! ಪಕ್ಷ !!ಗೆಲುವು!! ಪಾರ್ಟಿಯ ಬಾವುಟ!!ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ |- |- | 1 || ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)||58 || [[File:South Asian Communist Banner.svg|50px]] || ಕೊಡಿಯಾರಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ |- | 2 || ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ ಸಿಪಿಐ||19 ||[[File:CPI-banner.svg|50px]] || ಕನಮ್ ರಾಜೇಂದ್ರನ್ |- | 3 || ಜನತಾ ದಳ (ಸೆಕ್ಯುಲರ್)|| 3|| [[File:Indian election symbol female farmer.svg|50px]] || ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಟಿ ಥಾಮಸ್ |- | 4 || ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ ಎನ್ಸಿಪಿ||2 ||[[File:NCP-flag.svg|50px]] || ಉಜಾವೂರ್ ವಿಜಯನ್ |- | 5 || ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಸ್ಕಾರಿಯ ಥಾಮಸ್) (Anti-merger Group)||1 || || ಸ್ಕಾರಿಯ ಥಾಮಸ್ |- | 6 || ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಎಸ್)|| || || ಕದನಪಲ್ಲಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್ |- |7||ಇತರೆ||2|||| |} ''' LDF ಗೆ ಬೆಂಬಲ''' {| class="wikitable sortable " |- ! ಕ್ರ.ಸಂ!! ! ಪಕ್ಷ|| ಗೆಲುವು!! ಪಾರ್ಟಿಯ ಬಾವುಟ!!ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ |- |- | 1 || ಜನಾಧಪತ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|| || || ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಜಾರ್ಜ್ (ರಾಜಕಾರಣಿ) |- | 2 || ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೀಗ್ || || [[File:INL FLAG.png|50px]] || ಎಸ್ ಎ ಪುಥಿಯಾವಲಪ್ಪಿಲ್ |- | 3 || ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಪಿಳ್ಳೈ)|| 1 || || ಆರ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಪಿಳ್ಳೈ |- | 4 || ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಮಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ || 1 || || ಕೆ.ವಿ.ಅರವಿಂದಾಕ್ಷನ್ |- | 5 || ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ (ಲೆನಿನ್) ]|| || || ಕೊವೂರ್ ಕುಂಜುಮೋನ್ |- | 6 || ಜನಾಧಪತ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಿತಿ (ರಾಜನ್ ಬಾಬು)|| || || ಕೆ.ಆರ್.ಗೌರಿ ಅಮ್ಮ |} <ref>http://infoelections.com/infoelection/index.php/kerala/6318-kerala-assembly-election-schedule-2016.html{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===ಸಿ ವೋಟರ್ ಸಮೀಕ್ಷೆ=== *May 11,2016: ಕೇರಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಲೀ ಶಾಸಕರ ಸಂಖ್ಯೆ) ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನ: 140 ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನೇತೃತ್ವದ ಯುಡಿಎಫ್ : 50-57 (72) ಎಡಪಕ್ಷಗಳ ಎಲ್ಡಿಎಫ್ : 83-90 (68) ಬಿಜೆಪಿ ನೇತೃತ್ವದ ಎನ್ಡಿಎ : *<ref>[http://kannada.oneindia.com/news/india/kerala-tamilnadu-assembly-poll-pre-poll-survey-by-imeg-thalaimurai-tv-103348.html By:Balaraj Tantri Published: Wednesday,May 11,2016]</ref> ==ಸಿ ವೋಟರ್ ಸಮೀಕ್ಷೆ== *೧೭-೫-೨೦೧೬;<ref>[http://www.hindustantimes.com/assembly-elections/may16-exitpollsfinal/story-9a7UWtsTesjGjznsjFgzrN.html assembly-elections/may16]</ref> {| class="wikitable sortable " |- !2011 ||Party-Alliance ||India Today-Axis||Times Now-CVoter||News Nation||Chanakya|| ಫಲಿತಾಂಶ ೧೯-೫-೨೦೧೬ |- |66/45.45 || ಎಲ್ಡಿಎಫ್ || 88-101 || 78 || 67-71 || 66-84|| 82 (85?) |- |74/46.3 || ಯುಡಿಎಫ್ || 38-48 || 58 || 68-72 || 48-66|| 47 (46?) |- ||| ಬಿಜೆಪಿ (ಎನ್'ಡಿಎ) || 00-03 || 02 || 00-02 || 04-12||1 |- ||| ಇತರೆ/ ಪಕ್ಷೇತರ || 01-04 || 02 || 00 || 00-01||8+2 |- ||| ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳು || 140 || 140 || 140 || 140||140 |- |} ==ವಿವರ== {ಮತಗಳು% ಮತ ಎಣಿಕೆ} ಸಿಪಿಎಂ {26.5%, 5365472}ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್{23.7% 4794793} ಬಿಜೆಪಿ {10.5%, 2129726} ಸಿಪಿಐ {8.1%, 1643878} IUML {7.4%, 1496864} ಭಾರತ {5.3% 1066995} KEC (ಎಂ) {4.0% 8077... BDJS {3.9%, 795797} ಜೆಡಿ (ಯು) {1.5%, 296585} ಜೆಡಿ (ಎಸ್) {1.4% 293274} 1 / 326.5% 7.4% {| class="wikitable sortable " |- ! ಪಕ್ಷ!!ಪಡೆದ ಸ್ಥಾನ |- | colspan=2 style="background:#eee;" | <center>'''ಎಡ(L D F)=82'''</center> |- |ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|| 58 |- |ಭಾರತ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ || 19 |- |ಜನತಾ ದಳ (ಸೆಕ್ಯುಲರ್) || 3 |- |ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಬಿ)|| 1 |- |ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾತ್ಯತೀತ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ||1 |- | colspan=2 style="background:#eee;" | <center>'''ಸಂಯುಕ್ತ(U D F)=47'''</center> |- |ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ || 22 |- |ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ || 18 |- |ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಎಂ) || 6 |- |ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಜಾಕೋಬ್) ||1 |- | colspan=2 style="background:#eee;" | <center>'''ಇತರೆ=11'''</center> |- |ಸ್ವತಂತ್ರ ||6 |- |ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ|| 2 |- |ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಮಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ...||1 |- |ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಜಾತ್ಯತೀತ)|| 1 |- |ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|| 1 |- !ಒಟ್ಟು||140 |- |} ಫಲಿತಾಂಶ :ಎಡ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ರಂಗ: 82+ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು (58.6%);;ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ 47 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು (33.6%). <ref>{{Cite web |url=http://eciresults.nic.in/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-05-23 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218160549/http://eciresults.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Kerala assembly election results map 2016, district by district" /> <ref name="Kerala assembly election results map 2016, district by district">{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/static/election-maps/state/kerala/2016/index.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-05-20 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602221700/http://www.hindustantimes.com/static/election-maps/state/kerala/2016/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>Source: Election Commission of India/www.thehindu.com/elections/assam2016 [http://www.thehindu.com/elections/assam2016/live-assam-assembly-election-results-2016/article8614737.e] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಎಡರಂಗ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ== *ಕೇರಳದ 12ನೇ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಬಹುಮತ ಪಡೆದ ಎಡರಂಗದ ನಾಯಕ, '''ಪಿಣರಾಯಿ ವಿಜಯನ್‌''' ಅವರು 2016 ಮೇ 24ಮಂಗಳವಾರ ಸಂಜೆ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ವಿಜಯನ್‌ ಅವರ ಜತೆಗೆ 19 ಮಂದಿ ಸಚಿವರಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ತಿರುವನಂತಪುರದ ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ 4 ಗಂಟೆಗೆ ನಡೆದ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಪಿ. ಸದಾಶಿವಂ ಅವರು ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಬೋಧಿಸಿದರು. *18 ಸಚಿವರು: ಪಿಣರಾಯಿ ತಮ್ಮ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ 13 ಮಂದಿ ಹೊಸಬರು ಸೇರಿದಂತೆ 18 ಸಚಿವರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಿಪಿಎಂನ 11, ಸಿಪಿಐನ ನಾಲ್ಕು, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ (ಸೆಕ್ಯುಲರ್‌), ಜೆಡಿಎಸ್‌ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಸಿಪಿಯ ತಲಾ ಒಬ್ಬರು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆತಿದೆ.<ref>http://kannada.oneindia.com/</ref><ref>ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ೨೬-೫-೨೦೧೬</ref> ==ನೋಡಿ== *[[ಕೇರಳ ಶಾಸನ ಸಭೆ]] *[[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ 2011]] *[[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] *[[ತಮಿಳುನಾಡು]]-[[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]]-[[ಕೇರಳ]]-[[ಪುದುಚೇರಿ]]-[[ಅಸ್ಸಾಂ]] *[[:w:State Assembly elections in India|State Assembly elections in India]] *[[ಭಾರತದ ಚುನಾವಣೆಗಳು 2016]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೇರಳ|.]] 0yyp41pmg9a6zfk7f1vt8ajaya02w4g ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ 0 80767 1430711 1428019 2026-09-29T21:16:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430711 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ | image = Dr. Indira Hegde.jpg | imagesize = 200px | caption = ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ | birth_date = ೧೪ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೯ | birth_place = ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಂಗಳೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿ | occupation = ಲೇಖಕಿ | nationality = ಭಾರತೀಯ | genre = ಕಥಾಸಂಕಲನ,ಕಾದಂಬರಿ,ಪ್ರಬಂಧ | subject = ತುಳು,ಕನ್ನಡ | debut_works = (ಮೊದಲ ಪ್ರಕಟಿತ ಕೃತಿ/ಗಳು) | footnotes = (ಇತರ ವಿಷಯಗಳು) }} ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಇವರು ಕರಾವಳಿಯ ಲೇಖಕಿ, ಇವರು [[ತುಳು]], [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ, ಕಾದಂಬರಿ, ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿ ತುಳುವರ ಮೂಲತಾನ ಆದಿ ಆಲಡೆ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆ, ಒಟ್ಟು ತುಳುನಾಡಿನ ನೆಲಮೂಲದ ಜನರ ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪಾಸನಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಕೃತಿಗೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಲಭಿಸಿದೆ. ==ಜನನ, ಜೀವನ== ಇವರು ೧೪ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೯ರಂದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ|ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮಂಗಳೂರು]] ತಾಲೂಕಿನ ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿಯ ಎಳತ್ತೂರು ಗುತ್ತಿನ ಮನೆಯಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ರಾಜು ಸೆಟ್ಟಿ, ತಾಯಿ ಸಿಂಧು ಸೆಡ್ತಿ ಎಳತ್ತೂರು ಗುತ್ತು. ಇವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಸ್ಥಳೀಯ ದಡ್ಡಿಕೆರೆ ಪ್ರಾರ್ಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿ, ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿ ಲಿಟಲ್ ಫ್ಲವರ್ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಮೈಸೂರು ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಂತಹ ಕೃಷ್ಣಾ ಇನ್ಸಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡೊಲಜಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತುಳು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿ, ಅಮ್ಮುಂಜೆ ಗುತ್ತು ಶೀನಪ್ಪ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಪುತ್ರ ಎಸ್ ಆರ್ ಹೆಗ್ಡೆ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಚೇಳಾರುಗುತ್ತು ಸೀತಾರಾಮ ಹೆಗ್ಡೆಯರ ಮಡದಿ. ಸರಿತಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಶರತ್ ಹೆಗ್ಡೆ ಇವರ ಮಕ್ಕಳು. *ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳನ್ನು [[ಸುಧಾ]] [[ತರಂಗ]] ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ 33ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದವರು. *ಮುಂದೆ ಇವರನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದವರು ಡಾ. ಎಂ.ಚಿದಾನಂದ ಮೂರ್ತಿಯವರು. *ಇವರ ಅನೇಕ ಸೃಜನ ಶೀಲ ಬರಹಗಳು, ಸಂಶೋಧನಾ ಬರಹಗಳು,ಪ್ರವಾಸ ಬರಹಗಳು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ ಸುಧಾ, ತರಂಗ, [[ಪ್ರಜಾವಾಣಿ]], [[ಉದಯವಾಣಿ]], [[ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ|ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ]] ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ==ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಎಸ್.ಆರ್.ಹೆಗ್ಡೆ ಚಾರಿಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್== ಎಸ್. ಆರ್. ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಕನಸು ಹಾಗೂ ಆಶಯದಂತೆ ‘ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಎಸ್.ಆರ್.ಹೆಗ್ಡೆ ಚಾರಿಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ 5-12-2016 ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಅದ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದು ೧೦ ಮಂದಿ ಸಮಾನ ಮನಸ್ಕರು ಇದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಸ್‌. ಆರ್. ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಆಸೆಯಂತೆ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿದ್ದು ದಾನಿಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನ, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಬಿಡುಗಡೆ, ಪುಸ್ತಕ ದಾನ ಮುಂತಾದ ಹತ್ತು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಬರವಣಿಗೆಯಿಂದ ಬರುವ ಹಣವನ್ನು ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪೆ ಹೆಗ್ಡೆ ಮತ್ತು ಎಸ್‌. ಆರ್‌.ಹೆಗ್ಡೆ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ== ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ೧೯೯೨ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ “ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪೆ ಹೆಗ್ಡೆ ಪ್ರಶಸ್ಥಿಯು ೨೦೧೮ರಿಂದ "ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪ ಹೆಗ್ಡೆ ಮತ್ತು ಎಸ್‌. ಆರ್‌.ಹೆಗ್ಡೆ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತಿದೆ. ಮಣಿಪಾಲ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ಗೋವಿಂದ ಪೈ ಸಂಶೋದನೆ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಎಸ್.ಆರ್.ಹೆಗ್ಡೆ ಚಾರಿಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ವತಿಯಿಂದ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. == ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಪುಸ್ತಕ ದಾನ== ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಅದ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾಡಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಅವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತ ಗೋವಿಂದ ದಾಸ ಕಾಲೇಜಿನ ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಗ್ರಂಥ ಕೋಡುಗೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಶೋಧನ ಆಶಕ್ತಿಗೆ ವರ್ಧನೆಗೆ ಸಹಕಾರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಮಗ್ರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲದೆ ಕನ್ನಡ, ತುಳು, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕತೆ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ,ಕವನ ಪ್ರವಾಸ ಕವನ, ಚರಿತ್ರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಅಭಿನಂದನ ಗ್ರಂಥ, ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಅಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ಕನ್ನಡ ತುಳು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳೂ ಇವೆ. ==ಕೃತಿಗಳು== ===ಕಥಾ ಸಂಕಲನ=== * ಮೋಹಿನಿಯ ಸೇಡು, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೮೭ * ಪುರುಷರೇ ನಿಮಗೆ ನೂರು ನಮನಗಳು, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೧೯೮೭ * ಬದುಕು, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೧೯೯೫ ===ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿಗಳು=== * ತುಳುವರ ಮೂಲತಾನ ಆದಿ ಆಲಡೆ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆ ೨೦೧೨ * ಬಂಟರು – ಒಂದು ಸಮಾಜೋ ಸಾಂಸ್ಕಂತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ,ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೪, ಮ.ಮು. ೨೦೦೯, ೨೦೨೨ * ತುಳುನಾಡಿನ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅಜಲು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೦೪ * ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಮಂಜನ್ನಾಯ್ಗೆರ್, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶೋಧ,ಚೇಳ್ಯಾರ್ ಗುತ್ತು ಅಗೋಳಿ ಮಂಜಣ್ಣ ಟ್ಟಷ್ಟ್, ೨೦೦೯ * ಮೂಲತಾನದ ನಾಗಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರ ದೈವಗಳ ಸಂಧಿ ಪಾಡ್ದನ, ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯ, ಹಾವೇರಿ,೨೦೧೪ * Bunts( A socio-Culture study) English Translated By Shankar Narayan Dooja Poojary, ಕುವೆಂಪು ಭಾಷಾ ಭಾರತಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ. ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೫ * ಸಿರಿಬಾರಿ ಲೋಕ ತುಳು ನಾಡು- ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ, ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ,ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೮ * ಬಾರ್ಕೂರಿನ ಕುಂಡೋದರ ಮತ್ತು ಅಳಿಯ ಸಂತಾನ ಕಟ್ಟು, ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಮಂಗಳೂರು, ೨೦೧೯ * ನನ್ನೂರು ಎಳತ್ತೂರು ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ, ಪ್ರಸಾರಾಂಗ, ಮಂಗಳೂರು. ವಿ.ವಿ. ೨೦೨೩ (ಪ್ರಕಟನೆಗಾಗಿ ಕಾದಿದೆ) * ಕರಾವಳಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಮಯೂರ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೨೩ * ಅಗೆದಷ್ಟು ಆಳ ಮೊಗೆದಷ್ಟು ನೀರು, ಸ್ವಪ್ನ ಬುಕ್ ಹೌಸ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೨೩ * ತುಳುನಾಡ ಇತಿಹಾಸ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಮಯೂರಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೦೩ * ಬಾರಗೆರೆ ಬಂರಂಬು-ತುಳುವೆರೆ ಪುಂಚ ನಾಡೊಂದು, ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಮಂಗಳೂರು ೨೦೨೫ ===ಕಾದಂಬರಿ=== * ಅಮಾಯಕಿ, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೮೭ * ಮಂಥನ. ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೮೭ * ಒಡಲುರಿ, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ. ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೯೦ * ಬದಿ, ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೯೭ ===ಕಾವ್ಯ=== ಕಾವ್ಯಗಳ ಪುಟದಿಂದ ನೀನೆದ್ದು ನಿಲ್ಲು,ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೯೩ ===ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ=== * ಸಪ್ತಕನ್ಯೆಯರ ಕನ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಡೆ ಐ.ಬಿ.ಎಚ್.ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೭ * ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ತದಿಂದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಡೆ, ಸಿ.ವಿ.ಜಿ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೮ * ಹಿಮಾಲಯದ ಶಿಖರಗಳ ಸಾನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಟ, ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು,೨೦೨೪ ===ಅನುಭವ ಕಥನ=== * ಗುತ್ತಿನಿಂದ ಸೈನಿಕ ಜಗತ್ತಿಗೆ (ಸೈನಿಕ ಜೀವನದ ಅನುನುಭವ ಕಥನ ಪತಿ ಎಸ್ ಆರ್ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಜತೆ ಸೇರಿ ರಚಿಸಿದ ಕೃತಿ)ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೦೩, ಮ.ಮು. ೨೦೧೬ ===ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ=== * ನವಭಾರತ ಶಿಲ್ಪಿ ಸರ್. ಎಂ ವಿಶ್ವೇಶರಯ್ಯ, ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೫, ಮ.ಮು.೨೦೧೬, ೨೦೧೮, ೨೦೨೧, ೨೦೨೩ * ನುಡಿ ಚಿತ್ರ. . ಎಸ್. ಆರ್. ಹೆಗ್ದೆ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ===ತುಳು ಕೃತಿಗಳು=== * ತುಳುವೆರೆ ಅಟಿಲ ಅರಗಣೆ, ದ್ರಾವಿಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಕುಪ್ಪಂ, ಆಂದ್ರಪ್ರದೇಶ, ೨೦೦೮ * ಬಾರಗೆರೆ ಬರಂಬು ತುಳುವೆರೆ ಪುಂಚ ನಾಡೊಂದು(ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯದ ಪೊಲಬು) ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳುಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಮಂಗಳೂರು, ೨೦೨೫ ===ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಕೃತಿಗಳು=== * ಕೆಲವು ಲಲಿತ ಪ್ರಬಂಧಗಳು( ಎಚ್. ಜಯಮ್ಮರೊಟ್ಟುಗು) ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಷಯ ಪರಿಷತ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೦೦ * ನುಡಿ ಚಿತ್ತ- ಯೆಸ್. ಆರ್. ಹೆಗ್ಗೆ ಬದುಕು ಬರಹ( ಡಾ. ಜ್ಯೋತಿ ಚೇಳ್ಯಾರ್ ರೊಟ್ಟಿಗೆ) ಎಸ್.ಆರ್. ಹೆಗಷಡೆ ಚಾರೀಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್, ಸುರತ್ಕಲ್,೨೦೧೭ === ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಬರವಣಿಕೆಗಳಡ ಬಗೆಗೆ ಬಂದ ಕೃತಿಗಳು=== * ಸಮಾಜಮುಖಿ ಚಿಂತಕಿ ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಜ್ಯೋತಿ ಚೇಳ್ಯಾರು, ಕನ್ನಡ ಸಂಘ, ಕಾಂತಾವರ, ೨೦೧೮ * 'ಅತಿಕಾರೆ' , ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಸಾಹಿತ್ಯವಲೋಕನ. ಗೌ.ಸಂ. ಪ್ರೊ. ಬಿ.ಎ.ವಿವೇಕ ರೈ, ಸಂ. ಡಾ ಜ್ಯೋತಿ ಚೇಳ್ಯಾರ್, ಸಂ.ಮಂ. ಪ್ರೊ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಪಿ., ಬಿ.ಎಂ. ರೊಹಿಣಿ, ಬೆನೆಟ್ ಜಿ. ಅಮ್ಮನ್ನ , ಡಾ. ಸುಧಾರಾಣಿ, ದೇವಿಕಾ ನಾಗೇಶ್, ತಾರಾನಾಥ್ ಗಟ್ಟಿ ಕಾಪಿಕಾಡ್, ಸುಜಾತ ಸುವರ್ಣ ಕೊಡ್ಮಣ್, ಪ್ರಕಾಶಕರು ಆಕೃತಿ ಆಶಯ ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್, ಮಂಗಳೂರು ==ಪಡೆದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು== # ವಸುದೇವಭೂಪಾಲಂ ( ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು) - ಮೋಹಿನಿಯ ಸೇಡು ೧೯೮೯ # ಅಂಬರೀಷ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಪುರುಷರೇ ನಿಮಗೆ ನೂರು ನಮನಗಳು ೧೯೮೯-೯೦ # ಸಾಹಿತ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ - ಒಡಲುರಿ ೧೯೯೦-೯೧ # ಬೆಳಗಾವಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ - ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ದ್ವಿತೀಯ ಬಹುಮಾನ, (ಬದಿ) ೧೯೯೯ # ಅನಂತರಂಗ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ( ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ) - ಬಂಟರು-ಒಂದು ಸಮಾಜೋ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಕೃತಿಗೆ ೨೦೦೫ # ಅಪ್ಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ( ಬೇಕಲ್ ಶಾಂತಾ ನಾಯಕ್ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ) ೨೦೦೫ # ಕಮಲಾ ರಂಗಸ್ಮಾಮಿ ದತ್ತಿ ನಿಧಿ ಬಹುಮಾನ - ಸಪ್ತ ಕನ್ಯೆಯರ ಕನ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಡೆ ೨೦೧೮ # ಯಶಸ್ವೀ ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಅವೇಕ್ ಬೆಂಗಳೂರ) - (ವೃತ್ತಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ) ೧೯೮೯ # ಬಲಿಯೇಂದ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾನ (ತುಳುವೆರೆಂಕುಲು ಬೆಂಗಳೂರು) ೨೦೦೫ # ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೌಸ್ತುಭ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾನ (ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ, ೨೦೦೮ (ಕನ್ನಡ ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಿತಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಂತರ ವಿಭಾಗ) # ಕಾಂತಾವರ ಕನ್ನಡ ಸಂಘ, ಕಾಂತಾವರ ಕಾರ್ಕಳ ೨೦೦೫ # ಬಾನ್ಸುರಿ ಲಲಿತಾ ಕಲಾ ವೇದಿಕೆ, ಮಂಬಯಿ, ಥಾನೆ ೨೦೦೫ # ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಕರಾವಳಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ) ೨೦೦೬ # ಹೃದಯವಂತರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಏಳನೆಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಕೊಚ್ಚಿ ಕನ್ನಡ ಸಂಘ ಮತ್ತು ಹೃದಯವಾಹಿನಿ, ಮಂಗಳೂರು) ೨೦೧೦ # ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಪೋ| ಬಿ.ನಾರಾಯಣಮ್ಮ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ) ೨೦೧೧ # ೭೭ ನೆಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಾನ ೨೦೧೧ # ಸನ್ಮಾನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಓಂಕಾರ ನಗರ ಮಂಗಳೂರು ೨೦೧೩ # ಅಖಿಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಲೇಖಕಿಯರ ೭ನೆಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೧೩ # ವಿಜಯನಗರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೧೩ # ರಾಣಿ ಅಬ್ಬಕ್ಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ( ವೀರ ರಾಣಿ ಅಬ್ಬಕ್ಕ ಸಮಿತಿ-ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲಾಖೆ) ೨೦೧೫ # ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ೨೦೧೮ರ ಪುಸ್ತಕ ಬಹುಮಾನ (ಸಪ್ತ ಕನ್ಯೆಯರ ಕನ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಡೆ ಕೃತಿಗೆ == ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರದ ಪ್ರಶಸ್ಥಿಗಳು== # ಕರ್ನಾಟಕ ಜಾನಪದ ಅಕಾಡೆಮಿ ಜಾನಪದ ತಜ್ಞೆ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೧೫ # ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೧೬ # ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ'ಬೆಂಗಳೂರು ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೨೨ # ಡಾ. ಎಂ.ಎಂ. ಕಲಬುರ್ಗಿ ಮಾನವಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ೨೦೨೫ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== https://www.blogger.com/profile/12387666326811079132 http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/karnataka-tulu-sahitya-academy-announces-annual-awards/article9042174.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ಲೇಖಕಿಯರು]] 54gb5zbrgrlot6dmh04x14otqi46syw 1430820 1430711 2026-09-30T07:46:09Z Kavitha G. Kana 30404 1430820 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ | image = Dr. Indira Hegde.jpg | imagesize = 200px | caption = ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ | birth_date = ೧೪ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೯ | birth_place = ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಂಗಳೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿ | occupation = ಲೇಖಕಿ | nationality = ಭಾರತೀಯ | genre = ಕಥಾಸಂಕಲನ,ಕಾದಂಬರಿ,ಪ್ರಬಂಧ | subject = ತುಳು,ಕನ್ನಡ | debut_works = (ಮೊದಲ ಪ್ರಕಟಿತ ಕೃತಿ/ಗಳು) | footnotes = (ಇತರ ವಿಷಯಗಳು) }} ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಇವರು ಕರಾವಳಿಯ ಲೇಖಕಿ, ಇವರು [[ತುಳು]], [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ, ಕಾದಂಬರಿ, ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿ ತುಳುವರ ಮೂಲತಾನ ಆದಿ ಆಲಡೆ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆ, ಒಟ್ಟು ತುಳುನಾಡಿನ ನೆಲಮೂಲದ ಜನರ ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪಾಸನಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಕೃತಿಗೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಲಭಿಸಿದೆ. ==ಜನನ, ಜೀವನ== ಇವರು ೧೪ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೯ರಂದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ|ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮಂಗಳೂರು]] ತಾಲೂಕಿನ ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿಯ ಎಳತ್ತೂರು ಗುತ್ತಿನ ಮನೆಯಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ರಾಜು ಸೆಟ್ಟಿ, ತಾಯಿ ಸಿಂಧು ಸೆಡ್ತಿ ಎಳತ್ತೂರು ಗುತ್ತು. ಇವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಸ್ಥಳೀಯ ದಡ್ಡಿಕೆರೆ ಪ್ರಾರ್ಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿ, ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿ ಲಿಟಲ್ ಫ್ಲವರ್ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಮೈಸೂರು ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಂತಹ ಕೃಷ್ಣಾ ಇನ್ಸಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡೊಲಜಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತುಳು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿ, ಅಮ್ಮುಂಜೆ ಗುತ್ತು ಶೀನಪ್ಪ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಪುತ್ರ ಎಸ್ ಆರ್ ಹೆಗ್ಡೆ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಚೇಳಾರುಗುತ್ತು ಸೀತಾರಾಮ ಹೆಗ್ಡೆಯರ ಮಡದಿ. ಸರಿತಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಶರತ್ ಹೆಗ್ಡೆ ಇವರ ಮಕ್ಕಳು. *ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳನ್ನು [[ಸುಧಾ]] [[ತರಂಗ]] ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ 33ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದವರು. *ಮುಂದೆ ಇವರನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದವರು ಡಾ. ಎಂ.ಚಿದಾನಂದ ಮೂರ್ತಿಯವರು. *ಇವರ ಅನೇಕ ಸೃಜನ ಶೀಲ ಬರಹಗಳು, ಸಂಶೋಧನಾ ಬರಹಗಳು,ಪ್ರವಾಸ ಬರಹಗಳು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ ಸುಧಾ, ತರಂಗ, [[ಪ್ರಜಾವಾಣಿ]], [[ಉದಯವಾಣಿ]], [[ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ|ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ]] ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ==ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಎಸ್.ಆರ್.ಹೆಗ್ಡೆ ಚಾರಿಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್== ಎಸ್. ಆರ್. ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಕನಸು ಹಾಗೂ ಆಶಯದಂತೆ ‘ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಎಸ್.ಆರ್.ಹೆಗ್ಡೆ ಚಾರಿಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ 5-12-2016 ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಅದ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದು ೧೦ ಮಂದಿ ಸಮಾನ ಮನಸ್ಕರು ಇದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಸ್‌. ಆರ್. ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಆಸೆಯಂತೆ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿದ್ದು ದಾನಿಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನ, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಬಿಡುಗಡೆ, ಪುಸ್ತಕ ದಾನ ಮುಂತಾದ ಹತ್ತು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಬರವಣಿಗೆಯಿಂದ ಬರುವ ಹಣವನ್ನು ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪೆ ಹೆಗ್ಡೆ ಮತ್ತು ಎಸ್‌. ಆರ್‌.ಹೆಗ್ಡೆ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ== ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ೧೯೯೨ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ “ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪೆ ಹೆಗ್ಡೆ ಪ್ರಶಸ್ಥಿಯು ೨೦೧೮ರಿಂದ "ಪೊಳಲಿ ಶೀನಪ್ಪ ಹೆಗ್ಡೆ ಮತ್ತು ಎಸ್‌. ಆರ್‌.ಹೆಗ್ಡೆ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತಿದೆ. ಮಣಿಪಾಲ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ಗೋವಿಂದ ಪೈ ಸಂಶೋದನೆ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಎಸ್.ಆರ್.ಹೆಗ್ಡೆ ಚಾರಿಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ವತಿಯಿಂದ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. == ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಪುಸ್ತಕ ದಾನ== ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಅದ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾಡಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಅವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತ ಗೋವಿಂದ ದಾಸ ಕಾಲೇಜಿನ ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಗ್ರಂಥ ಕೋಡುಗೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಶೋಧನ ಆಶಕ್ತಿಗೆ ವರ್ಧನೆಗೆ ಸಹಕಾರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಮಗ್ರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲದೆ ಕನ್ನಡ, ತುಳು, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕತೆ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ,ಕವನ ಪ್ರವಾಸ ಕವನ, ಚರಿತ್ರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಅಭಿನಂದನ ಗ್ರಂಥ, ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಅಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ಕನ್ನಡ ತುಳು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳೂ ಇವೆ. ==ಕೃತಿಗಳು== ===ಕಥಾ ಸಂಕಲನ=== * ಮೋಹಿನಿಯ ಸೇಡು, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೮೭ * ಪುರುಷರೇ ನಿಮಗೆ ನೂರು ನಮನಗಳು, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೧೯೮೭ * ಬದುಕು, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೧೯೯೫ ===ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿಗಳು=== * ತುಳುವರ ಮೂಲತಾನ ಆದಿ ಆಲಡೆ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆ ೨೦೧೨ * ಬಂಟರು – ಒಂದು ಸಮಾಜೋ ಸಾಂಸ್ಕಂತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ,ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೪, ಮ.ಮು. ೨೦೦೯, ೨೦೨೨ * ತುಳುನಾಡಿನ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅಜಲು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೦೪ * ಚೇಳ್ಯಾರುಗುತ್ತು ಮಂಜನ್ನಾಯ್ಗೆರ್, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶೋಧ,ಚೇಳ್ಯಾರ್ ಗುತ್ತು ಅಗೋಳಿ ಮಂಜಣ್ಣ ಟ್ಟಷ್ಟ್, ೨೦೦೯ * ಮೂಲತಾನದ ನಾಗಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರ ದೈವಗಳ ಸಂಧಿ ಪಾಡ್ದನ, ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯ, ಹಾವೇರಿ,೨೦೧೪ * Bunts( A socio-Culture study) English Translated By Shankar Narayan Dooja Poojary, ಕುವೆಂಪು ಭಾಷಾ ಭಾರತಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ. ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೫ * ಸಿರಿಬಾರಿ ಲೋಕ ತುಳು ನಾಡು- ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ, ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ,ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೮ * ಬಾರ್ಕೂರಿನ ಕುಂಡೋದರ ಮತ್ತು ಅಳಿಯ ಸಂತಾನ ಕಟ್ಟು, ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಮಂಗಳೂರು, ೨೦೧೯ * ನನ್ನೂರು ಎಳತ್ತೂರು ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ, ಪ್ರಸಾರಾಂಗ, ಮಂಗಳೂರು. ವಿ.ವಿ. ೨೦೨೩ (ಪ್ರಕಟನೆಗಾಗಿ ಕಾದಿದೆ) * ಕರಾವಳಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಮಯೂರ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೨೩ * ಅಗೆದಷ್ಟು ಆಳ ಮೊಗೆದಷ್ಟು ನೀರು, ಸ್ವಪ್ನ ಬುಕ್ ಹೌಸ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೨೩ * ತುಳುನಾಡ ಇತಿಹಾಸ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಮಯೂರಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೦೩ * ಬಾರಗೆರೆ ಬಂರಂಬು-ತುಳುವೆರೆ ಪುಂಚ ನಾಡೊಂದು, ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಮಂಗಳೂರು ೨೦೨೫ ===ಕಾದಂಬರಿ=== * ಅಮಾಯಕಿ, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೮೭ * ಮಂಥನ. ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೮೭ * ಒಡಲುರಿ, ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ. ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೯೦ * ಬದಿ, ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೯೭ ===ಕಾವ್ಯ=== ಕಾವ್ಯಗಳ ಪುಟದಿಂದ ನೀನೆದ್ದು ನಿಲ್ಲು,ಕರಾವಳಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೯೯೩ ===ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ=== * ಸಪ್ತಕನ್ಯೆಯರ ಕನ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಡೆ ಐ.ಬಿ.ಎಚ್.ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೭ * ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ತದಿಂದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಡೆ, ಸಿ.ವಿ.ಜಿ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೮ * ಹಿಮಾಲಯದ ಶಿಖರಗಳ ಸಾನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಟ, ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು,೨೦೨೪ ===ಅನುಭವ ಕಥನ=== * ಗುತ್ತಿನಿಂದ ಸೈನಿಕ ಜಗತ್ತಿಗೆ (ಸೈನಿಕ ಜೀವನದ ಅನುನುಭವ ಕಥನ ಪತಿ ಎಸ್ ಆರ್ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಜತೆ ಸೇರಿ ರಚಿಸಿದ ಕೃತಿ)ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ, ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೦೩, ಮ.ಮು. ೨೦೧೬ ===ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ=== * ನವಭಾರತ ಶಿಲ್ಪಿ ಸರ್. ಎಂ ವಿಶ್ವೇಶರಯ್ಯ, ನವಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಕಾಶನ ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೧೫, ಮ.ಮು.೨೦೧೬, ೨೦೧೮, ೨೦೨೧, ೨೦೨೩ * ನುಡಿ ಚಿತ್ರ. . ಎಸ್. ಆರ್. ಹೆಗ್ದೆ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ===ತುಳು ಕೃತಿಗಳು=== * ತುಳುವೆರೆ ಅಟಿಲ ಅರಗಣೆ, ದ್ರಾವಿಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಕುಪ್ಪಂ, ಆಂದ್ರಪ್ರದೇಶ, ೨೦೦೮ * ಬಾರಗೆರೆ ಬರಂಬು ತುಳುವೆರೆ ಪುಂಚ ನಾಡೊಂದು(ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯದ ಪೊಲಬು) ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳುಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಮಂಗಳೂರು, ೨೦೨೫ ===ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಕೃತಿಗಳು=== * ಕೆಲವು ಲಲಿತ ಪ್ರಬಂಧಗಳು( ಎಚ್. ಜಯಮ್ಮರೊಟ್ಟುಗು) ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಷಯ ಪರಿಷತ್, ಬೆಂಗಳೂರು, ೨೦೦೦ * ನುಡಿ ಚಿತ್ತ- ಯೆಸ್. ಆರ್. ಹೆಗ್ಗೆ ಬದುಕು ಬರಹ( ಡಾ. ಜ್ಯೋತಿ ಚೇಳ್ಯಾರ್ ರೊಟ್ಟಿಗೆ) ಎಸ್.ಆರ್. ಹೆಗಷಡೆ ಚಾರೀಟೇಬಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್, ಸುರತ್ಕಲ್,೨೦೧೭ === ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಬರವಣಿಕೆಗಳಡ ಬಗೆಗೆ ಬಂದ ಕೃತಿಗಳು=== * ಸಮಾಜಮುಖಿ ಚಿಂತಕಿ ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಜ್ಯೋತಿ ಚೇಳ್ಯಾರು, ಕನ್ನಡ ಸಂಘ, ಕಾಂತಾವರ, ೨೦೧೮ * 'ಅತಿಕಾರೆ' , ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಸಾಹಿತ್ಯವಲೋಕನ. ಗೌ.ಸಂ. ಪ್ರೊ. ಬಿ.ಎ.ವಿವೇಕ ರೈ, ಸಂ. ಡಾ ಜ್ಯೋತಿ ಚೇಳ್ಯಾರ್, ಸಂ.ಮಂ. ಪ್ರೊ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಪಿ., ಬಿ.ಎಂ. ರೊಹಿಣಿ, ಬೆನೆಟ್ ಜಿ. ಅಮ್ಮನ್ನ , ಡಾ. ಸುಧಾರಾಣಿ, ದೇವಿಕಾ ನಾಗೇಶ್, ತಾರಾನಾಥ್ ಗಟ್ಟಿ ಕಾಪಿಕಾಡ್, ಸುಜಾತ ಸುವರ್ಣ ಕೊಡ್ಮಣ್, ಪ್ರಕಾಶಕರು ಆಕೃತಿ ಆಶಯ ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್, ಮಂಗಳೂರು ==ಪಡೆದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು== # ವಸುದೇವಭೂಪಾಲಂ ( ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು) - ಮೋಹಿನಿಯ ಸೇಡು ೧೯೮೯ # ಅಂಬರೀಷ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಪುರುಷರೇ ನಿಮಗೆ ನೂರು ನಮನಗಳು ೧೯೮೯-೯೦ # ಸಾಹಿತ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ - ಒಡಲುರಿ ೧೯೯೦-೯೧ # ಬೆಳಗಾವಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ - ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ದ್ವಿತೀಯ ಬಹುಮಾನ, (ಬದಿ) ೧೯೯೯ # ಅನಂತರಂಗ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ( ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ) - ಬಂಟರು-ಒಂದು ಸಮಾಜೋ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಕೃತಿಗೆ ೨೦೦೫ # ಅಪ್ಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ( ಬೇಕಲ್ ಶಾಂತಾ ನಾಯಕ್ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ) ೨೦೦೫ # ಕಮಲಾ ರಂಗಸ್ಮಾಮಿ ದತ್ತಿ ನಿಧಿ ಬಹುಮಾನ - ಸಪ್ತ ಕನ್ಯೆಯರ ಕನ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಡೆ ೨೦೧೮ # ಯಶಸ್ವೀ ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಅವೇಕ್ ಬೆಂಗಳೂರ) - (ವೃತ್ತಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ) ೧೯೮೯ # ಬಲಿಯೇಂದ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾನ (ತುಳುವೆರೆಂಕುಲು ಬೆಂಗಳೂರು) ೨೦೦೫ # ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೌಸ್ತುಭ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾನ (ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ, ೨೦೦೮ (ಕನ್ನಡ ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಿತಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಂತರ ವಿಭಾಗ) # ಕಾಂತಾವರ ಕನ್ನಡ ಸಂಘ, ಕಾಂತಾವರ ಕಾರ್ಕಳ ೨೦೦೫ # ಬಾನ್ಸುರಿ ಲಲಿತಾ ಕಲಾ ವೇದಿಕೆ, ಮಂಬಯಿ, ಥಾನೆ ೨೦೦೫ # ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಕರಾವಳಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ) ೨೦೦೬ # ಹೃದಯವಂತರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಏಳನೆಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಕೊಚ್ಚಿ ಕನ್ನಡ ಸಂಘ ಮತ್ತು ಹೃದಯವಾಹಿನಿ, ಮಂಗಳೂರು) ೨೦೧೦ # ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಪೋ| ಬಿ.ನಾರಾಯಣಮ್ಮ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ) ೨೦೧೧ # ೭೭ ನೆಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಾನ ೨೦೧೧ # ಸನ್ಮಾನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಓಂಕಾರ ನಗರ ಮಂಗಳೂರು ೨೦೧೩ # ಅಖಿಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಲೇಖಕಿಯರ ೭ನೆಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೧೩ # ವಿಜಯನಗರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು ೨೦೧೩ # ರಾಣಿ ಅಬ್ಬಕ್ಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ( ವೀರ ರಾಣಿ ಅಬ್ಬಕ್ಕ ಸಮಿತಿ-ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲಾಖೆ) ೨೦೧೫ # ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ೨೦೧೮ರ ಪುಸ್ತಕ ಬಹುಮಾನ (ಸಪ್ತ ಕನ್ಯೆಯರ ಕನ್ಯೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನಡೆ ಕೃತಿಗೆ == ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರದ ಪ್ರಶಸ್ಥಿಗಳು== # ಕರ್ನಾಟಕ ಜಾನಪದ ಅಕಾಡೆಮಿ ಜಾನಪದ ತಜ್ಞೆ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೧೫ # ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೧೬ # ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ'ಬೆಂಗಳೂರು ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೨೨ # ಡಾ. ಎಂ.ಎಂ. ಕಲಬುರ್ಗಿ ಮಾನವಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ೨೦೨೫ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== https://www.blogger.com/profile/12387666326811079132 http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/karnataka-tulu-sahitya-academy-announces-annual-awards/article9042174.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ಲೇಖಕಿಯರು]] 0iy0mtiotyy9dqo5gm4n9xsiwpockzu ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆ 0 81002 1430772 1341629 2026-09-30T03:24:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430772 wikitext text/x-wiki [[File:Belagavi in Karnataka (India).svg|thumb|ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ (ಕರ್ನಾಟಕ]] ==ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ನೀರಿನ ಯೋಜನೆ== [[File:Dharwad in Karnataka (India).svg|thumb|ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] *ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆಯು [[ಬೆಳಗಾವಿ]], [[ಧಾರವಾಡ]] ಮತ್ತು [[ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಗಳಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ಕೈಗೊಂಡ ಒಂದು ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು 3 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ [[ಧಾರವಾಡ]], [[ಬೆಳಗಾವಿ]] ಮತ್ತು ಗದಗ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು, ಮಹಾದಾಯಿಯ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳಾದ ಕಳಸ ಮತ್ತು ಬಂಡೂರಿಯ 7.56ಟಿಎಂಸಿ ಯಷ್ಟನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ,ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಸೆರಿಸಲು ಕಳಸ ಮತ್ತು ಬಂಡೂರಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟೆ ಕಟ್ಟುವ ಯೋಜನ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ದಶಕಗಳಿಂದ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರವು, ಎಸ್.ಎಂ.ಕೃಷ್ಣರವರ ಆಡಳಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಯೋಜನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಒಪ್ಪಿಗೆ (ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ)ಯನ್ನು 2002 ರಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಗೋವಾ ನಂತರ ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ (ಬಿಜೆಪಿ) ಸರ್ಕಾರದ [[ಮನೋಹರ್ ಪರಿಕ್ಕರ್‍]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಗೋವಾದ ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗುವುದೆಂದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಯೋಜನೆ ಬಗೆಗೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಇದರ ನಂತರ, ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಒಕ್ಕೂಟ (ಎನ್ಡಿಎ)ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು; ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗೆ ಹಣ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು.<ref>ವರದಿ;ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆ:http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3079203.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *ನಕ್ಷೆ :[http://www.kannadaprabha.com/top-news/mahadayi-row-highlights-of-the-tribunal-judgment/279610.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729151831/http://www.kannadaprabha.com/top-news/mahadayi-row-highlights-of-the-tribunal-judgment/279610.html |date=2016-07-29 }} [[File:Karnataka Gadag locator map.svg|thumb|ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] *ನೀರನ್ನು ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ಎಂಬ ಎರಡು ನಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಹರಿಸಲು ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 35 ಕಿ.ಮೀ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಗೋವಾ ಪುಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 45 ಕಿ.ಮೀ ಹರಿಯುವ ಮಹದಾಯಿ (ಮಾಂಡೋವಿ) ನದಿ, ಕೊನೆಗೆ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. 52.60 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ಮಹಾದಾಯಿಯಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ. ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲಕ 159.07 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿ ಪೋಲಾಗುವ ನೀರನ್ನು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಳಗಾವಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡ, ಗದಗ ಮತ್ತು ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲೆಂದು ಅಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಆರ್. ಗುಂಡೂರಾವ್, ಎಸ್ ಆರ್ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು.<ref>http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/kalasa-banduri-project-farmers-agitation-oneindia-explainer-096554.html</ref> ==ಮಲಪ್ರಭಾ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ== *ಹಿನ್ನೋಟ: *ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಬರಗಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನರಗುಂದ, ರೋಣ, ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನವಲಗುಂದ ಹಾಗೂ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸವದತ್ತಿ ಬೈಲಹೊಂಗಲ ತಾಲೂಕುಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿಯ ಅಗತ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ಈ ಭಾಗದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅಭಾವ ಹೇಳತೀರದಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರೂಪಗೊಂಡದ್ದು ಮಲಪ್ರಭಾ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ. ಸವದತ್ತಿ ಹತ್ತಿರ `ನವಿಲು ತೀರ್ಥ ಬಳಿ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಮಿಸಿ 5.27 ಲಕ್ಷ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಗೆ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಯೋಜನೆಯ ಕಾರ್ಯ 1961 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು 1972-73ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಈ ಜಲಾಶಯ 37 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಜಲಾಶಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು 3-4 ಬಾರಿ ಮಾತ್ರ. ಮಲಪ್ರಭಾ ಜಲಾಶಯ (ರೇಣುಕಾಸಾಗರ) ದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಕೊರತೆ ಕಾರಣ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. *ರೇಣುಕಾಸಾಗರದ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಲು ಸಿದ್ಧವಾದ ಯೋಜನೆಯೇ ಮಹದಾಯಿ ತಿರುವು ಯೋಜನೆ. ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಯಂತೆ ಮಹದಾಯಿ ನದಿ ಕೂಡಾ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಖಾನಾಪೂರ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಉಗಮವಾಗಿದೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 914 ಮೀ. ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ನದಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ೩೫ ಕಿ.ಮೀ. ಕ್ರಮಿಸಿ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿಗೆ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ `ಮಾಂಡೋವಿ’ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಮಹದಾಯಿ ನದಿಗೆ ಹಲತಾರಾ, ಕಳಸಾ, ಬಂಡೂರಿ, ಕಾರಂಜೋಳ, ಬೊಮ್ಮನರಿ ದೂದ ಸಾಗರ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಉಪನದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಸರಾಸರಿ 3,134 ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮಹಾದಾಯಿ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಿಂದ ಕಾಲುವೆ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ನೀರು ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದೇ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಉದ್ದೇಶ. ==ಗೋವಾದ ವಿರೋಧ== [[File:Administrative map of Goa.png|thumb|ಗೋವಾದ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗಗಳು]] *1978ರಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಯೋಜನೆ ಸಿದ್ಧವಾದರೂ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೊಂದು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ ಮಹಾದಾಯಿ ಜಲಾಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ 9 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಮಲಪ್ರಭಾಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೂ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. (5-11-1988)1988 ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ ಗೋವಾ ಸರಕಾರದ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧದಿಂದ ಯೋಜನೆಗೆ ತಡೆಯಾಯಿತು. ಮಹಾದಾಯಿ 2,032 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಾಲು 412 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಕೇಂದ್ರದ ಜಲ ಆಯೋಗದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಂತೆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 210 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕ 45 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗೋವಾ ಸರಕಾರ ಮಹದಾಯಿ ನದಿಗೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಆಗಲಿ, ಇತರ ಇನ್ನಾವುದೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನೂ ರೂಪಿಸಿಲ್ಲ. ಕರ್ನಾಟಕ ತನ್ನ ಪಾಲಿನ ನೀರು ಪಡೆಯಲು ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಿದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಗೋವಾ ಆತಂಕ ಒಡ್ಡುತ್ತಿದೆ. ==ಕಳಸಾ–ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆ== *ಕಳಸಾ ನಾಲಾ ತಿರುವು: *ಕಳಸಾ ಹಳ್ಳವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿದು ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 24 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದು ಕೆಲವು ಉಪ ಹಳ್ಳಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಕಳಸಾ ಹಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಈ ಹಳ್ಳದಿಂದ 3.56 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯೋಜನೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳಸಾ ಯೋಜನೆಗೆ ಎರಡು ಅಣೆಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು. ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ದಾರವಾಡ ಅವಳಿ ನಗರಗಳಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅಂದಿನ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದ ಎಚ್.ಕೆ.ಪಾಟೀಲ್ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದರು. *(1) ಕಳಸಾ ಹಳ್ಳಕ್ಕೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಹಾಗೂ 4.8 ಕಿ.ಮಿ. ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆ ನಿರ್ಮಾಣ. *(2) ಹಳತಾರ ಹಳ್ಳಕ್ಕೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ನೀರನ್ನು 5.5 ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಕಳಸಾ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಗೆ ಸಾಗಿಸುವುದು. *ಇದರ ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಿದಾಗ 44 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳು. ಆದರೆ ಈಗ ಅದರ ವೆಚ್ಚ 428 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳು. ಈ ಪೈಕಿ ಅಂದಿನ ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸರಕಾರ ಯೋಜನೆ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 125 ಕೋಟಿ ರೂ. ಅನುದಾನ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ===ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ತಿರುವು=== *ನಕ್ಷೆಎ:[https://munnota.wordpress.com/2015/08/31/kalasa-banduri/] *ಬಂಡೂರಿಯು [[ಮಹದಾಯಿ|ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯ]] ಇನ್ನೊಂದು ಉಪನದಿ. ಸಿಂಗಾರ ನಾಲಾ ಹಾಗೂ ವಾಟಿ ನಾಲಾಗಳಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ನೀರನ್ನು ಬಂಡೂರಿ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ 4 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ೫.೧೫ ಕಿ.ಮೀ ಕಾಲುವೆ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು. ಬಂಡೂರ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆಗೊಳಪಡುವ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ 32.25 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಇದರಿಂದ ಒಟ್ಟು 380 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಭೂಮಿ ಮುಳುಗಡೆ ಆಗಲಿದೆ. ಇದರ ವೆಚ್ಚ ಯೋಜನೆ ತಯಾರಿಸುವಾಗ 49 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳು. ಈಗ ಅದರ ವೆಚ್ಚ 370 ಕೋಟಿ ರೂ. ಆಗಿದೆ. *ಈ ಎರಡೂ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು 7.56 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ಲಭ್ಯವಾಗಲಿದೆ. ಇದುವೆ ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆ. *ಯೋಜನೆ ಬಗ್ಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ, ಗೋವಾ ಸರಕಾರಗಳ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ: *ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರಗಳ ನಡುವೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿತ್ತು. ದಿ. 10-9-1996 ರಂದು ಗೋವಾ ಸರಕಾರದ ನೀರಾವರಿ ಮಂತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸರಕಾರದ ನೀರಾವರಿ ಸಚಿವರ ಒಂದು ಸಭೆ ನಡೆದು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಕಳಸಾ-ಹರತಾರ ನದಿಗಳಿಂದ ನೀರು ವರ್ಗಾವಣೆ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಯಾಗಿ ಕಳಸಾ ಯೋಜನೆಯಿಂದ 1.5 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಮಾಂಡೋವಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಹರಿಸುವ ಕರಾರಿನೊಂದಿಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಆದರೆ 5-3-1997 ರಂದು ಗೋವಾ ಸರಕಾರ ನೀರು ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಆಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು. *ಗೋವಾದ ವಾದ: * (1) ಮಹದಾಯಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಇರುವ ಕಣಿವೆಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ. * (2) ಮಹದಾಯಿ ನದಿ ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಪರಿಣಾಮ <ref>https://munnota.wordpress.com/2015/08/31/kalasa-banduri/</ref> ==ಒಂದು ವರ್ಷದಿಂದ ಸತತ ಚಳುವಳಿ== *[[ಗೋವಾ]]ದ ಜೀವನದಿಯಾಗಿರುವ ಮಾಂಡೋವಿ-ಮಹದಾಯಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದಕ್ಕೆ '''ಮೂರು ದಶಕ'''ಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೋವಿನ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಒಂದು ವರ್ಷದಿಂದ ಸತತ ಚಳುವಳಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. *[[ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಭೀಮ್ ಘಡ ದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಾಂಡೋವಿ ([[ಮಹದಾಯಿ]]) ನದಿ 77 ಕಿ.ಮೀ ಹರಿಯಲಿದ್ದು ಈ ಪೈಕಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದಲ್ಲಿ 29 ಕಿ.ಮೀ ಹಾಗೂ 52 ಕಿ.ಮೀ [[ಗೋವಾ]]ದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, 200 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತಿದೆ. *ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸೇರುತ್ತಿರುವ 100 ಟಿಎಂಸಿಗೂ ಅಧಿಕ ನದಿ ನೀರಲ್ಲಿ 7.56 ಟಿಎಂಸಿ ಪಾಲು ಕೇಳಿದ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿರಾಶೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. 2016 ಜುಲೈ 27ರಂದು ಮಹಾದಾಯಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಕರಣ ಮಧ್ಯಂತರ ತೀರ್ಪು ಕೂಡಾ ಆಘಾತ ತಂದಿದೆ. ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟ, ರೈತರ ಪ್ರತಿಭಟನೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಅಸಹನೆ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ===ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಚಳುವಳಿ ಬೆಳೆದುಬಂದ ಬಗೆ=== *ಈ [[ಮಹದಾಯಿ ಯೋಜನೆ]]ಯನ್ನು 1978ರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಎಸ್.ಆರ್.ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಆಯೋಗದಿಂದ 1980ರಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ ಜಾರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲಾಗಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 1988ರಲ್ಲಿ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ ಗೋವಾ ಸರ್ಕಾರ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಯೋಜನೆಗೆ ತಡೆ ಬಿತ್ತು. ಸಿಎಂ ಆಗಿದ್ದ ಎಸ್.ಆರ್.ಬೊಮ್ಮಾಯಿ 1989ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ಸಿಎಂ ಪ್ರತಾಪ್​ಸಿಂಗ್ ರಾಣೆ ಜತೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ ವೇಳೆ 45 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ಬಳಸಲು ರಾಣೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರು. ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ನಾಲೆಗಳ ಯೋಜನೆಗೆ ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ 2000ರ ಜು.10ರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಕುರಿತು ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2000ರ ಆಗಸ್ಟ್ 22ರಲ್ಲಿ ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚವನ್ನು 49.20 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿತು. ಕಳಸಾ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚ 44.78 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನೂ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕೇಂದ್ರದ ಮಂಜೂರಾತಿಯನ್ನು 2002ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ನಾಲಾಯೋಜನೆಗೆ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಅಯಿತು. 2002ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 30ರಲ್ಲಿ ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿ ಕಣಿವೆಯಿಂದ 7.56 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಹರಿಸುವ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಯೋಜನೆಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಚಿವಾಲಯವು ತಾತ್ವಿಕ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. *ಆದರೆ [[ಗೋವಾ ಸರ್ಕಾರ]] 2002ರ ಮೇ 5ರಂದು ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ತಕರಾರು ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ರಚಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಚಿವರಿಗೆ 2002ರ ಜುಲೈ9ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ಸರ್ಕಾರ ಪತ್ರಬರಯಿತು. 2002ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 19ರಂದು ಯೋಜನೆ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ ನೀಡಿದ್ದ ತಾತ್ವಿಕ ಒಪ್ಪಿಗೆಗೆ, ಜಲ ಆಯೋಗದಿಂದಲೇ ತಡೆಯಾಜ್ಜ್ಞೆನೀಡಿತು. [[ಮಹದಾಯಿ]] ನೀರಿನ ವಿವಾದ ಕುರಿತು ರ್ಚಚಿಸಲು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಚಿವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ 2002ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 20ರಂದು ಗೋವಾ ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಭೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬರಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು. *ಉಪ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಬಿ.ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]], ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಚಿವ ಕೆ.ಎಸ್. ಈಶ್ವರಪ್ಪ ಅವರಿಂದ 2006ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 22ರಂದು ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಕಣಕುಂಬಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆ ಆರಂಭಿಸಲು ಭೂಮಿಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗೆ ತಡೆ ನೀಡುವಂತೆ 2006ರ ನವೆಂಬರ್ 15ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ಸರ್ಕಾರವು ಸವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಸವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 2006ರ ನವೆಂಬರ್ 27ರಲ್ಲಿ ಕಾಮಗಾರಿಗೆ ತಡೆ ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಇದರ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಮಹದಾಯಿ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣವನ್ನು 2010ರಲ್ಲಿ ನೇಮಕಮಾಡಿತು. ಮಹದಾಯಿ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ತಂಡವು 2014ರಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ]] ಭಾಗಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿತು. 2015 ಜೂನ್​ನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಜನರು ಉಗ್ರ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು. 2015 ಜೂನ್​ನಿಂದ 2016 ಈ ಜುಲೈವರೆಗೆ ಗದಗ ನರಗುಂದ [[ಧಾರವಾಡ]]ದ [[ನವಲಗುಂದ]] ಸೇರಿದಂತೆ ರೈತರ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಸತತವಾಗಿ ಉಪವಾಸ, ಧರಣಿ, ಮರವಣಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸಂಕಷ್ಟ ಪ್ರದರ್ಶನ ವರ್ಷವಾಯಿತು. ಮಟ್ಟಣ್ಣನವರ್ ಅವರು ನಾಲೆ ಒಡೆಯುವ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನೂ ಹಾಕಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 2016 ಜುಲೈ 27 ರಂದು ನ್ಯಾಯಾಧೀಕರಣವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರಿಸಿ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕಾದ್ಯಂತ ಉಗ್ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ,ವಿಧ್ವಂಸಕ ಪ್ರತಭಟನೆಗಳೂನೆಡೆದವು. ಜುಲೈ 28ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕ ಬಂದ್ ಮಾಡುವ ಘೋಷನೆಯನ್ನು ಚಳುವಳಿಕಾರರು ಮಾಡಿದರು.<ref>ಮಹದಾಯಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ:ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ July 28, 2016,: http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/mahadayi-water-dispute-timeline-goa-karnataka-maharashtra-105508.html</ref><ref>http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/mahadayi-water-dispute-timeline-goa-karnataka-maharashtra-105508.html</ref><ref>[http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/mahadayi-tribunal-interim-order-who-said-what-105506.html ಮಹಾದಾಯಿ ತೀರ್ಪು:ಅವರಿವರು ಕಂಡಂತೆ July 28, 2016]</ref> ==ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಬೇಡಿಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ತೀರ್ಪು== *೨೭-೭-೨೦೧೬ *[[ಮಲಪ್ರಭಾ]] ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿರುವ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಮಹದಾಯಿ ಮೂಲಕ ನೀಗಿಸಲು ಕರ್ನಾಟಕ ನಡೆಸಿದ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆ. ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯಿಂದ 7 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಏತ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ರಭಾಕ್ಕೆ ಹರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ನ್ಯಾ.ಜೆ.ಎಂ. ಪಾಂಚಾಲ್ ನೇತೃತ್ವದ ತ್ರಿಸದಸ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ, ಈಗ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮಳೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣ ನೀಡಿ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ದೋಷಗಳಿವೆ ಎಂದು ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿದೆ. *ಮಹಾದಾಯಿ ನದಿಯಿಂದ 7 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಕಳಸಾ– ಬಂಡೂರಿ ನಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಹರಿಸಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡುವಂತೆ ಕಳೆದ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1ರಂದು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತ್ತು. ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿನಯ್‌ ಮಿತ್ತಲ್‌ ಹಾಗೂ ಪಿ.ಎಸ್‌. ನಾರಾಯಣ ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪೀಠದೆದುರು ಹಿರಿಯ ವಕೀಲ ಫಾಲಿ ನಾರಿಮನ್‌ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪರ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. *ಮಹಾದಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಾರದು ಎಂದು ಗೋವಾ ಪರ ವಕೀಲ ಆತ್ಮಾರಾಮ ನಾಡಕರ್ಣಿ ವಾದಿಸಿದ್ದರು. *ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ: ಮಹಾದಾಯಿ ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ 7 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತುವುದಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದರಿಂದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಲಿದ್ದು, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಸಮತೋಲನದ ಮೇಲೂ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿದೆ ಎಂದು ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳು=== *ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣಗಳು: *1. ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಾಶ್ವತ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡದೆ ನದಿಯಿಂದ 7 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಾಶ್ವತ ಕಾಮಗಾರಿ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾದ ಒಪ್ಪುವುದು ಕಷ್ಟ. *2. 1974ರ ಪರಿಸರ ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ (ದ ವಾಟರ್ ಆಕ್ಟ್ 1974), 1986ರ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯಗಳ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇಂಥಹ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಯೋಜನಾ ಆಯೋಗ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಸಿರು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣದ ಅನುಮತಿ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಇಂಥ ಯಾವುದೇ ಅನುಮತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. *3. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಕರ್ನಾಟದ ವಾದವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಆವಿಯಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮಳೆ ಬರುತ್ತದೆ.ದೊಡ್ಡಮಟ್ಟದ ಏತ ನೀರಾವರಿಗೆ ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡಿದಲ್ಲಿ ಮಹದಾಯಿ ಕಣಿವೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಅಗಾಧ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿದೆ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ನಾವೇ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. *4. ಇನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಗುರುತಿಸಿರುವ ಮಹದಾಯಿಯ ಉದ್ದೇಶಿತ 3 ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತಾಗಿಲ್ಲ. ಮಹದಾಯಿ ಕಣಿವೆಯ 3 ಪ್ರದೇಶಗಳ ಕೆಳ ಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಅದು ಯಾವ ರೀತಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಈ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣಕ್ಕೆ ವಿವರಿಸಿಲ್ಲ. *5. 2015ರಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ರಭಾ ಕಣಿವೆ ಜನರ ಕುಡಿಯುವ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ 7 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ನಂತರ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಲ್ಲ.7 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಲು ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಕಾಮಗಾರಿ, ಅತಿ ಭಾರದ ಪಂಪ್​ಸೆಟ್​ಗಳು, ಭಾರಿ ಸುತ್ತಳತೆಯ ಮತ್ತು ಉದ್ದದ ಪೈಪ್​ಲೈನ್​ಗಳು ಬೇಕು. ಆದರೆ ಏತ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿಖರ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿಲ್ಲ. *6. ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕಣಿವೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯಗಳು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಅಗತ್ಯ ಪರಿಸರ ಸಮ್ಮತಿ, ಯೋಜನಾ ಆಯೋಗದ ಅನುಮತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕಾಯ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ 7 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಲು ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. *7. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರಷ್ಟೇ ಮಹದಾಯಿಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಕರ್ನಾಟಕ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ, ಒಳ ಹರಿವಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕುರಿತ ಮಾಹಿತಿ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತಾಗುವುದೇ ವಿನಃ ಆರಂಭದಲ್ಲಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಯೋಜನೆ ಅನುಷ್ಠಾನ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಮಗನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸುವುದು ನಮಗೆ ಸರಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ. <ref>{{Cite web |url=http://www.kannadaprabha.com/top-news/mahadayi-row-highlights-of-the-tribunal-judgment/279610.html |title=ಮಹದಾಯಿ ವಿವಾದ: ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣದ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729151831/http://www.kannadaprabha.com/top-news/mahadayi-row-highlights-of-the-tribunal-judgment/279610.html |url-status=dead }}</ref>*ತೀರ್ಪಿನ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು:[http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/why-mahadayi-tribunal-rejects-karnataka-plea-105518.html#slide54559] ==ಕರ್ನಾಟಕದ ವಕೀಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ== *ಮಹಾದಾಯಿ ನೀರಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಪರ ವಾದ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗ ಮೋಹನ್‌ ಕಾತರಕಿ ಸಹ ಇದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ 30 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಕೀಲ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಅವರು ಈ ಹಿಂದೆ ಕಾವೇರಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪರ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. *ಮಹಾದಾಯಿ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಲ್ಲಿಸಿರುವ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಅವಲೋಕಿಸಿರುವ ರೀತಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪರ ವಕೀಲ ಮೋಹನ್‌ ಕಾತರಕಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. *2003ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿ ಸಲ್ಲಿಸಿರುವ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾದಾಯಿ ನದಿಯ 199.6 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ಅನುಮತಿ, ಯೋಜನಾ ವರದಿ ಎಂಬ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿ ತಗಾದೆ ತೆಗೆದಿರುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. *1956ರ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಜಲ ವಿವಾದ ಕಾಯ್ದೆ ಪ್ರಕಾರ ರಚಿಸಲಾಗಿರುವ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಕುರಿತು ಗಮನಹರಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ದೊರೆಯದೆಯೇ ಯೋಜನೆಗೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದಿರುವ ಅವರು, ನ್ಯಾಯಮಮಡಳಿಯ ತೀರ್ಪನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಚಿಂತನೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%81-%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%9F%E0%B2%BF%C4%B1%E0%B2%A6-%E0%B2%86%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%B6 ಮುಗಿಲು ಮುಟ್ಟಿದ ಆಕ್ರೋಶ]</ref> *ಮಹಾದಾಯಿ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 1970ರಿಂದ 2010ರವರೆಗೆ ಮಾತುಕತೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ, ಸಿಡಬ್ಲ್ಯುಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು (ಎನ್‌ಡಬ್ಲ್ಯುಡಿಎ) ನಡೆಸಿದ ಯತ್ನ ವಿಫಲವಾದ ನಂತರವೇ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. *ವ್ಯಾಜ್ಯ ಬಗೆಹರಿಸಬೇಕಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾನೂನು ಸೂತ್ರ ಅಗತ್ಯ. ಈ ಕಾನೂನು ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ‘ಇಕ್ವಿಟೆಬಲ್‌ ಅಪೋರ್ಷನ್‌ಮೆಂಟ್‌’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ಈ ಸೂತ್ರವು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ವಿವಾದದ ಸಂದರ್ಭವೂ ಬಳಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ ಸಹ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವಿವಾದ ಬಗೆಹರಿಸಿದೆ. ಮಾತುಕತೆ ಮೂಲಕವೇ ವ್ಯಾಜ್ಯ ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಸೂತ್ರ ಇರಬೇಕು. ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಲ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಸೌಹಾರ್ದಯುತವಾಗಿ ಬಗೆಹರಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ವಹಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇಂದ್ರದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗೆ ಆಯಾ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅಗತ್ಯ. ಅದನ್ನು ಹೇರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. *ಕಾನೂನು ತಂಡ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ನನ್ನ ಸಮ್ಮತಿ ಇಲ್ಲ. ಇದು ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆ. 1924ರ ಸಂಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ 380 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್‌ಗೆ ಕೊಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಕಾವೇರಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು 192 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿಗೆ ಇಳಿಸಿತು. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಇಳಿಕೆ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಆಶಯ. ಈ ವಿಷಯ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನೆದುರು ಇದೆ. ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಯ ಎತ್ತರ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ದೊರೆತಿರುವುದು ಸಣ್ಣ ಸಾಧನೆಯೇನಲ್ಲ.ಮಹಾದಾಯಿ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾರಿಮನ್‌ ನೇತೃತ್ವದ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರ ತಂಡ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪರ ವಾದ ಮಂಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ವಾದ ಅಸಮರ್ಪಕ ಎಂಬ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ. *ಇನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ ನ್ಯಾಯ ಮಂಡಳಿಯ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪು ಬರಲಿದೆ. ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಅವಕಾಶಗಳಿದ್ದರೂ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿ ಬೇಡ’ ಎಂದು ನಾರಿಮನ್‌ ಹೇಳಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಸರ್ವ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಭೆ ನಡೆಸಿ ಕೈಗೊಂಡ ನಿರ್ಧಾರದ ಪ್ರಕಾರ ನಾವು ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದೆವು. ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದ, ಹಂಚಿಕೆ ಕುರಿತು (ಇಂಡಸ್‌, ನೈಲ್‌, ಕೊಲರಾಡೊ ಮತ್ತಿತರ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ) ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿ ಸಮರ್ಥ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರೂ ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್‌ ನಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧ ತೀರ್ಪು ಹೊರಬಿದ್ದಿದೆ. *ನಾವು ನಮ್ಮ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ, ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಣಿವೆಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಕೆಲವು ಅಡೆತಡೆಗಳಿವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಮಹಾದಾಯಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ಇರಬೇಕು. ಮಲಪ್ರಭಾದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇರಬೇಕು.ನೀರೆತ್ತಲು ಶಾಶ್ವತ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗೊಂಡರೂ, ಕೊನೆಗೆ ನೀರೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಷ್ಟ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ಇಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಜಗಳ ಬಗೆಹರಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ, ಅವರು ಮಾಹಿತಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎತ್ತುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ. ಈ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಲ್ಲ. *ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗಳ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಇದೆ. ಅವರ ತೀರ್ಪನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುವ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕವಾದ ಹಕ್ಕು ಹೊಂದಿರುವ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದರೆ ಅದು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾದಾಗ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ವಹಿಸಬಹುದು. ಅಂತೆಯೇ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕವಾದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅವಲೋಕಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BF-%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0-%E0%B2%AE%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%97%E0%B2%B3-%E0%B2%92%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BF%3A |title=ಕೇಂದ್ರ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಬೇಕು |access-date=2021-08-09 |archive-date=2018-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228054439/http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BF-%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0-%E0%B2%AE%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%97%E0%B2%B3-%E0%B2%92%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BF: |url-status=dead }}</ref> ==ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಾಲು== *೨೯-೭-೨೦೧೬: *ಮಹಾದಾಯಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಾಲು 24.19 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪಾಲನ್ನು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲೇಬೇಕು.ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ರಚನೆಯಾಗಿ ಆರು ವರ್ಷ ಕಳೆದಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಆಗಸ್ಟ್‌ 20ಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯಲಿದೆ. ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಕಾಲಾವಧಿ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ರೈತರು ಕಾಯಬೇಕು. *ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ರಚನೆಯಾಗಿ ಆರು ವರ್ಷ ಕಳೆದಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಆಗಸ್ಟ್‌ 20ಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯಲಿದೆ. ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಕಾಲಾವಧಿ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮಾಡಬಹುದು. *ರಾಜ್ಯದ '''ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು''' ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ವಜಾ ಮಾಡಿರುವುದರಿಂದ ಮುಂದೇನು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮಧ್ಯಂತರ ಆದೇಶವನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಬಿಡಬೇಕೇ ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ರಾಜ್ಯದ ವಕೀಲರ ತಂಡಕ್ಕಿದೆ. ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೂ ಕಷ್ಟ. ಬಿಟ್ಟರೂ ಕಷ್ಟ. ಅಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಬಿದ್ದುಹೋದರೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮುಜುಗರ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಹಿರಿಯ ವಕೀಲ ಎಫ್‌.ಎಸ್‌. ನಾರಿಮನ್‌ ಅವರಿಗೆ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಸುತಾರಾಂ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿ ತಿರಸ್ಕೃತವಾದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬರುವ ಐತೀರ್ಪಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕವನ್ನು ಅವರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು.<ref>[http://www.prajavani.net/categories/%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಮಹಾದಾಯಿ: ಆತುರ ತಂದ ಅನಾಹುತ:29th Jul,2016]</ref> ==ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪಿಗೆ ವಿರೋಧಿಸಿ ಭಾರಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *[[ಮಹದಾಯಿ]] ನದಿಯಿಂದ [[ಮಲಪ್ರಭಾ]]ಕ್ಕೆ(ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆ) ನೀರು ಹರಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿದ್ದ ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯಂತರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ೨೮-೭-೨೦೧೬ ಗುರುವಾರ ಉಗ್ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ನಡೆದಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ, ವಾಹನ, ಕಡತಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಹಿಂಸಾರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದೆ. ಧಾರವಾಡದ ನವಲಗುಂದದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ, ಪುರಭವನದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ಪೀಠೋಪಕರಣ ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವೇಳೆ ಮೂವರು ವಿಷಸೇವಿಸಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಯತ್ನಿಸಿದ ಘಟನೆ [[ನರಗುಂದ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದೆ. ನವಲಗುಂದ ಕೋರ್ಟ್ ಹಾಲ್ ಗೆ ನುಗ್ಗಿದ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಪೀಠೋಪಕರಣ ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ]] ಪೋಟೋವನ್ನು ಕೆಲವರು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.udayavani.com/kannada/news/state-news/160987/mahadayi-water |title=ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹಿಂಸಾರೂಪ ಪಡೆಯಿತು.ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಂದ್ |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160801214022/http://www.udayavani.com/kannada/news/state-news/160987/mahadayi-water |url-status=dead }}</ref> ==ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ== *ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇರಲಾರದು. ಆದರೆ, ನಾವು ಈಗ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಿರುವ ರೀತಿ ಸರಿಯೇ ಎಂದು ಒಂದು ಸಾರಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ನಾವು ಈಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂದೂ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದೇ ಇದ್ದರೆ ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥರ ಬಳಿಯಾದರೂ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.(ಪದ್ಮರಾಜ ದಂಡಾವತಿ-ಪ್ರಜಾವಾಣಿ)[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆ]] ===ಗೋವಾ ವಾದ=== *ಮಲಪ್ರಭೆ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯ ಇರುವ ನೀರನ್ನು ಹೇಗೆಲ್ಲ ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಬಳಸಿದೆ’ ಎಂದು ಗೋವಾ ತನ್ನ ವಾದದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದೆ. ಮಲಪ್ರಭಾ ಅಚ್ಚಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲೂ ಬೆಳಗಾವಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರದೇಶ 1,81,740 ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗೆ ಏರಿರುವುದನ್ನೂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ 160 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಆಪೋಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಮತ್ತು ಈಚಿನ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ರಭಾ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಐದು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಶುರುವಾಗಿರುವುದನ್ನೂ’ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ‘ಕುಡಿಯಲು ನೀರಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ, ಧಾರವಾಡದ ಬಳಿಯ ಪೆಪ್ಸಿಕೋ ಕಂಪೆನಿಗೆ ನಿತ್ಯ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್‌ ನೀರನ್ನು ಅದೇ ನದಿಯಿಂದ ಪೂರೈಸುತ್ತಿದೆ. *ನದಿ ನೀರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಹೋಗುವುದು ಜಲಚಕ್ರ ಮುಂದುವರಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಷ್ಟು ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯರು ನಮ್ಮ ವಕೀಲರಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ! ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಮೇಲ್ಮನವಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರೂ, ‘ಹೇಗೂ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಮುಂದೆ ನಿಮ್ಮ ಕೋರಿಕೆ ಇದೆಯಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.<ref>[http://www.prajavani.net/columns/%E0%B2%B9%E0%B3%80%E0%B2%97%E0%B3%86%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2-%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%BF-%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BF-%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B0%E0%B3%81-%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B2%E0%B3%81-%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2 ಹೀಗೆಲ್ಲ ಮಾಡಿ ಮಹಾದಾಯಿ ನೀರು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ..31/07/2016]</ref> ==ಮಹದಾಯಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ತೀರ್ಪು== *ಮಹದಾಯಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ದಿ.೧೪-೮-೨೦೧೮ ರಂದು ಮಹದಾಯಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಜೆ.ಎಂ. ಪಾಂಚಾಲ್ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿ ಆದೇಶಿಸಿದರು. *ವಿವರ:<ref>[https://www.prajavani.net/stories/stateregional/mahadayi-water-dispute-565628.html ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ 5.5 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ತೀರ್ಪು]</ref> *ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ 5.5 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. *ಕಳಸಾ ‌ನಾಲೆಯಿಂದ 1.72 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ಮತ್ತು ಬಂಡೂರಿ ನಾಲೆಯಿಂದ 2.18 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿತು. *ಕರ್ನಾಟಕದ ಒಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೆಯ 7.56 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪೈಕಿ 4 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಮಾತ್ರಾ ಕಣಿವೆಯೇತರ ಬಳಕೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. *ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಗಗಿ 8.02 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. ಒಟ್ಟು 13.07 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಬಳಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ನೀರು ಪುನಃ ಗೋವಾಕ್ಕೇ ಹೋಗುವುದು. *ಇದೂ ಅಲ್ಲದೆ 1.50 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಮಹದಾಯಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ ಮಾಡಲು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. *ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿಯಿಂದ 4 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ಬಿಡಲು ಅವಕಾಶ. :'''ಹೆಚ್ಚಿನ ನೀರಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿಗೆ ಅವಕಾಶ:''' *ಉಳಿದ ಹೆಚ್ಚನ ಪಾಲನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ತೀರ್ಪು ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. ನಕ್ಷೆಗೆ ನೋಡಿ:[https://www.prajavani.net/sites/pv/files/article_images/2018/08/14/DDJCyfeVoAAo4Og1534242734.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815194547/https://www.prajavani.net/sites/pv/files/article_images/2018/08/14/DDJCyfeVoAAo4Og1534242734.jpg |date=2018-08-15 }} === ನೀರು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು=== *ಮಹದಾಯಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಕಳಸಾ ನಾಲೆಗೆ ನದಿಯ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ತಾಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ತಡೆಗೋಡೆಯನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ‘ನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ’ ಎಂಬ ಷರತ್ತು ಇರುವುದರಿಂದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ತಕ್ಷಣ ಲಭ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. *ಬಂಡೂರಿ ನಾಲೆಯಿಂದ 2.18 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಬಳಕೆಗೆ ಕೊಟ್ಟರೂ, ಬಳಸುವ ನಾಲೆಗೆ ಅರಣ್ಯದ ಒಳಗಿಂದಲೇ ನೀರನ್ನು ತರಬೇಕಾಗುವುದು; ಮತ್ತೆ ಹಲ್ಸರಾ ಮತ್ತು ಬಂಡೂರಿ ಬಳಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನೂ ಕಟ್ಟಬೇಕು. ಕೇಂದ್ರ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಗೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾವ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಂಡೂರಿ ನಾಲೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಅಗತ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಒದಗಿಸಲು ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳೇ ತಡವಾಗಹುದು, ಎಂಬುದು ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಇಲಾಖೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/stateregional/mahadayi-565865.html ತಡೆಗೋಡೆಗೆ ಒಂದು ತದಗೋಡೆ]</ref> *'''ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನ್ಯಾಯ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ''' : ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಕಾರವೇ 42 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು. ಈಗ ಕೇವಲ 13.42 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ನೀಡಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನ್ಯಾಯ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎನ್‌.ಎಚ್‌. ಕೋನರಡ್ಡಿ, ಹಿರಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಜೆಡಿಎಸ್‌ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/stateregional/mahadayi-565865.html ಈ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನ್ಯಾಯ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ]</ref> *'''ಗೋವಾಕ್ಕೆ ತೀರ್ಪು ತೃಪ್ತಿ ನೀಡಿದೆ.''' ಮಹದಾಯಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸಿದೆ ಎಂದು ಗೋವಾ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮನೋಹರ್‌ ಪರ್ರೀಕರ್‌ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/national/final-verdict-has-done-justice-565830.html ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸಿದೆ]</ref> ===ಮಹದಾಯಿ ನೀರಿನ ತೀರ್ಪು - ಕೇಂದ್ರ ಅಧಿಸೂಚನೆ=== *ಕರ್ನಾಟಕ, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಮಹದಾಯಿ ನದಿ ನೀರನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿ ಜಲವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು 2018ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ 14ರಂದು ನೀಡಿದ್ದ ಐತೀರ್ಪನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಗುರುವಾರ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಹೊರಡಿಸಿದೆ. ಕೇಂದ್ರದ ಗೆಜೆಟ ಅಧಿಸೂಚನೆಯಿಂದ ಮಹದಾಯಿ ನೀರಿಗಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಸಿರುವ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಫಲ ದೊರೆತಂತಾಗಿದೆ. *ಕುಡಿಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 5.40 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಹಾಗೂ ಜಲ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ 8.02 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಸೇರಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ 13.42 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿತ್ತು. *ಮಹದಾಯಿಯ ಒಟ್ಟು 36.55 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಬೇಡಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತಿರುವು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ 7.56 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಹಾಗೂ ಕಣಿವೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ 1.50 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು 9.06 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ದೊರೆತಿದ್ದು 13.42 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಗೋವಾಗೆ 24 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ 1.33 ಟಿಎಂಸಿ ಅಡಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/national/mahadayi-river-water-central-government-708605.html ಮಹದಾಯಿ: ಅಧಿಸೂಚನೆ ಹೊರಡಿಸಿದ ಕೇಂದ್ರ;;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ;d: 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020,] </ref> ==ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತಿಹಾಸ== *[https://kannada.oneindia.com/news/karnataka/mahadayi-water-dispute-timeline-goa-karnataka-maharashtra-105508.html ಮಹದಾಯಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ : ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ By Mahesh | d: Tuesday, August 14, 2018] ==ನೋಡಿ== *[[ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು]] *[[ಎತ್ತಿನಹೊಳೆಯ ತಿರುವು ಯೋಜನೆ]] *[[ಮಹದಾಯಿ]] ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ== *[https://www.prajavani.net/stories/national/mahadayi-710530.html ಮಹದಾಯಿ: ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರ ಭೇಟಿಯಾದ ಸಾವಂತ್‌;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ;d: 07 ಮಾರ್ಚ್ 2020,] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಯೋಜನೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ]] hkp7gi184d7zy7do1676qa0somelmor ಅಶ್ವಿನಿ ಅಕ್ಕುಂಜಿ 0 81454 1430696 1336071 2026-09-29T18:50:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430696 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:XIX Commonwealth Games-2010 Delhi (Women’s 4x400m Relay) Sini Jose, Mandeep Kaur, Manjeet Kaur and Ashwini Akkunji of India won the Gold Medal, at Jawaharlal Nehru Stadium, in New Delhi on October 12, 2010.jpg|thumb|ಬಲಗಡೆಯಿಂದ ಮೊದಲನೆಯವರು, ೨೦೧೦ರ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ಥ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ ಗೆದ್ದ ಬಳಿಕ]]'''ಅಶ್ವಿನಿ ಚಿದಾನಂದ ಶೆಟ್ಟಿ ಅಕ್ಕುಂಜಿ''' (ಜನನ: ೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೮೭) ಒಬ್ಬರು ಉಡುಪಿ ಸಿದ್ದಪುರದ  [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ವೇಗದ ಓಟಗಾರ್ತಿ ಕ್ರೀಡಾಪಟು, ಇವರು ೪೦೦ ಮೀಟರ್ ಓಟದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರು<ref>{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=87541|title=Kundapur: Country’s Pride, Ashwini Shetty Akkunje, Getting Accolades Aplenty|last=Kundapur (SP)|date=14 October 2010|publisher=Daijiworld Media Network|accessdate=15 October 2010|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200457/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=87541|url-status=dead}}</ref>. ಅಶ್ವಿನಿ ಅವರು ೨೦೧೦ ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್ ನ  ೪ x ೪೦೦ ಮೀ ರಿಲೇ ತಂಡದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ, ಮಂಜಿತ್ ಕೌರ್, ಮನ್‍ದೀಪ್ ಕೌರ್ ಮತ್ತು ಸಿನಿ ಜೋಸ್ ಜೊತೆ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಗೆದ್ದರು. <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/commonwealth-games-2010/india-news/Indian-relay-girls-bring-the-house-down/articleshow/6738756.cms|title=Indian relay girls bring the house down|last=Bose|first=Saibal|newspaper=[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]|accessdate=15 October 2010}}</ref> ಚೀನಾದ ಗುವಾಂಗ್ಝೌನಲ್ಲಿ ನೆಡೆದ ೨೦೧೦ ಏಷ್ಯನ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ೪೦೦ ಮೀಟರ್ ಹರ್ಡಲ್ಸ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/121649/Sports/ashwini-wants-to-win-more-medals.html|title=Ashwini wants to win more medals|accessdate=30 November 2010|publisher=[[India Today]]|last=Rawat|first=Rahul|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205170236/http://indiatoday.intoday.in/site/Story/121649/Sports/ashwini-wants-to-win-more-medals.html|archivedate=5 December 2010 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref>. ಕರ್ನಾಟಕದ ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡಮಾಡುವ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/karnataka/article859752.ece|title=Infosys CEO Gopalakrishnan, Ullas Karanth bag top Karnataka award|date=30 October 2010|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=30 November 2010|location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101105033634/http://www.thehindu.com/news/states/karnataka/article859752.ece|archivedate=5 November 2010 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಇವರು ಹುಟ್ಟಿದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕುಂದಾಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸಿದ್ದಪುರದಲ್ಲಿ,ಇವರ ತಾಯಿ ಯಶೋದ ಶೆಟ್ಟಿ ಅಕ್ಕುಂಜಿ  ಮತ್ತು ತಂದೆ ಬಿ.ಚಿಂದನಂದದಾನಂದ ಶೆಟ್ಟಿ<ref>{{Cite web|url=http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=209369|title=Ashwini's village in celebration mood!|accessdate=30 November 2010|publisher=Mangalorean.com|last=Team Mangalorean|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101126140607/http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=209369|archivedate=26 November 2010 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article829812.ece|title=Ashwini's family ecstatic|last=Staff Correspondent|date=14 October 2010|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=15 October 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020223658/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article829812.ece|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|url-status=dead}}</ref>. ಅಶ್ವಿನಿ ಅವರು ಕ್ರೀಡಾ ಪರಂಪರೆ ಇರುವ, ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ  ಒಂದು ಕೃಷಿಕ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/14/stories/2010101463130600.htm|title=Grit pumped up Karnataka's golden girl.|last=Belgaumkar|first=Govind D.|date=14 October 2010|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=15 October 2010|location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101019040556/http://www.hindu.com/2010/10/14/stories/2010101463130600.htm|archivedate=19 October 2010 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=90751|title=Udupi: Rural Surroundings of Akkunje Scripts Ashwini's Success|last=Beejadi|first=Aishwarya|newspaper=Daijiworld.com|accessdate=30 November 2010|archive-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011155417/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=90751|url-status=dead}}</ref>. ಅವರು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ೫ ಎಕರೆ ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಮತ್ತು ತೆಂಗು,ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಕ್ಕ ದೀಪ್ತಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅಮಿತ್ ಜೊತೆ ಬೆಳೆದವರು<ref>{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/gensale-express-does-india-proud-at-asiad-1588067.html?PRV=|title=Gensale Express does India proud at Asiad|accessdate=30 November 2010|publisher=[[D B Corp Ltd.]]|last=[[Daily News and Analysis]]|archive-date=21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221120137/http://daily.bhaskar.com/article/gensale-express-does-india-proud-at-asiad-1588067.html?PRV=|url-status=dead}}</ref>. ಮೊದಲು ಅಶ್ವಿನಿ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದರು,<ref name="dna">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/sport/report_running-till-the-cows-come-home_1452267|title=Running... till the cows come home|last=Sukumar|first=Dev S|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|accessdate=15 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101022051145/http://www.dnaindia.com/sport/report_running-till-the-cows-come-home_1452267|archivedate=22 October 2010 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಅವರು ಪಟಿಯಾಲ, ಪಂಜಾಬ್ ನ  ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್  ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=356727 |title=Udupi: Athlete Ashwini Akkunji gets engaged |access-date=2016-08-15 |archive-date=2015-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230707/http://daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=356727 |url-status=dead }}</ref> == ಉದ್ದೀಪನಾ == ಜುಲೈ ೨೦೧೧ ಕೋಬ್ (ಜಪಾನ್)ನಲ್ಲಿ ನೆಡೆದ ಏಷ್ಯನ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್‌ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ [[ಸಂವರ್ಧಕ ಸ್ಟೀರಾಯ್ಡ್|ಸಂವರ್ಧನ ಸ್ಟೀರಾಯ್ಡ್ಗಳು]] ಇರುವುದಾಗಿ ಬಂತು<ref>[http://indiatoday.intoday.in/site/story/ashwini-and-priyanka-add-to-doping-shame/1/143690.html Ashwini and Priyanka add to doping shame : Controversies - London Olympics News - India Today]</ref>. ಇವರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು ನಂತದದಲ್ಲಿ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ತಂಡದಿಂದ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಅವರು ಆರೋಪಗಳನ್ನುನಿರಾಕರಿಸಿದರ  ಆದರೆ ೨೩ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೧ರಂದು ನಾಡ ಅವರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ವರುಷದ ನಿಷೇಧ ಹೇರಿತು<ref>{{Cite web|url=http://www.newsbullet.in/sports/cricket/23351-akkunji-banned-for-one-year-for-doping|title=ashwini akkunji|accessdate=10 June 2012}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ಆರ್ಬಿಟ್ರೇಷನ್ ಫಾರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ (ಸಿಎಎಸ್) ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ಇವರಿಗೆ ಹಗುರವಾದ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮನವಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿ ಸೇರಿ ೬ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳಿಗೆ (ಮನ್ದೀಪ್ ಕೌರ್, ಸಿನಿ ಜೋಸ್, ಜೌನ ಮರ್ಮು, ಟಿಯಾನಾ ಮೇರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಪವಾರ್) ಎರಡು ವರ್ಷದ ನಿಷೇಧ ಹೇರಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/athletics/article3653713.ece|title=CAS confirms 2-year bans on 6 Indian athletes|date=18 July 2012|work=The Hindu|accessdate=18 July 2012|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718174324/http://www.thehindu.com/sport/athletics/article3653713.ece|archive-date=18 ಜುಲೈ 2012|url-status=dead}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ಬಹುಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆ == ಇಅವರಿಗೆ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ನೀಡಿದ  ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಒಂದು ನೂರು ಸಾವಿರ [[ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ|ರೂಪಾಯಿ]] ನಗದು ಬಹುಮಾನ, ಒಂದು ೨೦ಗ್ರಾಮ್ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಮತ್ತು ಒಂದು ಅನುದಾನ ಆದ್ಯತೆ ಹಂಚಿಕೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಕ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (ಬಿ.ಡಿ.ಏ)ಯಿಂದ ಮನೆ ನಿವೇಶನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.nriforumkarnataka.org/news/?p=334 |title=Rajyotsava awards for 162 Bangalore, Oct 30, DH News Service: « NRI Forum Karnataka :: News |access-date=2016-08-15 |archive-date=2017-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429092452/http://www.nriforumkarnataka.org/news/?p=334 |url-status=dead }}</ref> ಇವರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಬಹುಮಾನ ನೀಡಿವೆ ಹಾಗೂ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಗೆದ್ದಿದಕ್ಕೆ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಸಹ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/india-news/CWG-Govt-will-dole-out-highest-cash-kitty-ever/cwgarticleshow/6738724.cms|title=India News|date=13 October 2010|work=The Times of India}}</ref><ref>[http://www.deccanherald.com/content/105034/yeddy-announces-cash-prizes-karna.html Yeddy announces cash prizes to Karna medal winners in CWG]</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/27/stories/2010102763801600.htm|title=Railways honours Commonwealth Games medallists|date=27 October 2010|work=The Hindu|location=Chennai, India|access-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2016|archive-date=30 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030082527/http://www.hindu.com/2010/10/27/stories/2010102763801600.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/news/the-village-road-that-led-to-guangzhou/720452/0 The Village Road that Led to Guangzhou - Indian Express]</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://www.iaaf.org/athletes/biographies/athcode=227455 ಅಶ್ವಿನಿ Akkunji]<span> ಪ್ರೊಫೈಲ್ ನಲ್ಲಿ </span>ಐಎಎಫ್ {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] afrphp502frks2nh6suwgp74nnwy1lj ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್, ಕಾರ್ಕಳ 0 81653 1430810 1343710 2026-09-30T06:25:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430810 wikitext text/x-wiki [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಉಡುಪಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕಾರ್ಕಳ]] ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ [[ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ]] ಹೆಸರಿನ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್ ಒಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ೨೦೧೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. == ಪೀಠಿಕೆ == ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಕರಾವಳಿಯ [[ಕನ್ನಡ]] ಹಾಗೂ [[ತುಳು|ತುಳುವ]] ಜನರು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಂಥ ತುಳು ಜನಪದ ಕಥೆ ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರ ಕಥೆ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ತುಳವ ಜನರು ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರನ್ನು ದೇವರುಗಳೆಂದು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪಾರ್ಕ್ ತುಳುನಾಡಿನ ಈ ಅದಮ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ನಿಶಾನೆಯಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದೊಂದಿಗೆ, ೫ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಹತ್ತು ಅಡಿ ಎತ್ತರವುಳ್ಳ ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರ ಶಿಲಾ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಈ ಫಾರ್ಕ್ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.nammabhoomi.com/koti-chennaya-theme-park-karkala/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-09-03 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311082058/http://www.nammabhoomi.com/koti-chennaya-theme-park-karkala/ |url-status=dead }}</ref> ಕಾರ್ಕಳದ ಶಿಲ್ಪಿ ಜಯರಾಜ ಆಚಾರ್ಯ ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/theme-park-reflects-architecture-of-tulunadu/article2844063.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410182953/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Theme-park-reflects-architecture-of-Tulunadu/article13386907.ece |archive-date=2023-04-10 |url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Koti Chennaya Theme Park Karkala 46.jpg|400px|right|ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್]] == ಹಿನ್ನೆಲೆ == ಅವಳಿ ಸಹೋದರರಾದ ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯ ಅವರು 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಪೌರಾಣಿಕ ಅವಳಿ ವೀರರು ತುಳುನಾಡಿನ ಬಿಲ್ಲವ ಸಮುದಾಯದ ದೇಯಿ ಬೈದೆತಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರಾದ ಪೆರುಮಾಳ ಬಲ್ಲಾಳ ಅವರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು, ಅವರ ತಾಯಿಗೆ ಅವರ ಘೋರ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ. ಸಹೋದರರು ವೀರ ಸುಂದರ ವೀರರಾಗಿ ಬೆಳೆದರು. ಆದರೆ ರಾಜನ ಸುತ್ತಲಿನ ಕೂಟಗಳು ಅವರನ್ನು ಬೆದರಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದವು. ಆಡಳಿತಗಾರರು ಅವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಈ ವೈರತ್ವ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ತುಳುವ ಜನರು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರು ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕೆಳಮಟ್ಟದಿಂದ ಬಂದವರಾದರೂ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಆಧುನಿಕ ಚಿಂತಕರಾಗಿಯೂ,ನ್ಯಾಯ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿಯೂ, ಊರವರ ಆಪತ್ಭಾಂಧವರಾಗಿಯೂ ಇದ್ದರು.ಇವರ ಗಾಥೆ ಹಾಗೂ ತುಳು ಜನತೆಯ ಪುರಾತನ ಜೀವನಕ್ರಮದ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕನ್ನು ೧೦೦ ಎಕರೆ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರದ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಾರ್ಕ‍್‍ನ ವೆಚ್ಚ ೧.೮೭ ಕೋಟಿ ಎಂದು ದಾಖಲೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.udupilive.in/city-guide/koti-chennaya-theme-park-udupi</ref> ಪಾರ್ಕನ್ನು ಜನವರಿ ೨೮, ೨೦೧೨ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ ಸದಾನಂದ ಗೌಡರವರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ್ದರು.<ref>http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=128506{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ನಿರ್ಮಾಣ== <ref>http://wahkarkala.blogspot.com/2017/11/koti-chennaya-theme-park-new-landmark.html</ref>ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹುಟ್ಟಿ ದಿನ ಕಳೆದ ನೆಲದಿಂದ (ಪುತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಯ) ದೂರದಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯರ ವೀರಜೀವನವನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದಿದೆ. ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ೧.೭೮ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಅನುದಾನದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಕ್ ಬಂದಿತು. ಒಮ್ಮೆ ಸಂದರ್ಶಕರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಮೂಲಕ ಕಾಂಪೌಂಡ್‌ನೊಳಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದರೆ, ಅವರ ಮುಂದೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಉದ್ಯಾನವು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎತ್ತರದ ಕಾಂಪೌಂಡ್ ಗೋಡೆಗಳೂ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎರಡೂ ಬದಿಯ ಗೋಡೆಗಳ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳು ತುಳುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿನ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ಆನೆಬಾಗಿಲು (ಆನೆಗಳ ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರ) ಚಾವಡಿ (ಹಳೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮನೆಗಳ ಡ್ರಾಯಿಂಗ್ ರೂಮ್) ಆಗಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಚಾವಡಿಯಲ್ಲಿ "ಅತಿಥಿಗಳು" ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಕೆಕಟ್ಟೆಯ ಉರುಸ್ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಎತ್ತರದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಮರದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಚಾವಡಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡೆ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಕೊಠಡಿ ಇದೆ. ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತವೆ. ೧೦ ಅಡಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಎರಡು ಅಡಿಗಳ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸುವಾಗ ಅವಳಿ ವೀರರ ಇತ್ಯರ್ಥದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ, ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಔಷಧೀಯ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳ ಉದ್ಯಾನವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅದನ್ನು 'ತಾಯಿ ದೇಯಿ ಬೈದೆತಿ' (ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರ ತಾಯಿಯ) ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಲೋಕಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನೂ ಅಂದು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ==ಕೋಟಿ ಚನ್ನಯ== ===ಇತಿಹಾಸ=== <ref>http://deeksha21.blogspot.com/2016/04/history-of-koti-chennaya.html</ref>ಪಡುಮಲೆಯ ಪೆರುಮಾಳ್ ಬಲ್ಲಾಳರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಜೀವ ಉಳಿಸಿದ ದೇಯಿ ಬೈದತಿಗೆ ಜನಿಸಿದ ಅವಳಿ ಸಹೋದರರು ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕಥೆ. ಹೆರಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಯಿ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ರಾಜನು ಈ ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಸಯನಾ ಬೈದಾ ಅವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಯುವಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೆದರಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಲಯ್ಯನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು. ಪಾಂಡ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಯ್ಯನೂರ್ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪೌಮಾಲೆಯ ಪೆರ್ಮಾಲ್ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಕೋಟಿಯನ್ನು ಉಪಾಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅಗಲಿಕೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತ್ಯದ ಮೊದಲು ಕೋಟಿಯು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರಿಂದ ಅವರು ಐಯ್ಯನೂರಿನ ದೇವಣ್ಣ ಬಲ್ಲಾಳ, ಪಂಜದ ತೇಮ್ರ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಮತ್ತು ಪಡುಮಲೆಯ ಪೆರ್ಮಾಲ್ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಅವರು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. [[ಚಿತ್ರ:Koti Chennaya Theme Park Karkala 49.jpg|300px|right|ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ವಿಗ್ರಹ]] ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯ್ಯ ಅವರು ತುಳು ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪೌರಾಣಿಕ ಅವಳಿ ವೀರರಾಗಿದ್ದು, ತುಳು ಮಾತನಾಡುವ ಜನರ ಎರಡು ನಿಜವಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತುಳು ಪಾಡ್ದನದಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲಾಳರ ಉಲ್ಲೇಖ ಬಂದಾಗ ಈ ವೀರರ ಕಥೆಯನ್ನು ಸರಿಸುಮಾರು ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕೋಟಿ ಬೈದ್ಯ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯ್ಯ ಬೈದ್ಯರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತುಳುನಾಡಿನ ಬಿಲ್ಲವ ಮನೆತನದ ದೇಯೆ ಬೈದೆತಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಸಹೋದರರ ವೀರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ, ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೆನ್ಮೂರ್ ಬಳಿ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಅವರು ಸತ್ತರು. ತುಳುನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗರಡಿ ಎಂಬ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನೇಮ ಎಂಬ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಈ ಗರಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧೀರ ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾರ್ಣಿಕ ಪುರುಷ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವೀರೋಚಿತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರ ದುರಂತ ಅಂತ್ಯದ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ದೈವತ್ವಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂದಿಗೂ ತುಳುವ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗರೋಡಿಗಳೆಂಬ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯರನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. == ಪಾರ್ಕ್ ವಿವರಗಳು == ಪಾರ್ಕ್‍ನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲೇ 'ಗುತ್ತಿನಮನೆ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು ಚಾವಡಿ'ಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ತುಳು ಪರಂಪರೆಯ ಆಟೋಟ (ಕಂಬಳ) ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಜೀವನಶೈಲಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ತುಳು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾದಂಥಹ ಕಾವಿ ಕಳೆ, ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮನೆಗಳ ರಚನಾಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿನ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ತುಳು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿರುವ 'ನಂದಿಕೇಶ್ವರ', 'ವೀರಭದ್ರ', 'ಗೊಮ್ಮಟ ಮಲ್ಲ', 'ಸಂಸಾರ ಬ್ರಹ್ಮ', ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಪುಥ್ಥಳಿಗಳನ್ನೂ, ಹಾಗೂ ದಿನನಿತ್ಯದ ಉಪಯೋಗದ ಹಳೆ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳನ್ನೂ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಗರೋಡಿಯನ್ನು ಹೋಲುವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯರ ಜೀವನದಲ್ಲಿನ ಮಹತ್ವದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಶತಮಾನಗಳ ಹಳೆಯ ಕಲೆಯಾದ ಸುರಪುರ ಶೈಲಿಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ೬*೪ ಚದರ ಅಡಿಯ ೩೬ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು. ಗಾತ್ರವು ಅವರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ೩೬ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರದ ಕೆಳಗೆ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ಕ್‍ನಲ್ಲಿ ದೈವಾರಾಧನೆಯ ಗುಡಿಯಾದ 'ಗರೋಡಿ'ಯ ಮಾದರಿಯೂ ಇದ್ದು, ಪೂರ್ತಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆಸಿದರೆ, ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರ ಜೀವನವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ೧೪೩ ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. == ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ == ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್ ಕಾರ್ಕಳ ತಾಲೂಕಿನಿಂದ ೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಮಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರದಿಂದ ೫೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>http://www.udupilive.in/city-guide/koti-chennaya-theme-park-udupi</ref> ಈ ಪಾರ್ಕ್‍ಗೆ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಜಾದಿನಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೯.೩೦ ರಿಂದ ಸಂಜೆ ೫.೩೦ ರವರೆಗೆ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲಾಖೆಯು ಸುಮಾರು ಆರು ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಥೀಮ್ ಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References /> {{Commonscat|Koti Chennaya Theme Park, Karkala}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳ ಕ್ಯೂಆರ್ ಕೋಡ್ ಯೋಜನೆ]] k8k3238tupz8h0mrbgklfzr5p28e2d6 ಕಡಿರಿ ರಾಜ್ಯ 0 83492 1430748 1340501 2026-09-30T01:40:01Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430748 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} 11ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಾವದಲ್ಲಾಳುತ್ತಿದ್ದ ಏರ್ಲಂಗದೊರೆ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲೊಂದು; ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧ. ಪಂಜುಲು ಇದರ ಮುಂಚಿನ ಹೆಸರು; [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಕಡಿರಿ. ಕಡಿರಿ ಎಂದೇ ಈ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತಲ್ಲದೆ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗವನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಪಶ್ಚಿಮ ಜಾವದಲ್ಲಿರುವ ಸುಣ್ಣ ಮತ್ತು ಸು-ಕಿ-ತಾನ್ಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜಾವದ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ನೆಲವೂ ಕಡಿರಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತೆಂದು ''ಚೌ ಜು-ಕ್ವ'' ಎಂಬ ಚೀನೀ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬನ ಬರಹದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆತ ಸ್ವತಃ ಕಡಿರಿಯನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಂದವರಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನ್ನೆ ಬರೆದ. ಕಡಿರಿಯನ್ನಾತ ಪೊ-ಪೊ ಅಥವಾ ಯುವ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಜಾವದ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಪೊ-ಪೊಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿದ್ದ 15 ರಾಜ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದನ್ನೂ ಆತ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ನೈಋತ್ಯ ಬೋರ್ನಿಯೋಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದವು.<ref>{{Cite web |url=http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-10-21 |archive-date=2015-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165857/http://cdma.ap.gov.in/Kadiri/Basic_information_Municipality.html |url-status=dead }}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 12ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಕಡಿರಿಯನ್ನಾಳಿದರು. ಅವರ ಪೈಕಿ ''ಜಯವರ್ಷ'', ''ಕಾಮೇಶ್ವರ'' ಮತ್ತು ''ಜಯಭಯರು'' ಮುಖ್ಯ. ಆಯಾ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದ [[ಕಾವ್ಯ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿವೆ. ಜಯವರ್ಷನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕಣ್ವ ಕವಿ ಜಾವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾಯನವೆಂಬ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಅನಂತರ ಕಡಿರಿಯ ದೊರೆಯಾದ ಕಾಮೇಶ್ವರನ ಹೆಸರು ಸ್ಮರದಹನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾಮೇಶ್ವರನ ಮಗನಾದ ಜಯಾಭಯನದು ನರಸಿಂಹ ಲಾಂಛನ. ಪ್ರಜೆಗಳು ಇವನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರವೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಪನುಲುಹ್ ಕವಿ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪುರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ. ಹರಿವಂಶ ಮತ್ತು ಘಟೋತ್ಕಚ-ಇವು ಈ ಕವಿಯ ಇತರ ಎರಡು ಕಾವ್ಯಗಳು. ಜಯಭಯನ ಅನಂತರ ಬಂದ ರಾಜರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ತಿಳಿಯದು. ಕಡಿರಿ ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ರಾಜನಾದ ಕೃತಜಯನ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಪರರತನ್ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದೆಲ್ಲ ವಾಸ್ತವವೆನ್ನಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ [[ದೊರೆ]] ತಾನೇ ದೇವರೆಂದು ಸಾರಿಕೊಂಡು, ಪುರೋಹಿತರೂ ತನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಪುರೋಹಿತರು ನೆರೆ ಪ್ರದೇಶದ ಒಡೆಯನಾದ ಆಂಗ್ರೋಕನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು. ಆಂಗ್ರೋಕ ಮೊದಲು ದರೋಡೆಗಾರನಾಗಿದ್ದ. ತನ್ನ ಯಜಮಾನನಾಗಿದ್ದ ತುಮಾಪೆಲಿನ ಗವರ್ನರನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಕವಿಪರ್ವತದ ಪುರ್ವ ಭಾಗವನ್ನಾಳುತ್ತಿದ್ದ. ದೊರೆಗೂ ಪುರೋಹಿತರಿಗೂ ನಡುವೆ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದ ವಿರಸದ ದುರುಪಯೋಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಆತ ರಾಜಸನೆಂಬ ಬಿರುದು ತಳೆದು ತಾನೇ ದೊರೆಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡ. 1222ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೃತಜಯನ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಕಡಿರಿ ಅವನ ವಶವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831053053/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece |archive-date=2014-08-31 |url-status=dead}}</ref> ಜಾವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಅಸ್ತಿಭಾರ ಹಾಕಿದ ಕಡಿರಿ ರಾಜ್ಯದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆದುವು. ಜಾವದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು. ಜಾವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಗಳು ರಚಿತವಾದುವು. ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, [[ಮಹಾಭಾರತ]] ಕಥೆಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿದರು. ಕಡಿರಿ ರಾಜರು ಅನೇಕ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು. ತ್ರಿಗುಣ ಕವಿಯ ಕೃಷ್ಣಾಯನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ-ರುಕ್ಮಿಣಿಯರ ಕಥೆ ಹೃದಯಂಗಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಭಾರತಯುದ್ಧ ಈ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯಗ್ರಂಥ. ಮ್ಪುಸೆಡ ಕವಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪುನಲುಹ್ ಕವಿ ಪುರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ. ಧಮ್ಙೀಯನ ಸ್ಮರದಹನವೂ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯ. ಇದು ಕಾಳಿದಾಸನ ಕುಮಾರಸಂಭವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾದದ್ದು. ಜಾವದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿರಿ ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆದಷ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಗಾಢವಾಗಿದ್ದಿತೆಂಬುದೂ ಇದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೬-೧೭]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕಡಿರಿ ರಾಜ್ಯ}} 1ycdw65v77z2bp0kyk6e5bu60t255i7 2ನೇ ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆ 0 83595 1430655 1427224 2026-09-29T15:23:38Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430655 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{infobox | title= 2ನೇ ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆ<br />{{lang|pt|Segunda cúpula do BRIC}} | image = [[File: Bric 2010.PNG|200px|]] | header1= ಅಧಿಕೃತ ಲಾಂಚನ (ಲೋಗೋ) | label2 = ಅತಿಥೇಯ ದೇಶ | data2=[[ಬ್ರೆಜಿಲ್]] | label3=ತಾರೀಕು | data3=16 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 | label4=ನಗರ(ಗಳು)| data4=[[ಬ್ರೆಸಿಲಿಯಾ]] |label5=ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು | data5=[[ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಸಂಘಟನೆ|ಬ್ರಿಕ್]] |label6=ಮುಂಚಿನದು | data6=[[1ನೇ ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆ]] |label7=ನಂತರದ್ದು | data7=[[3ನೇ ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಶೃಂಗಸಭೆ]] }} '''2ನೇ ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆ''' [[ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಸಂಘಟನೆ|ಬ್ರಿಕ್ ಸಂಘಟನೆಯ]] (ನಂತರದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಆಯಿತು) ಎರಡನೆಯ ಶೃಂಗಸಭೆ ಮತ್ತು ಇದು 16 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಸಿಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]], [[ರಷ್ಯಾ]], [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಚೀನಾ]] ಅಲ್ಲದೆ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು [[ಪ್ಯಾಲಸ್ಟೈನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಪ್ಯಾಲಸ್ಟೈನಿಯನ್ ಅಥಾರಿಟಿಯ]] ವಿದೇಶಾಂಗ ಮಂತ್ರಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ==ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು== [[File: BRIC2010.jpg|thumb|ಎರಡನೆಯ ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸಂಘಟನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಾಯಕರು]] ನಾಲ್ಕೂ ದೇಶದ ನಾಯಕರು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಲಸ್ಟೈನಿಯನ್ ಅಥಾರಿಟಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವರೂ ಸಹ. {|class ="wikitable sortable " |+2ನೇ ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾದ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಾಯಕರು |- !ಸದಸ್ಯರು|| ಪ್ರತಿನಿಧಿ||ಹುದ್ಧೆ |- |{{flagicon|Brazil}} ಬ್ರೆಜಿಲ್|| [[ಲೂಯಿಜ್ ಇನಸಿಯೊ ಲುಲ ಡ ಸಿಲ್ವ]]|| ಅಧ್ಯಕ್ಷರು |- |{{flagicon|Russia}} ರಶಿಯ||[[ಡ್ಮಿಟ್ರಿ ಮೆಡ್ವೆಡೇವ್|ದಿಮಿತ್ರಿ ಮೆಡ್ವಡೇವ್]]||ಅಧ್ಯಕ್ಷರು |- |{{flagicon|India}} ಭಾರತ|| [[ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್]]|| ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ |- |{{flagicon|China}} ಚೀನಾ||[[ಹು ಜಿಂಟಾವೊ]]|| ಅಧ್ಯಕ್ಷರು |} ಅತಿಥಿಗಳು :*{{flagicon|South Africa}} ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ: [[ಜಾಕೋಬ್ ಜುಮಾ]], ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ :*{{flagicon|Palestinian Authority}} ಪ್ಯಾಲಸ್ಟೈನ್ ಅಥಾರಿಟಿ: ರಯಾದ್ ಅಲ್-ಮಲ್ಕಿ, ವಿದೇಶಾಂಗ ಮಂತ್ರಿ, ಪ್ಯಾಲಸ್ಟೈನಿಯನ್ ಅಥಾರಿಟಿ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಐಬಿಎಸ್ಎ (ಭಾರತ, ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾಗಳ ಸಂಘಟನೆ)ಯ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶೃಂಗಸಭೆಯನ್ನು ಅಂದೇ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಅದು ಬ್ರಿಕ್ ಶೃಂಗಸಭೆಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ಯಾಲಸ್ಟೈನ್ ಅಥಾರಿಟಿಯ ವಿದೇಶಾಂಗ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ==ಶೃಂಗಸಭೆ ಮುಂಚೆ== ಶೃಂಗಸಭೆಯ ತುಸು ಮುಂಚೆ (ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2009ರಲ್ಲಿ) ನಾಲ್ಕನೆ ಐಎಬಿಸ್‌ಎ ಸಂಘಟನೆಯ (ಭಾರತ, ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾಗಳ ಸಂಘಟನೆ ) ಪೂರ್ವಭಾವಿ ತಯಾರಿಯ ಅಂಗವಾಗಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವರ ಬೇಟಿ ನಡೆದಿತ್ತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವ [[ಎಸ್.ಎಂ.ಕೃಷ್ಣ|ಎಸ್ ಎಮ್ ಕೃಷ್ಣ]] ಅವರು "ದಕ್ಷಿಣ-ದಕ್ಷಿಣಗಳ ನಡುವಿನ ಸಹಕಾರ ಮನೋಭಾವದ" ಬಗೆಗೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಈ ಮೂರು ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ "ವೈಮಾನಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ" ಕರೆ ನೀಡಿದರು.<ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/krishna-meets-brazil-president-ahead-of-ibsa-summit_100241385.html Krishna meets Brazil president ahead of IBSA summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714230125/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/krishna-meets-brazil-president-ahead-of-ibsa-summit_100241385.html |date=2014-07-14 }}, 1 September 2009</ref> ಶೃಂಗಸಭೆಯ ಒಂದು ದಿನ ಮುಂಚೆ ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಹಾಗೂ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾಗಳ ನಡುವೆ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಮಾತುಕತೆಗಳು ನಡೆದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾಗಳು ಎರಡು ದೇಶಗಳಿಗೂ ಬೆಳೆಯಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಬದಲು ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟವು.<ref>"India, China to become equal partners". Presstv.ir. 2010-04-16. Retrieved 2010-08-11.</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಏಪ್ರಿಲ್ 13 ರಿಂದ 16ರ ವರೆಗೂ ಐಬಿಎಸ್ಎ/ಬ್ರಿಕ್ ಬುಸಿನೆಸ್ ಫೋರಂ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಯಾಂಕಗಳ ಸಭೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಸಭೆ ಮುಂತಾದವು ನಡೆದವು. ==ಚರ್ಚಾಂಶಗಳು== 2ನೆಯ ಶೃಂಗಸಭೆಯ ಘೋಷಣೆಯು ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಹಣಕಾಸು ಅಂಶಗಳು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ವ್ಯವಸಾಯ, ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಹಣಕಾಸು ಅಂಶಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಹೇಳಿಕೆಯು "ಹಿಂದಿನ ಯೆಕಟನ್ಬರ್ಗ್‌ನ ಜೂನ್ 2009ರ ಸಭೆಯ ನಂತರ ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪುನರಾರಂಭವನ್ನು ನಾವು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪುನಶ್ಚೇತನದ ಬುನಾದಿ ಭದ್ರವಾಗಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೂ ಅನಿಶ್ಚತೆಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇವೆ…" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆರ್ಥಿಕ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಸರಕಾರಗಳೂ ಸಹಕರಿಸುವಂತೆ ಕರೆ ನೀಡಿದವು.<ref name=ri>[http://brics5.co.za/about-brics/summit-declaration/second-summit/ BRICS 2nd Second Summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014173853/http://brics5.co.za/about-brics/summit-declaration/second-summit/ |date=2016-10-14 }}, INTERNATIONAL ECONOMIC AND FINANCIAL ISSUES, access date 2016-10-18</ref> ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನ್‌ನ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ ಅಂಶ ಬಗೆಗಿನ ಅಂಶವೂ ಒಂದು. ಸಭೆಯ ಒಂದು ದಿನ ಮುಂಚೆ ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವ ಸೆಲ್ಸೊ ಅಮೊರಿಮ್ ಇಕಾನ್ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಾರ್ ಅಂಶದ ಬಗೆಗಿನ ಚೀನದ ನಿಲುವಿಗೆ "ಒಲವು" ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಅವರು ಅನುಮಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ದಾಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಐಬಿಎಸ್‌ಎ ಶೃಂಗಸಭೆ ಇರಾನಿನ ಅಂಶಗಳ ಬಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕರೆಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref>"Brazil, India, S Africa urge talks on Iran". Presstv.ir. 2010-04-16. Archived from the original on 2012-09-29. Retrieved 2010-08-11.</ref> ಚೀನಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹು ಜಿಂಟಾವ್ ಜಾಗತಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿಯುವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಭಾರತದ ಪ್ರದಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್ ಈ ದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಹೂಡಿಕೆ, ವಿಜ್ಞಾನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೂ ಹತ್ತಿರದ ಸಹಕಾರ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.<ref>PTI (2010-04-16). [http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-pitches-for-close-cooperation-among-BRIC-nations/articleshow/5815262.cms "PM pitches for close cooperation among BRIC nations - India - The Times of India"]. The Times of India. Retrieved 2010-08-11. •</ref> ==ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ== ಚೀನಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹು ಜಿಂಟಾವ್ ಕ್ವಿನ್‌ಘೈನಲ್ಲಿನ ಭೂಕಂಪದಿಂದಾಗಿ ಏಪ್ರಿಲ್ 17ರ ಬದಲು ಏಪ್ರಿಲ್ 15ರಂದೇ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವರು ಸಭೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ದ್ವಿಪಕ್ಷಿಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಕನಿಷ್ಠ ಭಾರತದ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆ (ಇಂಗ್ಲೀಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ ''ದಿ ಹಿಂದೂ'') ಈ ಬಗೆಗಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು "ದೊಡ್ಡ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜಿ-7ಗೆ ಉತ್ತರ" ಎಂದು ಭಾವಿಸಿತು. ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು "ಈಗ ಇರುವ ಜಾಗತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಪ್ರಸ್ತುತೆಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬಲಹೀನತೆಯನ್ನು ತೆರದಿಟ್ಟ ಜಾಗತಿಕ ಹಣಕಾಸು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವೇಗವರ್ಧಕಗಳಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಐಬಿಎಸ್‌ಎ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಕ್ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ" ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತದೆ.<ref>*[http://www.thehindu.com/todays-paper/article751012.ece India pitches for greater IBSA, BRIC role] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The Hindu, April 16, 2010, access date 2016-10-18</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} '''ಆಧಾರ''' *[[w: 2nd BRIC summit|2nd BRIC Summit]] Wikipedia English, access date 2016-10-18 {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು]] 6ng4352vy0ole8s0cm66za3sdu5mw7i ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಉಲ್ಲೇಖನಗಳು 10 85697 1430824 748191 2026-09-30T08:25:29Z Karnaata 101999 /* */ 1430824 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 ಜನಪದ ಕ್ರೀಡೆಗಳು 0 86401 1430822 1347051 2026-09-30T07:59:58Z Kavitha G. Kana 30404 1430822 wikitext text/x-wiki ==[[ಚಂಡು|ಗೋಲಿ]] ಆಟ== * ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುಳಿ ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕುಳಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಫೂಟುಗಳ ಅಂತರದ ಮೇಲೆ ಅಡ್ಡ ಗೆರೆಯೊಂದನ್ನು ಎಳೆದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಆಟಗಾರರು ಗೋಡಾ-ಎಂದು ತಮ್ಮ ಗೋಲಿಗಳನ್ನು ಕುಳಿಯತ್ತ ಬಿಡುವರು. ಯಾರ ಗೋಲಿ ಕುಳಿಯ ಹತ್ತರ ಬೀಳುವದೋ ಅವರು ಮೊದಲು ಕುಳಿ ತುಂಬುವರು. ಕುಳಿ ತುಂಬಿದವರು ಕುಳಿಯ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತಯ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಗೋಲಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವರು. * ಆಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಅವನ ಗೋಲಿ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಬೀಳುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ತನ್ನ ಮುಷ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿ ಮುಷ್ಟಿಯ ತುದಿಯಿಂದ ಗೋಲಿಯನ್ನು ತೊರಿ ಕುಳಿಯನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು. ಕೈಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೋಲಿ ತೂರುವುದಕ್ಕೆ “ಡೀಗು” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಒಮ್ಮ ಗೋಲಿಗೆ ಹೊಡೆದ ಹೊಡೆತದ ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿದರೆ, ಗೋಲಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಲಿ ತೂರಿ ಕುಳಿ ತುಂಬಬೇಕು. * ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಗೋಲಿ ಕುಳಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಹಳ ದೂರ ಬಿದ್ದರೆ, ಮೂರು ಸಲ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಡೀಗಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಗೋಲಿ ಕುಳಿ ತುಂಬದೆ ಕುಳಿಯಿಂದ ಅಂತರದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದರೆ, ಮತ್ತೆ ಆಟಗಾರ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಕುಳಿಯ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತು ಗೋಲಿಗೆ ಹೊಡೆದು ಓಡುಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಗೋಲಿಯನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಡೀಗುವವ ಕುಳಿ ತುಂಬುವವರೆಗೆ ಆಟ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. * ಆಡಲು ಬೇಕಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳು-ಒಬ್ಬ ಆಟಗಾರನಿಗೆ 2 ಗೋಲಿಗಳಂತೆ ಗೋಲಿಗಳು '''ಆಟದ ವಿವರಣೆ''' ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಡೆ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳವಿದೆಯೊ ಅಲ್ಲಿ ಆಡಬಹುದು ಗೋಲಿ ಆಟ. ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಗಿದಾಗ ಪಳ ಪಳ ಎಂದು ಗೋಲಿಗಳು ಮಾಡುವ ಶಬ್ದ ಮಕ್ಕಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.ಒಂದು ಗೋಲಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಆಡುವಾಟವೇ ಗೋಲಿ ಆಟ. ಕೆಲವೆಡೆ ಗೋಟಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಈ ಆಟ. '''ಆಡುವ ವಿಧಾನ''' ·        ಈ ಆಟ ಆಡಲು ಕನಿಷ್ಟ 2 ಮಂದಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಇರಬೇಕು. ·        ಒಂದು ವೃತ್ತವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕು. ·        ವೃತ್ತದಿಂದ 5 ಹೆಜ್ಜೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೆರೆಯನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು ·        ಆಟಗಾರರು ತಮ್ಮ ಗೋಲಿಯನ್ನು ವೃತ್ತದೊಳಗಡೆ ಹಾಕಬೇಕು ಹಾಗೂ 5 ಹೆಜ್ಜೆ ದೂರದ ಗೆರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಗೋಲಿಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯ ಬೇಕು. ·        ಹಾಗೆ ಹೊಡೆದಾಗ ಹೊಡೆದ ಗೋಲಿಯು ಇತರ ಗೋಲಿಗಳಿಗೆ ತಾಗದೆ ವೃತ್ತದಿಂದ ಹೊರಹೋದರೆ ಆ ಗೋಲಿ ಆತನಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ·        ಗೋಲಿಯು ಬೇರೆ ಗೋಲಿಗಳಿಗೆ ತಾಗಿದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಆಟಗಾರನ ಸರದಿ.ಡವ್ ಆಟವು ಈ ಆಟದ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ==ಲಗೋರಿ== * ನಮ್ಮ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುದುಕರ ತನಕ ಸಾಯಂಕಾಲ ಎಲ್ಲರೂ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಟ ಲಗೋರಿ<ref>http://www.prajavani.net/news/article/2014/01/25/222108.html{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ಲಗೋರಿ !!! ಅಂತ ಕಿರುಚಿದಾಗ ಮೈ ಎಲ್ಲ 'ಜುಮ್' ಅನ್ನುವುದು. ಈಗ [[ಲಗೋರಿ]] ಆಡುವವರು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ, ಗ್ರಾಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಿಗುವವರು. * ಈ ಆಟವನ್ನು ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಜನರು ಕೂಡ ಆಡಬಹುದು. ಅವರನ್ನು ಎರಡು ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸುವವರು. ಮೊದಲನೆಯ ತಂಡದವರು ೭ ರಿಂದ ೯ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಜೋಡಿಸುವರು. ಹಾಗೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪದೂರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ತಂಡದವರು ಒಂದು ಚೆಂಡನ್ನು ಎಸೆಯುವರು. ಆ ಚೆಂಡು ತಾಗಿ ಕಲ್ಲುಗಳು ಚದುರಿದಾಗ, ಮೊದಲನೆಯ ತಂಡದವರು ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವರು. * ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದೇ ಎದುರಾಳಿ ತಂಡದ [[ಗುರಿ]]. ಮೊದಲನೆಯ ತಂಡದವರು ಆ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಎದುರಾಳಿ ತಂಡದವರು ಆ ಚೆಂಡನ್ನು ಯಾರೊಬ್ಬರಿಗೆ ತಾಗುವಂತೆ ಎಸೆದರೆ, ತಾಗಿದಾತ ಆಟದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರನ್ನು ಆಟದಿಂದ ಹೊರ ಕಳುಹಿಸುವುದೇ ಆಟದ ಗುರಿ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಳಿ ತಂಡವೇನಾದರು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದಲ್ಲಿ ಆ ತಂಡವೇ ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಿಗಳು. == ವಿವಿಧ ಹೆಸರು == ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಇದೇ ಆಟವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ: * ಲಿಂಗೋರ್ಚ, ಲಗೋರಿ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) * ಪಿತ್ತು (ಹರ್ಯಾಣ, ಪಂಜಾಬ್, ಚಂಡೀಘಢ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ರಾಜಸ್ತಾನ) * ಸೈಟೋಲಿಯ (ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಬಿಹಾರ) * ಸಾತೋಡಿಯು (ಗುಜರಾತ್) * ಪಿತ್ತು (ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಬಿಹಾರ) * ಬಮ್ ಪಿತ್ತೋ (ಬಿಹಾರ) * ಎಡು ಪೆಂಕುಳತ, ಡಿಕೋರಿ ಅಥವಾ ಪಿತ್ತು (ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ) * ಡಬ್ಬಾ ಕಲಿ (ಕೇರಳ, ತೆಂಗಿನ ಎಲೆಗಳು ಮಾಡಿದ್ದ ಚೆಂಡನ್ನು ಬಳಸಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ) * ಎಜ್ಹು ಕಲ್ಲು (ತಮಿಳುನಾಡು) * ಗರ್ಮಾನ್ (ಕಾಶ್ಮೀರ) * ಪಿತು(ಕೇರಳ) == ಆಡುವ ಕ್ರಮ == ಮನೆಯಂಗಳದಲ್ಲೋ, ಗದ್ದೆ ಬಯಲುಗಳಲ್ಲೋ ಹತ್ತಾರು ಮಕ್ಕಳು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿದಾಗ ಹೆಂಚು ತುಂಡು, ಗೆರಟೆ, ಅಥವಾ ಚಪ್ಪಡಿ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಇಟ್ಟು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ರಬ್ಬರ್ ಚೆಂಡು,ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮುದ್ದೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮೇಲೆ ಕಾಗದ ಸುತ್ತಿ ಬಾಳೆಗಿಡದ ಒಣಗಿದ ಹಗ್ಗವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿ, ತೇವ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಿ ಚೆಂಡು ಮಾಡಿ ಲಗೋರಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಮಾನವ ತನ್ನ ಬೌದ್ಧಿಕ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೂಂದು ರೂಪಕೊಟ್ಟು ಆಡುವ ಆಟಗಳೇ ಜಾನಪದ ಕ್ರೀಡೆಗಳಾಗಿ ಬೆಳದು ಬಂದವು ಹಳ್ಳಿಹೈದರ ಆಟದ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿತ್ತೇವೆ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಾಲೆ,''ಮರಕೋತಿ'',ಕುಂಟಾಟ,ಗೋಲಿ, ಚಿನ್ನಿದಾಂಡು,[[ಗಾಳಿಪಟ]], ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಪೀಂಕ ಆಟ ಮುಂತಾದ ಇನ್ನು ನುರಾರೂ ಆಟಗಳು ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಆಟಗಳು ಜನಪದದಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜನಪದದಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. == ಲಗೋರಿ ಆಟದ ನಿಯಮಗಳು == ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಆಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವುಗಳು ಯಾವುದೆಂದರೇ ಆಟದಅಂಗಣ,ಅಂಗಣವನ್ನು ಅಥೀಕಾರಿಗಳು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅದಕ್ಕೆ ಉಪಹೋಗಿಸುವ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸಲಕರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಣರಚಿಸುವುದು. ವಿವಿಧ ನಿಯಮಗಳು ಬಿಲ್ಡರ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಫೀಲ್ಡರ್ಸ್ ನಿಯಮಗಳು ಆಟಗಾರರ ಬದಲಾವಣೆ ಪೌಲ್ಸ್(ತಪ್ಪುಗಳು), ದಂಡನೆ, ಟೈ(ಅಂಕ ಸಮವಾದಾಗ) ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಲಗೋರಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. # ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಆಟ. # ಎರಡು ತಂಡಗಳಿರುತ್ತವೆ. # ಎರಡೂ ಗುಂಪಿನವರು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ರಬ್ಬರ್ ಚೆಂಡನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ಚಿನ್ನಿದಾಂಡು== * ಈ ಆಟವನ್ನೇ ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಮ್ಮನ್ನು ಆಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ತೀಳಿದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಈ ಆಟವನ್ನು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಎಂದು ಕರೆದು ಜಗತ್ ವಿಕ್ಯತಿ ಮಾಡಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಿಕೆಟನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ದೇಶದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ದೊರಕಿದೆ. ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡಿನ(ball) ಬದಲಾಗಿ ಮರದಿಂದ ಮಡಲಾದ ಚಿಕ್ಕ ಚಿನ್ನಿ ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಟ್(bat)ಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಮರದಿಂದಲೇ ತಯಾರಾದ ಬಡಿಗೆಯ ರೂಪದ ದಾಂಡನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನಿ ದಾಂಡು ಅಥವಾ ಗಿಲ್ಲಿ ದಾಂಡು ಅಥವಾ ಹಾಣೆ ಗೆಂಡೆ ಅಥವಾ ಚಿನ್ನಿ ಕೋಲು ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಟ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮರದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಚಿನ್ನಿ ಅಥವಾ ಗಿಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಹಾಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ದಾಂಡು ಅಥವಾ ಕೋಲು ಇವುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಇದನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ತಂಡಗಳಾಗಿ ಆಡಬಹುದು. '''ವ್ಯವಸ್ಥೆ/ಸಲಕರಣೆಗಳು''' ಆಡಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಜಾಗ. ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗೇಣು ಉದ್ದದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕೊರೆದ ಒಂದು ಗುಂಡಿ / ಕುಳಿ / ಉಳ್ಳ. ಗುಂಡಿಯಷ್ಟೇ ಉದ್ದವಾದ ಮರದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಚಿನ್ನಿ / ಹಾಣೆ / ಗಿಲ್ಲಿ. ಇದರ ಎರಡೂ ಬದಿ ಚೂಪಾಗಿರಬೇಕು. ಚಿನ್ನಿಗಿಂತ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡೂವರೆ-ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ಮರದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ನೇರವಾದ ದಾಂಡು. ===ಆಟದ ನಿಯಮಗಳು=== * ಆಟಗಾರನು ಗುಂಡಿಯ ಮೇಲೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಚಿನ್ನಿಯನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಎದುರು ತಂಡದ ಆಟಗಾರರು ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹೋ ಎಂದು ಕೂಗುವ ರೂಢಿಯಿದೆ. ಎದುರು ತಂಡದವರು ಹೋ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಾಂಡನ್ನಿಟ್ಟು ಚಿನ್ನಿಯನ್ನು ಆದಷ್ಟು ದೂರ ಚಿಮ್ಮಬೇಕು. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಎದುರು ತಂಡದ ಆಟಗಾರರು ಹಿಡಿಯಬಹುದು. * ಹೀಗೆ ಹಿಡಿದರೆ ಆಟಗಾರ ತನ್ನ ಪಾಳಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. ಎದುರು ತಂಡದವರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ ದಾಂಡನ್ನು ಗುಂಡಿಯಿಂದ ಒಂದು ದಾಂಡಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹಿಂದೆ ಇಡಬೇಕು. ಎದುರು ತಂಡದ ಯಾವುದಾದರೂ (ಅಥವಾ ಚಿನ್ನಿ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದ) ಆಟಗಾರ ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನಿ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊಡೆಯಬೇಕು. ಚಿನ್ನಿ ದಾಂಡಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಆಟಗಾರ ತನ್ನ ಪಾಳಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. ಚಿನ್ನಿ ಗುಂಡಿಯ ಒಳಗೆ ಬಿದ್ದರೆ ಕೂಡ ಆಟಗಾರ ತನ್ನ ಪಾಳಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. * ಚಿನ್ನಿ ಗುಂಡಿಯಿಂದ ಒಂದು ಚಿನ್ನಿಯಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೆ ಆಟಗಾರ ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಆಟ ಮುಂದುವರೆಸಬೇಕು. ಆಟಗಾರನು ಚಿನ್ನಿಯನ್ನು ದಾಂಡಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿಸಿ ಚಿನ್ನಿ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಡೆಯಬೇಕು. ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಎಷ್ಟು ಸಲ ಬೇಕಾದರೂ ಹೊಡೆಯಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಮೇಲೆ ಚಿಮ್ಮಿಸಿದಾಗ ಎದುರು ತಂಡದ ಆಟಗಾರರು ಚಿನ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ [[ಆಟಗಾರ]] ತನ್ನ ಪಾಳಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. ಮೂರು ಬಾರಿ ಚಿನ್ನಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೊಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಆಟಗಾರ ಪಾಳಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. * ಚಿನ್ನಿಯನ್ನು ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಹೊಡೆದರೆ ಗಿಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೊಡೆದರೆ ಒಂದು ಗಿಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೊಡೆದರೆ ಎರಡು ಗಿಲ್ಲಿ.. ಹೀಗೆ. ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಈ ನಿಯಮ ಬದಲಾಗಬಹುದು) ಚಿನ್ನಿ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಗುಂಡಿಯವರೆಗಿನ ದೂರವನ್ನು ಆಟಗಾರ ಊಹಿಸಬೇಕು. ಗಿಲ್ಲಿ ಆಗಿದ್ದರೆ ಚಿನ್ನಿಯಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು. ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಗಿಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ ಯೋ ಅಷ್ಟರಿಂದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗುಣಿಸಬೇಕು. * ಗಿಲ್ಲಿ ಆಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಾಂಡಿನಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು. ಊಹಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ದೂರವಿದ್ದರೆ ಆಟಗಾರ ಪಾಳಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. ಸರಿಯಾಗಿ ಊಹಿಸಿದರೆ ಆಟಗಾರ ಅಥವಾ ಅವನ ತಂಡಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಅಂಕಗಳು ದೊರೆತಂತೆ. ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಅಂಕವನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೆ, ಅಥವಾ ಯಾರು/ಯಾವ ತಂಡ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕ ಗಳಿಸಿರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಆಟಗಾರ / ತಂಡ ಗೆದ್ದಂತೆ. ==ಬುಗುರಿ== ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಬುಗುರಿ ಆಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬುಗುರಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಇತಿಹಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮಹಾಭಾರತ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕೌರವರ ಆಟದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ===ಬುಗುರಿ ಆಟದ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ರೀತಿ=== * ಮೊದಲು ಹುಡಗರು ಬುಗುರಿಯನ್ನು ದಾರದಿಂದ ಸುತ್ತಿ ತಕ್ಷಣ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ನಂತರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮಿಕ್ಕವರು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಬುಗುರಿಗೆ ಗುರಿ ಇಟ್ಟು ಹೋಡೆದು ತೂತು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. * ಹೀಗೆಯೇ ಆಟ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ಬುಗುರಿಗಳು ಎರಡು ಹೋಳು ಆಗುವುದು ಸರ್ವೇ ಸಾಮಾನ್ಯ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬುಗುರಿ ಬೀಳದ ಹಾಗೆ ಕ್ಯೆಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ "ಅಂತರ ಮಂಗ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆಟಗಾರನ ಅನುಭವದಿಂದ ಬುಗುರಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿ ಆಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದದ್ದು ದಾರ ಹಾಗೂ ಬುಗುರಿ. ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಡಿಸಲು ನೈಪುಣ್ಯತೆ ಬೇಕು. == ಬೇಕಾಗುವ ಸಲಕರಣಗಳು == * ಬುಗುರಿ. * ಉದ್ದನೆಯ ದಾರ. == ಘಟಕಗಳು == ಮರದ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮೊಳೆ ತುದಿ ಸ್ಟ್ರಿಂಗ್ (ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತುವಂತೆ, ಆಟಗಾರನು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ) '''ಆಡುವ ವಿಧಾನ''' ಈ ಆಟವನ್ನಾಡಲು ಕನಿಷ್ಟ 5 ಮಂದಿಯಾದರೂ ಬೇಕು. ಆಟಗಾರರು ಮೊದಲಿಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತವನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕು ಆನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಬುಗುರಿಗಳಿಗೆ ಚಾಟಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ಬುಗುರಿಯನ್ನು ವೃತ್ತದ ಒಳಗದೆ ಆಡಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಚಾಟಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬುಗುರಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಬೇಕು, ಇದನ್ನು ಅಂತರ್ಚಾಟಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಉಳಿದವನ ಬುಗುರಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಆಟಗಾರರು ಸೇರಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಬುಗುರಿಯನ್ನುಪಯೋಗಿಸಿ ಹೊರ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೆಕು, ಇದನ್ನು ಗುನ್ನಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಆಟಗಾರರಿಗೆ 3 ಅವಕಾಶಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಈ ಮೂರು ಅವಕಾಶಗಳಲ್ಲೂ ಆತನ ಬುಗುರಿಯನ್ನು ಹೊರತರಲಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆಟವನ್ನು ಮೊದಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ತುಳುನಾಡಿನ ಜನಪದ ಆಟ ಪೊಕ್ಕು (ಕಲ್ಲಾಟ)== [[File:ಪೊಕ್ಕು ಗೊಬ್ಬುನಿ.webm|thumb|ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು ಪೊಕ್ಕು (ಕಲ್ಲಾಟ) ಆಟದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವುದು]] ==ಇದನ್ನು ನೋಡಿ== *[[:w:Sport in India|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಕ್ರೀಡೆಗಳು]] r1pwswtr78bwa69jrdn9e5kq7udvwtd ಕೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ರಾವ್ 0 86471 1430793 1343108 2026-09-30T05:13:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430793 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = ಕೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ರಾವ್ | image = Kalvakuntla Chandrashekar Rao.png | caption = | birth_date = | birth_place = ಮೇಡಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿದ್ದಿಪೇಟ ಮಂಡಲ್ ನ,ಚಿಂಟಮಡಕ | residence = [[ಹೈದರಾಬಾದ್]] | death_date = | death_place = | order= ತೆಲಂಗಾಣ ಮೊದಲನೇ | office = ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿ | constituency = ಗಜ್ವಾಲ್ | term = 2 June 2014 - ಪ್ರಸ್ತುತ | predecessor = ಮೊದಲ ಸರಕಾರ | successor = | party = ಭಾರತ್ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಮಿತಿ | religion = [[ಹಿಂದೂ]] | spouse = | children = | website = | footnotes = | date = | year = }} '''ಕೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ರಾವ್''' (ಕಲ್ವಕುಂಟ್ಲ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ರಾವ್‌, ಕೆಸಿಆರ್ )(ಜನನ ೧೯೫೪ ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೭) [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ<ref>[http://www.telangananewspaper.com/kcr-biography-family-caste-telangana/ KCR Biography & Unknown Facts,telangananewspaper.com]</ref>. ಭಾರತ್ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಮಿತಿ ಪಕ್ಷದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ,ಮೇಡಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಜ್ವಾಲ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಶಾಸಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.ಜೂನ್ ೨, ೨೦೧೪ ರಂದು [[ತೆಲಂಗಾಣ]],ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ [[ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ]]ಯಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.telanganastateofficial.com/kalvakuntla-chandrashekar-rao-kcr-profile/ |title=Kalvakuntla Chandrashekar Rao KCR Profile, www.telanganastateofficial.com |access-date=2017-03-27 |archive-date=2016-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319073306/http://www.telanganastateofficial.com/kalvakuntla-chandrashekar-rao-kcr-profile/ |url-status=dead }}</ref> ==ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನ== '''ರಾವ್''' ಮೇಡಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿದ್ದಿಪೇಟ ಮಂಡಲ್ ನ, ಚಿಂಟಮಡಕ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ೧೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೫೪ ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.ಒಸ್ಮಾನಿಯಾ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್,[[ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ನಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.<ref>[http://www.ndtv.com/people/who-is-kcr-460386 "Who is KCR?,ndtv.com]</ref> ==ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ== ಕೆಸಿಆರ್ ಮೇಡಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಯುವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.ನಂತರ NT.Rama ರಾವ್ ನೇತೃತ್ವದ ತೆಲುಗುದೇಶಂ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದರು. ==ತೆಲುಗು ದೇಶಂ ಪಕ್ಷ== '''ಕೆಸಿಆರ್''' ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ ಟಿಡಿಪಿ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ಎ ಮದನ್ ಮೋಹನ್ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತರು. ಅವರು ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೧೯೯೯ ರ ಮಧ್ಯೆ ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ ನಿಂದ ಸತತ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ.೧೯೮೭-೧೯೮೮ ರಿಂದ ಎನ್.ಟಿ.ರಾಮ ರಾವ್ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಬರ ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರ, ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಂದ್ರಬಾಬು ನಾಯ್ಡು ಅವರ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ೨೦೦೦-೨೦೦೧ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಉಪಸಭಾಪತಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<ref>[http://www.news18.com/news/politics/dp-mail-telangana-670800.html KCR to enter Congress via Telangana?,www.news18.com]</ref> ==ಭಾರತ್ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಮಿತಿ== ೨೭ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೧ ರಂದು, ರಾವ್ ಉಪ ಸ್ಪೀಕರ್, ಟಿಡಿಪಿ ಶಾಸಕ ಮತ್ತು ಟಿಡಿಪಿ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ತೆಲಂಗಾಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯ ಸಾಧಿಸಲು ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾರತ್ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಮಿತಿ (BRS) ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>[http://www.thehindu.com/2001/04/28/stories/0428201c.htm Dy. Speaker resigns, launches new outfit,www.thehindu.com] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== '''ಕೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ರಾವ್''',ಶೋಭಾರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದು ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ.ಅವರ ಮಗ, ಕೆ.ಟಿ.ರಾಮರಾವ್,ಮಗಳು ಕವಿತಾ.<ref>[https://web.archive.org/web/20140331174349/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=4083 Rao,Shri Kalva Kuntla Chandrasekhar,Fifteenth Lok Sabha Members Bioprofile]</ref> ==ರಾಜಕೀಯ== ;ಸೋಲು *೧೯೮೩ ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ {{colbegin|2}} ;ಗೆಲುವು *೧೯೮೫ ಶಾಸಕ, ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ *೧೯೮೯ ಶಾಸಕ, ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ *೧೯೯೪ ಶಾಸಕ, ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ *೧೯೯೯ ಶಾಸಕ, ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ *೨೦೦೧ (ಮರುಚುನಾವಣೆ) ಶಾಸಕ ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ *೨೦೦೪ ಶಾಸಕ, ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ *೨೦೦೪ ಸಂಸದ, ಕರೀಂನಗರ್‌ *೨೦೦೬ (ಮರುಚುನಾವಣೆ) ಸಂಸದ, ಕರೀಂನಗರ್‌ *೨೦೦೮ (ಮರುಚುನಾವಣೆ) ಸಂಸದ, ಕರೀಂನಗರ್‌ *೨೦೦೯ ಸಂಸದ, ಮೆಹಬೂಬ್ ನಗರ *೨೦೧೪ ಶಾಸಕ, ಗಜ್ವಾಲ್ *೨೦೧೪ ಸಂಸದ, (ಮೇದಕ್‌) <ref>{{Cite web |url=http://www.elections.in/political-leaders/kalvakuntla-chandrashekar-rao.html |title=Kalvakuntla Chandrashekar Rao Biography,elections.in |access-date=2017-03-27 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510213425/http://www.elections.in/political-leaders/kalvakuntla-chandrashekar-rao.html |url-status=dead }}</ref> {{colend|2}} ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== *ಸಿಎನ್ಎನ್-ಐಬಿಎನ್ ಭಾರತದ ವರ್ಷದ ವಕ್ತಿ - ೨೦೧೪<ref>{{Cite web |url=https://www.telanganastateofficial.com/cm-kcr-bagged-indian-of-the-year-2014/ |title=CM KCR Bagged Indian of the Year 2014,telanganastateofficial.com |access-date=2017-03-27 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306103736/http://www.telanganastateofficial.com/cm-kcr-bagged-indian-of-the-year-2014/ |url-status=dead }}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]] c10ulgokji6ip3kxhuv76dsxrl3qff5 ಅಗತ್ಯ ಸೇವೆ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯಿದೆ 0 88564 1430662 1334122 2026-09-29T16:12:36Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430662 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{Infobox legislation | image = | imagesize = 150 | imagelink = | imagealt = | caption = | long_title = An Act to provide for the maintenance of certain essential services and the normal life of the community. | citation = [http://indiankanoon.org/doc/902835/ Act No. 59 of 1968] | territorial_extent = Whole of India except [[Jammu and Kashmir]] | enacted_by = [[Parliament of India]] | date_enacted = | date_assented = | date_commenced = | bill = | bill_citation = | bill_date = | introduced_by = | 1st_reading = | 2nd_reading = | 3rd_reading = | white_paper = | committee_report = | amendments = | repeals = | related_legislation = | summary = | keywords = essential service, strike | status = In force }} '''ಅಗತ್ಯ ಸೇವೆ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯಿದೆ''' (Essential Services Maintenance Act) (ESMA) ಎನ್ನುವುದು ಕೆಲವು ಸೇವೆಗಳ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಸಂಸತ್ತಿನ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರ ಮೇಲೆ ಅಂಕುಶ ಹಾಕುವ ಕಾಯಿದೆ 1968 ರಿಂದ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಜಮ್ಮು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕೆಲ ಭಾಗಕ್ಕೆ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ]] 1994ರಲ್ಲಿ ಈ ಕಾನೂನಿನ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ ಆಯಿತು. ==ಇತಿವೃತ್ತ== ಜೂನ್ 2013 ರಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತು. 2015 ರಲ್ಲಿ ಕೆಲ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ (ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳು), ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು (ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು) ಅಂತಹ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎಸ್ಮಾ ಎಂಬುದು ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನು, ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಮಾಡಿದ ಕಾನೂನು; ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವ ವಿವೇಚನೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವು ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಅದರ ನಿಬಂಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ '''ರಾಜ್ಯ ಎಸೆನ್ಷಿಯಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್''' ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.indiankanoon.org/doc/902835/ Indian Kanoon. 'The Essential Services Maintenance Act, 1968.']</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article2463046.ece The Hindu. 'RTC staff strike from midnight.'] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article2534490.ece |title=''The Hindu''. 'Telangana: Chief Secretary told to engage JAC in talks.' |access-date=2017-07-07 |archive-date=2012-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501012957/http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article2534490.ece |url-status=dead }}</ref> ==ಯಾವಾಗ ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ== ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಮುಂದಾಗಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೈ ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಎಸ್ಮಾ ಜಾರಿ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲ ಸೌಕರ್ಯಗಳಾದ ಆಹಾರ, ಭದ್ರತೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಭಂಗ ಬರುವ ಸಂಭವ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದಾಗ ಸರ್ಕಾರ ಎಸ್ಮಾ ಜಾರಿಗೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|title=ಎಸ್ಮಾ ಎಂದರೇನು? ಜಾರಿಯಾದರೆ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಗುತ್ತೆ?,7 July 2017|url=http: //kannada.oneindia.com/news/karnataka/oneindia-explainer-what-is-the-essential-services-maintenance-act-esma-103911.html|publisher=kannada.oneindia.com}}</ref> ==ಎಸ್ಮಾ ಜಾರಿ ಪರಿಣಾಮ ಏನು== ಎಸ್ಮಾ ಎಂದರೆ 'ಕಡ್ಡಾಯ ಕೆಲಸ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನ ಅನುಸೂಚಿ 7ರಲ್ಲಿನ 2ನೇ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ' ಮತ್ತು 'ಪೊಲೀಸ್' ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಸೇವೆಗಳ ಕುರಿತು ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗವು ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಎಸ್ಮಾ ಕಾಯ್ದೆ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿದರೆ ವಾರಂಟ್ ಇಲ್ಲದೇ ಬಂಧನ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಆರು ತಿಂಗಳು ಜೈಲು ವಾಸ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಎಸ್ಮಾ ಜಾರಿಯಾದ ಮೇಲೂ ಉದ್ಯೋಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡರೆ ಆತನ ವೇತನ, ಭತ್ಯೆ, ಬಡ್ತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸವಲತ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರ ಎಸ್ಮಾ ಜಾರಿ ಮಾಡಿದೆ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದೇ ಅರ್ಥ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[:en:Essential Commodities Act|ಎಸೆನ್ಷಿಯಲ್ ಕಮೊಡಿಟೀಸ್ ಆಕ್ಟ್]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಾಸನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯಿದೆಗಳು]] hp75lbokcvrdqv0igq8yeoe5b0r2avt ಸಿರಿ ಆರಾಧನೆ 0 88989 1430650 1430648 2026-09-29T12:29:00Z A826 72368 /* ಸಿರಿ ದರ್ಶನ */ 1430650 wikitext text/x-wiki '''ಸಿರಿ''' [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]] ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಆರಾಧನೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಬೇರೆ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿರುವಂತಹ [[ಭೂತಾರಾಧನೆ]], [[ನಾಗಾರಾಧನೆ]] ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ದೇವರ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಿರಿ ಆರಾಧನೆಗೆ ಅದರದ್ದೇ ಆದ ಮಹತ್ವವಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://vijaykarnataka.com/news/mangaluru/-/articleshow/27754366.cms | title=ಜನಪದ ಸಿರಿಯ ಆವರಣ.. ಮೂಲ ಸೊಬಗಿನ ಅನಾವರಣ }}</ref> ಈ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. [[File:Abbaga Daraka Rietberg Museum.jpg|thumb|ಸಿರಿನ ಉರು]] ==ಸಿರಿ== ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅಜ್ಜ ಬಿರ್ಮು ಅಳ್ವರಿಗೆ ಹಿಂಗಾರದ ಎಸಳಿನಲ್ಲಿ ದೇವರ ಪ್ರಸಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗು ಸಿರಿ. ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅಜ್ಜ ಬಿರ್ಮು ಆಳ್ವರು ಒಂದು ದಿನ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ತನಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಉಂಟು, ಬೇಕಾದ ದಾನಧರ್ಮ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನನ್ನ ನಂತರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಸಂತಾನ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತಲ್ಲ ಎಂದು ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಜ ಧರ್ಮದ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿ [[ಕರ್ಮ|ಕರ್ಮದ]] ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆದು, ಹೋಗಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮೇಲೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಿ ಅವರು ಬಡಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾಣಿಯ ವೇಷ ತಾಳಿ ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅರಮನೆಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಕೆಲಸದವಳಾದ ದಾರು ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಮಾಣಿ, "ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಭಿಕ್ಷೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ಬರಬೇಕು, ಅವರು ತನ್ನ ಸುಖ-ಕಷ್ಟ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕು ನನಗೆ ಅವರೇ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಬೇಕು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಜ್ಜ ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಬಂದು ಮಾಣಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಮಾಣಿಯು ಏನು ಅಜ್ಜ ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಸಮಸ್ಯೆ ಎದುರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ತನಗೆ ಸಂತಾನ ಇಲ್ಲವೆಂಬುವ ಸತ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಮಾಣಿಯು ನಿಮ್ಮ ಮೂಲ ಆಲಡೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕೆಳುತ್ತಾರೆ, ಅಜ್ಜ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಮಾಣಿಯು ನಿನ್ನ ಆಲಡೆ ಲಂಕೆ ಲೋಕ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಸರಿ ಇಲ್ಲ, ನೀನು ಅದನ್ನು ಸರಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅಜ್ಜ ಜನರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಲಂಕೆಲೋಕ ನಾಡಿನ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭೂತಗಳ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸರಿಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರದ ಎಸಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಾಗ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸತ್ಯದ ಸಿರಿ.<ref name=Upadhyaya>{{cite book|last=U. Padmanabha Upadhyaya|title=Folk epics of Tulunad|year=1985|publisher=Regional Resources Centre for Folk Performing Arts|pages=26|url=https://books.google.com/books?id=xnoOAAAAYAAJ}}</ref> ==ಸಿರಿಯ ಪಲ್ಲ== ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಮುಕಲ್ಲೆರ್ ರವರು ಸಿರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆ ಆಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಗದ್ದೆಗೆ ಸಿರಿ ಪಲ್ಲವೆಂದು ಹೆಸರು.<ref name=daiji>{{cite news|title=Udupi: 'Siri Jatre' Begins Across Coastal District|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=57947|accessdate=9 December 2011|newspaper=Daijiworld Media Network|date=19 March 2009}}</ref> ಸಿರಿ ಕೊಡ್ಸರ ಅಳ್ವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಮದುವೆ ಆಗಿ ಕೊಟ್ರಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕಳೆದ ನಂತರ ಅವಳು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ಸಾಮು ಆಳ್ವೆದಿಯನ್ನು ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಗೆ ಬಾಮುಕೆಲ್ಲೆರ್ ಅವರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಕಾಡು ದಾರಿಯ ಮೂಲಕ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ ಅಲಿಕುಂಜ ಪಿಲಿಕುಂಜ ಎಂಬುವಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರೇನು ಎಂದು ಸಿರಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಮು ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದರೆ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಕೂಡಲೆ ಹೆರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಗಬ್ಬ ಇರುವ ದನ ಕರು ಹಾಕುತ್ತದೆ ಇದು ಅಷ್ಟು ಕಾರಣಿಕವಾದ ಜಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಿರಿ ತುಂಬು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾದ ಹೆಣ್ಣು ಹೆರಿಗೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಹೆರದೆ ಇರುತ್ತಾಳೆಯೇ?, ನೀನೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ.ಹಾಗೂ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರುವಾಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸಾಮು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೆ ಅಕ್ಕ ತಂಗಿ ಇಬ್ಬರು ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಬಾಮುಕಲ್ಲೆರವರು ಸಿರಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಸಿರೀ, ನಿನಗೆ ಕೊಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನು ಇಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಕಳಸ ಗದ್ದೆಯನ್ನು ಉಡುಗೊರೆ ಆಗಿ ತೆಗೆದುಕೊ ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಗದ್ದೆಗೆ ಸಿರಿಯ ಪಲ್ಲ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇಂದಿಗೂ ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬರುವಾಗ ಸಿರಿ ಆ ಕಾರಣಿಕ ಜಾಗದ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದು ಅಲಿಕುಂಜ ಪಿಲಿಕುಂಜ ಎಂದು ಸಾಮು ಹೇಳುವಾಗ ಸಿರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆ ನೊವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಸೊನ್ನೆಯನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಜಾಗ ಈಗ ಸೊನ್ನೆ ಗುರಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೊನ್ನೆಯನ್ನು ಹೆತ್ತು ಸಿರಿ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟ ಜಾಗ ಕೂಡಾ ಅದೇ ಆಗಿದೆ.<ref name=mang>{{cite news |last=Team Mangalorean |title=Sirikumara – A unique folk tradition |url=http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=75354 |accessdate=9 December 2011 |newspaper=Mangalorean.com |date=26 April 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080622021551/http://www.mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=75354 |archivedate=22 June 2008 }}</ref> <ref name=Rai>{{cite web|last=B. A. Viveka Rai|title=Epics in the Oral Genre System of Tulunadu|url=http://journal.oraltradition.org/files/articles/11i/15_rai.pdf|publisher=journal.oraltradition.org|accessdate=9 December 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023106/http://journal.oraltradition.org/files/articles/11i/15_rai.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು== [[ಚಿತ್ರ:ಸಿರಿ ಬಾಯಿ ಬುಡ್ಪಾವುನೆ.JPG|೨೫೦px|thumb|right|alt=ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು|'''ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು''']] ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಮೇಲೆ ಬಂದ ಹಲವಾರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿರುತ್ತಾರೆ. [https://www.google.co.in/search?q=siri+jatre&oq=siri&aqs=chrome.2.69i59j69i57j69i59l2j0l2.4578j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8 ಸಿರಿಜಾತ್ರೆ] ಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಿರಿಯರನ್ನು ಕುಮಾರನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಸಿರಿಯೋ, ಸೊನ್ನೆಯೋ, ಗಿಂಡೆಯೋ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕುಮಾರ ದರ್ಶನ ಪಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಇತರೆ ಅನುಭವಿಗಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರೇ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಸೊನ್ನೆ, ಅಬ್ಬಗ, ದಾರಗ, ಸಿರಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲದೇ ಹೋದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಲ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರದ ಗುಚ್ಛದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಹಿಂಗಾರದ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವರು ಪ್ರತಿ ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಬಂದು ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Hindu 1">{{cite news|last=M.Raghuram|title=Tulu fit to be included in Eighth Schedule|url=http://www.hindu.com/2002/07/16/stories/2002071602460300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105070037/http://www.hindu.com/2002/07/16/stories/2002071602460300.htm|url-status=dead|archive-date=5 November 2012|accessdate=9 December 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=16 July 2002}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Abbaga Daraka and Koti or Chennaya Museum Rietberg 2008-51-52.jpg|೨೫೦px|thumb|left|alt=ಅಬ್ಬಗ ಹಾಗೂ ದಾರಗ|ಅಬ್ಬಗ ಹಾಗೂ ದಾರಗ]] ==ಸಿರಿ ದರ್ಶನ== ಸಿರಿದರ್ಶನವನ್ನು ನಾವು ಸಿರಿ ಆಲಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಕೆಲವು ಸಿರಿ [[ಆಲಡೆ]]ಗಳ ಹೆಸರು:<ref>{{cite web | url=https://vijaykarnataka.com/lavalavk/languages/tulu/-/articleshow/24160330.cms | title=ತುಳು ಚಾವಡಿ-ಆಲಡೆದ ಉಲಯಿ ಬೆರ್ಮೆರೆನ ಆರಾಧನೆ }}</ref> * ಉಡುಪಿ ಕಟಪಾಡಿ ಪಾಂಗಲ ಆಲಡೆ * ಹಿರಿಯಡಕ ಆಲಡೆ * ನಂದಳಿಕೆ ಆಲಡೆ * ಬೊಳ್ಯೊಟ್ಟು ಆಲಡೆ * ಕಬತ್ತಾರ್ ಆಲಡೆ. ==ಸಿರಿಯ ಪಾಡ್ದನಗಳು== [[File:Siripart1.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 1]] [[File:Siripart2.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 2]] [[File:Siripart3.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 3]] [[File:Siripart4.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 4]] [[File:Siripart4a.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 4a]] [[File:Siripart6.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಕಥೆ A Folklore]] [[File:Siripart9.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 9]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಕುಣಿತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ತುಳುವರ ಆಟಿ ತಿಂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ನಾಡು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] pmzk1nocn6etb6ulhlqr02votyoyb1v 1430809 1430650 2026-09-30T06:23:10Z Kavitha G. Kana 30404 /* ಸಿರಿಯ ಪಾಡ್ದನಗಳು */ 1430809 wikitext text/x-wiki '''ಸಿರಿ''' [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]] ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಆರಾಧನೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಬೇರೆ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿರುವಂತಹ [[ಭೂತಾರಾಧನೆ]], [[ನಾಗಾರಾಧನೆ]] ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ದೇವರ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಿರಿ ಆರಾಧನೆಗೆ ಅದರದ್ದೇ ಆದ ಮಹತ್ವವಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://vijaykarnataka.com/news/mangaluru/-/articleshow/27754366.cms | title=ಜನಪದ ಸಿರಿಯ ಆವರಣ.. ಮೂಲ ಸೊಬಗಿನ ಅನಾವರಣ }}</ref> ಈ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. [[File:Abbaga Daraka Rietberg Museum.jpg|thumb|ಸಿರಿನ ಉರು]] ==ಸಿರಿ== ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅಜ್ಜ ಬಿರ್ಮು ಅಳ್ವರಿಗೆ ಹಿಂಗಾರದ ಎಸಳಿನಲ್ಲಿ ದೇವರ ಪ್ರಸಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗು ಸಿರಿ. ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅಜ್ಜ ಬಿರ್ಮು ಆಳ್ವರು ಒಂದು ದಿನ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ತನಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಉಂಟು, ಬೇಕಾದ ದಾನಧರ್ಮ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನನ್ನ ನಂತರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಸಂತಾನ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತಲ್ಲ ಎಂದು ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಜ ಧರ್ಮದ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿ [[ಕರ್ಮ|ಕರ್ಮದ]] ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆದು, ಹೋಗಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮೇಲೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಿ ಅವರು ಬಡಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾಣಿಯ ವೇಷ ತಾಳಿ ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅರಮನೆಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಕೆಲಸದವಳಾದ ದಾರು ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಮಾಣಿ, "ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಭಿಕ್ಷೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ಬರಬೇಕು, ಅವರು ತನ್ನ ಸುಖ-ಕಷ್ಟ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕು ನನಗೆ ಅವರೇ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಬೇಕು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಜ್ಜ ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಬಂದು ಮಾಣಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಮಾಣಿಯು ಏನು ಅಜ್ಜ ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಸಮಸ್ಯೆ ಎದುರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ತನಗೆ ಸಂತಾನ ಇಲ್ಲವೆಂಬುವ ಸತ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಮಾಣಿಯು ನಿಮ್ಮ ಮೂಲ ಆಲಡೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕೆಳುತ್ತಾರೆ, ಅಜ್ಜ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಮಾಣಿಯು ನಿನ್ನ ಆಲಡೆ ಲಂಕೆ ಲೋಕ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಸರಿ ಇಲ್ಲ, ನೀನು ಅದನ್ನು ಸರಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅಜ್ಜ ಜನರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಲಂಕೆಲೋಕ ನಾಡಿನ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭೂತಗಳ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸರಿಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರದ ಎಸಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಾಗ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸತ್ಯದ ಸಿರಿ.<ref name=Upadhyaya>{{cite book|last=U. Padmanabha Upadhyaya|title=Folk epics of Tulunad|year=1985|publisher=Regional Resources Centre for Folk Performing Arts|pages=26|url=https://books.google.com/books?id=xnoOAAAAYAAJ}}</ref> ==ಸಿರಿಯ ಪಲ್ಲ== ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಮುಕಲ್ಲೆರ್ ರವರು ಸಿರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆ ಆಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಗದ್ದೆಗೆ ಸಿರಿ ಪಲ್ಲವೆಂದು ಹೆಸರು.<ref name=daiji>{{cite news|title=Udupi: 'Siri Jatre' Begins Across Coastal District|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=57947|accessdate=9 December 2011|newspaper=Daijiworld Media Network|date=19 March 2009}}</ref> ಸಿರಿ ಕೊಡ್ಸರ ಅಳ್ವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಮದುವೆ ಆಗಿ ಕೊಟ್ರಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕಳೆದ ನಂತರ ಅವಳು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ಸಾಮು ಆಳ್ವೆದಿಯನ್ನು ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಗೆ ಬಾಮುಕೆಲ್ಲೆರ್ ಅವರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಕಾಡು ದಾರಿಯ ಮೂಲಕ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ ಅಲಿಕುಂಜ ಪಿಲಿಕುಂಜ ಎಂಬುವಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರೇನು ಎಂದು ಸಿರಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಮು ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದರೆ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಕೂಡಲೆ ಹೆರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಗಬ್ಬ ಇರುವ ದನ ಕರು ಹಾಕುತ್ತದೆ ಇದು ಅಷ್ಟು ಕಾರಣಿಕವಾದ ಜಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಿರಿ ತುಂಬು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾದ ಹೆಣ್ಣು ಹೆರಿಗೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಹೆರದೆ ಇರುತ್ತಾಳೆಯೇ?, ನೀನೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ.ಹಾಗೂ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರುವಾಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸಾಮು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೆ ಅಕ್ಕ ತಂಗಿ ಇಬ್ಬರು ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಬಾಮುಕಲ್ಲೆರವರು ಸಿರಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಸಿರೀ, ನಿನಗೆ ಕೊಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನು ಇಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಕಳಸ ಗದ್ದೆಯನ್ನು ಉಡುಗೊರೆ ಆಗಿ ತೆಗೆದುಕೊ ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಗದ್ದೆಗೆ ಸಿರಿಯ ಪಲ್ಲ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇಂದಿಗೂ ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬರುವಾಗ ಸಿರಿ ಆ ಕಾರಣಿಕ ಜಾಗದ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದು ಅಲಿಕುಂಜ ಪಿಲಿಕುಂಜ ಎಂದು ಸಾಮು ಹೇಳುವಾಗ ಸಿರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆ ನೊವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಸೊನ್ನೆಯನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಜಾಗ ಈಗ ಸೊನ್ನೆ ಗುರಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೊನ್ನೆಯನ್ನು ಹೆತ್ತು ಸಿರಿ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟ ಜಾಗ ಕೂಡಾ ಅದೇ ಆಗಿದೆ.<ref name=mang>{{cite news |last=Team Mangalorean |title=Sirikumara – A unique folk tradition |url=http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=75354 |accessdate=9 December 2011 |newspaper=Mangalorean.com |date=26 April 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080622021551/http://www.mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=75354 |archivedate=22 June 2008 }}</ref> <ref name=Rai>{{cite web|last=B. A. Viveka Rai|title=Epics in the Oral Genre System of Tulunadu|url=http://journal.oraltradition.org/files/articles/11i/15_rai.pdf|publisher=journal.oraltradition.org|accessdate=9 December 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023106/http://journal.oraltradition.org/files/articles/11i/15_rai.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು== [[ಚಿತ್ರ:ಸಿರಿ ಬಾಯಿ ಬುಡ್ಪಾವುನೆ.JPG|೨೫೦px|thumb|right|alt=ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು|'''ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು''']] ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಮೇಲೆ ಬಂದ ಹಲವಾರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿರುತ್ತಾರೆ. [https://www.google.co.in/search?q=siri+jatre&oq=siri&aqs=chrome.2.69i59j69i57j69i59l2j0l2.4578j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8 ಸಿರಿಜಾತ್ರೆ] ಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಿರಿಯರನ್ನು ಕುಮಾರನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಸಿರಿಯೋ, ಸೊನ್ನೆಯೋ, ಗಿಂಡೆಯೋ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕುಮಾರ ದರ್ಶನ ಪಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಇತರೆ ಅನುಭವಿಗಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರೇ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಸೊನ್ನೆ, ಅಬ್ಬಗ, ದಾರಗ, ಸಿರಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲದೇ ಹೋದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಲ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರದ ಗುಚ್ಛದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಹಿಂಗಾರದ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವರು ಪ್ರತಿ ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಬಂದು ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Hindu 1">{{cite news|last=M.Raghuram|title=Tulu fit to be included in Eighth Schedule|url=http://www.hindu.com/2002/07/16/stories/2002071602460300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105070037/http://www.hindu.com/2002/07/16/stories/2002071602460300.htm|url-status=dead|archive-date=5 November 2012|accessdate=9 December 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=16 July 2002}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Abbaga Daraka and Koti or Chennaya Museum Rietberg 2008-51-52.jpg|೨೫೦px|thumb|left|alt=ಅಬ್ಬಗ ಹಾಗೂ ದಾರಗ|ಅಬ್ಬಗ ಹಾಗೂ ದಾರಗ]] ==ಸಿರಿ ದರ್ಶನ== ಸಿರಿದರ್ಶನವನ್ನು ನಾವು ಸಿರಿ ಆಲಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಕೆಲವು ಸಿರಿ [[ಆಲಡೆ]]ಗಳ ಹೆಸರು:<ref>{{cite web | url=https://vijaykarnataka.com/lavalavk/languages/tulu/-/articleshow/24160330.cms | title=ತುಳು ಚಾವಡಿ-ಆಲಡೆದ ಉಲಯಿ ಬೆರ್ಮೆರೆನ ಆರಾಧನೆ }}</ref> * ಉಡುಪಿ ಕಟಪಾಡಿ ಪಾಂಗಲ ಆಲಡೆ * ಹಿರಿಯಡಕ ಆಲಡೆ * ನಂದಳಿಕೆ ಆಲಡೆ * ಬೊಳ್ಯೊಟ್ಟು ಆಲಡೆ * ಕಬತ್ತಾರ್ ಆಲಡೆ. ==ಸಿರಿಯ ಪಾಡ್ದನಗಳು== ಸುನಂದ ನಕ್ರೆ ಪನ್ಪುನ ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನೊಲು <gallery> File:Siripart1.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 1 File:Siripart2.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 2 File:Siripart3.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 3 File:Siripart4.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 4 File:Siripart4a.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 4a File:Siripart6.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಕಥೆ A Folklore File:Siripart9.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 9 </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಕುಣಿತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ತುಳುವರ ಆಟಿ ತಿಂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ನಾಡು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] i2c8fu127i9cdbqn1i66lxhcs95wyzo 1430812 1430809 2026-09-30T06:30:15Z Kavitha G. Kana 30404 1430812 wikitext text/x-wiki '''ಸಿರಿ''' [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]] ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಆರಾಧನೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಬೇರೆ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿರುವಂತಹ [[ಭೂತಾರಾಧನೆ]], [[ನಾಗಾರಾಧನೆ]] ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ದೇವರ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಿರಿ ಆರಾಧನೆಗೆ ಅದರದ್ದೇ ಆದ ಮಹತ್ವವಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://vijaykarnataka.com/news/mangaluru/-/articleshow/27754366.cms | title=ಜನಪದ ಸಿರಿಯ ಆವರಣ.. ಮೂಲ ಸೊಬಗಿನ ಅನಾವರಣ }}</ref> ಈ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. [[File:Abbaga Daraka Rietberg Museum.jpg|thumb|ಸಿರಿನ ಉರು]] ==ಸಿರಿ== ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅಜ್ಜ ಬಿರ್ಮು ಅಳ್ವರಿಗೆ ಹಿಂಗಾರದ ಎಸಳಿನಲ್ಲಿ ದೇವರ ಪ್ರಸಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗು ಸಿರಿ. ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅಜ್ಜ ಬಿರ್ಮು ಆಳ್ವರು ಒಂದು ದಿನ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ತನಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಉಂಟು, ಬೇಕಾದ ದಾನಧರ್ಮ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನನ್ನ ನಂತರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಸಂತಾನ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತಲ್ಲ ಎಂದು ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಜ ಧರ್ಮದ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿ [[ಕರ್ಮ|ಕರ್ಮದ]] ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆದು, ಹೋಗಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮೇಲೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಿ ಅವರು ಬಡಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾಣಿಯ ವೇಷ ತಾಳಿ ಸತ್ಯನಾಪುರದ ಅರಮನೆಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಕೆಲಸದವಳಾದ ದಾರು ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಮಾಣಿ, "ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಭಿಕ್ಷೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ಬರಬೇಕು, ಅವರು ತನ್ನ ಸುಖ-ಕಷ್ಟ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕು ನನಗೆ ಅವರೇ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಬೇಕು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಜ್ಜ ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಬಂದು ಮಾಣಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಮಾಣಿಯು ಏನು ಅಜ್ಜ ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಸಮಸ್ಯೆ ಎದುರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ತನಗೆ ಸಂತಾನ ಇಲ್ಲವೆಂಬುವ ಸತ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಮಾಣಿಯು ನಿಮ್ಮ ಮೂಲ ಆಲಡೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕೆಳುತ್ತಾರೆ, ಅಜ್ಜ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಮಾಣಿಯು ನಿನ್ನ ಆಲಡೆ ಲಂಕೆ ಲೋಕ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಸರಿ ಇಲ್ಲ, ನೀನು ಅದನ್ನು ಸರಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅಜ್ಜ ಜನರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಲಂಕೆಲೋಕ ನಾಡಿನ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭೂತಗಳ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸರಿಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರದ ಎಸಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಾಗ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸತ್ಯದ ಸಿರಿ.<ref name=Upadhyaya>{{cite book|last=U. Padmanabha Upadhyaya|title=Folk epics of Tulunad|year=1985|publisher=Regional Resources Centre for Folk Performing Arts|pages=26|url=https://books.google.com/books?id=xnoOAAAAYAAJ}}</ref> ==ಸಿರಿಯ ಪಲ್ಲ== ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಮುಕಲ್ಲೆರ್ ರವರು ಸಿರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆ ಆಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಗದ್ದೆಗೆ ಸಿರಿ ಪಲ್ಲವೆಂದು ಹೆಸರು.<ref name=daiji>{{cite news|title=Udupi: 'Siri Jatre' Begins Across Coastal District|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=57947|accessdate=9 December 2011|newspaper=Daijiworld Media Network|date=19 March 2009}}</ref> ಸಿರಿ ಕೊಡ್ಸರ ಅಳ್ವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಮದುವೆ ಆಗಿ ಕೊಟ್ರಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕಳೆದ ನಂತರ ಅವಳು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ಸಾಮು ಆಳ್ವೆದಿಯನ್ನು ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಗೆ ಬಾಮುಕೆಲ್ಲೆರ್ ಅವರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಕಾಡು ದಾರಿಯ ಮೂಲಕ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುವಾಗ ಅಲಿಕುಂಜ ಪಿಲಿಕುಂಜ ಎಂಬುವಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರೇನು ಎಂದು ಸಿರಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಮು ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದರೆ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಕೂಡಲೆ ಹೆರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಗಬ್ಬ ಇರುವ ದನ ಕರು ಹಾಕುತ್ತದೆ ಇದು ಅಷ್ಟು ಕಾರಣಿಕವಾದ ಜಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಿರಿ ತುಂಬು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾದ ಹೆಣ್ಣು ಹೆರಿಗೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಹೆರದೆ ಇರುತ್ತಾಳೆಯೇ?, ನೀನೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ.ಹಾಗೂ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರುವಾಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸಾಮು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೆ ಅಕ್ಕ ತಂಗಿ ಇಬ್ಬರು ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಬಾಮುಕಲ್ಲೆರವರು ಸಿರಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಸಿರೀ, ನಿನಗೆ ಕೊಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನು ಇಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಕಳಸ ಗದ್ದೆಯನ್ನು ಉಡುಗೊರೆ ಆಗಿ ತೆಗೆದುಕೊ ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಗದ್ದೆಗೆ ಸಿರಿಯ ಪಲ್ಲ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇಂದಿಗೂ ಅಂಗಡಿಜಾಲ ಬರ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬರುವಾಗ ಸಿರಿ ಆ ಕಾರಣಿಕ ಜಾಗದ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದು ಅಲಿಕುಂಜ ಪಿಲಿಕುಂಜ ಎಂದು ಸಾಮು ಹೇಳುವಾಗ ಸಿರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆ ನೊವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಸೊನ್ನೆಯನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಜಾಗ ಈಗ ಸೊನ್ನೆ ಗುರಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೊನ್ನೆಯನ್ನು ಹೆತ್ತು ಸಿರಿ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟ ಜಾಗ ಕೂಡಾ ಅದೇ ಆಗಿದೆ.<ref name=mang>{{cite news |last=Team Mangalorean |title=Sirikumara – A unique folk tradition |url=http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=75354 |accessdate=9 December 2011 |newspaper=Mangalorean.com |date=26 April 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080622021551/http://www.mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=75354 |archivedate=22 June 2008 }}</ref> <ref name=Rai>{{cite web|last=B. A. Viveka Rai|title=Epics in the Oral Genre System of Tulunadu|url=http://journal.oraltradition.org/files/articles/11i/15_rai.pdf|publisher=journal.oraltradition.org|accessdate=9 December 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023106/http://journal.oraltradition.org/files/articles/11i/15_rai.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು== [[ಚಿತ್ರ:ಸಿರಿ ಬಾಯಿ ಬುಡ್ಪಾವುನೆ.JPG|೨೫೦px|thumb|right|alt=ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು|'''ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು''']] ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಮೇಲೆ ಬಂದ ಹಲವಾರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿರುತ್ತಾರೆ. [https://www.google.co.in/search?q=siri+jatre&oq=siri&aqs=chrome.2.69i59j69i57j69i59l2j0l2.4578j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8 ಸಿರಿಜಾತ್ರೆ] ಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಿರಿಯರನ್ನು ಕುಮಾರನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಸಿರಿಯೋ, ಸೊನ್ನೆಯೋ, ಗಿಂಡೆಯೋ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾಯಿ ಬಿಡಿಸುವುದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕುಮಾರ ದರ್ಶನ ಪಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಇತರೆ ಅನುಭವಿಗಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರೇ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಸೊನ್ನೆ, ಅಬ್ಬಗ, ದಾರಗ, ಸಿರಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲದೇ ಹೋದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಲ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರದ ಗುಚ್ಛದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರುವುದು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಹಿಂಗಾರದ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವರು ಪ್ರತಿ ಸಿರಿ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಬಂದು ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Hindu 1">{{cite news|last=M.Raghuram|title=Tulu fit to be included in Eighth Schedule|url=http://www.hindu.com/2002/07/16/stories/2002071602460300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105070037/http://www.hindu.com/2002/07/16/stories/2002071602460300.htm|url-status=dead|archive-date=5 November 2012|accessdate=9 December 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=16 July 2002}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Abbaga Daraka and Koti or Chennaya Museum Rietberg 2008-51-52.jpg|೨೫೦px|thumb|rt|alt=ಅಬ್ಬಗ ಹಾಗೂ ದಾರಗ|ಅಬ್ಬಗ ಹಾಗೂ ದಾರಗ]] ==ಸಿರಿ ದರ್ಶನ== ಸಿರಿದರ್ಶನವನ್ನು ನಾವು ಸಿರಿ ಆಲಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಕೆಲವು ಸಿರಿ [[ಆಲಡೆ]]ಗಳ ಹೆಸರು:<ref>{{cite web | url=https://vijaykarnataka.com/lavalavk/languages/tulu/-/articleshow/24160330.cms | title=ತುಳು ಚಾವಡಿ-ಆಲಡೆದ ಉಲಯಿ ಬೆರ್ಮೆರೆನ ಆರಾಧನೆ }}</ref> * ಉಡುಪಿ ಕಟಪಾಡಿ ಪಾಂಗಲ ಆಲಡೆ * ಹಿರಿಯಡಕ ಆಲಡೆ * ನಂದಳಿಕೆ ಆಲಡೆ * ಬೊಳ್ಯೊಟ್ಟು ಆಲಡೆ * ಕಬತ್ತಾರ್ ಆಲಡೆ. ==ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನಗಳು== ಸುನಂದ ನಕ್ರೆಯವರು ಹೇಳುವ ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ <gallery> File:Siripart1.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 1 File:Siripart2.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 2 File:Siripart3.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 3 File:Siripart4.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 4 File:Siripart4a.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 4a File:Siripart6.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಕಥೆ A Folklore File:Siripart9.webm|thumb|ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನ ಭಾಗ 9 </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಕುಣಿತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ತುಳುವರ ಆಟಿ ತಿಂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ನಾಡು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] tj33tfiqbupabvqjetejwfk6vhyief5 ಇಂಡಿಯನ್(೧೯೯೬ ರ ಚಿತ್ರ) 0 92446 1430709 1337593 2026-09-29T21:06:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430709 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} {{Infobox film|name=ಇಂಡಿಯನ್|image=Indian (1996 film) poster.jpg|caption=Poster (Tamil version)|film name={{film name|Tamil|இந்தியன்}}|director=ಎಸ್. ಶಂಕರ್|producer=ಎ.ಎಮ್.ರತ್ನಂ<br> ಝಮು ಸುಘಂದ್|writer=ಸುಜಾತ(ಸಂಭಾಷಣೆ)|screenplay=ಎಸ್.ಶಂಕರ್ ಸುಜಾತ|story=ಎಸ್,ಶಂಕರ್|starring=[[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]]<br> ಮನಿಷ ಕೋಯಿರಾಲ<br> ಊರ್ಮಿಳ ಮಾಟೋಂಡ್ಕರ್<br> ಸುಕನ್ಯ|music=ಎ.ಆರ್.ರೆಹಮಾನ್|cinematography=ಜೀವ|editing=ಬಿ.ಲೆನಿನ್<br> ವಿ.ಟಿ.ವಿಜಯಅನ್|studio=ಶ್ರೀ ಸೂರ್ಯ ಮೂವೀಸ್|distributor=ಶ್ರೀ&nbsp;ಸೂರ್ಯ&nbsp;ಮೂವೀಸ್|released=* &#xCEF;&nbsp;ಮೇ&nbsp;&#xCE7;&#xCEF;&#xCEF;&#xCEC;<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1996-05-09</span>)</span>|runtime=೧೮೫&nbsp;ನಿಮಿಷಗಳು|country=ಭಾರತ|language=[[ತಮಿಳು]]<br> ಹಿಂದಿ|budget=೮ ಕೋಟಿ|gross=೩೦ ಕೋಟಿ}} ಇಂಡಿಯನ್ 1996 ರ ತಮಿಳು-ಹಿಂದಿ ದ್ವಿಭಾಷಾ ಜಾಗೃತಿ ಅಪರಾಧ ರೋಮಾಂಚಕ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಶಂಕರ್ ಅವರು ಬರೆದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು A. M. ರತ್ನಮ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರವು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮನಿಷಾ ಕೊಯಿರಾಲಾ, ಉರ್ಮಿಲಾ ಮಾತೋಂಡ್ಕರ್, ಸುಕಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಗೌಂಡಮಣಿ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಚಲನಚಿತ್ರದ ಸ್ಕೋರ್ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ಎ.ಆರ್. ರಹಮಾನ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವನ್ನು ಜೀವಾ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹಿಂದಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಮಾಜಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಬೇರೊಬ್ಬರ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಭ್ರಷ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಮ್ನ ಇತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಮಗನನ್ನು ಬೇರೂರಿಸುವಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕ ಬಾಗಿದ. ಅವರು ವಾರ್ಮಕ್ಕಲೈನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ, ಪುರಾತನ ಮಾರಕ ಕದನ ಕಲೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕದನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ (ಆಸಾನ್ ರಾಜೇಂದ್ರನ್ ಅವರ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ) <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/lf/2003/04/28/stories/2003042805570200.htm|title=Varmakkalai Choreography details|date=28 April 2003|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0116630/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm|title=Hindustani Movie|publisher=[[iMDB]]}}</ref> ಚಿತ್ರ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ಆಗಲು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಕರ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1996 ರಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ಗಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತವು ಆಯ್ಕೆಯಾಯಿತು, ಆದರೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮೂರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಸೇರಿದಂತೆ ಜಯಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಭಿನಯವೂ ಫಿಲ್ಮ್ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿತು. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಡಬ್ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿಯಾಗಿ ಕೆಲವು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ್ಯೂಡು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪದಾಯಪ್ಪದಿಂದ ಮೀರಿದ ಬಾಷಾ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಇದು ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಸಿತು. == ಕಥಾವಸ್ತು == ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಎ.ಕೆ. ಚಂದ್ರ (ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್) ಅವರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಕಚೇರಿ ಹೊರಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ-ಸಮಯದ ಮಧ್ಯಮ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಪರವಾನಗಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆರ್.ಟಿ.ಓ ಒಳಗೆ ಸೂಕ್ತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಗ್ರೀಸ್ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸಹಾಯಕ ಸುಬ್ಬಯ್ಯ (ಗೌಂಡಮಣಿ) ಮತ್ತು ಪನೇರ್ಸೆಲ್ವಂ (ಸೆಂಥಿಲ್) ಆರ್ಟಿಒ ಅಧಿಕಾರಿ, ಐಶ್ವರ್ಯಾ (ಮನೀಶ ಕೊಯಿರಾಲಾ), ಚಂದ್ರು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಾಸಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಣಿ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಸಪ್ನಾ (ಉರ್ಮಿಲಾ ಮಾತೋಂಡ್ಕರ್) ಆರ್ಟಿಒ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರು ಆರ್.ಟಿ.ಓಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕೆಲಸವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಬ್ನೋಬ್ಬಾಬ್ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಪ್ನಾ (ಆಕೆಯ ತಾಯಿ) ಚಂದ್ರುರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದುರ್ಬಳಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕಿರಾಣಿ ಶಾಪಿಂಗ್, ಲಾಂಡ್ರಿ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯ ಚೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ಬ್ಯೂರೊ ಅಧಿಕಾರಿ, ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ, ಚಂದ್ರು ತಂದೆ, ಮಾಜಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರನಾದ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮನೆಗೆ ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರ್ಕೈವ್ಡ್ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಯ ವರದಿಗಳು ಸೇನಾಪತಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೈನ್ಯದ ಸೈನಿಕನಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ತೀವ್ರವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಸೇನಾಪತಿಯ ಪತ್ನಿ ಅಮೃತಾವಳ್ಳಿ (ಸುಕಾನ್ಯಾ) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ ದಂಗೆಗಳ ತಾರತಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಹೋರಾಟದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೇನಾಪತಿ ಅಮೃತಾವಳ್ಳಿ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ ಆದರೆ ಸಿಂಗಪೂರ್ಗೆ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ಗೆ ಐಎನ್ಎ ಭಾಗವಾಗಿ. ಅವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿನ ದಿನದಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ಸೇನಾಪತಿನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ವರ್ಮಾ ಕಲೈ ಅವರ ಪರಿಣತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸೇನಾಪತಿ ನಂತರ ಸೆನಾಪತಿಯ ಮಗಳು ಕಸ್ತೂರಿ (ಕಸ್ತೂರಿ) ಗೆ ಮೂರನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಳು. ಭ್ರಷ್ಟ ವೈದ್ಯ (ನಿಝಲ್ಗಲ್ ರವಿ) ಅವರನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಹಾಜರಾಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸೀನಪತಿ ಹಿಂದೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಾಯದ ಕಾರಣ ಚಂದ್ರು ಅವರ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸತ್ತರು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವೆಂದು ಅವರು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭ್ರಷ್ಟ ಜನರನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸೇನಾಪತಿ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರು ಅವರು ಮೊದಲು ಲಂಚವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ದೋಷಯುಕ್ತ ಬ್ರೇಕ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬಸ್ಗೆ ಸುರಕ್ಷತಾ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು, ಅದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 40 ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಚಂದ್ರು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸನಪತಿ ಅವರು ಇತರರಿಗೆ ನೀಡುವಂತೆ ಅದೇ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅಂದರೆ, ಸಾವು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಚೇಸ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ಚಂದ್ರುನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಫೋಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ತುಣುಕನ್ನು ತನಿಖೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಸ್ಫೋಟದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕುವ ಮೊದಲು ಜೀಪ್ ಸ್ಫೋಟಗೊಳ್ಳುವ ಮುನ್ನ ಸೆನಾಪಥಿ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು. ಈ ಉಪಕಥೆಯು ಸೇನಾಪತಿ ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ಅವರನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಭೂಮಿ (ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್) ನಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. == ತಾರಗಣ == * [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್|Kamal Haasan]] as Senapathy and Chandra Bose * Suganya as Amrithavalli * Manisha Koirala as Aishwarya (voice dubbed by Rohini) * [[ಊರ್ಮಿಳಾ ಮಾತೋಂಡ್ಕರ್|Urmila Matondkar]] as Sapna (voice dubbed by Bhanupriya) * Goundamani as Subbaiah * Senthil as Panneerselvam * Nedumudi Venu as Krishnaswamy (voice dubbed by Nassar) * Kasturi as Kasthuri * Crazy Mohan as Parthasarathy * Omakuchi Narasimhan as Lorry driver * Ajay Rathnam as Freedom Fighter * Manorama * [[ಅರುಣ ಇರಾನಿ|Aruna Irani]] (Hindi version only) * Nizhalgal Ravi as Corrupt Doctor * Bala Singh * Ponnambalam * Chokkalinga Bhagavathar == ನಿರ್ಮಾಣ == [[ಚಿತ್ರ:Sydney_Harbour_Bridge_from_Circular_Quay.jpg|right|thumb|"ಟೆಲಿಫೋನ್ ಮ್ಯಾನಿಪೋಲ್" ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಡ್ನಿ ಹಾರ್ಬರ್ ಸೇತುವೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ]] ಜೂನ್ 1995 ರಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಮಾಪಕ ಎ. ಎಮ್. ರತ್ನಮ್ ಅವರು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನಟ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ನನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಹೊಸ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಜೆಂಟಲ್ಮನ್ (1993) ಮತ್ತು ಕಾದಲಾನ್ (1994) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಶಂಕರ್ ಮೇಲೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಸಡಿಲವಾಗಿ ಆಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಶಂಕರ್ ಐಶ್ವರ್ಯಾ ರೈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಮಹಿಳಾ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರು ಆದರೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1995 ರವರೆಗೂ ಆಕೆಯ ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಬದ್ಧತೆಯು ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಮಾಡಲು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಿತು. ತರುವಾಯ, 1995 ರ ಮಣಿರತ್ನಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ಬಾಂಬೆ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಮನೀಶ ಕೊಯಿರಾಲಾ ನಾಯಕ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಾಧಿಕಾಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು, ಆದರೆ ಅವಳ ದೂರದರ್ಶನ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಅವಳು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಉರ್ವಶಿ ಅವರ ಸಹೋದರಿ ತರುವಾಯ ಅವಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿದರು, ಶಂಕರ್ ಅವರ ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗಲು ಒಂದು ದಿನದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಮಾತ್ರ. ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸುಕಾನ್ಯಾಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು, ಅವರು ಹಿಂದೆ ಮಹಾನಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಜೊತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿ ನಟಿ ಉರ್ಮಿಲಾ ಮಾತೋಂಡ್ಕರ್ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ನಂತರ ಮತ್ತು 1995 ರ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗೀಲಾ ಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ನಾಸರ್ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು; ಹೇಗಾದರೂ, ಅವರು ಇತರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಶಂಕರ್ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಮಲಯಾಳಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದ ನಡಿಮುಡು ವೇಣುವನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಹಾಲಿವುಡ್ ಮೇಕಪ್ ಕಲಾಕಾರರಾದ ಮೈಕೆಲ್ ವೆಸ್ಟ್ಮೋರ್ ಮತ್ತು ಮೈಕೆಲ್ ಜೋನ್ಸ್ರನ್ನು ಹಿರಿಯ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಸಿಕನ್ಯಾ ಅವರ ಚಿತ್ರದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿಕೊಂಡರು. ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಶಂಕರ್ ಲಾಸ್ ವೇಗಾಸ್ಗೆ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಖರೀದಿಸಿದ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ತಯಾರಿಸಿದರು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಜೀವಾ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್ರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ರಾಗಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರದ ಘಟಕವು ಗೌಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು, ಹಿಂದಿ ನಟ ಜಾಕಿ ಶ್ರೊಫ್ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡದೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. 70 ಬಾಂಬೆ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಊರ್ಮಿಲಾ ಮಾತೋಂಡ್ಕರ್ರವರು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಪ್ರಸಾದ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ನಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹಾಡನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಸಿನಿ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್ ಯುನಿಯನ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ತಮಿಳು ನೃತ್ಯಗಾರರು ಬದಲಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ವಾದಿಸಿದರು, ಶಂಕರ್ ಅವರು ಮತ್ತಷ್ಟು ತೊಂದರೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಪಾವತಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಮನೀಶಾ ಕೊಯಿರಾಲಾ ನಡುವಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಯುಗಳ ಸಿಡ್ನಿ ಒಪೇರಾ ಹೌಸ್ ಸಮೀಪ ಸಿಡ್ನಿ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರಾದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ನೊಂದಣಿ ಹಾಡು ನಾಲ್ಕು ನೂರು ನರ್ತಕರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿರ ಎಕ್ಸ್ಟ್ರಾಗಳನ್ನು ಜಿಂಗೀ ಯಲ್ಲಿ ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ಮತ್ತು ಸುಕಾನ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಹಾಡು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೋಧಪುರ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಿತು. ಗ್ರಾಮಾಂತರ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ ವೆಂಕಿ ಗಮನಿಸಿದಂತೆ, ಭಾರತೀಯರು ಕಮಾಲ್ ಹಾಸನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ (1997 ರಲ್ಲಿ) ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಕಮಲ ಹಾಸನ್ರನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಫಿಲ್ಮ್ ವಿಭಾಗದ ಆರ್ಕೈವ್ ಒದಗಿಸಿದ ಬೋಸ್ನ ಚಿತ್ರದ ರೀಲ್ ಮೇಲೆ ವೆಂಕಿಯು ಕಳಂಕವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಬೇಕಾಯಿತು, ಈ ಜೋಡಿಯು ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಮೆರವಣಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು 15 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಬಜೆಟ್ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ದುಬಾರಿ ಚಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. == ಬಿಡುಗಡೆ == ಈ ಚಿತ್ರವು ಮೇ 1996 ರಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಲವು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲಾದ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಭಾರತೀಯುಡು" ಎಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಮನೋರಮಾದ ಬದಲಾಗಿ ಅರುಣಾ ಇರಾನಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವೊಂದು ಮರು-ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ದೃಶ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತಂಡವು ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಯೋಜಿಸಿತು. ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯು ಆಗಸ್ಟ್ 23, 1996 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರವೂ ಉತ್ತಮವಾಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮೇ 1996 ರಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. The film ran to packed houses for several months in Tamil Nadu and was released in Telugu as "Bharatiyaudu". ಚಿತ್ರದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ತಂಡವು ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಕೆಲವು ಮರು-ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಮನೋರಮಾ ಬದಲಾಗಿ ಅರುಣಾ ಇರಾನಿ. ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿ ಆಗಸ್ಟ್ 23, 1996 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರವೂ ಉತ್ತಮವಾಯಿತು. === ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು === ; 1997 [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|National Film Awards]] (India) * Won&nbsp;– Best Actor&nbsp;– [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್|Kamal Haasan]] * Won&nbsp;– Best Art Direction&nbsp;– Thotta Tharani * Won&nbsp;– Best Special Effects&nbsp;– S. T. Venky ; 1997 Filmfare Awards South (India) * Won&nbsp;– Best Actor&nbsp;– Tamil&nbsp;– [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್|Kamal Haasan]] * Won&nbsp;– Best Film&nbsp;– Tamil&nbsp;– A. M. Rathnam ; Tamil Nadu State Film Awards * Won&nbsp;– Best Film (First prize)&nbsp;– A. M. Rathnam * Won&nbsp;– Best Actor&nbsp;– [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್|Kamal Haasan]] ; 1997 [[ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|Academy Awards]] (United States) * Indian submission for the Academy Award for Best Foreign Language Film == ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ == ಸೌಂಡ್ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಲ್ಬಂ ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್ರ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಐದು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು 1996 ರಲ್ಲಿ ಪಿರಮಿಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಈ ಧ್ವನಿಪಥವು ಬಿಡುಗಡೆಯ ನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿಯಾಗಿ ಟಿಪ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಟಿ-ಸೀರೀಸ್ ಮೂಲಕ ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು. ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಾಲಿ ಮತ್ತು ವೈರಮುತುರು ಮೂಲ ಆವೃತ್ತಿಯ ಪಿ.ಕೆ. ಮಿಶ್ರಾ ಅವರು ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಮತ್ತು ಭುವನೇಚಂದ್ರರಿಗೆ ಭಾರತಿಯೆಯುಡುಗಾಗಿ ಬರೆದರು. "ಟೆಲಿಫೋನ್ ಮ್ಯಾನಿಪೋಲ್" ಹಾಡು ಏಸ್ ಆಫ್ ಬೇಸ್-ಪ್ರೇರಿತ ಕುಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಮೂಲ ಹಾಡು. ಧ್ವನಿಪಥವು ಮಾರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಭವ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 600,000 ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿತು. == ಸೀಕ್ವೆಲ್ == 2011 ರಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಮಾಪಕ ಎ. ಎಮ್. ರಾಥ್ಮ್ ಅವರು ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಮುಂದಿನ ಹಂತದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದರು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ನಾಯಕರು ಅಣ್ಣಾ ಹಜಾರೆ ಅವರಂತಹ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಶಂಕರ್ ಮತ್ತು ಹಾಸನ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು, ದಿಲ್ ರಾಜು ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಸನ್ ವಿಶ್ವರೂಪಾಮ್ II ಮತ್ತು ಸಬಶ್ ನಾಯ್ಡು ಅವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅದು ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ನಂತರದ ತಿಂಗಳು, ರಾಜು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ತೊರೆದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಲಿಕಾ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{IMDb title|id=0116630|title=Indian}} * {{IMDb title|id=0116630|title=Hindustani}} * [[ಮುತ್ತಿನಹಾರ]] {{Interwikineeded}} gkd4gl9ktgt31v4wyufa4sze5tsofgq ಕೇರಳ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ 0 93272 1430797 1343351 2026-09-30T05:35:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430797 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ಕೇರಳ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ | bgcolor = | fgcolor = | logo_caption = | image = Kerala sidco.jpg | image_border = | size = | alt = | caption = | map = | msize = | malt = | mcaption = | map2 = | abbreviation = ಸಿಡ್ಕೋ | motto = | predecessor = | successor = | formation = ೧೯೭೫<ref>{{cite web |title=About SIDCO |url=http://www.keralasidco.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&Itemid=74 |website=SIDCO |access-date=10 April 2021 |archive-url=https://archive.today/20210410192642/http://www.keralasidco.com/index.php?option=com_content&view=article&id=49&Itemid=74 |archive-date=10 April 2021 |url-status=live }}</ref> | logo = Kerala Small Industries Development Corporation Limited (Kerala SIDCO) logo.jpg | extinction = | type = ಸರ್ಕಾರಿ | status = | purpose = | headquarters = ಶಾಂತಿನಗರ, [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]], [[ಕೇರಳ]], [[ಭಾರತ]] | location = | coords = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | region_served = | membership = | language = | general = | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | key_people = | main_organ = | parent_organization = | affiliations = | budget = | num_staff = | num_volunteers = | website = {{URL|keralasidco.com}} | remarks = | former name = }} '''ಕೇರಳ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ''' ('''ಕೇರಳ ಸಿಡ್ಕೋ''') ಎಂಬುದು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ. ಇದನ್ನು [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು|ಕೈಗಾರಿಕೆ]]ಗಳ ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralasidco.com/aboutsid.htm |title=Kerala Small Industries Development Corporation Ltd Official Website. 'About SIDCO'. |access-date=1 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111216214855/http://www.keralasidco.com/aboutsid.htm |archive-date=16 December 2011 |url-status=dead }}</ref> ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[:en:Small Industries Development Corporation|ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ]]ದ ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.nsic.co.in/cmdmsg.asp |title=National Small Industries Corporation. 'CMDs Message'. |access-date=2024-03-18 |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222061820/http://www.nsic.co.in/cmdmsg.asp |url-status=dead }}</ref> ಹೊಸ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಸರ್ಕಾರದ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳ ವಿತರಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದರ ಹೊರತಾಗಿ ''ಕೇರಳ ಸಿಡ್ಕೋ'', ತಾಂತ್ರಿಕ ನೆರವು, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳು, ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಪೂರೈಕೆದಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article2089701.ece?css=print The Hindu. 'Making cooking gas from garbage'.] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article1470748.ece?css=print The Hindu. 'SIDCO unit to be opened tomorrow'.] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''ಕೇರಳ ಸಿಡ್ಕೋ'', ಇದು ಕೇರಳದ ಎಲ್ಲಾ ೧೪ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ''ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್'', ''ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್'' ಮತ್ತು ''ಮಿನಿ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್''ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralasidco.com/directory.htm |title=Kerala SIDCO. Directory. |access-date=1 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116115335/http://www.keralasidco.com/directory.htm |archive-date=16 November 2011 |url-status=dead }}</ref> ==ಸಹ ನೋಡಿ== * [[:en:Ministry of Small Scale Industries|ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ]] * [[:en:Ministry of Micro, Small and Medium Enterprises|ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕೈಗಾರಿಕೆ]] 8u91hgo2gud6l8dvaw9484e3aru2bm8 ಇಟಗಿ ಉತ್ಸವ 0 93727 1430712 1337727 2026-09-29T21:20:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430712 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} {{ಉಲ್ಲೇಖ}} ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಯಲಬುರ್ಗಾ ತಾಲೂಕಿನ ಇಟಗಿ ಗ್ರಾಮವು ಒಂದು ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವಾಗಿದ್ದು. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗಾಗಿ ಇಟಗಿ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಮಹೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಆಶ್ರಯ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಇಲಾಖೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ೧೩ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಡೆಸುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದ್ದು ೧೪ನೇ ವರ್ಷದ ಉತ್ಸವದ ಸಿದ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ. <ref>{{cite news|title=Emperor of Temples' crying for attention|url=http://www.thehindu.com/2002/06/10/stories/2002061003760500.htm|accessdate=4 December 2017|publisher=www.thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111004123/http://hindu.com/2002/06/10/stories/2002061003760500.htm|archive-date=11 ನವೆಂಬರ್ 2012|url-status=dead}}</ref> == ದೇವಾಲಯಗಳ ವಿಶೇಷತೆ == ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಟಗಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ ಆಗಿವೆ.ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಮೇರು ಕೃತಿಗಳೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ (ಶಿವ)ದೇವಾಲಯ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು.ಮಹಾದೇವದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೧೨೧ ರಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಕಮಾಂಡರ್ ಮಹಾ ದೇವ ದಂಡನಾಯಕ ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. == ಉತ್ಸವದ ವಿಶೇಷತೆ == ಇಟಗಿ ಉತ್ಸವವು ನಾಡಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬಿಂಬಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿ, ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಾ ಪುರಸ್ಕಾರ,ಸಾಧಕರಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ,ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಗೌರವ ಅರ್ಪಣೆ,ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ನಾನಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಲಾ ತಂಡಗಳಿಗೆ ಮಹಾದೇವ ದಂಡ ನಾಯಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. == ೧೪ನೇ ಉತ್ಸವ == ೧೪ ನೇ ಇಟಗಿ ಉತ್ಸವವು ೨೦೧೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೫,೧೬,೧೭ ರಂದು ಜರುಗಲಿದೆ.ಉತ್ಸವದ ಕವಿ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ ಯಮ್ಮಿ ವಹಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:ಇಟಗಿ ಉತ್ಸವ ಕೊಪ್ಪಳ.jpg|thumb|ಇಟಗಿ ಉತ್ಸವ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} [[ಚಿತ್ರ:ಮಹಾ ದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ.jpg|thumb|ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ]] {{Interwikineeded}} 48lxb3krudc69u95t2040czcs5mj7wq ಉದ್ಯಾವರ ಮಾಧವ ಆಚಾರ್ಯ 0 95360 1430718 1338364 2026-09-29T22:02:04Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430718 wikitext text/x-wiki ಉದ್ಯಾವರ ಮಾಧವ ಆಚಾರ್ಯ ಕಥೆಗಾರರಾಗಿ,ಲೇಖಕರಾಗಿ,ಸಹೃದಯ ಕವಿಗಳಾಗಿ,ಯಕ್ಷಲೋಕದ ಯಾತ್ರಿಕರಾಗಿ,ನಟ,ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ,ಮೋಡಿ ಮಾಡುವ ಮಾತುಗಾರರಾಗಿ,ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು.೨೫-೦೩-೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಇವರ ತಂದೆ ದಿ. ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಆಚಾರ್ಯ‍ರು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಉಪನ್ಯಾಸಕಾರಾಗಿದ್ದು, ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ 'ರಾಸವಿಲಾಸ'ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರು.ತಾಯಿ ಯು.ಲಲಿತಾಲಕ್ಮೀ ಕುಶಲಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರು. ಮಗನ ಕಲಾ ಬದುಕಿಗೆ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ,ಕೋಲ,ನಾಗಮಂಡಲ,ಢಕ್ಕೆಬಲಿ ಮುಂತಾದ ಆರಾಧ್ಯ ಕಲೆಗಳಿಂದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡವರು.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/alleviate-poverty-by-2015-writer/article3062863.ece</ref><ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/sahitya-sammelan-cultural-programmes-begin/article731914.ece {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/i-took-criticism-in-my-stride-seer/article3241304.ece</ref> == ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ == ಉಡುಪಿಯ ಸಮೀಪದ ಕಲ್ಯಾಣಪುರದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಪಡೆದು, ಎಂಜಿಎಂ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬಿ.ಎ ಪದವಿಯನ್ನೂ,[[ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಿಂದ [[ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/udupi-needs-a-museum/article3253011.ece</ref> == ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ == [[ಕುಂದಾಪುರ]]ದ ಭಂಡಾರ್ಕಸ್‍ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಉಪನ್ಯಾಸ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸ, ನಂತರ [[ಉಡುಪಿ]]ಯ ಪೂರ್ಣಪ್ರಜ್ಞ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ೩೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಸ್ವಯಂ ನಿವೃತ್ತಿ ಪಡೆದು,ಕುಂದಾಪುರದ ಬಿ.ಬಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಇದೀಗ ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆ == ಅಧ್ಯಾಪನ ವೃತ್ತಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿ,ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಇಂದಿಗೂ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.ಮಾಧವ ಆಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದು ಸಣ್ಣಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ. {{colbegin|3}} '''ಕಥಾ ಸಂಕಲನಗಳು''' *ಬಾಗಿದ ಮರ *ಭಾಗದೊಡ್ಡಮ್ಮನ ಕಥೆ *ಅಪರಾಧ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಕಥೆ<ref>http://karnatakatemples.kar.nic.in:8080/homepage/html/Karnataka/culture2.htm{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Recognized by Karnataka Govt</ref> '''ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಕಲನಗಳು''' *ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ *ಹಾಡಿ *ನೀಡು ಪಾಥೇಯವನು *ಸೀಳು ಬಿದಿರಿನ ಸಿಳ್ಳು *ರಂಗಪ್ರಬಂಧಗಳು *ನೃತ್ಯ ಪ್ರಬಂಧಗಳು *ಯಕ್ಷಪ್ರಬಂಧಗಳು *ಸಾಹಿತ್ಯ ಸ್ಪಂದನ *ಲಘು ಬಿಗು ಪ್ರಬಂಧಗಳು '''ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು''' *ರಂಗಸ್ಥಳದ ಕನವರಿಕೆಗಳು *ಹೂ ಮಿಡಿ ಹಾಡು '''ನಾಟಕಗಳು''' *ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ನಾಟಕ *ಎದೆಯೊಳಗಣ ದೀಪ *ಗೋಡೆ *ಕೃಷ್ಣನ ಸೋಲು *ರಾಣಿ ಅಬ್ಬಕ್ಕ ದೇವಿ *ಗಾಂಧಾರಿ *ರಾಧೆ ಎಂಬ ಗಾಥೆ *ನೆನಪೆಂಬ ನವಿಲುಗರಿ {{colend|3}} == ರಂಗಭೂಮಿಯ ಸಾಧನೆ == '''ಸಮೂಹ''' ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಾಂಛನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಸುಮಾರು ೧೯೫೦-೫೧ರಿಂದ ಇದುವರೆಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ, ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ, ನಿರ್ಮಿಸಿದ ರಂಗಪ್ರಯೋಗಗಳು, ರಂಗಭೂಮಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನದೊಡನೆ ಮೇಳೈಸಿ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಹಿರಿಮೆ ಇವರದು. == ನೃತ್ಯರೂಪಕಗಳು ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳು == {{colbegin|3}} *ಅಂಧಯುಗ *ಬ್ರಹ್ಮಕಪಾಲ *ಅರುಂಧತಿ *ಹಂಸ ದಮಯಂತಿ *ಶಬರಿ *ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್ *ಹೆಬ್ಬೆರಳು *ಸತ್ಯಾಯನ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ *ಅಹಲ್ಯೆ *ಶ್ರೀಹರಿಚರಿತೆ *ಹರಿಣಾಭಿಸರಣ *ಕುಚೇಲ ಕೃಷ್ಣ *ಸೀತಾಪಹರಣ *ಚಿತ್ರಾಂಗದೆ *ವೃಂದಾವನ *ಹರಿದಾಸ ವಿಜಯ *ಅವತಾರ ವೈಭವ *ಶ್ರೀ ಮನೋಹರ ಬಿಲ್ಲಹಬ್ಬ *ಆನಂದ ಮುಕುಂದ *ಭಗವದ್ಗೀತಾ ನೃತ್ಯ ವೈಭವ *ನವನೀತ ಲಹರಿ *ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ *ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಿಂದ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ *ಅರಗಿನ ಬೆಟ್ಟ *ಋತುಗೀತೆ *ಮುಕ್ತದ್ವಾರ *ಶ್ವಮೇಧ *ಮಾದ್ರಿಯ ಚಿತೆ *ಹೊನ್ನಿಯ ಮದುವೆ *ಹಿಡಿಂಬೆ *ಮಹಾಯೋಗಿ *ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಕತೆ *ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ *ನಾರದ ಕೊರವಂಜಿ *ಕೀಚಕ ವಧೆ ರೂಪಕ *ಉಪನಿಷದುದ್ಯಾನಂ *ವಲ್ಮೀಕ ನಿನಾನದ *ತಿರುನೀಲಕಂಠ *ನೆನಪಾದಳು ಶಕುಂತಲೆ *ಕುವರ ಭಸ್ಮಾಸುರ *ಪಾಂಚಾಲಿ *ಭೀಷ್ಮ ಸತ್ಯವ್ರತನಾದದ್ದು<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/mulia-award-for-kedlaya/article2862404.ece</ref> *ಅಂಬೆ *ಜ್ವಾಲೆ {{colend|3}} == ವಿಶೇಷ ಸಾಧನೆಗಳು == ಮಂಗಳೂರು [[ಆಕಾಶವಾಣಿ]]ಯ ಕಲಾವಿದರಾಗಿರುವ ಇವರ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು, ಗೀತರೂಪಕಗಳು, ಚಿಂತನಗಳು ಆಕಾಶವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡದ ಭೂತ ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/cultural-fiesta/article2272323.ece</ref> == ಗೌರವಗಳು == #೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ [[ಉಡುಪಿ]] ತಾಲೂಕು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ದಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಾನ #ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ 'ರಂಗವಿಶಾರದ' ಬಿರುದು #೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ [https://en.wikipedia.org/wiki/Rajyotsava_Prashasti ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]<ref>{{Cite web |url=http://siri.kannadasiri.co.in/kannadasiri/downloads/Rajothsava_List.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-01-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322084457/http://siri.kannadasiri.co.in/kannadasiri/downloads/Rajothsava_List.pdf |url-status=dead }}</ref> #ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ರಂಗಭೂಮಿ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ,ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references/> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು]] 65any82c24iji7zjz0covlga9a0xtwe ಕೊಮ್ರಂ ಭೀಮ್ ಅಸಿಫಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ 0 97520 1430804 1343606 2026-09-30T06:09:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430804 wikitext text/x-wiki {{Infobox India district | Name = Komaram Bheem Asifabad | Local = | State = ತೆಲಂಗಾಣ | Division = | HQ = ಅಸಿಫಾಬಾದ್ | Map = Kumaram Bheem Asifabad in Telangana (India).svg | Coordinates = | Area = 4300.16 | Population = 592,831 | Year = 2011 | Urban = | Literacy = | SexRatio = | Collector = | Tehsils = 15 | LokSabha = | Assembly = | Highways = SH 1<ref>{{cite news|title=Telangana New Districts Names 2016 Pdf TS 31 Districts List|url=https://timesalert.com/telangana-new-districts-list/21462/|accessdate=11 October 2016|work=Timesalert.com|date=11 October 2016}}</ref> | Vehicle = TS 20 | Rain = | Website = http://asifabad.telangana.gov.in/district-profile/ |Official language=Telugu}} '''ಕೊಮ್ರಂ ಭೀಮ್ ಅಸಿಫಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ''' ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯವಾದ ತೆಲಂಗಾಣ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮರು-ಸಂಘಟನೆಯ ಮುಂಚೆ ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news|title=Names of 6 new districts changed|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-telangana/names-of-6-new-districts-changed/article9253888.ece|accessdate=4 November 2016|work=The Hindu|date=22 October 2016|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104210022/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-telangana/names-of-6-new-districts-changed/article9253888.ece|archive-date=4 ನವೆಂಬರ್ 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="district">{{cite web|title=Komaram Bheem Asifabad district|url=http://newdistrictsformation.telangana.gov.in/uploads/gos-circulars/1476130010480224.Komarambheem.pdf|website=New Districts Formation Portal|accessdate=11 October 2016|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013221546/http://newdistrictsformation.telangana.gov.in/uploads/gos-circulars/1476130010480224.Komarambheem.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1905 ರಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿತ್ತು, ನಂತರ ಇದನ್ನು ಅದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. 1913 ರಲ್ಲಿ, ಆದಿಲಾಬಾದ್ಗೆ 1941 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಗೊಂದ್ ಹುತಾತ್ಮ ಕುಮ್ರಾಮ್ ಭೀಮ್ ರವರ ನಂತರ ಇದನ್ನು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. <ref name="history">{{cite news|last1=Singh|first1=S. Harpal|title=Asifabad to become a district again after 75 years|url=http://www.thehindu.com/news/national/telangana/asifabad-to-become-a-district-again-after-75-years/article9200208.ece|accessdate=8 October 2016|work=The Hindu|date=8 October 2016|language=en-IN}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಭೂಗೋಳ== ಜಿಲ್ಲೆಯು 4,300 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (1,700 ಚದರ ಮೈಲಿ) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ. ಇದು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಯ ರಣಹದ್ದುಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಜಾರಪು ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಬೆಜ್ಜೂರ್ನ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಸಿರ್ಪುರ್ ಅರಣ್ಯವು ಹುಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="newdist">{{cite news|title=New districts|url=http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397|accessdate=8 October 2016|work=Andhra Jyothy.com|date=8 October 2016|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064351/http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397|url-status=dead}}</ref> ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 592,831 ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. <ref name="newdist" /><ref name="mandals">{{cite web|title=Clipping of Andhra Jyothy Telugu Daily – Hyderabad|url=http://epaper.andhrajyothy.com/c/13774805|website=Andhra Jyothy|accessdate=8 October 2016|archive-date=9 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009185052/http://epaper.andhrajyothy.com/c/13774805|url-status=dead}}</ref> prashant jeevan patil is the present collector of the district.<ref>{{cite news|title=K Chandrasekhar Rao appoints collectors for new districts|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/111016/k-chandrasekhar-rao-appoints-collectors-for-new-districts.html|accessdate=13 October 2016|work=Deccan Chronicle|date=11 October 2016}}</ref> ==ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗಗಳು== ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ; ಆಸಿಫಬಾದ್ ಮತ್ತು ಕಾಗಜ್ನಗರವನ್ನು 15 ಮಂದಲ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತೆಲಂಗಾಣದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] 51h5jaey1pawx07rtztzena8j1ojndu ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 0 99191 1430759 1341182 2026-09-30T02:50:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430759 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" |- ! scope="col" style="width:50px" | ಚಿಹ್ನೆ ! scope="col" style="width:350px" | ಅರ್ಥ |- |align=center style="background-color:#ADD8E6"|{{dagger}} |ಜಂಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | ವರ್ಷ ! scope="col" | ಪುರಸ್ಕೃತರು ! scope="col" | ಚಿತ್ರ ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- | 1967–68 ! scope="row" | [[ಕಲ್ಪನಾ]] | ''[[ಬೆಳ್ಳಿಮೋಡ]]'' | |- | 1968–69 ! scope="row" | [[ಕಲ್ಪನಾ]] | ''[[ಹಣ್ಣೆಲೆ ಚಿಗುರಿದಾಗ]]'' | |- | 1969–70 ! scope="row" | [[ಭಾರತಿ (ನಟಿ)|ಭಾರತಿ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್]] | ''[[ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ]]'' | |- | 1970–71 ! scope="row" | [[ಕಲ್ಪನಾ]] | ''[[ಶರಪಂಜರ]]'' | |- | 1971–72 ! scope="row" | [[ಎಲ್.ವಿ.ಶಾರದಾ]] | ''[[ವಂಶವೃಕ್ಷ]]'' | |- | 1972–73 ! scope="row" | [[ಆರತಿ]] | ''[[ನಾಗರಹಾವು (ಚಲನಚಿತ್ರ ೧೯೭೨)|ನಾಗರಹಾವು]]'' | |- | 1973–74 | style="background: #ADD8E6" |'''[[ಜಯಂತಿ]]''' {{dagger}} | ''[[ಎಡಕಲ್ಲು ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ]]'' | style="text-align:center;"|<ref name="jayanthi">{{cite web|title=Straight from the heart|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/dec23/spt3.asp|work=Deccan Herald|accessdate=9 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409035700/http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/dec23/spt3.asp|archivedate=9 April 2017|date=23 December 2003}}</ref> |- | 1973–74 | style="background: #ADD8E6" |'''ನಂದಿನಿ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ''' {{dagger}} | ''[[ಕಾಡು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕಾಡು]]'' | |- | 1974–75 ! scope="row" | ಎ. ರೇವತಿ | ''[[ಕಂಕಣ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕಂಕಣ]]'' | |- | 1975–76 ! scope="row" | [[ಆರತಿ]] | ''[[ಕಥಾಸಂಗಮ|ಕಥಾ ಸಂಗಮ]]'' | |- | 1976–77 ! scope="row" | [[ಜಯಂತಿ]] | ''[[ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಮಾಂಗಲ್ಯ]]'' | style="text-align:center;"|<ref name="jayanthi"/> |- | 1977–78 ! scope="row" | ಅಪರ್ಣಾ ನಾರಂಗ್ | ''[[ಸ್ಪಂದನ]]'' | |- | 1978–79 ! scope="row" | [[ಆರತಿ]] | ''[[ಧರ್ಮಸೆರೆ]]'' | |- | 1979–80 ! scope="row" | [[ವೈಶಾಲಿ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ]] | ''[[ಆಕ್ರಮಣ]]'' | |- | 1980-81 ! scope="row" | [[ಆರತಿ]] | ''[[ರಂಗನಾಯಕಿ]]'' | |- | 1981–82 ! scope="row" | [[ಜಯಂತಿ]] | ''[[ಧರ್ಮ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿತು]]'' | style="text-align:center;"|<ref name="jayanthi"/> |- | 1982–83 ! scope="row" | ಪದ್ಮಾ ವಾಸಂತಿ | ''[[ಮಾನಸ ಸರೋವರ]]'' | |- | 1983–84 ! scope="row" | ಅಭಿನಯ | ''[[ಅನುಭವ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅನುಭವ]]'' | |- | 1984–85 ! scope="row" | [[ರೂಪಾದೇವಿ]] | ''[[ಅವಳ ಅಂತರಂಗ]]'' | |- | 1985–86 ! scope="row" | [[ಜಯಂತಿ]] | ''[[ಮಸಣದ ಹೂವು]]'' | style="text-align:center;"|<ref name="jayanthi"/> |- | 1986–87 ! scope="row" | [[ಗೀತಾ]] | ''[[ಅರುಣರಾಗ]]'' | |- | 1987–88 ! scope="row" | ಉಷಾ | ''[[ಶಿವಯೋಗಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಶಿವಯೋಗಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]]'' | |- | 1988–89 ! scope="row" | [[ಸರಿತಾ]] | ''[[ಸಂಕ್ರಾಂತಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸಂಕ್ರಾಂತಿ]]'' | |- | 1989–90 ! scope="row" | [[ಸುಧಾರಾಣಿ]] | ''[[ಪಂಚಮವೇದ]]'' | |- | 1990–91 ! scope="row" | [[ತಾರ|ತಾರಾ]] | ''[[ಕ್ರಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕ್ರಮ]]'' | |- | 1991–92 ! scope="row" | [[ಸುಧಾರಾಣಿ]] | ''[[ಮೈಸೂರು ಮಲ್ಲಿಗೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮೈಸೂರು ಮಲ್ಲಿಗೆ]]'' | |- | 1992–93 ! scope="row" | [[ವಿನಯಾ ಪ್ರಸಾದ್]] | ''[[ಆತಂಕ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಆತಂಕ]]'' | |- | 1993–94 ! scope="row" | [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] | ''[[ಹೂವು ಹಣ್ಣು]]'' | |- | 1994–95 ! scope="row" | [[ಶ್ರುತಿ (ನಟಿ)|ಶೃತಿ]] | ''[[ಆಘಾತ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಆಘಾತ]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Aaghatha – ಆಘಾತ (1995/೧೯೯೫)|url=https://kannadamoviesinfo.wordpress.com/2013/08/05/aaghatha-1995/|website=Kannada Movies Info|publisher=kannadamoviesinfo.wordpress.com|accessdate=2 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180131001040/https://kannadamoviesinfo.wordpress.com/2013/08/05/aaghatha-1995/|archivedate=31 January 2018|date=5 August 2013}}</ref> |- | 1995–96 ! scope="row" | [[ಪ್ರೇಮಾ]] | ''[[ಓಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಓಂ]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Shivarajkumar sets a new record!|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Shivarajkumar-sets-a-new-record/articleshow/46500011.cms|work=The Times of India|accessdate=8 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150313004416/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Shivarajkumar-sets-a-new-record/articleshow/46500011.cms|archivedate=13 March 2015|date=9 March 2015}}</ref> |- | 1996–97 ! scope="row" | ಶಿಲ್ಪಾ | ''[[ಜನುಮದ ಜೋಡಿ]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=‘I want to do a negative role’|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/‘I-want-to-do-a-negative-role’/article17281018.ece|work=The Hindu|accessdate=2 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402084024/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/%E2%80%98I-want-to-do-a-negative-role%E2%80%99/article17281018.ece|archivedate=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2018|url-status=live}}</ref> |- | 1997–98 ! scope="row" | [[ಜಯಮಾಲ]] | ''[[ತಾಯಿ ಸಾಹೇಬ]]'' | |- | 1998–99 ! scope="row" | [[ಸೌಂದರ್ಯ]] | ''ದೋಣಿ ಸಾಗಲಿ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=A star’s bright career crashes|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/apr182004/s1.asp|work=Deccan Herald|accessdate=8 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170408162752/http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/apr182004/s1.asp|archivedate=8 April 2017|date=18 April 2004}}</ref> |- | 1999–2000 ! scope="row" | [[ತಾರ|ತಾರಾ]] | ''[[ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ]]'' | style="text-align:center;"|<ref name="th1">{{cite web|title=Shivaraj, Tara, Anu bag State film awards|url=http://www.thehindu.com/2001/12/17/stories/2001121701550300.htm|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=21 December 2001|archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129044842/http://www.thehindu.com/2001/12/17/stories/2001121701550300.htm|url-status=dead}}</ref> |- | 2000–01 ! scope="row" | ಅನು ಪ್ರಭಾಕರ್ | ''ಶಾಪ'' | style="text-align:center;"|<ref name="th1"/> |- | 2001–02 ! scope="row" | [[ಸೌಂದರ್ಯ]] | ''[[ದ್ವೀಪ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ದ್ವೀಪ]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/94ff8a4a35a9b8876525698d002642a9/3c89ecbe8d9664ed65257253001b95f7/$FILE/A0580283.pdf |title=Archived copy |accessdate=18 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405022703/http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/94ff8a4a35a9b8876525698d002642a9/3c89ecbe8d9664ed65257253001b95f7/%24FILE/A0580283.pdf |archivedate= 5 April 2012 |df= }}</ref> |- | 2002–03 ! scope="row" | ಭಾವನಾ | ''ಕ್ಷಾಮ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Sudeep, Bhavana bag best acting awards|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/nov30/i2.asp|work=Deccan Herald|accessdate=8 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131221021756/http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/nov30/i2.asp|archivedate=21 December 2013|date=30 November 2003}}</ref> |- | 2003–04 ! scope="row" | ರಾಧಿಕಾ | ''ತಾಯಿ ಇಲ್ಲದ ತಬ್ಬಲಿ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Entry only to invitees at film awards function|url=http://www.thehindu.com/2005/07/15/stories/2005071511170500.htm|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=15 July 2005}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2004–05 ! scope="row" | [[ಶ್ರುತಿ (ನಟಿ)|ಶೃತಿ]] | ''ಗೌಡ್ರು'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Murali, Shruti best actors|url=http://www.thehindu.com/2005/09/22/stories/2005092212260100.htm|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170408144930/http://www.thehindu.com/2005/09/22/stories/2005092212260100.htm|archivedate=8 April 2017|date=22 September 2005}}</ref> |- | 2005–06 ! scope="row" | [[ಪವಿತ್ರ ಲೋಕೇಶ್]] | ''[[ನಾಯಿ ನೆರಳು]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=`Naayi Neralu' best film; Shivrajkumar best actor|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/naayi-neralu-best-film-shivrajkumar-best-actor/article3078346.ece|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170408144814/http://www.thehindu.com/todays-paper/naayi-neralu-best-film-shivrajkumar-best-actor/article3078346.ece|archivedate=8 April 2017|date=20 September 2006}}</ref> |- | 2006–07 ! scope="row" | [[ತಾರ|ತಾರಾ]] | ''[[ಸೈನೈಡ್]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Kumaraswamy happy with resurgent Kannada cinema|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Kumaraswamy-happy-with-resurgent-Kannada-cinema/article14826394.ece|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=31 August 2007}}</ref> |- | 2007–08 ! scope="row" | [[ಉಮಾಶ್ರೀ]] | ''ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸ್'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=‘Gulabi Talkies’ is first best film|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/lsquoGulabi-Talkiesrsquo-is-first-best-film/article16350033.ece|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=12 January 2009}}</ref> |- | 2008–09 ! scope="row" | [[ರಾಧಿಕಾ ಪಂಡಿತ್]] | ''ಮೊಗ್ಗಿನ ಮನಸು'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Honours for Yogesh, Radhika Pandit|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/honours-for-yogesh-radhika-pandit/article2039299.ece|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=22 May 2011}}</ref> |- | 2009–10 ! scope="row" | ಅನು ಪ್ರಭಾಕರ್ | ''ಪರೀಕ್ಷೆ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Anu Prabhakar selected for Best Actress Award for ‘Parikshe'|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/anu-prabhakar-selected-for-best-actress-award-for-parikshe/article2553601.ece|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=20 October 2011}}</ref> |- | 2010–11 ! scope="row" | [[ರಮ್ಯಾ]] | ''ಸಂಜು ವೆಡ್ಸ್ ಗೀತಾ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/cities/bangalore/State-film-awards-announced-Puneeth-Ramya-bag-top-honours/2013/10/26/article1856750.ece1 |title=State film awards announced, Puneeth, Ramya bag top honours |publisher=The New Indian Express |date=2013-10-26 |accessdate=2014-05-17 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704025232/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/State-film-awards-announced-Puneeth-Ramya-bag-top-honours/2013/10/26/article1856750.ece1 |url-status=dead }}</ref> |- | 2011 ! scope="row" | ಭಾವನಾ | ''ಭಾಗೀರಥಿ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-14/news-interviews/37712086_1_second-best-film-basanth-kumar-patil-sunil-kumar-desai|title=Karnataka State Film Awards 2010-11 winners|work=The Times of India|date=14 March 2013|accessdate=17 May 2014|archive-date=18 ಮೇ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518070059/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-14/news-interviews/37712086_1_second-best-film-basanth-kumar-patil-sunil-kumar-desai|url-status=dead}}</ref> |- | 2012 ! scope="row" | ನಿರ್ಮಲಾ ಚೆನ್ನಪ್ಪ | ''ತಲ್ಲಣ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Darshan adjudged best actor; 'Tallana' is the best film|url=http://www.deccanherald.com/content/427550/darshan-adjudged-actor-tallana-film.html|work=Deccan Herald|accessdate=8 April 2017|date=25 August 2014}}</ref> |- | 2013 ! scope="row" | ನಿವೇದಿತಾ | ''ಡಿಸೆಂಬರ್-1'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Karantaka State Film Awards announced|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Karantaka-State-Film-Awards-announced/articleshow/45756810.cms|work=The Times of India|accessdate=8 April 2017|date=5 January 2015}}</ref> |- | 2014 ! scope="row" | [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ]] | ''ವಿದಾಯ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Film awards: a balance between main and independent film-making streams|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/film-awards-a-balance-between-main-and-independent-filmmaking-streams/article8230707.ece|work=The Hindu|accessdate=8 April 2017|date=13 February 2017}}</ref> |- | 2015 ! scope="row" | [[ಮಾಲಾಶ್ರೀ]] | ''ಗಂಗಾ'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Overwhelmed by the honour|url=http://www.deccanherald.com/content/547691/overwhelmed-honour.html|work=Deccan Herald|date=21 May 2016|accessdate=8 April 2017}}</ref> |- | 2016 ! scope="row" | ಶೃತಿ ಹರಿಹರನ್ | ''[[ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್ ಮನಸುಗಳು]]'' | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Achyuth Kumar, Sruthi Hariharan win top honours at State Awards|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/achyuth-kumar-sruthi-hariharan-win-top-honours-at-state-awards/articleshow/58146133.cms|work=The Times of India|date=13 April 2017}}</ref> |- |2017 !scope="row" | ತಾರಾ | ''ಹೆಬ್ಬೆಟ್ ರಾಮಕ್ಕ'' |style="text-align:center;" |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/shuddhi-is-best-film-tara-best-actress/articleshow/66369416.cms</ref> |- | 2018 !scope="row" | ಮೇಘನಾ ರಾಜ್ | ''ಇರುವುದೆಲ್ಲವ ಬಿಟ್ಟು'' |style="text-align:center;" |<ref>https://www.deccanherald.com/metrolife/metrolife-your-bond-with-bengaluru/state-film-award-winners-elated-793280.html</ref> |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist|colwidth=30em}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] fic4q2cujbksgp42mzbya6sg0f92ft8 ಕೃತಿ ಕರಬಂಧ 0 99285 1430784 1342845 2026-09-30T04:52:36Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430784 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Kriti Kharbanda|image=Kriti Kharbanda at the GQ Best Dressed Awards 2017 (33) (cropped).jpg|caption=Kriti Kharbanda at the [[GQ]] Best Dressed Awards 2017|birth_name=Kriti Kharbanda|birth_date={{Birth date and age|1988|10|29|df=yes}}<ref name="DOB 1&2">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news-interviews/Kriti-Kharbandas-birthday-confusion/articleshow/24922175.cms |title=Kriti Kharbanda's birthday confusion|work=[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]|date=30 October 2013 |access-date=29 May 2014|quote=Well my parents told me I was born on the 29th of October! I think I'll stick to that.}}<br />{{cite web|url=http://www.timesofindia.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-Kharbanda-dating-her-co-star/articleshow/51509664.cms|title=Kriti Kharbanda dating her co-star?|website=[[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]]|quote=Mirror has learnt that the 27-year-old actress...|date=24 January 2017}}</ref>|birth_place=[[ನವ ದೆಹಲಿ]], India|nationality=Indian|occupation={{hlist|Actress|model}}|years active=2009 – present|years_active=2009 – present|parents=Ashwani Kharbanda (Father) Rajni Kharbanda (Mother)}}'''ಕೃತಿ ಕರಬಂಧ '''(ಜನನ 29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1988) ಹಿಂದಿ, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿ. ರೂಪದರ್ಶಿಯಾಗಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅವರು ತೆಲುಗಿನ ಬೋನಿ (2009) ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗದ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದರು. ತರುವಾಯ ಅವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ನಟಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು. ಅವರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. 2015 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರು ಟೈಮ್ಸ್ ನ ಮೋಸ್ಟ್ ಡಿಸೈರಬಲ್ ವುಮೆನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು. '''''' == ಜೀವನ == ಕೃತಿ ಕರಬಂಧ ದೆಹಲಿಯ ಅಶ್ವನಿ ಕರಬಂಧ ಮತ್ತು ರಜನಿ ಕರಬಂಧರ ಪುತ್ರಿ. ಅವರ ತಂಗಿ ಇಷಿತಾ ಕರಬಂಧ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪೇಪರ್ ಪ್ಲೇನ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸಿನ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಜೈವರ್ಧನ್ ಕರಬಂಧ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ 1990ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದರು. ಬಾಲ್ಡ್ವಿನ್ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಮುಗಿಸಿ, ಬಿಷಪ್ ಕಾಟನ್ ಮಹಿಳಾ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಾಂಗ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀ ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರ್ ಜೈನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಆಭರಣ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/angling-for-the-entertainer-tag/article805267.ece|title=Angling for the entertainer tag|last=M. L. Narasimham|date=1 October 2010|website=The Hindu|access-date=29 May 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರು ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೂ ಜಾಹಿರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಓದುವಾಗಲೂ ಜಾಹಿರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಟಿ.ವಿ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳೋದು ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟವಂತೆ. ಕಾಲೇಜು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಭೀಮಾ ಜ್ಯುವೆಲ್ಲರ್ಸ್, ಸ್ಪಾರ್, ಮತ್ತು ಫೇರ್ ಅಂಡ್ ಲವ್ಲಿ ಜಾಹಿರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನಿರ್ದೇಶಕ ರಾಜ್ ಪಿಪ್ಪಾಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ನಾಯಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಸ್ಪಾರ್ ಬಿಲ್ಬೋರ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಕೃತಿಯವರ ಫೋಟೋ ನೋಡಿ ಮೆಚ್ಚಿ ಕೃತಿಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು. ನಟಿಯಾಗುವ ಯೋಜನೆಯೇ ಇಲ್ಲದ ಇವರಿಗೆ ಅಮ್ಮನ ಬೆಂಬಲ ಸಿಕ್ಕಿ ನಟನೆಯನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ಚಿತ್ರರಂಗದ ಪ್ರವೇಶ (2009-12) === ಸ್ಪಾರ್ ಬಿಲ್ಬೋರ್ಡ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಕೃತಿ ತೆಲುಗಿನ ಬೋನಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ ರ ಜೊತೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಬೋನಿ ಸಿನಿಮಾ ಹೆಚ್ಚು ಸದ್ದುಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಕೃತಿಯವರ ಅಭಿನಯ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆಯಿತು. ಚೊಚ್ಚಲ ಸಿನಿಮಾವಾದರೂ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ವಿಮರ್ಶಕರು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ, ಪವನ್ ಕಲ್ಯಾಣರ ತೀನ್ ಮಾರ್ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ನಂತರ, ಕನ್ನಡದ ಚಿರು ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲೂ ನಟಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. === ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸೆ(2013-15) === ಯಶ್ ಜೊತೆ [[ಗೂಗ್ಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಗೂಗ್ಲಿ]] ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಗೂಗ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾ 15 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಟೈಮ್ಸ್ ನ ಮೋಸ್ಟ್ ಡಿಸೈರಬಲ್ ವುಮೆನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 2013 ಇವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಗೂಗ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾದ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಇವರಿಗೆ ಬಹಳ ಬೇಡಿಕೆ ಬಂದಿತು. 2014ರಲ್ಲಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಜೊತೆ ಸೂಪರ್ ರಂಗ, ಶಿವರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಜೊತೆ ಬೆಳ್ಳಿ, ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿನ ವೆಂಕಟಾದ್ರಿ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ ರೀಮೇಕ್ ಚಿತ್ರವಾದ ತಿರುಪತಿ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ ನಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿ ಬಹಳ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಸೂಪರ್ ರಂಗ ಸಿನಿಮಾದ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಕ್ರಿಟಿಕ್ಸ್ ಉತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಿಕ್ಕಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಫಿಲ್ಮ್ ಫೇರಿನ ಉತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಇವರನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ 2015ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಮಿಂಚಾಗಿ ನೀನು ಬರಲು ಚಿತ್ರಕ್ಕೂ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಶಂಸೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಸಂಜು ವೆಡ್ಸ್ ಗೀತಾ-2 ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಕುರುಡಿಯ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ. ದಳಪತಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿರಲಿ ಪ್ರೇಮ್ ಜೊತೆ ನಟಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತೆಲುಗಿನ ಬ್ರೂಸ್ಲಿ-ದ ಫೈಟರ್ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ರಾಮ್ ಚರಣ್ ತೇಜರ ಜೊತೆ ನಟನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. 2017ರಲ್ಲಿ ಗೆಸ್ಟ್ ಇನ್ ಲಂಡನ್ ಮತ್ತು ಶಾದಿ ಮೆ ಜರೂರ್ ಆನಾ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಇವು ಹೆಚ್ಚು ಸದ್ದು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಕೃತಿಯವರು ಹಿಂದಿಯ ರಾಜ್ ರಿಬೂಟ್ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಇಮ್ರಾನ್ ಹಷ್ಮಿ ಜೊತೆ ನಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ರೊಮ್ಯಾನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Most-Desirable-Woman-2013-Kriti-Kharbanda/articleshow/37077918.cms|title=I'm married to movies, but I'm having an affair: Kriti Kharbanda|website=The Times of India}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೮೮ ಜನನ]] f3saljon6nz3oveabs4z0h3ymxlbw4p ಎಚ್. ವೈ. ರಾಜಗೋಪಾಲ್ 0 100586 1430730 1338929 2026-09-29T23:05:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430730 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} '''ಡಾ.ಎಚ್.ವೈ ರಾಜಗೋಪಾಲ್''', ಎಂದೇ ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು, ಹೊಳೆನರಸೀಪುರ ಯೋಗನರಸಿಂಹ ರಾಜಗೋಪಾಲನೆಂದು. <ref>[https://www.vishwavani.news/ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ-ಕನ್ನಡ-ಸೇವೆ-ಮ/ 'ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ ಎಚ್.ವೈ.ರಾಜಗೋಪಾಲ್'-ಸುಮತೀಂದ್ರ ನಾಡಿಗ್, ವಿಶ್ವವಾಣಿ, ೨೨, ಏಪ್ರಿಲ್, ೨೦೧೮]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಒಬ್ಬ ಅಮೆರಿಕನ್ನಡಿಗ. ಅಮೆರಿಕದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಫಿಲೆಡೆಲ್ಫಿಯಾ ನಗರದ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಒಳಿತಿಗಾಗಿಯೇ ಚಿಂತಿಸಿದವರು. ಅಲ್ಲಿನ ಇತರ ಕನ್ನಡ ಕಟ್ಟುವ ಮುತ್ಸದ್ಧಿಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದರು. ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಲ್ಲಿ ಬರಹಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಳ್ಳೆಯ ಲೇಖಕರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ==ಜನನ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ರಾಜಗೋಪಾಲರು, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ತಂದೆ ಯೋಗಾನರಸಿಂಹ. ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ ಸೊಸೈಟಿಯ ಮದ್ರಾಸ್ ಶಾಖೆಯ ಸದಸ್ಯರು. ಪ್ರೊ.ಹಿರಿಯಣ್ಣ, ಎಸ್. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ರ ಶಿಷ್ಯರು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ತಾಯಿ, ಎಚ್. ವೈ. ಸರಸ್ವತಮ್ಮ, ಲೇಖಕಿ, ಸಮಾಜ ಸೇವಕಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲರು, ಬಿ.ಇ ಮತ್ತು ಎಂ.ಇ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೈಸೂರಿನ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಶ್ಟಿ ಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಹಾಗೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಟಾಟ ಇನ್ಸ್ಟಿ ಟ್ಯೂಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದರು. ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ವಲಸೆಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರೆಸಿ 'ಡಾಕ್ಟರೇಟ್' ಗಳಿಸಿದರು ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯನಗರದಲ್ಲೇ ವಾಸ್ತವ್ಯ. ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಫ್ಲ್ಯೂಯಿಡ್ ಮೆಕಾನಿಕ್ಸ್ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.'''ರಾಜಗೋಪಾಲ್'' ನಮ್ಮ ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ, ಶ್ರೀಮತಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆಪ್ತ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ [[ಎಚ್. ವೈ.ಶಾರದಾಪ್ರಸಾದ]] ರ ಸೋದರ. ಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆಯ ಜೊತೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಹಲವು ಸಂಘಟನೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು, 'ನೃತ್ಯ ಸೊಸೈಟಿ', 'ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಂಗ', 'ಪ್ರಸ್ತಾಪ' ಮೊದಲಾದ ಸಂಸ್ಥಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ವರ್ಷ ೧೯೭೦ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ವಿಮಲಾರ ಜೊತೆಗೂಡಿ 'ಇಂಡೋ ಯು. ಎಸ್. ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್' ಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಈ ದಂಪತಿಗಳ ಮಕ್ಕಳಾದ ಮಾಧವಿ, ಚೇತನ, ಹಾಗು ಶ್ರೀರಾಮ್, ಕನ್ನಡ ಸಂಘಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಗೋಪಾಲ್ ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕಗಳು : # ಗಾಂಧಿ ಯುಗಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿ, # ಸೃಷ್ಟಿ : ಸೃಷ್ಟಿ ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗ ಪುರಾಣಗಳು, ಜೀವನ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತ ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನುಆಧರಿಸಿದ್ದು. # ನಾಲ್ಕು ಜಗತ್ತುಗಳು # ಹಲವು ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ. <ref> [https://www.youtube.com/watch?v=oTD6J_NT8zo ಹಲವು ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ] </ref> # ಬೊಮ್ಮನ ಹಳ್ಳಿ ಕಿಂದರಿಜೋಗಿ ಅಧ್ಯಯನ. ೧೨ ಲೇಖನಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪುರವರು ಬರೆದ, ಕವಿತೆ, ಬೊಮ್ಮನಹಳ್ಳಿಯ ಕಿಂದರಿಜೋಗಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆದ ತೌಲನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿತ್ತು. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == # ಹೊರನಾಡು ಕನ್ನಡಿಗ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/100-year-old-folk-medicine-expert-among-Rajyotsava-award-winners/article14865857.ece, 100 year old folk medicine expert among Rajyotsava award winners, The Hindu, April, 29, 2011] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ಆಳ್ವಾಸ್ ವಿಶ್ವ ನುಡಿಸಿರಿ #ವಿರಾಸತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ==ನಿಧನ== ೮೨ ವರ್ಷ ಡಾ.ರಾಜಗೋಪಾಲರು <ref> [https://www.kendasampige.com/ಎಚ್-ವೈ-ರಾಜಗೋಪಾಲ್-ಹೇಳಿದ-ಹಿ/ 'ಹಾರಿಹೋದ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕಿ' ಎಚ್.ವೈ.ಆರ್,ಏಪ್ರಿಲ್,೦೩, ೨೦೧೮, ಕೆಂಡ ಸಂಪಿಗೆ] </ref> ೨೦೧೮ ರ, ಮೇ ೨೮ ರಂದು, ಸೋಮವಾರ ತಮ್ಮ ಅಮೆರಿಕದ ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. <ref> [https://kannada.oneindia.com/nri/article/kannada-authors-america-pay-tribute-hy-rajagopal-80-093966.html 'ಮಾನವೀಯತೆಯ ಸಾಕಾರ ಮೂರ್ತಿ,ಎಚ್.ವೈ.ಆರ್. ಇನ್ನಿಲ್ಲ, ಪ್ರಸಾದ್, ಒನ್ ಇಂಡಿಯ(ಕನ್ನಡ), ಏಪ್ರಿಲ್, ೦೩, ೨೦೧೮] </ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್]] 1ix9locugfomu36pswpjso033vmz9o0 ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 0 101362 1430758 1341180 2026-09-30T02:49:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430758 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable " style="width:40%" |- ! colspan="2" style="background-color:#EFE4B0;"| Awards legends |- | style="background-color:#EFECD1;width:20px;"| | {{small|ಕಪ್ಪು ಬಿಳುಪು ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ}} |- | style="background-color:#EBEBE0;width:20px;"| | {{small|ಬಣ್ಣದ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ}} |- | style="background-color:#ADD8E6"|{{dagger}} | {{small|ಜಂಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ}} |} {| class="wikitable sortable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಪುರಸ್ಕೃತರು ! ಚಿತ್ರ |- | 2016 ! scope="row"| '''ಶೇಖರ್ ಚಂದ್ರು'''<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/karnataka-state-film-award-winners-for-2016/articleshow/58130032.cms Karnataka State Film Award Winners for 2016]</ref> | ''ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ 2'' |- | 2015 ! scope="row" | '''ಅನಂತ್ ಅರಸ್'''<ref>[http://www.bangaloremirror.com/entertainment/south-masala/Karnataka-State-Film-Awards-2015-Full-List/articleshow/52311976.cms Karnataka State Film Awards, 2015: Full List]</ref> | ''ಲಾಸ್ಟ್ ಬಸ್'' |- | 2014 ! scope="row" | '''ಸತ್ಯ ಹೆಗಡೆ'''<ref>[http://www.deccanherald.com/content/528628/after-national-honour-harivu-bags.html After national honour, 'Harivu' bags top State film award]</ref> | ''ರಾಟೆ'' |- | 2013 ! scope="row" | '''ಪಿ. ಕೆ. ಎಚ್. ದಾಸ್'''<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Karantaka-State-Film-Awards-announced/articleshow/45756810.cms Karantaka State Film Awards announced]</ref> | ''ಚಂದ್ರ'' |- | 2012 ! scope="row" | '''ರಾಕೇಶ್'''<ref>{{cite web |url=http://www.cineloka.co.in/latest-news/karnataka-state-film-awards-darshan-and-nirmala-bag-top-honors.html |title=Archived copy |accessdate=2015-06-15 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304030302/http://www.cineloka.co.in/latest-news/karnataka-state-film-awards-darshan-and-nirmala-bag-top-honors.html |archivedate=2016-03-04 |df= }}</ref> | ''ಎದೆಗಾರಿಕೆ'' |- | 2011 ! scope="row" | '''ಜಿ. ಎಸ್. ಭಾಸ್ಕರ್''' <ref>{{cite news |title= Karnataka State Film Awards 2010-11 winners |url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-14/news-interviews/37712086_1_second-best-film-basanth-kumar-patil-sunil-kumar-desai |publisher= ''The Times of India'' |access-date= 2018-06-19 |archive-date= 2013-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130518070059/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-14/news-interviews/37712086_1_second-best-film-basanth-kumar-patil-sunil-kumar-desai |url-status= dead }}</ref> | ''[[ಕೂರ್ಮಾವತಾರ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕೂರ್ಮಾವತಾರ]]'' |- | 2010-11 ! scope="row" | '''ಬಿ. ಎಲ್. ಬಾಬು''' <ref>{{cite news |title= Kannada State Film Awards list 2010-11 |url= http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/kannada/news-interviews/Kannada-State-Film-Awards-list-2010-11/articleshow/24708518.cms |publisher= ''The Times of India''}}</ref> | ''ಒಂದೂರಲ್ಲಿ'' |- | 2009-10 ! scope="row" | '''ಕೆ. ಸುಂದರನಾಥ್ ಸುವರ್ಣ'''<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/kannada/news/2011/vishnuvardhan-anu-prabhaka-ksf-awards-201011.html |title=Vishnuvardhan Anu Prabhakar {{!}} Karnataka State Film Awards {{!}} Aaptha Rakshaka Pareekshe<!-- Bot generated title --> |access-date=2018-06-19 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201314/http://entertainment.oneindia.in/kannada/news/2011/vishnuvardhan-anu-prabhaka-ksf-awards-201011.html |url-status=dead }}</ref> | ''ಕಳ್ಳರ ಸಂತೆ'' |- | 2008-09 ! scope="row" | '''ಕೆ. ಎಂ. ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್'''<ref>[http://info1778.blogspot.com/2011/05/state-film-awards-2008-09-karnataka.html INFORMATION: STATE FILM AWARDS 2008-09 (KARNATAKA)<!-- Bot generated title -->]</ref> | ''ನೀನ್ಯಾರೆ'' |- | 2007-08 ! scope="row" | '''ಎಚ್. ಸಿ. ವೇಣು'''<ref>[http://entertainment.oneindia.in/kannada/news/2009/karnantaka-state-film-awards-120109.html Gulabi Talkies bags 3 Karnataka State Film Awards<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ''[[ಆ ದಿನಗಳು]]'' |- | 2006-07 ! scope="row" | '''ಎಸ್. ಕೃಷ್ಣ''' <ref>[http://www.altfg.com/blog/awards/kamataka-state-film-awards-2006-2007/ Karnataka State Film Awards – 2006-2007<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831085929/http://www.altfg.com/blog/awards/kamataka-state-film-awards-2006-2007/ |date=2011-08-31 }}</ref> | ''[[ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ]]'' |- | 2005-06 ! scope="row" | '''ಎಚ್. ಎಂ. ರಾಮಚಂದ್ರ''' <ref>[http://www.viggy.com/english/current_state_award05_06.asp Karnataka State Film Awards 2005-06 announced - Nayi Neralu bagged the first best film award<!-- Bot generated title -->]</ref> | ''[[ನೆನಪಿರಲಿ]]'' |- | 2004-05 ! scope="row" | '''ಎಚ್. ಸಿ. ವೇಣು''' <ref>[http://www.viggy.com/english/current_state_award04_05.asp Karnataka State Film Awards 2004-05 announced - Monalisa bagged the first best film award<!-- Bot generated title -->]</ref> | ''ಎನ್‌ಕೌಂಟರ್ ದಯಾನಾಯಕ್'' |- | 2003-04 ! scope="row" | '''ಪಿ. ಕೆ. ಎಚ್. ದಾಸ್''' <ref>{{Cite web |url=http://hindu.com/2005/07/15/stories/2005071511170500.htm |title=The Hindu : Karnataka / Bangalore News : Entry only to invitees at film awards function<!-- Bot generated title --> |access-date=2018-06-19 |archive-date=2007-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070416004119/http://www.hindu.com/2005/07/15/stories/2005071511170500.htm |url-status=dead }}</ref> | ''ಚಂದ್ರ ಚಕೋರಿ'' |- | 2002-03 ! scope="row" | '''ನಾಗರಾಜ್ ಅದವಾನಿ''' <ref>[http://www.viggy.com/english/current_state_award02_03.asp Karnataka State Film Awards 2002-2003 announced - Artha of B. Suresh bagged the Best Film Award<!-- Bot generated title -->]</ref> | ''ಕ್ಷಾಮ'' |- | 2001-02 ! scope="row" | '''ಎಚ್. ಎಂ. ರಾಮಚಂದ್ರ'''<ref>{{cite web|url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/94ff8a4a35a9b8876525698d002642a9/3c89ecbe8d9664ed65257253001b95f7/$FILE/A0580283.pdf |title=Archived copy |accessdate=November 18, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405022703/http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/94ff8a4a35a9b8876525698d002642a9/3c89ecbe8d9664ed65257253001b95f7/%24FILE/A0580283.pdf |archivedate=April 5, 2012 |df= }}</ref> | ''[[ದ್ವೀಪ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ದ್ವೀಪ]]'' |- | 2000-01 ! scope="row" | '''ಅಶೋಕ್ ಕಶ್ಯಪ್''' <ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2001/12/17/stories/2001121701550300.htm |title=The Hindu : Shivaraj, Tara, Anu bag State film awards<!-- Bot generated title --> |access-date=2018-06-19 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102014049/http://www.hindu.com/2001/12/17/stories/2001121701550300.htm |url-status=dead }}</ref> | ''ಶಾಪ'' |- | 1999-2000 ! scope="row" | '''ಜೆ. ಜಿ. ಕೃಷ್ಣ''' <ref name=autogenerated1/> | ''ನನ್ನಾಸೆಯ ಹೂವೇ'' |- | 1998-99 ! scope="row" | '''ಡಿ. ವಿ. ರಾಜಾರಾಂ''' | ''ದೋಣಿ ಸಾಗಲಿ'' |- | 1997-98 ! scope="row" | '''ಎಚ್. ಎಂ. ರಾಮಚಂದ್ರ''' <ref>{{cite web|title=SCIK:-State film awards for '97-98 presented|url=https://groups.google.com/forum/?fromgroups=#!topic/soc.culture.indian.karnataka/A_3_AiYJGcU|accessdate=15 March 2013}}</ref> | ''[[ತಾಯಿ ಸಾಹೇಬ]]'' |- | 1996-97 ! scope="row" | '''ಜಿ. ಎಸ್. ಭಾಸ್ಕರ್''' | ''[[ನಾಗಮಂಡಲ]]'' |- | 1995-96 ! scope="row" | '''ಬಿ. ಸಿ. ಗೌರಿಶಂಕರ್''' | ''[[ಓಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಓಂ]]'' |- | 1994-95 ! scope="row" | '''ಆರ್. ಮಂಜುನಾಥ್''' | ''ಅರಗಿಣಿ'' |- | 1993-94 ! scope="row" | '''ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ''' | ''ಗಂಧದ ಗುಡಿ ಭಾಗ 2'' |- | 1992-93 ! scope="row" | '''ಜಾನಿಲಾಲ್''' | ''ಆತಂಕ'' |- | 1991-92 ! scope="row" | '''ಬಿ. ಸಿ. ಗೌರಿಶಂಕರ್''' | ''[[ಮೈಸೂರು ಮಲ್ಲಿಗೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮೈಸೂರು ಮಲ್ಲಿಗೆ]]'' |- | 1990-91 ! scope="row" | '''ಡಿ. ವಿ. ರಾಜಾರಾಂ''' | ''[[ಮುತ್ತಿನ ಹಾರ]]'' |- | 1989-90 ! scope="row" | '''[[ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ್|ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ]]''' | ''[[ಮನೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮನೆ]]'' |- | 1988-89 ! scope="row" | '''ದಿನೇಶ್ ಬಾಬು''' | ''[[ಸುಪ್ರಭಾತ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸುಪ್ರಭಾತ]]'' |- | 1987-88 ! scope="row" | '''ಕೆ. ಎನ್. ಚಂದ್ರ''' | ''[[ಶಿವಯೋಗಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಶಿವಯೋಗಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ]]'' |- | 1986-87 ! scope="row" | '''ಎಸ್. ಆರ್. ಭಟ್''' | ''ಸೂರ್ಯ'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1985-86 {{dagger}} ! scope="row" | '''ಎಸ್. ಮಾರುತಿ ರಾವ್'''<ref>{{cite web|title=Masanada Hoovu|url=http://kannadamoviesinfo.wordpress.com/2013/06/10/masanada-hoovu-1985/|accessdate=8 March 2014}}</ref> | ''[[ಮಸಣದ ಹೂವು]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1985-86 {{dagger}} ! scope="row" | '''ಬಿ. ಸಿ‌. ಗೌರಿಶಂಕರ್''' | ''[[ಧ್ರುವತಾರೆ]]'' |- | 1984-85 ! scope="row" | '''[[ಆರ್.ಎನ್.ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಸಾದ್]]''' | ''[[ಅವಳ ಅಂತರಂಗ]]'' |- | 1983-84 ! scope="row" | '''ಬಿ. ಎಸ್. ಬಸವರಾಜ್'''<ref>{{cite web|title=Amrutha Ghalige (1984) |url=http://kannadamoviesinfo.wordpress.com/2013/01/01/amrutha-ghalige-1984/#awards|accessdate=9 March 2014}}</ref> | ''[[ಅಮೃತ ಘಳಿಗೆ]]'' |- | 1982-83 ! scope="row" | '''ಬಾಲು ಮಹೇಂದ್ರ''' | ''[[ಪಲ್ಲವಿ ಅನುಪಲ್ಲವಿ]]'' |- | 1981-82 ! scope="row" | '''ಪಿ. ಎಸ್. ಪ್ರಕಾಶ್''' | ''[[ಅಂತ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅಂತ]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1980-81 {{dagger}} | style="background-color:#EBEBE0"|'''[[ಆರ್.ಎನ್.ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಸಾದ್]]''' | ''[[ಮರೆಯದ ಹಾಡು]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1980-81 {{dagger}} | style="background-color:#EFECD1" | '''ಎಸ್. ಆರ್. ಭಟ್''' | ''[[ಮೂರು ದಾರಿಗಳು]]'' |- | 1979-80 ! scope="row" | '''ಬಿ. ಸಿ. ಗೌರಿಶಂಕರ್''' | {{*}}''[[ಮಿಂಚಿನ ಓಟ]]'' <br>{{*}}''[[ಅರಿವು]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1978-79 {{dagger}} | style="background-color:#EFECD1" |'''[[ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ್|ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ]]''' | ''[[ಗ್ರಹಣ]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1978-79 {{dagger}} | style="background-color:#EBEBE0" |'''ಬರುಣ್ ಮುಖರ್ಜಿ''' | ''[[ಸಾವಿತ್ರಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸಾವಿತ್ರಿ]]'' |- | 1977-78 ! scope="row" | '''ಬಿ. ಸಿ‌. ಗೌರಿಶಂಕರ್''' | ''[[ಸ್ಪಂದನ]]'' |- | 1976-77 ! scope="row" | '''[[ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ್|ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ]]''' | ''[[ಋಷ್ಯಶೃಂಗ]]'' |- | 1975-76 ! scope="row" | '''ನೆಮಾಯ್ ಘೋಷ್''' | ''[[ಹಂಸಗೀತೆ]]'' |- | 1974-75 ! scope="row" | '''ಎಸ್. ವಿ. ಶ್ರೀಕಾಂತ್''' | ''[[ಉಪಾಸನೆ]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1973-74 {{dagger}} ! scope="row" | '''ಯು. ಎಂ‌. ಎನ್. ಶರೀಫ್''' | ''[[ಮಾಡಿ ಮಡಿದವರು]]'' |- |style="background:#add8e6; text-align:center;"| 1973-74 {{dagger}} ! scope="row" | '''ಅಣ್ಣಯ್ಯ''' | ''[[ಬಿಡುಗಡೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಬಿಡುಗಡೆ]]'' |- | 1972-73 ! scope="row" | '''[[ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ ಐತಾಳ್|ಎಸ್. ರಾಮಚಂದ್ರ]]'''<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/hero-behind-the-frame/article1131752.ece] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ''[[ಸಂಕಲ್ಪ]]'' |- | 1971-72 ! scope="row" | '''ಡಿ. ವಿ. ರಾಜಾರಾಂ''' | ''[[ಬಂಗಾರದ ಮನುಷ್ಯ]]'' |- | 1970-71 ! scope="row" | '''ಟಾಂ ಕೂವನ್''' | ''[[ಸಂಸ್ಕಾರ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸಂಸ್ಕಾರ]]'' |- | 1969-70 ! scope="row" | '''ಎಸ್. ವಿ. ಶ್ರೀಕಾಂತ್''' | ''[[ಗೆಜ್ಜೆ ಪೂಜೆ]]'' |- | 1968-69 ! scope="row" | '''ಎಸ್. ವಿ. ಶ್ರೀಕಾಂತ್''' | ''[[ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ]]'' |- | 1967-68 ! scope="row" | '''[[ಆರ್.ಎನ್.ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಸಾದ್]]''' | ''[[ಬೆಳ್ಳಿ ಮೋಡ]]'' |- |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} gtuogenjyxd2sgae10n0to325cy6efk ಗೌಹರ್ ಜಾನ್ 0 101758 1430850 1370947 2026-09-30T10:24:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430850 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = ಗೌಹರ್ ಜಾನ್ |image = Gauhar Jaan.jpg |image_size = |landscape = |alt = |caption = |background = solo_singer |native_name = |native_name_lang = |alias = |birth_name = ಏಂಜಲೀನಾ ಯಿಯೋವರ್ಡ್ |birth_date = {{birth date|df=yes|1873|06|26}} |birth_place = ಅಜಗಢ್, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಭಾರತ |death_date = {{death date and age|df=yes|1930|01|17|1873|06|26}} |death_place = India |genre = ಗಝಲ್, ತುಮರಿ, ದಾದ್ರಾ |occupation = ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿ, ನರ್ತಕಿ |instrument = |years_active = 1900–1930 |associated_acts = | module = {{Listen |embed= yes |filename= Thumari By Gauhar Jaan Recorded in 1905.ogg |title= Gauhar Jaan's voice |type= music |description= Thumari with "My name is Gauhar Jaan" at the end. Recorded in 1905. }} | module2 = }} '''ಗೌಹರ್ ಜಾನ್''', <ref> https://www.last.fm/music/Gauhar+Jan/+wiki, Biography]</ref> (ಜನನ ಏಂಜಲೀನಾ ಯೆವಾರ್ರ್ಡ್, 26 ಜೂನ್ 1873 - 17 ಜನವರಿ 1930) [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕಲ್ಕತ್ತಾದ]] ಭಾರತೀಯ ಗಾಯಕಿ ಮತ್ತು ನರ್ತಕಿ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] 78 ಆರ್ಪಿಎಂ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಇದನ್ನು ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೋಫೋನ್ ಕಂಪನಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ. <ref>[https://ngh.co.in/malka-jan-n-796-78-rpm.html New Gramaphone house, Malka jan, N. 796-78 ಮಲ್ಕಾಜಾನ್, N. 796-78]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, <ref>{{Cite web |url=http://www.mustrad.org.uk/articles/gauhar.htm |title=The first dancing girl of Calcutta |access-date=2018-06-26 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171349/http://www.mustrad.org.uk/articles/gauhar.htm |url-status=dead }}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಗೌಹರ್ ಜಾನ್ <ref> [https://www.dnaindia.com/entertainment/report-who-was-gauhar-jaan-here-s-all-you-need-to-know-about-iconic-hindustani-singer-2629445 Who was Gauhar Jaan? Here's all you need to know about iconic Hindustani singer, DNA]</ref> 26 ಜೂನ್ 1873 ರಂದು ಅಜಮ್ಗಾರ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಮೇನಿಯನ್ ಮೂಲದ ಏಂಜಲೀನಾ ಯೆವಾರ್ಡ್ ಆಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಆಕೆಯ ತಂದೆ, ವಿಲಿಯಂ ರಾಬರ್ಟ್ ಯೆಯೋರ್ಡ್ ಅವರು ಡ್ರೈ ಐಸ್ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನಿಯರಾಗಿದ್ದರು, ಮತ್ತು 1872 ರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಹೆಮಿಂಗ್ಸ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. 1879 ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು, 1881 ರಲ್ಲಿ ನಂತರ ಬನಾರಸ್ ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗಳು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾಳ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅವಳ ಪತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕುಲೀನ, ಖುರ್ಷಿದ್ ನೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾದರು. ==ಬನಾರೆಸ್ ನಗರ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು== ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರನಗರ. ಇಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಶಿಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸತತವಾಗಿ ೮ ವರ್ಗಳ ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮದ ಅಧ್ಯಯನದ ಬಳಿಕ, "ಬೈಜಿ ಬೈಜಿ ಪದವಿ" ಗಳಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ನರ್ತಕಿಯಾಗಿ,ನವಾಬರನ್ನು, ಸಾಹುಕಾರನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜರಿಗೆ ತನ್ನ ನೃತ್ಯ, ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಮನತಣಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಧೃಡ ನಿರ್ಧಾರಮಾಡಿದಳು. ರಸಿಕರು ಆಕೆಯನ್ನು "ಬಡಿ ಮಲ್ಕ ಜಾನ್", ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಿತರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಜನ 'ಮಲ್ಕ ಜಾನ್' ಎನ್ನುವ ಹೆಸರಿನ ನರ್ತಕಿಯರು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. # ಆಗ್ರಾದ ಮಲ್ಕಜಾನ್, # ಮುಲ್ಕ್ ಫುಖ್ರಾಜ್ ನ ಮಲ್ಕಜಾನ್, # ಚುಲ್ಬುಲಿ ಮಲ್ಕಜಾನ್, ಮುಂದೆ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾರವರು ಇಸ್ಲಾಂಗೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡರು. ಮತ್ತು ಏಂಜಲೀನಾ ಹೆಸರನ್ನು 'ಗೌಹಾರ್ ಜಾನ್'<ref> [https://www.jstor.org/stable/3060823?seq=1#page_scan_tab_contents, Reviewed Work: Vintage Music from India: Early Twentieth-Century Classical and Light-Classical Music] </ref> ಮತ್ತು 'ಮಲ್ಕ ಜಾನ್' ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article429071.ece|title=The Hindu : Arts / Music : Recording Gauhar Jaan|author=Savitha Gautam|date=13 May 2010|publisher=Beta.thehindu.com|accessdate=29 January 2012}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Tribune">[http://www.tribuneindia.com/2002/20020526/spectrum/main7.htm The importance of being Gauhar Jan] [[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]], 26 May 2002.</ref> ==ವಿಕ್ರಂ ಸಂಪತ್ ಅಧ್ಯಯನ== ಹೆಸರಾಂತ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಿಕ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, [[ವಿಕ್ರಂ ಸಂಪತ್]], ಗೌಹರ್ ಜಾನ್ ರವರ, ಸಂಗೀತ ಸಾಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>[https://m.himalmag.com/chasing-legend/ Chasing a legend, By: Vikram Sampath 14 January 2014]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, <ref>{{Cite web |url=http://www.timesquotidian.com/2010/11/20/gone-in-the-air/ |title=Gone in the Air, November 20, 2010 {{!}} by Aram Yardumian {{!}} “My Name is Gauhar Jaan!” The Life and Times of a Musician, by Vikram Sampath (©2010), Rupa Publications, New Delhi, ISBN 8129116185 – |access-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2018 |archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001015124/http://www.timesquotidian.com/2010/11/20/gone-in-the-air/ |url-status=dead }}</ref> ಹಿಂದೂಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಗಾಯಕಿ/ನರ್ತಕಿಯಾಗಿದ್ದ ಗೌಹರ್ ಜಾನ್ ಹಾಡಿನ ಪ್ರಥಮ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಹೆಸರಾಂತ ಗ್ರಾಮಫೋನ್ ಕಂಪೆನಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿತು. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಸಂಗೀತದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಹೆಸರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾದ ದಾಖಲಾತಿ ಕಡಿಮೆ. "The great mystery of Vikram Sampath’s definitive account of Gauhar Jaan’s life is how India’s first recorded voice, whose image appeared on Austrian-made matchbooks, and whose voice was known to and loved by millions of Indians all but vanish from history? That Mr Sampath’s richly detailed biography of Gauhar Jaan is the first of its kind (barring an extremely obscure Bengali language work) is testament to his inquiry into this mystery. Sometimes overnight successes vanish by the very principle that inflates them, and other times events seem to conspire against individuals and leave us with no trace of them. Even if the old guard who, in refusing to be mechanically recorded, remain part of a millennia-old oral tradition gone without a trace and thus kept their art free from political machination, we may also listen to Gauhar Jaan as the first voice heralding the dawn of a new kind of history". ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [https://feminisminindia.com/2018/08/22/gauhar-jaan-essay/ Gauhar Jaan: The Forgotten Doyen Of Hindustani Music | #IndianWomenInHistory By Tanya Jha - August 22, 2018] * [https://www.india.com/buzz/gauhar-jaans-145th-birthday-google-celebrates-indian-singers-birthday-with-a-doodle-3131078/ Google Doodle Celebrates Noted Singer Gauhar Jaan’s 145th Birth Anniversary June 26, 2018] * [https://www.nationalheraldindia.com/people/gauhar-jaan-the-most-famous-tawaif-of-british-india National herald, Gauhar Jaan: The most famous ‘tawaif’ of British India, June 26, 2018] * [https://www.peopleofar.com/2018/02/11/gauhar-jaan-armenian-lady-became-indias-first-superstar/ Gauhar Jaan – an Armenian lady who became India’s first Superstar, Feb, 11, 2018] * [https://www.telegraphindia.com/states/west-bengal/our-masters-voices-album-lined-up-to-mark-100-years-of-recording/cid/1080368 Our masters' voices - Album lined up to mark 100 years of recording, The Telegraph, By SUBHRO SAHA, Published 1.11.02] * [https://artsandculture.google.com/exhibit/pioneering-musicians-women-superstars-of-the-early-gramophone-era/gQDe4uw4, 1900-1930, Pioneering Muscians, : WomenSuperstars of the Early Gramaphone Era, Archive of Indian Music]{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.emiarchivetrust.org/about/history-of-emi/ EMI Archive trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116192530/https://www.emiarchivetrust.org/about/history-of-emi/ |date=2018-11-16 }} * [https://www.thebetterindia.com/147454/news-google-doodle-gauhar-jaan-indias-first-gramophone-girl/ thebetterindia.com] * [https://www.saregama.com/artist/gauhar-jaan_2264/songs saregama,] * [http://archiveofindianmusic.in/2017/07/13/ras-ke-bhare-gauhar-jaan/ Ras ke bhare, Gauhar jaan, Archive of Indian music]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.londontheatre1.com/reviews/review-gauhar-jaan-the-datia-incident-omnibus-theatre/ Review of Gauhar Jaan – The Datia Incident at the Omnibus Theatre, APRIL 17, 2018 9:58 PM BY CHRIS OMAWENG, London theater 1.com] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಗಾಯಕರು]] 4xuy98bnjk281k329xt8o0r04gb2ort ಓದುವಿಕೆ 0 105182 1430802 1340179 2026-09-30T06:02:47Z ~2026-52525-84 102049 /* */ 1430802 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:03282012Casa_hogar_niñas_tlahuac30.JPG|thumb]] '''ಓದುವಿಕೆ'''ಯು ('''ಓದುವುದು''') ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅಥವಾ ಪಡೆಯುವ (ಓದಿನ ಗ್ರಹಿಕೆ) ಸಲುವಾಗಿ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ವಿಸಂಕೇತಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಅರಿವು ಸಂಬಂಧಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಓದುವುದು ಭಾಷಾರ್ಜನೆ, ಸಂವಹನ, ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಹಾಗೂ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಂತೆ, ಇದು ಪಠ್ಯ ಮತ್ತು ಓದುಗನ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಪಾರಸ್ಪರಿಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಓದುಗನ ಹಿಂದಿನ ಜ್ಞಾನ, ಅನುಭವಗಳು, ಮನೋಭಾವ, ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ Lವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಓದುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕರಣ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಓದಿಗೆ ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಗಳು ವಿವರಿಸುವ ಅಪರಿಚಿತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ತಿಳಿಯುವ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಅಕ್ಷರಶಃ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ವಿಪಥಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಓದುವಿಕೆಯು ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗದು ಅಥವಾ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಓದಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಓದುಗರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷಣದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡಲು ಒಂದು ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಅರ್ಥ ವಿವರಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಗಳ ಆಳದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Certeau, Michel 1984">De Certeau, Michel. "Reading as Poaching." ''The Practice of Everyday Life''. Trans. Steven F. Rendall. Berkeley: University of California Press, 1984. 165-176.</ref> ಓದುಗರು ತಮಗೆ ವಿಸಂಕೇತೀಕರಣ (ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಗಳು ಅಥವಾ [[ಮಾತು|ಮಾತಿನ]] ದೃಶ್ಯ ನಿರೂಪಣೆಗಳಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸಲು) ಮತ್ತು ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗುವಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಒದು ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅಪರಿಚಿತ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಓದುಗರು ಸಂದರ್ಭ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಓದುಗರು ತಾವು ಓದಿದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ರೂಪರೇಖೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಓದುವಿಕೆಯು ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಶಾಯಿ ಅಥವಾ ಟೋನರ್‌ನಿಂದ ಮುದ್ರಿತ ಶಬ್ದದ್ದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಪುಸ್ತಕ]], [[ನಿಯತಕಾಲಿಕ]], [[ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ]], ಕರಪತ್ರ, ಅಥವಾ ನೋಟ್‍ಬುಕ್‍ನಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮುದ್ರಣಗಳದ್ದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು, [[ದೂರದರ್ಶನ]], ಮೊಬೈಲ್ ಫ಼ೋನುಗಳು ಅಥವಾ ಇ-ರೀಡರ್‌ಗಳು. ಗ್ರಾಫ಼ೈಟ್ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಅಥವಾ [[ಲೇಖನಿ]] ಬಳಸಿ ಕೈಬರಹದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಲಘು ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಹುದು ಅಥವಾ ಬಿಡಿಸಬಹುದು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]] jhryisvtx1s0auvo1o03topg7544v4i 1430803 1430802 2026-09-30T06:03:13Z NDG 94849 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-52525-84|~2026-52525-84]] ([[User talk:~2026-52525-84|talk]]) to last version by Anzx-ooo: test edits, please use the sandbox 1340179 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:03282012Casa_hogar_niñas_tlahuac30.JPG|thumb]] '''ಓದುವಿಕೆ'''ಯು ('''ಓದುವುದು''') ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅಥವಾ ಪಡೆಯುವ (ಓದಿನ ಗ್ರಹಿಕೆ) ಸಲುವಾಗಿ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ವಿಸಂಕೇತಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಅರಿವು ಸಂಬಂಧಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಓದುವುದು ಭಾಷಾರ್ಜನೆ, ಸಂವಹನ, ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಹಾಗೂ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಂತೆ, ಇದು ಪಠ್ಯ ಮತ್ತು ಓದುಗನ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಪಾರಸ್ಪರಿಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಓದುಗನ ಹಿಂದಿನ ಜ್ಞಾನ, ಅನುಭವಗಳು, ಮನೋಭಾವ, ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಓದುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕರಣ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಓದಿಗೆ ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಗಳು ವಿವರಿಸುವ ಅಪರಿಚಿತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ತಿಳಿಯುವ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಅಕ್ಷರಶಃ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ವಿಪಥಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಓದುವಿಕೆಯು ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗದು ಅಥವಾ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಓದಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಓದುಗರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷಣದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡಲು ಒಂದು ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಅರ್ಥ ವಿವರಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಗಳ ಆಳದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Certeau, Michel 1984">De Certeau, Michel. "Reading as Poaching." ''The Practice of Everyday Life''. Trans. Steven F. Rendall. Berkeley: University of California Press, 1984. 165-176.</ref> ಓದುಗರು ತಮಗೆ ವಿಸಂಕೇತೀಕರಣ (ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಗಳು ಅಥವಾ [[ಮಾತು|ಮಾತಿನ]] ದೃಶ್ಯ ನಿರೂಪಣೆಗಳಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸಲು) ಮತ್ತು ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗುವಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಒದು ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅಪರಿಚಿತ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಓದುಗರು ಸಂದರ್ಭ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಓದುಗರು ತಾವು ಓದಿದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ರೂಪರೇಖೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಓದುವಿಕೆಯು ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಶಾಯಿ ಅಥವಾ ಟೋನರ್‌ನಿಂದ ಮುದ್ರಿತ ಶಬ್ದದ್ದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಪುಸ್ತಕ]], [[ನಿಯತಕಾಲಿಕ]], [[ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ]], ಕರಪತ್ರ, ಅಥವಾ ನೋಟ್‍ಬುಕ್‍ನಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮುದ್ರಣಗಳದ್ದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು, [[ದೂರದರ್ಶನ]], ಮೊಬೈಲ್ ಫ಼ೋನುಗಳು ಅಥವಾ ಇ-ರೀಡರ್‌ಗಳು. ಗ್ರಾಫ಼ೈಟ್ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಅಥವಾ [[ಲೇಖನಿ]] ಬಳಸಿ ಕೈಬರಹದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಲಘು ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಹುದು ಅಥವಾ ಬಿಡಿಸಬಹುದು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]] 62j75sa5abwqi25d1fwrxqipuadgx4e ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ 0 111736 1430750 1428956 2026-09-30T01:49:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430750 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}} [[ಚಿತ್ರ:Halasi_10.jpg|right|thumb|200x200px|ಭೂವರಾಹ ನರಸಿಂಹ ದೇವಾಲಯ ಹಲಸಿ,ಕರ್ನಾಟಕ]] '''ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ'''; ಕದಂಬರು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕದಂಬರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು [[ಮಯೂರಶರ್ಮ|ಮಯೂರಶರ್ಮನು]] ೪ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/database/content/architecture/16247.htm|title=Kadamba Style Temple Architecture|publisher=|access-date=2011-07-22}}</ref> ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.[[ಕದಂಬ]]ರು ಹೊಸ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಇದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೊಯ್ಸಳರು ತಮ್ಮ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ''ಇವರು ಶಿಲ್ಪದ ಹೊಸ ಶೈಲಿಯನ್ನು'' ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಕದಂಬರು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. [[ಐಹೊಳೆ]], [[ಬಾದಾಮಿ]] ಮತ್ತು [[ಹಂಪೆ|ಹಂಪಿಗಳಲ್ಲಿನ]] ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ''ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ'' ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಯೂರ ವರ್ಮ / ಮಯೂರಶರ್ಮ - ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಈಡಿಗ ಸಂಪರ್ಕ *ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಕಾಲ:* ಸ್ಥಾಪಕರು ಮಯೂರಶರ್ಮ, ನಂತರ ಮಯೂರವರ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು - ಕ್ರಿ.ಶ. 345 ರಿಂದ 365 ರವರೆಗೆ ಆಳಿದರು. ಅವರು ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕರು, ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಆಳಿದ ಮೊದಲ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜ್ಯ. ಕದಂಬರ ಏಳಿಗೆಗೂ ಮೊದಲು, ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಗಿದ್ದವು. ರಾಜಧಾನಿ *ಬನವಾಸಿ (ವೈಜಯಂತಿ)* ಇಂದಿನ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ರಾಜವಂಶವು ಕ್ರಿ.ಶ. 525 ರವರೆಗೆ ಆಳಿತು. *ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳು:* ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ *ತಾಳಗುಂದ*ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು *ಬಂಧುಸೇನನ* ಮಗ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಗುರು *ವೀರಶರ್ಮರ* ಮೊಮ್ಮಗ. ಅವರ ಮನೆಯ ಬಳಿ ಬೆಳೆದ *ಕದಂಬ ಮರದಿಂದ* ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಅವರು ತಾಳಗುಂದದ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಘಟಿಕದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಕಂಚಿಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲವೆಂದರೆ *ಕ್ರಿ.ಶ. 450 ರ ತಾಳಗುಂದ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ*. ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಂಚಿಗೆ ಹೋದರು, ಆದರೆ ಪಲ್ಲವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವ ರಾಜ ಶಿವಸ್ಕಂದ ವರ್ಮ ಅವರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರು. ಈ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜೀವನವನ್ನು ತೊರೆದು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು, ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಮಯೂರಶರ್ಮದಿಂದ ಮಯೂರವರ್ಮ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡರು. *ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಈಡಿಗ ದಂಡನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು:* ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಹಲವಾರು ಈಡಿಗ ದಂಡನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಇದ್ದರು. ಅವರು ಕದಂಬ ರಾಜರಿಗೆ ಸೈನ್ಯ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ದಂಡನಾಯಕರು, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಂಶೋಧಕ *ಮುಕುಂದರಾಜ್*, ಮಯೂರನು ಸ್ವತಃ *ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ* ಸೇರಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಂಚಿಪುರದಲ್ಲಿ ಕಂಚಿಯ ಸೈನಿಕರು ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರು. ಆ ಅವಮಾನದ ನಂತರ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಜಾತಿಯ ಸೈನಿಕರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಈಡಿಗ ಸೈನಿಕರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರ ಬೆಂಬಲದಿಂದ, ಅವರು ಪಲ್ಲವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. *ಕದಂಬ* ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇ ತಾಳೆ ಮರ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು *ಈಚಲು ಮರ* ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಚಲು ಮರವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯದ ವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. *ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸಾಧನೆಗಳು:* 1. *ಪಲ್ಲವರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ:* ಅವಮಾನದ ನಂತರ, ಅವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಪಲ್ಲವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು. ಪಲ್ಲವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. 2. *ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಗುಹೆ:* ಅವರು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಬಳಿಯ ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿಯ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. 3. *ವಿಸ್ತರಣೆ:* ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನಿಂದ ಸೋತ ನಂತರ ಪಲ್ಲವ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುಗೋಪನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪಲ್ಲವರನ್ನು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಿಂದ ಓಡಿಸಿದರು. 4. *ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರ:* ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಇಡೀ ಕರ್ನಾಟಕ, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 5. *ಆಡಳಿತ:* ಕನ್ನಡವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲಿಗರು ಅವರು. ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳು ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬರಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. *ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ:* ಮಯೂರವರ್ಮ *ಬನವಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು* ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಮಧುಕೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ಹೆಂಡದ ದೇವಾಲಯ. ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಈಡಿಗರು ಮಾತ್ರ ಹೆಂಡವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದು ದೇವಾಲಯದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. *ಪರಂಪರೆ:* ಅವರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪಿತಾಮಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಧರ್ಮ ಶೈವ, ಆದರೆ ಅವರು ಜೈನ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರು. ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಮಗ ಕಂಗವರ್ಮ (ಕ್ರಿ.ಶ. 365-390) ಮತ್ತು ನಂತರದ ಮಹಾನ್ ರಾಜ ಕಾಕುಸ್ಥವರ್ಮ (ಕ್ರಿ.ಶ. 435-455). ಕ್ರಿ.ಶ. 525 ರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ, ವಂಶಸ್ಥರು 10 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾನಗಲ್ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಕದಂಬರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶವು ಈಡಿಗ ದಂಡನಾಯಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜವಂಶವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. Mayura Varma / Mayurasharma - Founder of Kadamba Dynasty and The Ediga Connection *History & Period:* Founder: Mayurasharma, later called Mayuravarma - ruled from 345 CE to 365 CE. He was the founder of the Kadamba Kingdom of Banavasi, the first native kingdom to rule what is today Karnataka. Before the rise of the Kadambas, the centres of power were outside the Karnataka region. Capital was *Banavasi (Vaijayanti)* in present Uttara Kannada district. The main dynasty ruled till 525 CE. *Early Life & Childhood Days:* He was born in *Talagunda* in modern Shimoga district. He was the son of *Bandhushena* and grandson of his guru *Veerasharma*. His family name came from the *Kadamba tree* that grew near their home. He was a student at the Agrahara in Talagunda. By birth he was a Brahmin scholar and went to Kanchipuram to study Vedas at Ghatika. The most reliable source about him is the *Talagunda Pillar Inscription of 450 CE*. He went to Kanchi for education, but Pallava officials and the Pallava King Shivaskanda Varma insulted him. To avenge this insult, he left his Brahmin way of life and adopted the Kshatriya way of life, changing his name from Mayurasharma to Mayuravarma. *Ediga Commanders and Ministers in Kadamba Dynasty:* There were several Ediga commanders and ministers who worked under the Kadamba dynasty. They were the loyal commanders, loyal ministers and generals who helped the Kadamba kings in building the army, administration and expansion of the kingdom. Some sources and researchers, like researcher *Mukundaraj*, claim that Mayura himself was from the *Ediga community*. According to this claim, he was insulted by the soldiers of Kanchi in Kanchipuram. After the insult, he took the help of Ediga soldiers because they were soldiers from his own caste. With their support, he defeated the Pallavas and founded his independent kingdom. The word *Kadamba* itself means palm tree, which in Kannada is called *Echalu Mara*. Echalu Mara is traditionally connected to the profession of the Ediga community. *War and All Achievements:* 1. *War against Pallavas:* After the insult, he formed his own army in the forest and defeated the Pallava officials. Pallavas finally accepted his independence. 2. *Chandravalli Cave:* He took shelter in a cave at Chandravalli near Chitradurga and started his rule from there. 3. *Expansion:* He used the weakness of Pallava King Vishnugopa after his defeat by Samudragupta and drove the Pallavas out of Kannada territory. 4. *Kingdom Extent:* His rule extended to entire Karnataka, Goa and parts of Konkan. 5. *Administration:* He was the first to make Kannada the major regional and administrative language. The earliest Kannada inscriptions are attributed to the Kadambas of Banavasi. *Madukeshwara Temple:* Mayuravarma built the *Madukeshwara Temple in Banavasi*. The name Madukeshwara means the temple of wine. In old and ancient times, only Edigas worshipped wine as a part of their traditional job and profession, which shows the cultural connection of the temple with the Ediga community. *Legacy:* He is called the Father of the Karnataka Kingdom and an important historical figure. His religion was Shaiva, but he tolerated Jainism and Vaishnavism. He patronized Kadamba style temple architecture. His successors were his son Kangavarma (365-390 CE) and later the great king Kakusthavarma (435-455 CE). After the fall of the main kingdom in 525 CE, descendants founded the Kadambas of Hangal and Kadambas of Goa. Because of these reasons, the Kadamba dynasty is remembered as the first native dynasty of Karnataka that was built with the bravery and support of Ediga commanders, ministers and soldiers. == ಇತಿಹಾಸ == ಕ್ರಿ.ಶ. 345ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 525 ರವರೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ [[ಕದಂಬ|ಕದಂಬರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ]] ಆರಂಭಿಕ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಗೆ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಕದಂಬರು ಹಾಕಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/kalranga/deccan/kadamba.htm|title=Kadambas of Banavasi|publisher=|access-date=2011-07-22}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Doddagaddavalli_Lakshmidevi_temple1_retouched.JPG|right|thumb|200x200px|[[ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿ|Lakshmi Devi temple, Doddagaddavalli]]]] ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಶಿಕಾರ ಕದಂಬ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಗೋಪುರದ ಯಾವುದೇ ಅಲಂಕರಣ (ಪಿರಮಿಡ್ ಆಕಾರದ ಶಿಕಾರ) ಇಲ್ಲದೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲುಡುಪು (ಸ್ಟುಪಿಕಾ ಅಥವಾ ಕಲಾಶ) ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ಕದಂಬ ದೇವಾಲಯಗಳು ''ವಿಮನಾವು'' ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚೌಕದಲ್ಲಿದೆ, ಗೋಪುರವು ಪಿರಮಿಡ್ ಆಕಾರವಾಗಿದ್ದು, ಸಮತಲವಾದ ಹಂತಗಳ ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಚತುರ್ಭುಜ ಲಂಬವಾದ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳ ಏಕರೂಪದ ಸರಣಿ ಮತ್ತು ವಿಮಾನಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾದ ವೇಸ್ಟಿಬಲ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಈ ಹಂತಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ, ಪೆವಿಲಿಯನ್ ಅಲಂಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕದಂಬ ಅವರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪವು ''ಚಾಲುಕ್ಯ-ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ'' ಅಡಿಪಾಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು. * [[ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿ|ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ದಡ್ಡಗಾಡವಳ್ಳಿ]] * ಭೂ ವರಾಹ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಾಲಾಸಿ == ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Two_Shiva_temples_on_Hemakuta_hill_at_Hampi.JPG|right|thumb|200x200px| ನಲ್ಲಿ ''Hemakuta ಬೆಟ್ಟದ'' ಮೇಲೆ ಎರಡು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳು [[ಹಂಪೆ|ಹಂಪಿ]] ]] [[ಚಿತ್ರ:Mallikarjuna_group_of_temples_at_Badami.jpg|right|thumb|200x200px| [[ಬಾದಾಮಿ|ಬಾದಾಮಿಯಲ್ಲಿರುವ]] ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಗುಂಪಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ]] [[ಚಿತ್ರ:Mahakuta_group_of_temples2_at_Mahakuta.jpg|right|thumb|200x200px| [[ಮಹಾಕೂಟ|ಮಹಾಕುಟದಲ್ಲಿ]] [[ಕದಂಬ]] ಶೈಲಿಯ ಸೂಪರ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ನೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ದೇವಾಲಯ ]] [[ಚಿತ್ರ:Aihole_temples_2.jpg|right|thumb|200x200px| ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪ [[ಐಹೊಳೆ|ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ]] ನಾಶವಾದ ದೇವಾಲಯ ]] ಹಲಾಸಿಯ 5 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸ್ಮಾರಕಗಳೆಂದರೆ, ಕದಾಂಬ ''ರಚನೆಯ'' ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ''ಕದಂಬ ಶಿಕಾರವು'' ''ಕಲಾಸದ'' ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, Hattikeshwara ನಲ್ಲಿ Kalleshwara ಮತ್ತು Someshwara ದೇವಾಲಯಗಳು ಹ್ಯಾಲಸಿ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಗುಂಪು Kadaroli ನಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಬಸದಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಕಲ್ಲಿನ ದೇವಸ್ಥಾನವಾದ ಹಲಾಸಿಯ ಗರ್ಭಗುಡಿ ಮತ್ತು ಸುಕನಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು [[ಶಾತವಾಹನರು|ಶತಾವಾಹನರು]], [[ಪಲ್ಲವ|ಪಲ್ಲವರು]] ಮತ್ತು [[ಚಾಲುಕ್ಯ|ಚಾಲುಕ್ಯರ]] ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ನಡುವೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. [[ಹೊಯ್ಸಳ]] ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ನಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅಂಶಗಳು.<ref>{{Cite web|url=http://www.banavasitourism.com/history.html|title=Kadamba Architecture - Banavasi|publisher=|access-date=2013-08-23|archive-date=2014-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108191723/http://www.banavasitourism.com/history.html|url-status=dead}}</ref> ; [[ಐಹೊಳೆ|ಐಹೋಲ್]] [[ಐಹೊಳೆ|ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿರುವ]] ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳು ರಾಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಬಾಡಿಗೇರ್ಗುಡಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಾ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣ, ತ್ರಿಂಬಕೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ದೇವಾಲಯ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಹಚ್ಚಿಮಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯ, ಪಾಳುಬಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಗಲಭಾನ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಅನೇಕ [[ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿ|ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಯ]] ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ (ಶಿಖರಾ) ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ; [[ಬಾದಾಮಿ]] ಕದಾಂಬ ಶೈಲಿ [[ಬಾದಾಮಿ|ಬಾದಾಮಿಯಲ್ಲಿರುವ]] ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಗುಂಪಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತಾನಾಥ ಗುಂಪಿನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Badami_bhutanada_temple1.JPG] (ಪಕ್ಕದ ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ದೇವಸ್ಥಾನ). ; [[ಹಂಪೆ|ಹಂಪಿ]] ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹೇಮಕುಟ [[c:Category:Hemakuta temple hill complex|ಬೆಟ್ಟದ]] ನಲ್ಲಿ [[ಹಂಪೆ|ಹಂಪಿ]] ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ; [[ಮಹಾಕೂಟ]] [[ಮಹಾಕೂಟ|ಮಹಕುಟದಲ್ಲಿ]] ಕದಂಬ ಮಹಾ [[ಮಹಾಕೂಟ|ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ]] ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭೀಮೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ ದೇವಾಲಯ, ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಹೊರಗಿರುವ ಹೊಸದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಲಾದ ದೇವಾಲಯ. ; ಬ್ಯಾಂಡಲೀಕ್ ಬಂಡಲಿಕೆ (ಬಂಡಲಿಕಾ) ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಬಸದಿಗಳಿವೆ, ಅದು ಸುಮಾರು 35 ಆಗಿದೆ &nbsp; ಶತಿನಾಥ ಬಸದಿ, ಸಹಸ್ರಲಿಂಗ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಸೋಮೇಶ್ವರ ಥ್ರೆಮೂರ್ತಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ [[ಶಿಕಾರಿಪುರ|ಶಿಕಾರಿಪುರದಿಂದ]] ಕಿ.ಮೀ.ಗಳು ರತ್ನಕುಟಗಳು ಮತ್ತು ಕದಂಬರ ಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ, ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದೇವಾಲಯಗಳು. ; ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ * ಕಮಲಾ ನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನ, ದೇಗಾನ್ (ಡೆಗಮೇವ್ / ದೇವಗ್ರಾಮ್) * [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/largeimage62830.html ಕೊನ್ನೂರಿನಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದ ದೇವಾಲಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012544/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/largeimage62830.html |date=2016-03-05 }} 4 &nbsp; ಗೊಕಾಕ್ ಜಲಪಾತದಿಂದ ಕಿಮೀ. * [[ಬೆಳಗಾವಿ]] ಯಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ ಬಸದಿ <ref>{{Cite web|url=http://kamalbasti.com/|title=Kamal Basti has Kadamba Nagara shikara|publisher=|access-date=2013-08-23|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112111817/http://kamalbasti.com/|url-status=dead}}</ref> * ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುನ್ವಾಲ್ಲಿ ಬಳಿ ಭುಟ್ನಾಥ್ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಟೊರ್ಗಾಲ್ (ಟೋರ್ಗಲ್ ಕೋಟೆ). * ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮುನಾವಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ಶಿಖರಾ ಇದೆ. * [[ಬೈಲಹೊಂಗಲ|ಬೈಲ್ಹೊಂಗಲ್ನಲ್ಲಿರುವ]] ರಾಮಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ * ಕಧುಂಬ ಶಿಖರದೊಂದಿಗೆ ಹೂಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪಾಳುಬಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. * [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/o/largeimage62836.html ಕದರೋಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622044520/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/o/largeimage62836.html |date=2022-06-22 }} ನದಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದ ದೇವಸ್ಥಾನ ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/o/largeimage62836.html ಶಿಕಾರವನ್ನು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622044520/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/o/largeimage62836.html |date=2022-06-22 }} ಹೊಂದಿದೆ. * ದೇವಾಲಯಗಳು ಹ್ಯಾಲಸಿ ಬಳಿ ಬೆಟ್ಟದ ಉನ್ನತ ಮತ್ತು Ramtheerth ದೇವಾಲಯದ ಹ್ಯಾಲಸಿ ; ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ * ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸೇರಿದಂತೆ [[ಬನವಾಸಿ|ಬನವಾಸಿಯಲ್ಲಿರುವ]] ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳು ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು (ಶಿಖರಾ) ಹೊಂದಿದೆ. * ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿದ್ದಪುರ ಸಮೀಪದ ಬಿಲ್ಗಿ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ''ರತ್ನಾತ್ರಯ ಬಸ್ತಿ'' ಇದೆ.. * 12 ನೇ ಮತ್ತು 14 ನೇ ಶತಮಾನದ AD ಶಂಕರ ನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನ [http://www.sdmdharmothanatrust.org/Pages/Districts/14_Uttar_Kannada/Haliyur/SitePlan.htm] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130827163827/http://www.sdmdharmothanatrust.org/Pages/Districts/14_Uttar_Kannada/Haliyur/SitePlan.htm |date=2013-08-27 }} ಹಲಿಯೂರು ಮತ್ತು ವೆಂಕಟರಮಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ [http://www.sdmdharmothanatrust.org/Pages/Districts/14_Uttar_Kannada/Muttinkare/SitePlan.htm] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130827163740/http://www.sdmdharmothanatrust.org/Pages/Districts/14_Uttar_Kannada/Muttinkare/SitePlan.htm |date=2013-08-27 }} ಸೊಂಡಬಳಿ ಮತ್ತಿನ್ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಸಿರ್ಸಿ ತಾಲೂಕು|ಸಿರ್ಸಿ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. * [[ಹಳಿಯಾಳ|ಹಲಿಯಲ್ನಲ್ಲಿರುವ]] ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನ. ; ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ * ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೋಳಲು ನಲ್ಲಿರುವ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ * ಹನ್ಬಾಲ್ ಬಳಿ ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕದಂಬರ ಬೆಟ್ಟದಾ ಬೈರೇಶ್ವರ ಶಿವನ ದೇವಸ್ಥಾನ [[ಸಕಲೇಶಪುರ]] ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ (ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ). * ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ ಕೀರ್ತಿನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನ [http://www.sdmdharmothanatrust.org/Pages/Districts/08_Hassan/SitePlan.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125131001/http://www.sdmdharmothanatrust.org/Pages/Districts/08_Hassan/SitePlan.htm |date=2009-11-25 }} ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆರಾಗುದಲ್ಲಿದೆ. ; ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ [[ಚಿತ್ರ:Lakshmeshwara_Old_Jain_temple_1.jpg|thumb|.ಲಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿರುವ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ]] * [[ಲಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರ|ಲಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿರುವ]] ಹಳೆಯ ಜೈನ ಮಂದಿರ ಕದಂಬ ಶಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. * ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊಸೂರು ನಲ್ಲಿರುವ ಟ್ರಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ * ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗದಗ, ವೀರ ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ ಗದಗ ; ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆ * ಕಲಾಕೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕೆರೆ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಾನಗಲ್ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ,<ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2008/01/24/stories/2008012454870800.htm|title=Six chosen for development as ‘Heritage Cities’ in State|publisher=|access-date=2013-09-03|archive-date=2008-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129231310/http://www.hindu.com/2008/01/24/stories/2008012454870800.htm|url-status=dead}}</ref> ಕದಂಬ ಶೈಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (ಶಿಖರ) ಆಗಿದೆ. * [[ಚೌಡಯ್ಯದಾನಪುರ|ಚೌಡಯ್ಯದನಪುರ]] ಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಚೌಡಯ್ಯದಾನಪುರ|ಬಸವನ್]] ದೇವಾಲಯ. * [[ಚೌಡಯ್ಯದಾನಪುರ|ನವಸಿಂಹ]] ದೇವಸ್ಥಾನ ನರಸಪುರ [[ಚೌಡಯ್ಯದಾನಪುರ|ಚೌಡೆಯಾಡನಪುರ]] ಬಳಿ, ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆ. * ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಾನ್ಬೆನ್ನೆರ್ ತಾಲೂಕಿನ ವೀರಭದ್ರ ದೇವಾಲಯ ಹೇಲ್ ಹೊನಟಿ ; ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ * ''ಬೈಪ್ರಪುರದ'' ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ ''ಭೈರವವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ'', &nbsp; ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮೂಡಿಗೆರೆ|ಮುಡಿಗೆರೆಯಿಂದ ೨೨ ಕಿ.ಲೊ]] (ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ) ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯದ ಬಳಿ ಇದೆ. * ಪ್ರಸನ್ನ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗರೆ * ಮಲಹನಿಕರೇಶ್ವರ, ಭವಾನಿ ದೇವಾಲಯಗಳು [[ಶೃಂಗೇರಿ]]. ; ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಭಾಗಗಳು * 12 ನೇ ಶತಮಾನದ AD ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವು [http://asibengalurucircle.org/images/shimoga-26-big.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029213634/http://asibengalurucircle.org/images/shimoga-26-big.jpg |date=2013-10-29 }} <ref>{{Cite web |url=http://asibengalurucircle.org/shimoga-26.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-02-19 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029214354/http://asibengalurucircle.org/shimoga-26.html |url-status=dead }}</ref> ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ನೀಲಕಾಂತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕಲಾಸಿ * ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮನ್ವಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿನ ಕವಿಟಾಲ್ನಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ಶಿಖರದೊಂದಿಗೆ ತೃಂಬಕಾಶೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ (ತ್ರಿಕುಚಲ). * ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ]] ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ [http://4.bp.blogspot.com/-EAgAwhS-b34/UZhvUEZE5OI/AAAAAAAASzU/s9HGxmJnV3c/s1600/08+Brahmagiri+Jain+temple.jpg]. ; ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳು ; ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ * ಕೊಲ್ಹಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kolhapur_Panchaganga_Temples.JPG ಪಂಚಗಂಗಾ ದೇವಸ್ಥಾನ] ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತು. * ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ,ಕೃಷ್ಣನ ದೇವಾಲಯ [[ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರ್|ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರ]] ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ * ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೊಲ್ಹಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾರ್ವೆರ್ ತೆಹ್ಸಿಲ್ನಲ್ಲಿ ಕನೆರಿ ಗಣಿತ ಕದಂಬಾ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ. ; ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ * ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ( ''ಹರಿಹರ ರಾಯರಿಂದ'' ) ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಶ್ರೀಶೈಲಂ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕದಂಬ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. * ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಆಲಂಪುರದ ಪಾಣನಾಸಿ ಗುಂಪಿನ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಕದಂಬ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/someshwara-temple-to-shine-soon/article5132035.ece ಚಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ] . ನಲ್ಗೊಂಡದ ಪಣಗಲ್ನದಲ್ಲಿದೆ. == ಚಾಲುಕ್ಯ-ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಶೈಲಿ == * ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಗರ್ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ''ಹೊಸಗುಂಡದಲ್ಲಿ'' ಉಮಾ ಮಹೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/renovation-work-of-uma-maheshwara-temple-begins/article1782335.ece|title=Renovation work of Uma Maheshwara temple begins|date=|access-date=2013-08-27|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123082019/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Renovation-work-of-Uma-Maheshwara-temple-begins/article14705931.ece|archive-date=2020-01-23|url-status=dead}}</ref> == ಹೊಯ್ಸಳ-ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಶೈಲಿ == * [[ಇಕ್ಕೇರಿ|ಇಕ್ಕೇರಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಘೋರೆಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ]] * ಹೊಯ್ಸಳ ಟ್ರಿಕುಟಾಚಲ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕದಂಬ ನಾಗರಾ ಶಿಖರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://asibengalurucircle.org/hassan-1.html|title=CHANNAKESVA TEMPLE TOGETHER WITH ADJACENT|publisher=|access-date=2013-08-27|archive-date=2013-08-27|archive-url=https://archive.is/20130827102627/http://asibengalurucircle.org/hassan-1.html|url-status=dead}}</ref> * ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ''ಮಲಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ'' ಈಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ (ಹೊಲೆನರಸೀಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕು), ''ಹೊಂಬಾಸಾದ'' ಆರಂಭಿಕ ಕದಂಬ ನಾಗರಾ ಶೈಲಿಯ ಶಿಕಾರದೊಂದಿಗಿದೆ. * [[ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿ|ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ,]] ಹೊಯ್ಸಳ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಡೊಡ್ಡಗಡವಳ್ಳಿ. == ಕದಂಬ-ಯಾದವ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಶೈಲಿ == * ಮಹಾದೇವ್ ದೇವಾಲಯ, ತಂಬದಿ ಸುರ್ಲಾ <ref>{{Cite web|url=http://www.goa.gov.in/knowgoa/whattosee.html|title=Goa - Tambdi Surla Temple - Kadamba-Yadava architecture|publisher=|access-date=2013-08-23|archive-date=2013-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130822185157/http://www.goa.gov.in/knowgoa/whattosee.html|url-status=dead}}</ref> == ಈ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೆ ದೇವಾಲಯಗಳು == * [[ಅನಂತ ವಾಸುದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * [[ಚಂಪಕೇಶ್ವರ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ|ಚಂಪಾಕೇಶ್ವರ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ]] * [[ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಸ್ಥಾನ]] * ಮಂಗಲೇಶ್ವರ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ * ಪುರ್ವೇಶ್ವರ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ * ರಾಜರಾಣಿ ದೇವಾಲಯ * [[ಯಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ|ಯಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ]] * ಮಹಾವಿನಾಯಕ ದೇವಾಲಯ * ಬಾಳದೇವ್ವೆವ್ ದೇವಾಲಯ * ರಾಮಪ್ಪ ದೇವಸ್ಥಾನ * ಸಾವಿರ ಪಿಲ್ಲರ್ ದೇವಾಲಯ == ಸಹ ನೋಡಿ == ಹಿಂದೂ ದೇವಸ್ಥಾನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ಗದಗ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟದ ಕಾರ್ನಾಟಾ ದ್ರಾವಿಡ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಶೈಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ದ್ರಾವಿಡ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಶೈಲಿ ಹೇಮಾದ್ಪಂತಿ ಮತ್ತು ಹೇಮದ್ಪಂತ್ ಶಿಖರಾ ಹಲಾಸಿ, ಹಂಗಲ್, ಬನವಾಸಿ == ಕದಾಂಬ ಶಿಖರಾ ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery mode="packed"> ಚಿತ್ರ:Mallikarjuna group of temples at Badami.jpg|[[Badami|ಬಾದಾಮಿಯಲ್ಲಿರುವ]] ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಗುಂಪಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಚಿತ್ರ:banavasi1.jpg|[[Banavasi|ಬನವಾಸಿ]] ಯಲ್ಲಿರುವ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:Goa2009p051-600x401.jpg|ಮಹಾದೇವ್ ತಂಬದಿ ಸುರ್ಲಾ [[Goa|ಗೋವಾ]] ಚಿತ್ರ:Halasi 10.jpg|ಭುವರಾಹ ನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ [[Halasi|ಹಲಾಸಿ]] ಚಿತ್ರ:Two Shiva temples on Hemakuta hill at Hampi.JPG|ನಲ್ಲಿ Hemakuta ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳು [[Hampi|ಹಂಪಿ]] ಚಿತ್ರ:Virupaksha, Hampi.jpg|ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹೇಮಕುಟಾ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕದಂಬ ದೇವಾಲಯಗಳು ಚಿತ್ರ:Chaudayyadanapura Mukteshwara temple 3.jpg|[[Chaudayyadanapura|ಚೌಡಯದನಪುರ]] ಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:Narasimha temple Narasapura near Chaudayyadanapura 3.jpg|ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[Chaudayyadanapura|ಚೌಡಯ್ಯಡಪುರ]] ಬಳಿ ನರಸಿಂಹ ದೇವಾಲಯ ನರಸಪುರ ಚಿತ್ರ:Degaon 25.jpg | ದಾಗಾಂವ್ನಲ್ಲಿ [[Kamala Narayana Temple|ಕಮಲಾ ನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನ]] ಚಿತ್ರ:Aihole temples 2.jpg | ಕದಂಬ ಗೋಪುರದೊಂದಿಗೆ [[Aihole|ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ]] ನಾಶವಾದ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:Stone curved kalasa.jpg | [[Shravanabelagola|ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ]] ಕಲ್ಲಿನ ವಕ್ರ ಕಲಾಸ, ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟ ಚಿತ್ರ:Lakshmeshwara Old Jain temple 1.jpg|[[Lakshmeshwara|ಲಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರ]] ಹಳೆಯ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರ:Kamala basadi belagavi 1.jpg| ಕಮಲಾ ಬಸದಿ [[Belagavi|ಬೆಲಾಗವಿ]] ಚಿತ್ರ:Historical temple Hooli 6.jpg|[[Hooli|ಹೂಲಿನಲ್ಲಿ]] ನಾಶವಾದ ದೇವಾಲಯ </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive=""></references> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] 2h330bx3ma1u610g57d34lgmvtg7rvj ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ 0 114365 1430777 1342433 2026-09-30T04:25:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430777 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ | image =Kishori-ballal.jpg| image_size = | caption = | birth_name = ಕಿಶೋರಿ | spouse = ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀಪತಿ ಬಲ್ಲಾಳರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. | birth_date = |birth_place = ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ | death_date = ೧೮, ಫೆಬ್ರವರಿ, ೨೦೨೦ | death_place = | origin = | occupation = ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಚಲನಚಿತ್ರ ಅಭಿನೇತ್ರಿ, | known_for = ತುಳು,ಕೊಂಕಣಿ, ಹಿಂದಿ, ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. | years_active = | awards = * ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, * ಕರ್ನಾಟಕ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, * ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ 'ಸ್ವದೇಸ್' ಚಲನ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ IIFA (International Indian Film Academy Awards) ಪ್ರಶಸ್ತಿ. | website = }} '''ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್''',<ref>[https://www.nettv4u.com/celebrity/kannada/movie-actress/kishori-ballal kishori-ballal,kannada movie star]</ref> ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಅಭಿನೇತ್ರಿ. ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೂಲತಃ ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿದ್ದ ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಅವರು, ಸಿನಿಮಾ, ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. ==ಜೀವನ & ಕುಟುಂಬ== '''ಕಿಶೋರಿ'''ಯವರು <ref>[https://www.imdb.com/name/nm1584145/ IMDb Kishori ballal, Filmography, (Actress 17 credits)]</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯ ಕಲಾವಿದ ರಂಗಕರ್ಮಿ ಶ್ರೀಪತಿ ಬಲ್ಲಾಳರ ಜೊತೆ ಮದುವೆಯಾದರು. ಅವರ ಪತಿ, ಖ್ಯಾತ ರಂಗನಿರ್ದೇಶಕ, ಅಭಿನೇತ ಹಾಗೂ ರಂಗಕರ್ಮಿ, [[ಶ್ರೀಪತಿ ಬಲ್ಲಾಳ]] ರೆಂದು ಮುಂಬಯಿ ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಸರುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸತಿ-ಪತಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಹಲವಾರು ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ ಮುಂಬಯಿ ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದಂಪತಿಗಳ ಮಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಿಧನಹೊಂದಿದನು. ಆತನ ಪತ್ನಿ, [[ಅಹಲ್ಯ ಬಲ್ಲಾಳ್]] ಸಹಿತ ಒಬ್ಬ ಯಶಸ್ವಿ ಅಭಿನೇತ್ರಿ. ಮುಂಬಯಿ ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಪರಿಚಾರಕಿಯಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ನಟನೆ== ಡಾ.ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ್, ಹಾಗೂ ಖ್ಯಾತ ಕವಿ,ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ವ್ಯಾಸರಾಯ ಬಲ್ಲಾಳರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರಪೇತಿ ಗಳಿಸಿದರು. ಮುಂಬಯಿನಗರದ ದುರ್ಗಾಖೋಟೆ ಜಾಹಿರಾತು ಕಂಪೆನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಹಲವಾರು ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ೧೯೭೦ ರಲ್ಲಿ ಎ ಜೊ ಹೈ ಜಿಂದಗಿ ಎಂಬ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಧಾನವಾದ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದರು. ==ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ== ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ '''ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳರು,''' 'ಇವಳೆಂಥ ಹೆಂಡತಿ', ಎನ್ನುವ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆಮಾಡಿದರು. ತಮ್ಮ ೧೫ ವರ್ಷಗಳ ಚಲನ ಚಿತ್ರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಂತ ನಿರ್ದೇಶಕರು, ಮತ್ತು ನಟರ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರು. ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹೆಸರಾಂತ ಅಭಿನೇತ [[ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್ (ಹಿಂದಿ ನಟ)]] ರ ತಾಯಿಯಾಗಿ '''ಸ್ವದೇಸ್''', ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಭಿನಯ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ 'ಮಹಾವೀರ', 'ಮಚಿದೇವ', ಮತ್ತು 'ಆಸ್ತ್ರಾ' ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರಗಳು. ಕಿರುತೆರೆ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ದಿನ ನಡೆದ '''ಅಮೃತವರ್ಷಿಣಿ''' ಎಂಬ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಿರುತೆರೆ ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಮನ್ನಣೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ==ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳರ ಚಿತ್ರಗಳು== # ೨೦೧೬ ಕಾಹಿ ಕಾಹಿ (ಆಜ್ಜಿಯಾಗಿ) # ೨೦೧೬ ಆಸ್ರಾ,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/aasra/movie-review/55754077.cms Aasra Times Entertainment ]</ref> # ೨೦೧೬ ನಾನಿ (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೧೫ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಮದರ್ (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೧೫ 'ಕ್ಯಾರಿ ಆನ್ ಮರಾಠ' (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೧೫ 'ಬಾಂಬೆ ಮಿಠಾಯಿ' (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೧೪ 'ಆಕ್ರಮಣ', # ೨೦೧೩ 'ಗಲಾಟೆ', # ೨೦೧೨ 'ಐಯ್ಯಾ' (ಸೂರ್ಯನ ಮದರ್ ಆಗಿ) # ೨೦೧೨ ಬಂಗಾರದ ಕುರಲ್ <ref>[http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=131397 Mangalore : Ram shetty's bangarada kural ready to bloom,Daiji world.com, March, 12, 2012,]</ref> # ೨೦೧೧ ಕೆಂಪೆಗೌಡ ಕಾವ್ಯಾಸ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಮದರ್(ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೦೯ ಕ್ವಿಕ್ ಗನ್ ಮುರುಗನ್ ಎಸ್.ಜಿ.ಮುರುಗನ್ # ೨೦೦೮ ಅಕ್ಕ-ತಂಗಿ (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೦೫ [[ನಮ್ಮಣ್ಣ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ನಮ್ಮಣ್ಣ]] (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೦೪ ಸ್ವದೇಸ್ (ಕಾವೇರಮ್ಮನ ಪಾತ್ರ)<ref>[https://www.thehindu.com/lf/2004/12/16/stories/2004121611860200.htm The story behind the return of the native.The Hindu, Dec,16th,Thurs,2004] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ೨೦೦೩ ಈಖುಷಿ (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) # ೨೦೦೩ 'ಏಕ್ ಅಲಗ್ ಮೌಸಮ್' # ೨೦೦೦ 'ಸ್ಪರ್ಶ' # ೧೯೮೯ 'ಗೈರ್ ಕಾನೂನಿ' (ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ಆಗಿ) ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== # ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ಕರ್ನಾಟಕ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಪ್ರಶಸ್ತಿ, # ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ 'ಸ್ವದೇಸ್' ಚಲನ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟಿ ಪಾತ್ರನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ IIFA (International Indian Film Academy Awards) ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ==ನಿಧನ== ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳರು ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ, ೨೦೨೦ ರಂದು ಮಂಗಳವಾರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸೇವಾಕ್ಷೇತ್ರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು.<ref>[https://kannada.filmibeat.com/news/veteran-actress-kishori-ballal-is-no-more-041684.html ಕನ್ನಡದ ಹಿರಿಯ ನಟಿ ಕಿಶೋರಿ ಬಲ್ಲಾಳ್ ವಿಧಿವಶ], ಫಿಲ್ಮಿಬೀಟ್ ಕನ್ನಡ, 18ಫೆಬ್ರವರಿ2020 </ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References/> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== # [https://www.filmcompanion.in/top-50-memorable-bollywood-characters-kaveri-amma-from-swades/ Top 50 Memorable Bollywood Characters: Kaveri Amma from Swades, Sept, 24, 2014, Rahul desai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426030953/https://www.filmcompanion.in/top-50-memorable-bollywood-characters-kaveri-amma-from-swades/ |date=2019-04-26 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿ ಕನ್ನಡಿಗರು]] [[ವರ್ಗ:೨೦೨೦ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದರು]] 53ix8o2qrckdgezj0nqxr8t7rq7prux ಹಚ್ಚೆ 0 115441 1430817 1368696 2026-09-30T07:28:53Z Kavitha G. Kana 30404 1430817 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Tattoo_of_Hand_of_Fatima,_model_Casini.jpg|thumb|ಹಚ್ಚೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Anchor_tattoo_and_sketch.jpg|thumb]] '''ಹಚ್ಚೆ'''ಯು [[ದೇಹದ ಮಾರ್ಪಾಡು|ದೇಹದ ಮಾರ್ಪಾಡಿನ]] ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು, ಅಳಿಸಲಾಗದ ಅಥವಾ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಾಯಿ, ರಂಗುಗಳು ಹಾಗೂ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು [[ಚರ್ಮ]]ದ ಒಳಪದರದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಚ್ಚೆಗಳನ್ನು ಮೂರು ವಿಶಾಲ ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು: ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲಂಕಾರಿಕ (ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದೇ); ಸಾಂಕೇತಿಕ (ಹಾಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ); ಚಿತ್ರಾತ್ಮಕ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನ ಚಿತ್ರಣ). ಜೊತೆಗೆ, ಹಚ್ಚೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಿವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹಚ್ಚೆಗಳು ಒಡೆತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.thebeefsite.com/articles/1005/some-ways-to-indentify-beef-cattle/|title=Some Ways To Indentify Beef Cattle|website=The Beef Site|language=en|access-date=15 October 2018}}</ref> ಅನೇಕ ಹಚ್ಚೆಗಳು ಜೀವನಘಟ್ಟಗಳ ಸಂಕ್ರಮಣದ ಆಚರಣೆಗಳು, ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹಾಗೂ ದರ್ಜೆಯ ಗುರುತುಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತಗಳು, ಶೌರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲಂಕಾರಗಳು, ಲೈಂಗಿಕ ಪ್ರಲೋಭನಗಳು ಹಾಗೂ ಫಲವಂತಿಕೆಯ ಗುರುತುಗಳು, ಪ್ರೀತಿಯ ಆಣೆಗಳು, ತಾಯಿತಗಳು ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಾಯಂತ್ರಗಳು, ರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿ (ಬಹಿಷ್ಕೃತರು, ಗುಲಾಮರು ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧಿಗಳ ಗುರುತುಗಳಂತೆ) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ==ಥಾರು ಜನರ ಹಚ್ಚೆ ಹಾಕುವ ಅನುಭವಗಳ ಸಂಗ್ರಹ== ಸುನ್ಸಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಸನ್‌ಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಭೂತಿ ದೇವಿ ಅವರು ಹಚ್ಚೆ ಹಾಕುವ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. <gallery mode="packed" widths="180px" heights="120px"> File:Tharu tattoo stories - Bhuti Devi.webm|thumb|ಸುನ್ಸಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಸನ್‌ಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಭೂತಿ ದೇವಿ ಅವರು ಹಚ್ಚೆ (ಟ್ಯಾಟೊ) ಹಾಕುವ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. File:Tharu tattoo stories - Chanabati Tharu.webm|thumb|ಸುನ್ಸಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದುಮರಿಯ ಗ್ರಾಮದ ಚನಬತಿ ಥಾರು ಅವರು ಹಚ್ಚೆ (ಟ್ಯಾಟೊ) ಹಾಕುವ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. File:Tharu tattoo stories - Garbhi Dasin.webm|thumb|ಸುನ್ಸಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದುಮರಿಯ ಗ್ರಾಮದ ಗರ್ಬಿ ದಾಸಿನ್ ಅವರು ಹಚ್ಚೆ (ಟ್ಯಾಟೊ) ಹಾಕುವ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದೈಹಿಕ ಕಲೆ]] fhu3p662qpt56xp0ux7q3d4ocp38mi4 ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wrtragnas 3 115826 1430686 921056 2026-09-29T18:05:17Z Lentokonefani 44591 Lentokonefani [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kwékwlos]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wrtragnas]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kwékwlos|Kwékwlos]]" to "[[Special:CentralAuth/Wrtragnas|Wrtragnas]]" 921056 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Kwékwlos}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೬, ೩ ಜುಲೈ ೨೦೧೯ (UTC) l3ysqly4qoijsxhurgzffaktswecldb ಅವೆರಿ ಲಿಪ್ಮನ್ 0 122100 1430694 1429440 2026-09-29T18:43:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430694 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಅವೆರಿ ಲಿಪ್ಮನ್ | image = File:AveryLipmanPicture.jpg | birth_name = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | nationality = ಅಮೆರಿಕನ್ | alma_mater = [[:en:University at Albany, SUNY|ಆಲ್ಬನಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸುನಿ]] | occupation = [[:en:Music industry executive|ಸಂಗೀತ ಉದ್ಯಮದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ]] | years_active = ಪ್ರಸ್ತುತ ೧೯೮೬ | employer = [[:en:Universal Music Group|ಯೂನಿವರ್ಸಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಗ್ರೂಪ್]] | known_for = ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[:en:Republic Records|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]] | title = ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು [[:en:Chief Operating Officer|ಚೀಫ್ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಆಫೀಸರ್]] | relatives = [[:en:Monte Lipman|ಮಾಂಟೆ ಲಿಪ್ಮನ್]] }} '''ಅವೆರಿ ಲಿಪ್ಮನ್''' ಇವರು ಒಬ್ಬ [[ಅಮೇರಿಕನ್]] [[:en:music industry executive|ಸಂಗೀತ ಉದ್ಯಮದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರಾಗಿದ್ದು]], [[:en:Republic Records|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನ]] ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು [[:en:COO |ಸಿಒಒ]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en:3 Doors Down|೩ ಡೋರ್ಸ್ ಡೌನ್]], [[:en:Ariana Grande|ಅರಿನಾ ಗ್ರಾಂಡೆ]], [[:en:BENEE|ಬೆನೀ]], [[:en:Godsmack|ಗಾಡ್ಸ್ಮ್‌ಮ್ಯಾಕ್]], [[:en:Jack Johnson|ಜ್ಯಾಕ್ ಜಾನ್ಸನ್]], [[:en:Julia Michaels|ಜೂಲಿಯಾ ಮೈಕೆಲ್ಸ್]], [[:en:The Naked and Famous|ದಿ ನೇಕೆಡ್ ಅಂಡ್ ಫೇಮಸ್]], [[:en:Blue October|ಬ್ಲೂ ಅಕ್ಟೋಬರ್]], [[:en:Post Malone|ಪೋಸ್ಟ್ ಮಲೋನ್]], [[:en:Phantogram|ಫ್ಯಾಂಟೊಗ್ರಾಮ್]] ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಗಣರಾಜ್ಯದ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ [[:en:Monte Lipman|ಮಾಂಟೆ ಲಿಪ್ಮನ್]] ಅವರ ಸಹೋದರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಅವೆರಿ ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು [[:en:New Jersey|ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ]] [[:en:Montclair|ಮಾಂಟ್ಕ್ಲೇರ್‌ನಲ್ಲಿ]]<ref>{{cite news | title = Monte and Avery Lipman, '86, '88 - A Shared Musical Passion| publisher =University at Albany| date=November 12, 2008 | url=https://www.albany.edu/news/profile_4637.php | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಬೆಳೆದರು ಹಾಗೂ [[:en: Montclair High School |ಮಾಂಟ್ಕ್ಲೇರ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌ಗೆ]] ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಾಲೆಯ [[ಫುಟ್ ಬಾಲ್]]<ref>{{cite news | last=Alagia| first=Dom| title =Montclair gets physical with Bergen Catholic | newspaper =Daily News| date=October 30, 1983 | url=https://www.newspapers.com/image/490068025/?terms=%22avery%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಮತ್ತು [[ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್]] ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿದರು<ref>{{cite news | title =Wardlaw-Hartridge defeats Pennington | newspaper =The Courier-News| date=April 9, 1984 | url=https://www.newspapers.com/image/220059433/?terms=%22avery%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಮತ್ತು ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{cite news | last=Shoudy| first=T.D.| title =Making strides in sun safety awareness | newspaper =The Montclair Times| date=June 7, 2012 | url=https://www.newspapers.com/image/499681906/?terms=%22avery%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref><ref>{{cite news | last=Tober| first=Steve| title =1983 Mounties provided memorable Monday for all | newspaper =The Montclair Times| date=September 4, 2003 | url=https://www.newspapers.com/image/499507014/?terms=%22avery%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ತದನಂತರ, ಅವರು [[:en: University at Albany|ಆಲ್ಬನಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ]] ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪದವಿ ಪಡೆದರು.<ref>{{cite news | last=Bushati| first=Era| title =Capital Region college alumni, past and present | newspaper =The News-Times| date=July 29, 2015 | url=https://www.newstimes.com/photogallery/article/Capital-Region-college-alumni-past-and-present-6372535.php | access-date =March 6, 2019}}</ref><ref>{{cite news | title = Wicked Author, Record Industry Execs, U.N. Humanitarian Return to UAlbany as Inspirations to Campus Community| publisher =University at Albany| date=October 14, 2008 | url=https://www.albany.edu/news/release_4548.shtml | access-date =March 6, 2019}}</ref> ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಕಾಲೇಜಿನ ನಂತರ ಲಿಪ್ಮನ್ ಅವರು [[:en:Arista Records|ಅರಿಸ್ಟಾ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] [[:en:Clive Davis|ಕ್ಲೈವ್ ಡೇವಿಸ್]] ಅವರ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಮೊದಲ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>{{cite magazine | last=Griffith| first=Carson| title =Ariana Grande, Drake, and the Weeknd Call This Office Home | magazine =Architectural Digest| date=February 10, 2017 | url=https://www.architecturaldigest.com/story/amy-winehouse-drake-and-the-weeknd-recording-label | access-date =March 6, 2019}}</ref> ನಂತರ, ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ [[:en:Sony Music International|ಸೋನಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] ವ್ಯವಹಾರ ಆಡಳಿತದ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು.<ref>{{cite news| title =Monte and Avery Lipman,'86,'88 Run Universal Republic Records| publisher =University at Albany| url =https://www.albany.edu/reachinghigher/lipman.shtml| access-date =March 6, 2019| archive-url =https://web.archive.org/web/20180120104007/https://www.albany.edu/reachinghigher/lipman.shtml| archive-date =January 20, 2018| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite news | title =Republic Records Founders Monte Lipman, '86 and Avery Lipman, '88 to Deliver 2013 UAlbany Undergraduate Commencement Address | publisher =University at Albany| date=May 2, 2013 | url=https://www.albany.edu/news/37955.php | access-date =March 6, 2019}}</ref> ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರಾದ ಮಾಂಟೆ ಲಿಪ್ಮನ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಎಂಬ ಸ್ವತಂತ್ರ ಲೇಬಲ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{cite magazine | last=Chepurny| first=Gabi| title =Universal Signs New Agreement With Republic's Monte and Avery Lipman | magazine =The Hollywood Reporter| date= February 5, 2013| url=https://www.hollywoodreporter.com/news/universal-signs-new-agreement-republics-418506 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ, [[:en:Bloodhound Gang|ಬ್ಲಡ್ ಹೌಂಡ್ ಗ್ಯಾಂಗ್]], ಇದರ ರೆಕಾರ್ಡ್ "[[:en:Fire Water Burn|ಫೈರ್ ವಾಟರ್ ಬರ್ನ್]]" ಅನ್ನು [[ಲಾಸ್ ಎಂಜಲೀಸ್]] ರೇಡಿಯೋ ಸ್ಟೇಷನ್ [[:en:KROQ|ಕೆಆರ್‌ಒಕ್ಯೂ]] ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಆಲ್ಬಮ್ [[:en:Tubthumper|ಟಬ್‌ಥಂಪರ್]] ಅನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಆಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರ ಸಹೋದರರು [[:en:Chumbawamba|ಚುಂಬವಾಂಬವನ್ನು]] ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite news | last=Crowe| first=Jerry| title =Po(p)litical| newspaper =Los Angeles Times| date =October 19, 1997 | url=https://www.newspapers.com/image/158232006/?terms=%22monte%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref><ref>{{cite news| last=Mason| first=Justin| title=Brothers share success with UAlbany's grads| newspaper=The Daily Gazette| date=May 20, 2013| url=https://dailygazette.com/article/2013/05/20/0520_grad| access-date=March 6, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190328045930/https://dailygazette.com/article/2013/05/20/0520_grad| archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 28, 2019| url-status=dead}}</ref> ಆ ಆಲ್ಬಂನ ೧೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಪ್ರತಿಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಮಾರಾಟವಾದವು.<ref>{{cite magazine | last=Rosen| first=Craig| title =Lipmans' Republic Label Signs With Universal For Distribution | magazine =Billboard| date= January 17, 1998| url=https://books.google.com/books?id=rg0EAAAAMBAJ&q=%22avery+lipman%22&pg=PA12 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಅನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮುದ್ರೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ ನಂತರ, [[:en:Universal Records|ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]] ಮೊದಲ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಲ್ಬಂ ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{cite magazine | last=Morris| first=Chris| title =Lipman brothers re-up with UMG | magazine =Variety| date=February 4, 2013 | url=https://variety.com/2013/music/news/lipman-brothers-re-up-with-umg-1118065621/ | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಲಿಪ್ಮನ್‌ ದಂಪತಿಗಳಿಬ್ಬರೂ ಅಂದಿನಿಂದ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ [[:en:Universal Music|ಯೂನಿವರ್ಸಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಗಣರಾಜ್ಯದ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಸಹಿ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[:en:3 Doors Down|೩ ಡೋರ್ಸ್ ಡೌನ್]], [[:en:Godsmack|ಗಾಡ್ಸ್‌ಮ್ಯಾಕ್]], [[:en:Blue October|ಬ್ಲೂ ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ಮತ್ತು ಇತರವು ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite news | last=Hay| first=Carla| title =Godsmack wins fans in Boston before making national impact | newspaper =Florida Today| date=November 26, 1999 | url=https://www.newspapers.com/image/178203556/?terms=%22avery%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref><ref>{{cite news | last=Shustack| first=Mary| title =Unspun hopes to spin a hit | newspaper =The Journal News| date=June 24, 2001 | url=https://www.newspapers.com/image/166709927/?terms=%22avery%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ, ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ತಂಡವು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಲೇಬಲ್‌ನ ಜನರಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ಆಗಿದ್ದ ಲಿಪ್ಮನ್ ಅವರನ್ನು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಹಿರಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite magazine | last=Taylor| first=Chuck| title =Lipman To Head Up Universal Records | magazine =Billboard| date=January 15, 2000 | url=https://books.google.com/books?id=oQ0EAAAAMBAJ&q=%22avery%22&pg=PA12 | access-date =March 6, 2019}}</ref><ref>{{cite magazine | last=Oppelaar| first=Justin| title =UMG labels Lipman as Republic prexy | magazine =Variety| date=January 7, 2001 | url=https://variety.com/2001/music/news/umg-labels-lipman-as-republic-prexy-1117791371/ | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news | title =Universal Music Label to Be Split Into Two| newspaper =Los Angeles Times| date =February 24, 2006 | url=https://www.newspapers.com/image/192618949/?terms=%22monte%2Blipman%22 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಪುನರ್ರಚನೆಯು ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಅನ್ನು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿತು. ಇದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಹೊಸ ಸಂಯೋಜಿತ ಲೇಬಲ್‌ನ ಹಿರಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು.<ref>{{cite magazine | last=Walsh| first=Chris M.| title =Uni Republic taps Lipman co-president | magazine =The Hollywood Reporter| date=January 8, 2008 | url=https://www.hollywoodreporter.com/news/uni-republic-taps-lipman-president-101991 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಲಿಪ್ಮನ್ ಅವರನ್ನು ಅವರ ಸಹೋದರರಾದ ಮಾಂಟೆ (ಅವರು ಸಿಇಒ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದ್ದರು) ಅವರೊಂದಿಗೆ ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಿಒಒ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೇಬಲ್‌ನ ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[:en:Amy Winehouse|ಆಮಿ ವೈನ್ಹೌಸ್]], ಜ್ಯಾಕ್ ಜಾನ್ಸನ್, [[:en:Blue October|ಬ್ಲೂ ಅಕ್ಟೋಬರ್]], [[:en:Colbie Caillat|ಕೋಲ್ಬಿ ಕೈಲಾಟ್]], [[:en:Hinder|ಹಿಂಡರ್]], [[:en:Damian Marley|ಡಾಮಿಯನ್ ಮಾರ್ಲಿ]], [[:en:India Arie|ಇಂಡಿಯಾ ಆರಿ]] ಮತ್ತು ಇತರರು ಸೇರಿದ್ದರು.<ref>{{cite magazine | last=Morris| first=Chris| title =Monte and Avery Lipman re-up with UMG | magazine =Variety| date=January 4, 2011 | url=https://variety.com/2011/music/news/monte-and-avery-lipman-re-up-with-umg-1118029703/ | access-date =March 6, 2019}}</ref> ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, [[:en:Taylor Swift|ಟೇಲರ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್]], [[:en:The Band Perry|ದಿ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಪೆರ್ರಿ]], [[:en:Lil Wayne|ಲಿಲ್ ವೇಯ್ನ್]], [[:en:Drake|ಡ್ರೇಕ್]] ಮತ್ತು [[:en:Nicki Minaj |ನಿಕಿ ಮಿನಾಜ್]] ಅವರಂತಹ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ಗೆ ತರಲು ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು [[:en:Big Machine Records|ಬಿಗ್ ಮೆಷಿನ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[:en: Cash Money Records|ಕ್ಯಾಶ್ ಮನಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite magazine |title=Universal Republic's President & CEO Monte Lipman Signs New Long-Term Contract With UMG |magazine=Billboard |date=January 4, 2011 |url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/1179819/universal-republics-preisdent-ceo-monte-lipman-signs-new-long-term |access-date=March 6, 2019 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513115405/https://www.billboard.com/biz/articles/news/1179819/universal-republics-preisdent-ceo-monte-lipman-signs-new-long-term |archive-date=May 13, 2018}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ, ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಗ್ರೂಪ್ ಅವೆರಿ ಮತ್ತು ಮಾಂಟೆ ಲಿಪ್ಮನ್ ಇಬ್ಬರೂ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಇದು ಅವೆರಿಯವರಿಗೆ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಿಒಒ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಿತು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಲೇಬಲ್‌ನ ಪಟ್ಟಿಯು [[:en:The Weeknd|ದಿ ವೀಕ್ಂಡ್]], [[:en:Gotye|ಗೋಟ್ಯೆ]] ಮತ್ತು [[:en:PSY|ಪಿಎಸ್‌ವೈ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರರನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲೇಬಲ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅದರ ಮೂಲ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಹೆಸರಿಗೆ ಮರಳಿತು. [[:en:Ariana Grande|ಅರಿಯಾನಾ ಗ್ರಾಂಡೆ]] ಆ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲೇಬಲ್‌ಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite magazine| last=Hampp| first=Andrew| title=Monte Lipman & Avery Lipman: The 2014 Billboard Power 100| magazine=Billboard| date=January 15, 2014| url=https://www.billboard.com/biz/5869786/monte-lipman-avery-lipman-the-2014-billboard-power-100| access-date=March 6, 2019| archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 23, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20181223003919/https://www.billboard.com/biz/5869786/monte-lipman-avery-lipman-the-2014-billboard-power-100| url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Ariana Grande|ಅರಿಯಾನಾ ಗ್ರಾಂಡೆ]], ಟೇಲರ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್, [[:en:Florence + the Machine|ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ + ದಿ ಮೆಷಿನ್]] ಮತ್ತು ಇತರರ ಬಿಡುಗಡೆಗಳ ಯಶಸ್ಸು [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] ಪಾಲಿನಲ್ಲಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೇಬಲ್ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite magazine | last=Hampp| first=Andrew| title =Corner Office: Republic Records Honchos Monte & Avery Lipman Discuss Jennifer Lawrence's 'Hunger Games' Smash and Defend 'The Voice'| magazine =Billboard| date =December 15, 2014 | url=https://www.billboard.com/articles/business/6406303/corner-office-republic-records-honchos-monte-avery-lipman-discuss-jennifer | access-date =March 6, 2019}}</ref><ref>{{cite magazine| title =Avery Lipman & Monte Lipman: The 2015 Billboard Power 100| magazine =Billboard| date =February 5, 2015| url =https://www.billboard.com/biz/6465222/avery-lipman-monte-lipman-the-2015-billboard-power-100| access-date =March 6, 2019| archive-date =ಡಿಸೆಂಬರ್ 23, 2018| archive-url =https://web.archive.org/web/20181223000841/https://www.billboard.com/biz/6465222/avery-lipman-monte-lipman-the-2015-billboard-power-100| url-status =dead}}</ref> ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ, ಇದು [[:en:Billboard|ಬಿಲ್ಬೋರ್ಡ್‌ನ]] "ಟಾಪ್ ಲೇಬಲ್", "ಟಾಪ್ [[:en:Hot 100|ಹಾಟ್ ೧೦೦]] ಲೇಬಲ್", ಮತ್ತು "ಟಾಪ್ ಆರ್ &ಬಿ / ಹಿಪ್-ಹಾಪ್ ಲೇಬಲ್" ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಪ್ರಶಂಸೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{cite magazine | title =No. 15: Avery & Monte Lipman {{!}} Power 100 | magazine =Billboard| date=February 12, 2016 | url=https://www.billboard.com/articles/business/6867231/no-15-avery-monte-lipman-power-100 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Luis Fonsi|ಲೂಯಿಸ್ ಫೋನ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[:en:Daddy Yankee |ಡ್ಯಾಡಿ ಯಾಂಕಿ]] ಅವರ "[[:en:Despacito|ಡೆಸ್ಪಾಸಿಟೊ]]" ಮತ್ತು [[:en:Post Malone|ಪೋಸ್ಟ್ ಮಲೋನ್]] ಅವರ [[:en:Congratulations|"ಅಭಿನಂದನೆಗಳು"]] ನಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ೧೦ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite magazine | title =No. 14: Monte Lipman & Avery Lipman {{!}} Power 100 | magazine =Billboard| date=January 25, 2018 | url=https://www.billboard.com/articles/business/8096225/no-14-monte-lipman-avery-lipman-power-100 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಟೇಲರ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್ ಅವರನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಗಣರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲು ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಸ್ವಿಫ್ಟ್ ಈ ಹಿಂದೆ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಮತ್ತು ಬಿಗ್ ಮೆಷಿನ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಮೂಲಕ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತ್ತು.<ref>{{cite magazine | last=Spanos| first=Brittany| author-link=Brittany Spanos |title =Taylor Swift Signs With Republic Records and UMG, Her First New Home in 13 Years| magazine =Rolling Stone| date =December 21, 2018 | url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-record-deal-republic-records-umg-757711/ | access-date =March 6, 2019}}</ref> ==ಲೋಕೋಪಕಾರಿ== ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಹಲವಾರು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[:en:T.J. Martell Foundation|ಟಿ.ಜೆ.ಮಾರ್ಟೆಲ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ]] ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news| last=Bennett| first=Brad| title=The T.J. Martell Foundation-Music's Promise for a Cure-Looks Back on 2018-Partners with Music Industry VIPs to Help Find a Cure| publisher=The Daily Telescope| date=January 11, 2019| url=https://www.dailytelescope.com/the-t-j-martell-foundation-musics-promise-for-a-cure-looks-back-on-2018-partners-with-music-industry-vips-to-help-find-a-cure/194458| access-date=March 6, 2019}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news | last=Deroche| first=Brandon| title =T.J. Martell Foundation Celebrates 35 Years (VIDEO) | work =HuffPost| date=November 5, 2010 | url=https://www.huffingtonpost.com/brandon-deroche/tj-martell-celebrates-35-_b_778630.html?ec_carp=4277261521958861978 | access-date =March 6, 2019}}</ref> ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಮಾರ್ಟೆಲ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಸಹೋದರನಿಗೆ ವರ್ಷದ ಮಾನವತಾವಾದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು.<ref>{{cite news | title =Dedicated Brothers, Avery Lipman and Monte Lipman, Honored at Music Visionary Luncheon | publisher =UJA-Federation of New York| date=June 25, 2015 | url=https://www.ujafedny.org/news/dedicated-brothers-avery-lipman-and-monte-lipman-honored-at-music-visionary-luncheon/ | access-date =March 6, 2019}}</ref> [[:en:UJA-Federation of New York|ಯುಜೆ‌ಎ-ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಿಂದ]] ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಲಿಪ್ಮನ್‌ರವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರರನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ "ವರ್ಷದ ಸಂಗೀತ ದಾರ್ಶನಿಕರು" ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news | title =Tony Bennett to Perform at the Multiple Myeloma Research Foundation (MMRF) Annual Fall Gala to Benefit Groundbreaking Cancer Research| publisher =Multiple Myeloma Research Foundation| date =August 16, 2017 | url =https://themmrf.org/2017/09/tony-bennett-to-perform-at-mmrf-fall-gala/| access-date =March 6, 2019}}</ref> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಲಿಪ್ಮನ್ ಅವರಿಗೆ [[:en:Multiple Myeloma Research Foundation|ಮಲ್ಟಿಪಲ್ ಮೈಲೋಮಾ ರಿಸರ್ಚ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ]] "ಸ್ಪಿರಿಟ್ ಆಫ್ ಹೋಪ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ" ನೀಡಲಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಇಸ್ರೇಲಿ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ''ಹೋಪ್ ಫಾರ್ ಹೀರೋಯಿಸಂ'' ಎಂಬ ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ಮನ್‌‌ರವರು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite magazine | last=Rogers| first=Ray| title =17 Top Music Execs On Giving Back, The Charities They Support and Their Love For UJA | magazine =Billboard| date=October 15, 2015 | url=https://www.billboard.com/articles/news/magazine-feature/6730150/music-execs-uja-honorees-philanthropy-lyor-cohen-julie-greenwald-neil-portnow-more | access-date =March 6, 2019}}</ref> ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿ== *[http://www.republicrecords.com/ Republic Records] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] j6c4pejzxgud9dxdf1noo84791mld73 ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ 0 122442 1430776 1342242 2026-09-30T04:11:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430776 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ | native_name = | logo = | type = [[ಬ್ಯಾಂಕ್]] | predecessor = ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಕಾವೇರಿ ಕಲ್ಪತರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೊಡಗು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ | successor = ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ | defunct = ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯ ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜೊತೆಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡಿದೆ | area_served = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | key_people = * ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: ಶ್ರೀ ಭುವನೇಂದ್ರ ಟಾಕೂರ್ * ಜನರಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ (ಆಡಳಿತ): ಭಾಸ್ಕರ್ ರಾವ್ ಪಿ | industry = ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, [[ವಿಮೆ]], ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು | genre = <!-- Only used with media and publishing companies --> | products = ಠೇವಣಿಗಳು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಗಳು, ಸಿ & ಐ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಗಳು, ಕೃಷಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಗಳು, ಎಸ್‍ಎಂಇ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಗಳು | production = | services = ಸಾಲಗಳು, ಠೇವಣಿಗಳು, ಎಟಿಎಂ ಸೇವೆಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಫಂಡ್ ವರ್ಗಾವಣೆ (ಎನ್ಇಎಫ್‍ಟಿ), ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, [[ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]], ಆಧಾರ್ ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ಪಾವತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್<ref>{{Cite web |url=http://www.kaverigrameenabank.com/index.php/about-us/performance-highlights |title=Performance Highlights |access-date=3 November 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801064940/http://www.kaverigrameenabank.com/index.php/about-us/performance-highlights |url-status=dead }}</ref> | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = <!-- Only used with financial services companies --> | assets = <ref>{{Cite web |url=http://www.kaverigrameenabank.com/index.php/about |title=About |access-date=3 November 2015 |archive-date=27 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127103455/http://kaverigrameenabank.com/index.php/about |url-status=dead }}</ref> | owner = | num_employees = ೧೭೯೭ (೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ ರಂತೆ)<ref>{{Cite web |url=http://www.kaverigrameenabank.com/?page_id=2340 |title=BANK TECHNOLOGY – kaverigrameenabank |access-date=27 April 2017 |archive-date=28 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142321/http://www.kaverigrameenabank.com/?page_id=2340 |url-status=dead }}</ref> | parent = [[ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] (೩೫%) | divisions = | subsid = | footnotes = | foundation = ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೨;<br>೪೨೪೫ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ | location_city = | location_country = [[ಮೈಸೂರು]] | locations = ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ೧೦ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ೫೦೨ ಶಾಖೆಗಳು<br />'''ಮುಖ್ಯ ಕಛೇರಿ: [[ಮೈಸೂರು]]''' | turnover = | homepage = {{URL|karnatakagraminbank.com}} }} '''ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್''' ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಕಾಯಿದೆ ೧೯೭೬ ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ, [[ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] (ಹಿಂದೆ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮೈಸೂರು) ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಜಂಟಿ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ೨೨ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] ನಗರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ತುಮಕೂರು]], [[ಹಾಸನ]], [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]], [[ಮಡಿಕೇರಿ]], ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು [[ರಾಮನಗರ]] ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news|date=2020-03-18|title=Wipro to tech-ready 1,167 branches of Karnataka Gramin Bank|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/wipro-to-tech-ready-1167-branches-of-karnataka-gramin-bank/article31093899.ece|access-date=2021-10-10|issn=0971-751X}}</ref> ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಹಾಸನ]] ಮತ್ತು [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಂದು ಕಾವೇರಿ ಕಲ್ಪತರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಕೊಡಗು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ವಿಲೀನದಿಂದ ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮೈಸೂರು]], [[ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್|ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮತ್ತು [[ವಿಜಯಾ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web|title=Google News|url=https://news.google.com/|access-date=2021-10-10|website=Google News|language=en}}</ref><ref>https://sbi.co.in/documents/17826/34475/1364204943265_BASE_II_DISCLOSURE_311212_ENGLISH.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref><ref>https://financialservices.gov.in/sites/default/files/rrbrulesforappointmentsandpromotions2010_1.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯು ಮೈಸೂರಿನ ವಿಜಯನಗರ ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ವಿಲೀನದ ನಂತರ ಅದು ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಐಟಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=Annual day of Kaveri Grameena Bank today – Mysuru Today|url=https://citytoday.news/annual-day-of-kaveri-grameena-bank-today/|access-date=2021-10-10|language=en-US|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010112944/https://citytoday.news/annual-day-of-kaveri-grameena-bank-today/|url-status=dead}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ವರ್ಷ - ಘಟನೆ *೨೦೧೨ - ನವೆಂಬರ್ ೧ ರಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ (ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ) ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು 'ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್' ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/banks-merge/article4060968.ece |title=Bank merge |work=Thehindu|date=3 November 2012}}</ref><ref>https://rajyasabha.nic.in/Documents/session_journals/sessionno/227/13122012.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref><ref>https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/publications/pdfs/84656.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> *೨೦೧೪ - ೧೩-೧೪ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೩೬.೫೨ ಶೇಕಡಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/kaveri-grameena-bank-records-growth-rate-of-3652-pc/article5984271.ece |title=Kaveri Grameena Bank records growth rate of 36.52 p.c. |work=Thehindu|date=7 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/kaveri-grameena-bank-net-up-36-5-in-fy14-114050601039_1.html |title=Kaveri Grameena Bank net up 36.5% in FY14 |work=Business Standard|date=6 May 2014}}</ref><ref>{{Cite news|last=Reporter|first=B. S.|date=2014-05-06|title=Kaveri Grameena Bank net up 36.5% in FY14|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/companies/kaveri-grameena-bank-net-up-36-5-in-fy14-114050601039_1.html|access-date=2021-10-10}}</ref> *೨೦೧೪ - ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/kgb-launches-financial-inclusion-scheme/article6315286.ece |title=KGB launches financial inclusion scheme |work=Thehindu|date=14 August 2014}}</ref> *೨೦೧೪ - ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಾಲ್ಕು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/kgb-opens-four-branches-in-mandya-district/article6549340.ece |title=KGB opens four branches in Mandya district |work=Thehindu|date=31 October 2014}}</ref> *೨೦೧೫ - ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪಿಎಂಎಸ್‍ಬಿವೈ ಗಾಗಿ ೪೮,೦೦೦ ಚಂದಾದಾರರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/196-lakh-enrol-for-centres-two-insurance-schemes-in-mysuru-district/article7266683.ece |title=1.96 lakh enrol for Centre's two insurance schemes in Mysuru district |work=Thehindu|date=31 May 2015}}</ref> *೨೦೧೫ - ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೧,೦೧,೧೦೪ ಚಂದಾದಾರರನ್ನು ವಿಮಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/special-drive-to-popularise-social-security-schemes/article7432660.ece |title=Special drive to popularise social security schemes |work=Thehindu|date=17 July 2015}}</ref> *೨೦೧೫ - ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/kaveri-grameena-bank-to-introduce-internet-services/article8052965.ece |title=Kaveri Grameena Bank to introduce internet services |work=Thehindu |date=1 January 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *೨೦೧೯ - ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಕಾವೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಗತಿ ಕೃಷ್ಣ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|last=Vinayak|first=A. J.|title=2 RRBs in Karnataka to be amalgamated|url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/2-rrbs-in-karnataka-to-be-amalgamated/article26206397.ece|access-date=2021-10-10|website=@businessline|date=7 February 2019 |language=en}}</ref> ==ಸಹ ನೋಡಿ== *[[:en:Indian banking|ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]] *[[:en:List of banks in India|ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] *[[:en:Pragathi Gramin Bank|ಪ್ರಗತಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] qte9qqijiqldzcmim09enpzxiu352sq ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸು 0 122808 1430834 1383761 2026-09-30T08:55:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430834 wikitext text/x-wiki <br />{{Infobox film|name=Gulabi Talkies|music=Isaac Thomas Kottukapally|budget=|language=Kannada|country=India|runtime=123 minutes|released={{Film date|2008|09|02|India|df=yes}}|distributor=Basanth Productions|studio=|editing=M. N. Swamy <br/> S. Manohar|cinematography=[[S. Ramachandra]]|starring=[[Umashree]] <br /> K. G. Krishna Murthy <br /> [[M. D. Pallavi]]|image=Gulabi poster DVD cover.jpeg|narrator=|based on={{based on|''Gulabi Talkies and Other Stories''|[[Vaidehi (Kannada writer)|Vaidehi]]}}|story=[[Vaidehi (Kannada writer)|Vaidehi]]|screenplay=Girish Kasaravalli|writer=|producer=Amrutha Patil <br/> Basanth Kumar Patil|director=[[Girish Kasaravalli]]|film name=ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸು|caption=DVD cover|alt=|gross=}} '''''ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸು''''' ೨೦೦೮ರ ಭಾರತೀಯ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ]] ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ|ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ ಅವರ]] ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕನ್ನಡ ಬರಹಗಾರ್ತಿ [[ವೈದೇಹಿ]] ಅವರ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/24231/Simply%20Bangalore/Trivia+about+cinema+and+theatres.html|title=Trivia about cinema and theatres|date=2 January 2009|work=India Today|access-date=8 December 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/lr/2006/10/01/stories/2006100100310200.htm|title=Of women's lives|date=1 October 2006|publisher=Thee Hindu|access-date=27 March 2014|archive-date=10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061010112723/http://www.hindu.com/lr/2006/10/01/stories/2006100100310200.htm|url-status=dead}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ಜುಲೈ ೧೪, ೨೦೦೮ ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಓಸಿಯಾನ್‌ನ ಸಿನೆಫಾನ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಆಫ್ ಏಷ್ಯನ್ ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಸಿನೆಮಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ [[ಉಮಾಶ್ರೀ]] ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು.<ref name="Sify.com">{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/jo-misses-national-award-by-a-whisker-news-tamil-kkfr56ehcbh.html|title=Jo misses National Award by a whisker!|date=8 September 2009|publisher=Sify.com|access-date=3 December 2011}}</ref> == ಕಥಾವಸ್ತು == ಈ ಚಿತ್ರವು ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನೈಋತ್ಯ ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ಕುಂದಾಪುರ|ಕುಂದಾಪುರದ]] ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹಠಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳ ಸೂಲಗಿತ್ತಿ ಗುಲಾಬಿ ( [[ಉಮಾಶ್ರೀ]] ) ಈ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಒಂದು ಉತ್ಸಾಹ ಸಿನಿಮಾ. ಅವರು ಮೀನುಗಾರರು ವಾಸಿಸುವ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಣ್ಣ ಸಮಯದ ಮೀನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಏಜೆಂಟ್ ಪತಿ ಮೂಸಾ (ಕೆ.ಜಿ.ಕೃಷ್ಣ ಮೂರ್ತಿ) ಅವಳನ್ನು ತೊರೆದು ತನ್ನ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ಕುಂಜಿಪಾತು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗು ಅಡ್ಡಾದೊ೦ದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ಕುಟುಂಬವು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಪ್ರಸವಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾದ ನಂತರ ಆಕೆಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಉಪಗ್ರಹ ಆಂಟೆನಾದೊಂದಿಗೆ ದೂರದರ್ಶನವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತದೆ (ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಚಿತ್ರಮಂದಿರದಿಂದ ಎಳೆದು ತರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ). ಅವಳ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಮೊದಲ ಬಣ್ಣದ ಟಿವಿಯು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕುಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಪುರುಷರು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ ಹಳ್ಳಿಯ ಮಹಿಳೆಯರು ಅವಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾದರೂ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದೂರವಿರುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗ್ರಾಮದ ಕೆಲವೇ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಗುಲಾಬಿ ಕೂಡ ಒಬ್ಬಳು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವಳ ಕೋಣೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ಮನೆಯ ನಿಯತ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾದ ನೇತ್ರು (ಗಾಯಕ-ನಟಿ ಎಂ.ಡಿ. ಪಲ್ಲವಿ), ಗೈರುಹಾಜರಾದ ಗಂಡನ ಹೆ೦ಡತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಅತ್ತೆಯ ಸೊಸೆ, ಗುಲಾಬಿಯ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ನೇತ್ರು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಗುಲಾಬಿಯನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ದೂಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೯೯ರ [[ಕಾರ್ಗಿಲ್ ಯುದ್ಧ]] ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೋಮುವಾದದ ಉದಯವು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಗಿಲ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಕೋಮು ರೂಢಮಾದರಿಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯು ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಳ್ಳಿಯ ಸಣ್ಣ ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ನೌಕೆಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಮೂಹದ ಒಡೆಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ಉದ್ಯಮಿಯ(ಅವರನ್ನು ಚಿತ್ರದಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ) ನಡುವಿನ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಕೋಮು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನೇತ್ರುವಿನ ಕಣ್ಮರೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿ ಗುಲಾಬಿಯನ್ನು ಸಹ ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವಳು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮನೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪವನ್ನು ಬಿಡಲು ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ದೋಣಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಲಾಬಿಯ ದೂರದರ್ಶನವು ಅವಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೊರಗಿನ ಯುವಕರು ಹಳ್ಳಿಗರಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಗುಲಾಬಿಯ ಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥ ವೃದ್ಧ ಮಹಿಳೆಯರು, ಟಿವಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ (ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಶುರುಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ - ಅದನ್ನು ಶುರುಮಾಡಬೇಕೆ ಎ೦ಬುದು ಸಹ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ) ಇಲ್ಲಿಗೆ ಚಿತ್ರವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ == * ಓಸಿಯಾನ್‌ನ ಸಿನೆಫಾನ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಆಫ್ ಏಷ್ಯನ್ ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಸಿನೆಮಾ, ೨೦೦೮ ** ಭಾರತೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರ ** ಭಾರತೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ - [[ಉಮಾಶ್ರೀ]] * '''ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ೨೦೦೭-೦೮''' ** ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರ ** ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕಥೆ - [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ|ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರಾವಳ್ಳಿ]] ** ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ - [[ಉಮಾಶ್ರೀ]] * '''೫೭ ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' ** ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ - [[ಉಮಾಶ್ರೀ]] <ref name="National Film Awards">{{Cite news|url=http://beta.thehindu.com/arts/movies/article16297.ece?homepage=true|title=Southern films score big at National Awards|date=7 September 2009|work=The Hindu|access-date=2009-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910075824/http://beta.thehindu.com/arts/movies/article16297.ece?homepage=true|archive-date=10 September 2009}}</ref> ** [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಪಾಲು|ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|1}} == ಬಾಹ್ಯ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == * Gulabi Talkies * [https://web.archive.org/web/20081218155637/http://dearcinema.com/girish-kasaravalli-interview/ ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರಾವಳ್ಳಿ ಗುಲಾಬಿ ಟಾಕೀಸ್ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ] === ವಿಮರ್ಶೆಗಳು === * [http://www.indiatogether.org/2008/sep/rvw-gulabi.htm/ "ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿ", ಇಂಡಿಯಾ ಟೊಗೆದರ್.ಆರ್ಗ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rediff.com/movies/2008/sep/08ssg.htm/ "ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರಾವಳ್ಳಿಯಿಂದ ಒಂದು ಮೇರುಕೃತಿ", ರೆಡಿಫ್.ಕಾಮ್] * ''ಭಾರತೀಯ ಆಟೂರ್'' ಕುರಿತು [http://www.indianauteur.com/?p=197 ವಿಮರ್ಶೆ] * [http://www.varietyasiaonline.com/content/view/7511/1/ VarietyAsiaOnline.com ನಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129083026/http://www.varietyasiaonline.com/content/view/7511/1/ |date=2009-01-29 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] acw2of23if8c152tkbgtzhhiiw7ppjq ಕೋವಿಡ್-೧೯ 0 125953 1430816 1371954 2026-09-30T06:34:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430816 wikitext text/x-wiki {{Message box |image=Exclamation mark.png|45px |message=ಈ ಲೇಖನ ಕೊರೋನಾ ವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆ ೨೦೧೯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ. [[ಕೊರೋನಾವೈರಸ್]] (ಗುಂಪು) ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲೇಖನಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಪೂರಕ ಮಾಹಿತಿ ಸೇರಿಸುವುದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ತರಿಸುವ ವಿಷಯಗಳು ಈ ಲೇಖನದ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ. ಬೇರೆ ಲೇಖನಗಳ ಬಗೆಗಿನ ವಿಷಯಗಳಾದರೆ ಆಯಾ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ}} [[File:Symptoms of coronavirus disease 2019 2.0.svg|thumb| ಕೊರೊನಾವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು]] '''ಕೊರೊನಾ ವೈರಸ್''' '''ಕಾಯಿಲೆ 2019''' ( '''ಕೋವಿಡ್ ೧೯''' ) ಎಂಬುದು ತೀವ್ರವಾದ ಉಸಿರಾಟದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾದ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್ ಕೊರೊನಾವೈರಸ್ ೨ (ಸಾರ್ಸ್‌-ಕೋವಿಡ್-೧೯) ನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ [[ಸೋಂಕು|ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಕಾಯಿಲೆಯಾಗಿದೆ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 February 2020|access-date=28 February 2020}}</ref> ಈ ರೋಗ ಮೊದಲು ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾ]]ದ ''ವುಹಾನ್'' ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="Hui14Jan2020">{{Cite journal|display-authors=6|title=The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health – The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|journal=Int J Infect Dis|date=February 2020|volume=91|issue=|pages=264–66|pmid=31953166|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009}}</ref> ಈ ಕಾಯಿಲೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ [[ಜ್ವರ]], ಕೆಮ್ಮು,ವಾಸನೇ ಮತ್ತು ರುಚಿ ನಷ್ಟ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾಯು ನೋವು, ಕಫ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಗಂಟಲು ನೋವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref name="CDC2020Sym">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Symptoms|date=10 February 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|location=United States|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=}}</ref><ref name="whoqa">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19)|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=11 March 2020}}</ref> ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಕಡಿಮೆ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೆ,<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/02/27/world/asia/coronavirus-treament-recovery.html|title=Most Coronavirus Cases Are Mild. That's Good and Bad News.|last=Wang|first=Vivian|date=5 March 2020|work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}</ref> ತೀವ್ರವಾದ ನ್ಯುಮೋನಿಯಾ ಮತ್ತು ಬಹು-ಅಂಗಗಳ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಗತಿ.<ref name="WHO-q-a">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=27 January 2020}}</ref> ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡ ೩.೪ ರಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇತರ ಆರೋಗ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="worldometers.info">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-death-rate/|title=Wuhan Coronavirus Death Rate|last=|first=|date=|website=www.worldometers.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131223143/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-death-rate/#ref-6|archive-date=31 January 2020|access-date=2 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-2019-nCoV-severity-10-02-2020.pdf|title=Report 4: Severity of 2019-novel coronavirus (nCoV)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210105717/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-2019-nCoV-severity-10-02-2020.pdf|archive-date=10 February 2020|access-date=10 February 2020}}</ref> {| class="wikitable sortable " | colspan="2" |ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ (ಮಾರ್ಚ್ ೧೬, ೨೦೨೦). |- !ರೋಗ |COVID-19 |- !ವೈರಸ್ ತಳಿ |SARS-CoV-2 |- !ಸ್ಥಳ |ಭಾರತ |- !ಮೊದಲ ಪ್ರಕರಣ |[[ಕೇರಳ]] |- !ಮೊದಲ ಪ್ರಕರಣ ವರದಿಯಾದ ದಿನಾಂಕ |೩೦ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |- !ಮೂಲ |ವುಹಾನ್, [[ಚೀನಾ]] |- !ಪ್ರಸ್ತುತ ದೃಢಪಡಿಸಲಾದ ಪ್ರಕರಣಗಳು |೧೧,೫೫,೧೯೧ (ಜುಲೈ ೨೧, ೨೦೨೦) |- !ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರಕರಣಗಳು |೪,೦೨,೫೨೯ |- !ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಕರಣಗಳು |೭,೨೪,೫೭೮ (ಜುಲೈ ೨೧, ೨೦೨೦) |- !ಸಾವುಗಳು |೨೮,೦೮೪ (ಜುಲೈ ೨೧, ೨೦೨೦) |- !ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು |[[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]],[[ಕೇರಳ]], [[ಲಡಾಖ್]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಒರಿಸ್ಸಾ]][[ಪಂಜಾಬ್]], [[ರಾಜಸ್ಥಾನ]], [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]], [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ]], [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]] |} == ಪರಿಚಯ == * ಮುಕುಟವೈರಾಣುಗಳು ಉಪಕುಟುಂಬ ವೈರಸಗಳನ್ನು ''ಆರ್ಥೋಕೊರೋನಾವಿರಿನೆ (Orthocoronavirinae)''ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ''ಕೊರೋನಾವಿರಿಡೆ (Coronaviridae)''ಸಲುವಾಗಿ, ನಿಡೋವೈರಲ್ಸ್ (Nidovirales).  ಕೊರೋನಾವೈರಸಗಳು ಧನಾತ್ಮಕ-ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಏಕ-ಎಳೆಯ [[ಆರ್.ಎನ್.ಎ|ಆರಎನ್ಎ]] [[ಜಿನೊಮ್‌|ಜೀನೋಮ್]] ಮತ್ತು ಹೆಲಿಕಲ್ ಸಮ್ಮಿತಿಯ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೊಕ್ಯಾಪ್ಸಿಡನೊಂದಿಗೆ ಆವರಿಸಿರುವ ವೈರಸಗಳಾಗಿವೆ. '''ಕೊರೋನಾವೈರಸಗಳ ಜೀನೋಮಿಕ್ ಗಾತ್ರವು ಸುಮಾರು 26 ರಿಂದ 32 ಕಿಲೋಬೇಸ್‌ಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದು ಆರ್‌ಎನ್‌ಎ ವೈರಸ್‌ಗೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.''' (1 ಕಿಲೋಬೇಸ್= 1 ಮಿಲಿಮೀಟರ್‍ನ 10 ಲಕ್ಷದ ಒಂದು ಭಾಗ; ಒಂದು ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳನ್ನು 10 ಲಕ್ಷ ಭಾಗ ಮಾಡಿ, 3 ಭಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕದು- ಈ ವೈರಸ್ಸು.) * "ಕೊರೋನಾವೈರಸ್" ಎಂಬ ಹೆಸರು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಕೊರೋನಾ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಲುವಾದಲ್ಲಿ ಲುವಾ ದೋಷ: ಮಾಡ್ಯೂಲ್ 'ಮಾಡ್ಯೂಲ್: ಘಾತೀಯ ಹುಡುಕಾಟ' ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ.(''korṓnē'', "garland, wreath"), ಇದರರ್ಥ ಕಿರೀಟ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವಲಯ. * ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಮೈಕ್ರೋಸ್ಕೋಪಿಯಿಂದ ವೈರಿಯನ್‌ಗಳ (ವೈರಸ್‌ನ ಸೋಂಕಿನ ರೂಪ) ವಿಶಿಷ್ಟ ನೋಟವನ್ನು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ದೊಡ್ಡದಾದ, ಬಲ್ಬಸ್ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳ ಅಂಚನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ರಾಜಮನೆತನದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಅಥವಾ ಸೌರ ಕೊರೋನಾವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. * ಈ ರೂಪವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ವೈರಲ್ ಸ್ಪೈಕ್ (ಎಸ್) ಪೆಪ್ಲೋಮರ್‌ಗಳು ರಚಿಸಿವೆ, ಅವು ವೈರಸ್‌ನ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಆತಿಥೇಯ ಉಷ್ಣವಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಕೊರೋನಾವೈರಸಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಪ್ರೋಟೀನ್ಗಳು ಸ್ಪೈಕ್ (ಎಸ್), ಎನ್ವೆಲಪ್ (ಇ), ಮೆಂಬರೇನ್ (ಎಂ) ಮತ್ತು ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೊಕ್ಯಾಪ್ಸಿಡ್ (ಎನ್). SARS ಕೊರೋನಾವೈರಸಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ( ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿ ), S ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾದ ರಿಸೆಪ್ಟರ್(ಅಣುವಿಗೆ ಪ್ರತಿವರ್ತಿಸುವ ಜೀವಕೋಶ) -ಬಂಧಿಸುವ ಡೊಮೇನ್ ವೈರಸ್ ಅನ್ನು ಅದರ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ರಿಸೆಪ್ಟರ್, ಆಂಜಿಯೋಟೆನ್ಸಿನ್-ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಕಿಣ್ವ 2 (ACE2) ಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದನ್ನು ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.  ಕೆಲವು ಕೊರೋನಾ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸದಸ್ಯರು ಬೆಟಕೊರೊನವೈರಸ್ ಉಪಪಂಗಡ ಎ) ಸಹ ಕಡಿಮೆ ಶೀರ್ಷಕ ತರಹದ ಎಂಬ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಹೆಮಗ್ಗ್ಲುಟಿನಿನ್ ಎಸ್ಟೆರೇಸ್ (ಎಚ್.ಇ.) hemagglutinin esterase (HE). ಕೆಮ್ಮುವಾಗ ಮತ್ತು ಸೀನುವಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಉಸಿರಾಟದ ಹನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸೋಂಕು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಬ್ಬರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.<ref name="WHO2020QA">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|date=11 February 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=24 February 2020|quote=The disease can spread from person to person through small droplets from the nose or mouth which are spread when a person with COVID-19 coughs or exhales... The main way the disease spreads is through respiratory droplets expelled by someone who is coughing.}}</ref><ref name="CDC2020Spread">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307081351/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|archive-date=7 March 2020|access-date=18 February 2020|quote=The virus is thought to spread mainly from person-to-person... through respiratory droplets produced when an infected person coughs or sneezes.}}</ref> ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡರಿಂದ ೧೪ ದಿನಗಳ ನಡುವೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಸರಾಸರಿ ಐದು ದಿನಗಳು.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=10 February 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=11 February 2020}}</ref> ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ ನಾಸೊಫಾರ್ಂಜಿಯಲ್ ಸ್ವ್ಯಾಬ್ ಅಥವಾ ಗಂಟಲಿನ ಸ್ವ್ಯಾಬ್‌ನಿಂದ ರಿವರ್ಸ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ ಪಾಲಿಮರೇಸ್ ಚೈನ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ (ಆರ್ಆರ್ಟಿ-ಪಿಸಿಆರ್). ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು, ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ನ್ಯುಮೋನಿಯಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಎದೆಯ [[ಗಣಕೀಕೃತ ಛೇದಚಿತ್ರಣ|CT ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನಿಂದಲೂ]] ಸೋಂಕನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು.<ref name=":3">{{Cite journal|display-authors=6|title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version)|journal=Military Medical Research|date=February 2020|volume=7|issue=1|pages=4|doi=10.1186/s40779-020-0233-6|pmid=32029004|pmc=7003341}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/02/200226151951.htm|title=CT provides best diagnosis for COVID-19|last=|first=|date=26 February 2020|website=ScienceDaily|archive-url=|archive-date=|access-date=2 March 2020}}</ref> ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದ ಕ್ರಮಗಳು ಎಂದರೆ, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕೈ ತೊಳೆಯುವುದು, ಇತರರಿಂದ ದೂರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಮುಖವನ್ನು ಮುಟ್ಟದಿರುವುದು.<ref name="Advice for public">{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|access-date=25 February 2020}}</ref> ವೈರಸ್ ಇರುವವರು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವವರು ಮಾಸ್ಕನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಅಲ್ಲ.<ref name="CDC2020IfSick">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|last=CDC|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 February 2020|access-date=15 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|access-date=15 February 2020}}</ref> COVID-19 ಗೆ ಯಾವುದೇ ಲಸಿಕೆ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಂಟಿವೈರಲ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಇಲ್ಲ. ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯು, ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಆರೈಕೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref name="cdc21Jan20202">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=15 February 2020|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226145347/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|archive-date=26 February 2020|access-date=20 February 2020}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]] (ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ) ೨೦೧೯-೨೦೨೦ರ ಕರೋನವೈರಸ್ ಏಕಾಏಕಿ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿ (ಪಿಇಇಐಸಿ) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|archive-date=31 January 2020|access-date=11 February 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html|title=Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China|date=6 February 2020|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207134650/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html|archive-date=7 February 2020}}</ref> ಎಲ್ಲಾ ಆರು ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗದ ಸ್ಥಳೀಯ ಹರಡುವಿಕೆಯ ಪುರಾವೆಗಳು ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ..<ref name="whositrep47">{{Cite journal|title=Coronavirus disease 2019 (‎COVID-19)‎: situation report, 47|date=March 2020}}</ref> == ರೋಗ ಹರಡುವಿಕೆ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ == [[File:COVID-19 India Total Cases Animated Map.gif|thumb|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೊರೊನಾ ಹರಡುವಿಕೆ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ (೨೦೨೦ ಜನವರಿ ೩೦ ರಿಂದ)]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೊರೊನಾ ಸೋಂಕು ಮೊದಲು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು ೩೦ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ ರಂದು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಹಬ್ಬುತ್ತ ಹೋಯಿತು. ೧೦ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ ರಷ್ಟೊತ್ತಿಗೆ ೫೦ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅದು ಹೀಗೆ ಹರಡುತ್ತ ೧೫ ಮಾರ್ಚ ರಷ್ಟೊತ್ತಿಗೆ ೧೦೦, ೨೫ ಮಾರ್ಚ ರಷ್ಟೊತ್ತಿಗೆ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೨೮ ಮಾರ್ಚ ರಷ್ಟೊತ್ತಿಗೆ ೧೦೦೦ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿವೆ. == ರೋಗ ಸೂಚನೆ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷಣಗಳು == ವೈರಸ್ ಸೋಂಕಿಗೆ [[ರೋಗವಾಹಕ|ಒಳಗಾದವರು ರೋಗಲಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದವರಾಗಿರಬಹುದು]] ಅಥವಾ ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ, ಜ್ವರ ತರಹದ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು.<ref name="CDC2020Sym"/><ref name=":2">{{Cite journal|display-authors=6|title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study|language=English|journal=Lancet|volume=395|issue=10223|pages=507–13|date=February 2020|pmid=32007143|doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7}}</ref><ref name="Hessen27Jan2020">{{Cite web|url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|title=Novel Coronavirus Information Center: Expert guidance and commentary|last=Hessen|first=Margaret Trexler|date=27 January 2020|website=Elsevier Connect|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|archive-date=30 January 2020|access-date=31 January 2020}}</ref> [[ಅತಿಸಾರ]] ಮತ್ತು [[ಉಸಿರಾಟದ ಮಂಡಲದ ಅಂಗರಚನೆ|ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಶ್ವಾಸೇಂದ್ರಿಯ]] ಲಕ್ಷಣಗಳಾದ ಸೀನುವಿಕೆ, ಸ್ರವಿಸುವ ಮೂಗು ಅಥವಾ ಗಂಟಲು ನೋವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref name="Huang24Jan2020">{{Cite journal|display-authors=6|title=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|journal=Lancet|volume=395|issue=10223|pages=497–506|date=February 2020|pmid=31986264|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5}}</ref> ಪ್ರಕರಣಗಳು ನ್ಯುಮೋನಿಯಾ, ಬಹು-ಅಂಗಗಳ ವೈಫಲ್ಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ದೌರ್ಬಲ್ಯತೆ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.<ref name="Hui14Jan2020"/><ref name="WHO-q-a"/> [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ]] (ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್ಒ)ಯ ಪ್ರಕಾರ ರೋಗವು ಪಕ್ವಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುವ ಕಾಲ ೨ ರಿಂದ 14 ದಿನಗಳು. ಆದರೆ [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ]] (ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್ಒ)ಯ ಪ್ರಕಾರ ರೋಗವು ಪಕ್ವಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುವ ಕಾಲ ಸರಾಸರಿ ಐದರಿಂದ ಆರು ದಿನಗಳು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|title=Coronavirus disease 2019 (‎‎COVID-19)‎‎: situation report, 29|date=19 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19): How long is the incubation period for COVID-19?|date=|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=26 February 2020}}</ref> ಈ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಚೇತರಿಕೆಯ ಸಮಯ ಸುಮಾರು ೨ ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಅಥವಾ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕಾಯಿಲೆ ಇರುವ ಜನರಿಗೆ ೩ರಿಂದ ಆರು ವಾರಗಳು. ಹೈಪೋಕ್ಸಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ತೀವ್ರ ಕಾಯಿಲೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ೧ ವಾರ ಎಂದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಾಹಿತಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ ಜನರಲ್ಲಿ, ರೋಗಲಕ್ಷಣದ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಫಲಿತಾಂಶದ ಸಮಯವು ೨ ರಿಂದ ೮ ವಾರಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf|title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19); 16-24 February 2020|website=who.int}}</ref> ಚೀನಾದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಸಿಟಿ [[ಗಣಕೀಕೃತ ಛೇದಚಿತ್ರಣ|ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ಗಳು]] ಶೇಖಡಾ ೫೬ ರಷ್ಟು, ನೆಲದ ಗಾಜಿನ ಅಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಶೇಖಡಾ ೧೮ರಷ್ಟು ಯಾವುದೇ ವಿಕಿರಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಶೇಖಡಾ ೫ರಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ತೀವ್ರ ನಿಗಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶೇಖಡಾ ೨.೩ರಷ್ಟು ವಾತಾಯನಕ್ಕೆ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶೇಖಡಾ ೧.೪ರಷ್ಟು ಜನರು ನಿಧನ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Guan Ni Hu Liang p.">{{Cite journal|display-authors=6|title=Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China|journal=The New England Journal of Medicine|date=February 2020|pmid=32109013|doi=10.1056/nejmoa2002032|publisher=Massachusetts Medical Society}}</ref> ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸಿಟಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳೆಂದರೆ, ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ನೆಲದ ಗಾಜಿನ ಅಪಾರದರ್ಶಕತೆಗಳು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇತರ ವಿಕಿರಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳೆಂದರೆ ಬಲವರ್ಧನೆ, ರೇಖೀಯ ಅಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ರಿವರ್ಸ್ ಹಾಲೋ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗಳು ಒಂದು ಶ್ವಾಸಕೋಶಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ರೋಗವು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಅಧ್ಯಯನದ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿರುವ "ತಡವಾದ ರೋಗಿಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಶೇಖಡಾ ೮೮ ರಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಯಸ್ಕರಿಗಿಂತ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="CDC 2020children">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|last=|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2 March 2020}}</ref> ರೋಗವು ಬರಬಹುದಾದ ೩ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಇದು ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಶ್ವಾಸೇಂದ್ರಿಯ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ರೋಗವಾಗಿರಬಹುದು. ಎರಡನೆಯ ಮಾರ್ಗವು ನ್ಯುಮೋನಿಯಾಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಡಿಮೆ ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸೋಂಕಿನಿಂದಾಗಿ. ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗ, ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದದ್ದು, [[ತೀವ್ರ ಉಸಿರಾಟ ತೊಂದರೆಯ ಬಳಲಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ|ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್]] (ಎಆರ್ಡಿಎಸ್) ಗೆ ತ್ವರಿತ ಪ್ರಗತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–545">{{Cite journal|title=COVID-19: what is next for public health?|journal=Lancet|volume=395|issue=10224|pages=542–545|date=February 2020|pmid=32061313|doi=10.1016/s0140-6736(20)30374-3|publisher=Elsevier BV}}</ref> ವಯಸ್ಸಾದವರಲ್ಲಿ, ಡಿ-ಡೈಮರ್ ಮಾಪನ (ರಕ್ತಪರಿಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯ ಸೂಚಕ) ಪ್ರವೇಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 1 μg / mL ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ SOFA ಸ್ಕೋರ್ (ವಿವಿಧ ಚಯಾಪಚಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಸ್ಕೋರಿಂಗ್ ಸ್ಕೇಲ್, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳು, ಹೃದಯ, ಯಕೃತ್ತು, ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ) ಕೆಟ್ಟ ಮುನ್ನರಿವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ರಕ್ತದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಇಂಟರ್ಲ್ಯುಕಿನ್ -6, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಕಾರ್ಡಿಯಾಕ್ ಟ್ರೋಪೋನಿನ್ I, ಲ್ಯಾಕ್ಟೇಟ್ ಡಿಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಸ್ ಮತ್ತು ಲಿಂಫೋಪೆನಿಯಾಗಳು ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. COVID-19 ನ ತೊಡಕುಗಳು ಸೆಪ್ಸಿಸ್ ಮತ್ತು ಹೃದಯದ ತೊಂದರೆಗಳು (ಹೃದಯ ವೈಫಲ್ಯ ಅಥವಾ ಆರ್ಹೆತ್ಮಿಯಾ). ಮೊದಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹೃದಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಜನರು ಹೃದಯದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ನ್ಯುಮೋನಿಯಾ ಇರುವ ೯೦% ಜನರಲ್ಲಿ ಹೈಪರ್ಕೊಗುಲೋಪತಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Zhou Yu Du Fan 2020 p.">{{Cite journal|display-authors=6|title=Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study|journal=The Lancet|publisher=Elsevier BV|year=2020|issn=0140-6736|doi=10.1016/s0140-6736(20)30566-3|page=}}</ref> {| class="wikitable sortable " style="float:right; margin-left:1em; text-align:center" |+ style="text-align: center;" | ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ ದರ <ref name="WHO report 28 February 2020">{{Cite journal|title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf|pages=11–12|accessdate=5 March 2020}}</ref> ! ರೋಗಲಕ್ಷಣ ! ಶೇಕಡಾವಾರು |- | ಜ್ವರ | 87.9% |- | ಒಣ ಕೆಮ್ಮು | 67.7% |- | ಆಯಾಸ | 38.1% |- | ಕಫ ಉತ್ಪಾದನೆ | 33.4% |- | ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ | 18.6% |- | ಸ್ನಾಯು ನೋವು ಅಥವಾ [[ಆರ್ಥ್ರಾಲ್ಜಿಯಾ|ಕೀಲು ನೋವು]] | 14.8% |- | ಗಂಟಲು ಕೆರತ | 13.9% |- | ತಲೆನೋವು | 13.6% |- | ಶೀತ | 11.4% |- | ವಾಕರಿಕೆ ಅಥವಾ ವಾಂತಿ | 5.0% |- | ಮೂಗು ಕಟ್ಟಿರುವುದು | 4.8% |- | [[ಅತಿಸಾರ]] | 3.7% |- | ಹಿಮೋಪ್ಟಿಸಿಸ್ | 0.9% |- | ಕಾಂಜಂಕ್ಟಿವಲ್ ದಟ್ಟಣೆ | 0.8% |} == ಕಾರಣ == [[ಚಿತ್ರ:Novel_Coronavirus_SARS-CoV-2.jpg|thumb|SARS-CoV-2 ಅನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೈಕ್ರೋಸ್ಕೋಪಿ ಚಿತ್ರ. ವೈರಸ್ ಕಣಗಳ ಹೊರ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಪೈಕ್‌ಗಳು ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ, ರೋಗಕ್ಕೆ ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.]] ರೋಗವು [[ತೀವ್ರ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಯ ಕೊರೊನಾವೈರಸ್-೨]](SARS-CoV-2) ವೈರಸ್ ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ ನೊವೆಲ್ ಕಾರೋನವೈರಸ್ (2019-nCoV) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Gorbalenya-bioRxiv">{{Cite journal|last=Gorbalenya|first=Alexander E.|date=11 February 2020|title=Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus – The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group|journal=[[bioRxiv]]|type=preprint|doi=10.1101/2020.02.07.937862}}</ref> ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಕೆಮ್ಮು]] ಮತ್ತು [[ಸೀನು|ಸೀನುಗಳಿಂದ]] ಉಸಿರಾಟದ ಹನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರ ನಡುವೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.<ref name="CDC2020Spread"/> COVID-19 ನಿಂದ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವೈರಸ್ ಆತಿಥೇಯ ಕೋಶಗಳನ್ನು ACE2 ಎಂಬ ಕಿಣ್ವದ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ೨ನೇ ಅಲ್ವಿಯೋಲಾರ್ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೇರಳವಾಗಿದೆ. ಎಸಿಇ ೨ಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಲು ಮತ್ತು ಹೋಸ್ಟಿಂಗ್ ಕೋಶವನ್ನು ಒಳನುಗ್ಗಲು ವೈರಸ್ "ಸ್ಪೈಕ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಶೇಷ ಮೇಲ್ಮೈ ಗ್ಲೈಕೊಪ್ರೊಟೀನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.<ref name="Nature Microbiology">{{Cite journal|title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses|journal=Nature Microbiology|doi=10.1038/s41564-020-0688-y|pmid=32094589|year=2020|pages=1–8}}</ref> ಪ್ರತಿ ಅಂಗಾಂಶದಲ್ಲಿನ ಎಸಿಇ ೨ ರ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಆ ಅಂಗಾಂಶದಲ್ಲಿನ ರೋಗದ ತೀವ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಎಸಿಇ ೨ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Zhang Penninger Li Zhong p.">{{Cite journal|title=Angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2) as a SARS-CoV-2 receptor: molecular mechanisms and potential therapeutic target|journal=Intensive Care Medicine|date=March 2020|doi=10.1007/s00134-020-05985-9|pmid=32125455}}</ref><ref name="Xu Zhong Deng Peng p.">{{Cite journal|display-authors=6|title=High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa|journal=International Journal of Oral Science|volume=12|issue=1|pages=8|date=February 2020|doi=10.1038/s41368-020-0074-x|pmid=32094336|pmc=7039956}}</ref> ಆದರೂ ಮತ್ತೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದರೆ ಆಂಜಿಯೋಟೆನ್ಸಿನ್ ೨ ರಿಸೆಪ್ಟರ್ ಬ್ಲಾಕರ್ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಎಸಿಇ ೨ನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಈ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.<ref>{{Cite journal|title=Angiotensin receptor blockers as tentative SARS‐CoV‐2 therapeutics|journal=Drug Development Research|doi=10.1002/ddr.21656|pmid=32129518|date=March 2020}}</ref> ಅಲ್ವಿಯೋಲಾರ್ ಕಾಯಿಲೆ ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಉಸಿರಾಟದ ವೈಫಲ್ಯವು ಬೆಳೆಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ತೀವ್ರವಾದ ಹೃದಯದ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಹೃದಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ವೈರಸ್‌ಗೆ ಎಸಿಇ ೨ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹೃದಯದ ರಕ್ತನಾಳದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಜನರು ಕೆಟ್ಟ ಮುನ್ನರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p.">{{Cite journal|title=COVID-19 and the cardiovascular system|journal=Nature Reviews Cardiology|date=March 2020|doi=10.1038/s41569-020-0360-5|pmid=32139904}}</ref> ಸ್ಪಿಲೋವರ್ ಸೋಂಕಿನ ಮೂಲಕ ವೈರಸ್ ಪ್ರಾಣಿ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ <ref>{{Cite journal|title=Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin|date=23 January 2020|journal=[[bioRxiv]]|type=preprint|doi=10.1101/2020.01.22.914952}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|title=The Man Who Saw the Pandemic Coming|last=Berger|first=Kevin|date=2020-03-12|website=Nautilus|access-date=2020-03-16|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ಅಥವಾ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ ವೂಹಾನ್ ಮತ್ತು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾನವರಿಗೆ ಹರಡಿತ್ತು. ನಂತರ ೨೦೨೦ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನವನಿಂದ ಮಾನವನಿಗೆ ಅತೀ ಶೀಘ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿತು.<ref>{{Cite journal|date=20 February 2020|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19) – China, 2020|url=https://github.com/cmrivers/ncov/blob/master/COVID-19.pdf|journal=China CDC Weekly|volume=2|pages=|accessdate=19 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218190438/https://github.com/cmrivers/ncov/blob/master/COVID-19.pdf|archivedate=18 February 2020}}</ref><ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–45">{{Cite journal|title=COVID-19: what is next for public health?|journal=Lancet|volume=395|issue=10224|date=February 2020|pmid=32061313|doi=10.1016/S0140-6736(20)30374-3|pages=542–45}}</ref> ಹುಬೈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ೫೫ ವರ್ಷದವನು, ೧೭ ನವೆಂಬರ್೨೦೧೯ರಂದು ಈ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ತುತ್ತಾದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ೧೪ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ ರಂದು, ''ಸೌತ್ ಚೀನಾ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಪೋಸ್ಟ್'', ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ೧೪ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಹುಬೈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ೬೭,೭೯೦ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ವೈರಸ್‌ನಿಂದ ೩,೦೭೫ ಸಾವುಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ. ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಖಡಾ ೪.೫೪ರಷ್ಟಿದೆ.<ref name="NW-20200314">{{Cite news|url=https://www.newsweek.com/china-traces-coronavirus-back-first-confirmed-patient-zero-1492327|title=China Traces Cornovirus To First Confirmed Case, Nearly Identfying 'Patient Zero'|last=Walker|first=James|date=14 March 2020|work=[[Newsweek]]|access-date=14 March 2020}}</ref> == ರೋಗನಿರ್ಣಯ == [[ಚಿತ್ರ:CDC_2019-nCoV_Laboratory_Test_Kit.jpg|thumb|COVID-19 ಗಾಗಿ ಸಿಡಿಸಿ ಆರ್ಆರ್ಟಿ-ಪಿಸಿಆರ್ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕಿಟ್ <ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|title=CDC Tests for 2019-nCoV|last=CDC|date=5 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|archive-date=14 February 2020|access-date=12 February 2020}}</ref>]] ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್ಒ ಈ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಹಲವಾರು ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020}}</ref> ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ ರಿವರ್ಸ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ ಪಾಲಿಮರೇಸ್ ಚೈನ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ (ಆರ್ಆರ್ಟಿ-ಪಿಸಿಆರ್).<ref name="20200130cdc">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html|title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary|date=30 January 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html|archive-date=26 January 2020|access-date=30 January 2020}}</ref> ನಾಸೊಫಾರ್ಂಜಿಯಲ್ ಸ್ವ್ಯಾಬ್ ಅಥವಾ ಕಫದ ಮಾದರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಉಸಿರಾಟದ ಮಾದರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.<ref name="20200129cdc">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html|title=Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV|date=29 January 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202031/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html|archive-date=30 January 2020|access-date=1 February 2020}}</ref> ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ೨ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತವೆ.<ref name="globenewswire1977226">{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html|title=Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe|date=30 January 2020|website=GlobeNewswire News Room|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131201626/https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html|archive-date=31 January 2020|access-date=1 February 2020}}</ref><ref name="20200130businessinsider">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1|title=There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus|last=Brueck|first=Hilary|date=30 January 2020|website=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201034232/https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1|archive-date=1 February 2020|access-date=1 February 2020}}</ref> ರಕ್ತ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಎರಡು ವಾರಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಎರಡು ರಕ್ತದ ಮಾದರಿಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಮೌಲ್ಯವಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221192745/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|archive-date=21 February 2020|access-date=26 February 2020}}</ref> ಚೀನಾದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೋನವೈರಸ್ ನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲು ಮತ್ತು ಆನುವಂಶಿಕ ಅನುಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ವೈರಸ್‌ನಿಂದ ಸೋಂಕನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಪಾಲಿಮರೇಸ್ ಚೈನ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ (ಪಿಸಿಆರ್) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬಹುದು.<ref name="Hui14Jan2020"/><ref name="Cohen17Jan20202">{{Cite journal|title=New SARS-like virus in China triggers alarm|journal=Science|volume=367|issue=6475|pages=234–35|date=January 2020|pmid=31949058|doi=10.1126/science.367.6475.234|url=https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf|accessdate=11 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200211230310/https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf|archivedate=11 February 2020}}</ref><ref name="ncbiWuhanGenomes">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 data hub|website=NCBI|access-date=4 March 2020}}</ref> ೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕಾಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಅಥವಾ ಪಾಯಿಂಟ್-ಆಫ್-ಕೇರ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನಡೆದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ವುಹಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಜೊಂಗ್ನಾನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು, ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದ ಅಪಾಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸೋಂಕುಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಎರಡು ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜನರನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ವುಹಾನ್‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದವರು ಅಥವಾ ಇತರ ಸೋಂಕಿತ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವರ, ನ್ಯುಮೋನಿಯಾದ ಇಮೇಜಿಂಗ್ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಕಡಿಮೆ ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಎಣಿಕೆ, ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಲಿಂಫೋಸೈಟ್ ಎಣಿಕೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref name=":3"/> ೨೦೨೦ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೬ರಂದು ವುಹಾನ್‌ನ ಟೋಂಗ್ಜಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತಂಡವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಅಧ್ಯಯನವು COVID-19 ಗಾಗಿ ಎದೆಯ ಸಿಟಿ [[ಗಣಕೀಕೃತ ಛೇದಚಿತ್ರಣ|ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪಾಲಿಮರೇಸ್ ಚೈನ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ (೭೧%) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು (೯೮%) ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದೆ.<ref name=":4"/> ಪಿಸಿಆರ್ ಕಿಟ್ ವೈಫಲ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಅಥವಾ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಅಪರೂಪವಾಗಿದೆ.<ref name="Bai Yao Wei Tian 2020 p.">{{Cite journal|display-authors=6|title=Presumed Asymptomatic Carrier Transmission of COVID-19|journal=JAMA|date=February 2020|doi=10.1001/jama.2020.2565|pmid=32083643|pmc=7042844}}</ref> <gallery widths="300px"> ಚಿತ್ರ:COVID19CT2.webp|<nowiki> </nowiki>ವಿಶಿಷ್ಟ CT ಇಮೇಜಿಂಗ್ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಚಿತ್ರ:COVID19CT1.webp|<nowiki> </nowiki>ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪ್ರಗತಿಯ ಹಂತದ CT ಚಿತ್ರಣ </gallery> [[ಚಿತ್ರ:Covid-19-curves-graphic-social-v3.gif|thumb|ವಕ್ರರೇಖೆಯನ್ನು ಚಪ್ಪಟೆಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಸೋಂಕುಗಳನ್ನು ಹರಡುವ ಪರಿಣಾಮದ ವಿವರಣೆ; ಶಿಖರಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಜನರನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ತಯಾರಿ ಸಮಯವನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/|title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable|last=Wiles|first=Siouxsie|authorlink=Siouxsie Wiles|date=9 March 2020|website=The Spinoff|access-date=9 March 2020}}</ref><ref name="Lancet2020Flatten">{{Cite journal|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|journal=Lancet|date=March 2020|pmid=32164834|doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5|quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation – eg, minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart|last=Barclay|first=Eliza|date=10 March 2020|website=Vox}}</ref>]] [[ಚಿತ್ರ:Covid-19-curves-graphic2-stopthespread-v3.gif|thumb|ವಕ್ರರೇಖೆಯನ್ನು ಚಪ್ಪಟೆಗೊಳಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯಗಳು <ref>{{Cite web|url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/|title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means|last=Wiles|first=Siouxsie|date=14 March 2020|website=The Spinoff|access-date=13 March 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|journal=Lancet|date=March 2020|pmid=32164834|doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5}}</ref>]] SARS-CoV-2 ವಿರುದ್ಧದ ಲಸಿಕೆ ೨೦೨೧ದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ <ref>{{Cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away|title=Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus|last=Grenfell|first=Rob|last2=Drew|first2=Trevor|date=17 February 2020|website=Science Alert|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away|archive-date=28 February 2020|access-date=26 February 2020}}</ref> COVID-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೇಖೆಯನ್ನು ಚಪ್ಪಟೆಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ಸೋಂಕುಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಕ್ರಮ ಇದಾಗಿದೆ.<ref name="Lancet2020Flatten"/> ಸೋಂಕಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ವಿಪರೀತವಾಗುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಉತ್ತಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಲಸಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೨೧ರೋಗ ಹರಡುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಂಕಿನ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಕ್ರಮಗಳು ಇತರ ಪರಿಧಮನಿಯ ವೈರಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದವುಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ: ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರಿ, ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಸಾಬೂನು ಮತ್ತು ಬಿಸಿನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಕೈ ತೊಳೆಯಿರಿ, ಉತ್ತಮ ಉಸಿರಾಟದ [[ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ (Hygiene)|ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು]] ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ತೊಳೆಯದ ಕೈಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಮೂಗು ಅಥವಾ ಬಾಯಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸ ಬೇಕಾಗಿದೆ.<ref name="CDC-Prevention & Treatment">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): Prevention & Treatment|last=Centers for Disease Control|authorlink=Centers for Disease Control|date=3 February 2020|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|archive-date=15 December 2019|access-date=10 February 2020}}</ref><ref name="WHO Advice for Public">{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for Public|authorlink=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|access-date=10 February 2020}}</ref> ಪ್ರಮುಕವಾಗಿ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಕೂಟಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸೋಂಕಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಾಮಾಜಿಕ ದೂರ ತಂತ್ರದ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕೆಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಸೀನುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಶಂಕಿತ ಸೋಂಕಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಮುಖಮುಸುಕು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=8 March 2020}}</ref> ವೈರಸ್ ಹರಡುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ನ ರೋಗ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ (ಸಿಡಿಸಿ)ಯು, ಸೋಂಕಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಕರೆ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಸೋಂಕು ತಗುಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವಾಗ ಮುಖಮುಸುಕು ಧರಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಶಂಕಿತ ಸೋಂಕಿನ ಸ್ಥಳ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಸೀನುಗಳನ್ನು ಅಂಗಾಂಶದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಸಾಬುನು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಕೈ ತೊಳೆಯ ಬೇಕು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮನೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ರೋಗ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟ ಬಹುದು.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Prevention & Treatment|date=10 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=What to do if you are sick with 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|last=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|date=11 February 2020|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 February 2020|access-date=13 February 2020}}</ref> ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕನಿಷ್ಠ ೨೦ ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಸೋಪ್ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಕೈಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಸಿಡಿಸಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೌಚಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ನಂತರ ಅಥವಾ ಕೈಗಳು ಗೋಚರಿಸುವಂತೆ ಕೊಳಕಾದಾಗ, ತಿನ್ನುವ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬರ ಮೂಗು ಬೀಸಿದ ನಂತರ, ಕೆಮ್ಮುವುದು ಅಥವಾ ಸೀನುವಾಗ ಕಅಇ ತೊಳೆಯಬೇಕು. ಕನಿಷ್ಠ ೬೦% ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಹೊಂದಿರುವ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಆಧಾರಿತ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಯಾನಿಟೈಜರ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಇದು ಮತ್ತಷ್ಟು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ, ಅದು ಸಾಬುನು ಮತ್ತು ನೀರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ.<ref name="CDC-Prevention & Treatment"/> ತೊಳೆಯದ ಕೈಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣು, ಮೂಗು ಅಥವಾ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟದಂತೆ ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಜನರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="WHO Advice for Public"/> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಉಗುಳುವುದನ್ನು ಸಹ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/watch-out-spitting-in-public-places-too-can-spread-infections/article30814578.ece|title=Watch out! Spitting in public places too can spread infections|last=M|first=Serena Josephine|date=14 February 2020|work=The Hindu|access-date=12 March 2020}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:DonningCDC2020.jpg|thumb|ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಹಾಕಲು ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳು <ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf|title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE)|website=CDC|access-date=8 March 2020}}</ref>]] ಇದಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಂಟಿವೈರಲ್ ಔಷಧಿಗಳಿಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ದ್ರವ ಮತ್ತು ಆಮ್ಲಜನಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann">{{Cite journal|title=Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19|journal=BMC Medicine|volume=18|issue=1|pages=57|doi=10.1186/s12916-020-01533-w|pmid=32106852|pmc=7047369|date=February 2020}}</ref><ref name="KuiFang2020">{{Cite journal|display-authors=6|title=Clinical characteristics of novel coronavirus cases in tertiary hospitals in Hubei Province|journal=Chinese Medical Journal|pages=1|date=February 2020|pmid=32044814|doi=10.1097/CM9.0000000000000744}}</ref> ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇತರ ಪೀಡಿತ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.<ref name="Wang Du Zhu Cao 2020 p.">{{Cite journal|title=Comorbidities and multi-organ injuries in the treatment of COVID-19|journal=Lancet|date=March 2020|pmid=32171074|doi=10.1016/s0140-6736(20)30558-4|publisher=Elsevier BV}}</ref> COVID-19 ಯೊಂದಿಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಾದ ಜನರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಮತ್ತು ಚೀನೀ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಆಯೋಗವು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref name="Cheng2020">{{Cite journal|title=2019 Novel coronavirus: where we are and what we know|journal=Infection|date=February 2020|pmid=32072569|doi=10.1007/s15010-020-01401-y}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131032122/https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|archive-date=31 January 2020|access-date=13 February 2020}}</ref> [[ತೀವ್ರ ಉಸಿರಾಟ ತೊಂದರೆಯ ಬಳಲಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ|ತೀವ್ರವಾದ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್‌ನಿಂದ]] ರೋಗವು ಜಟಿಲವಾಗದ ಹೊರತು ಮೀಥೈಲ್‌ಪ್ರೆಡ್ನಿಸೋಲೋನ್‌ನಂತಹ ಸ್ಟೀರಾಯ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="Vetter Eckerle Kaiser 2020 p.">{{Cite journal|title=Covid-19: a puzzle with many missing pieces|journal=BMJ|volume=368|pages=m627|date=February 2020|pmid=32075791|doi=10.1136/bmj.m627}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19|title=Novel Coronavirus – COVID-19: What Emergency Clinicians Need to Know|website=www.ebmedicine.net|access-date=9 March 2020}}</ref> ಯುಎಸ್ನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು [[ಶ್ವಾಸಕೋಶಶಾಸ್ತ್ರ|ಶ್ವಾಸಕೋಶಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು]] ವಿವಿಧ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಉಚಿತ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾದ ಐಬಿಸಿಸಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="IBCC">{{Cite book|url=https://emcrit.org/ibcc/covid19/|title=COVID-19 - The Internet Book of Critical Care|last=Farkas|first=Josh|date=March 2020|publisher=EMCrit|location=USA|language=English|type=Reference manual|format=digital|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311195758/https://emcrit.org/ibcc/covid19/|archive-date=11 March 2020}}</ref><ref name="UPenn-IBCC">{{Cite web|url=https://guides.library.upenn.edu/covid-19|title=COVID19 - Resources for Health Care Professionals|date=11 March 2020|publisher=[[Penn Libraries]]|access-date=13 March 2020|archive-date=14 ಮಾರ್ಚ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ವೈರಸ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುವವರು ಸರಳ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಿಡಿಸಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="CDC2020IfSick"/> ಎಕ್ಸ್ಟ್ರಾಕಾರ್ಪೊರಿಯಲ್ ಮೆಂಬರೇನ್ ಆಕ್ಸಿಜೀಕರಣ (ಇಸಿಎಂಒ)ನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉಸಿರಾಟದ ವೈಫಲ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಇನ್ನೂ ಪರಿಗಣನೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="Guan Ni Hu Liang p."/><ref name="Henry 2020 p.">{{Cite journal|last=Henry|first=Brandon Michael|title=COVID-19, ECMO, and lymphopenia: a word of caution|journal=The Lancet Respiratory Medicine|publisher=Elsevier BV|year=2020|issn=2213-2600|doi=10.1016/s2213-2600(20)30119-3|page=}}</ref> === ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಸಲಕರಣೆ === ವೈರಸ್ ಸೋಂಕಿತ ಜನರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಕುಶಲತೆಯನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವಾಗ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏರೋಸಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಲ್ಲ ಇನ್ಟುಬೇಷನ್ ಅಥವಾ ಕೈ ವಾತಾಯನದಂತಹ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Cheung Ho Cheng Cham 2020 p.">{{Cite journal|title=Staff safety during emergency airway management for COVID-19 in Hong Kong|journal=Lancet Respiratory Medicine|date=February 2020|doi=10.1016/s2213-2600(20)30084-9|pmid=32105633}}</ref> ಸಿಡಿಸಿ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸೋಂಕು ತಗುಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಪೂರೈಕೆದಾರರು ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಸಲಕರಣೆಗಳಾದ ಗೌನ್, ಮುಖಮುಸುಕು ಅಥವಾ ಉಸಿರಾಟಕಾರಕ,<ref>[https://www.cdc.gov/niosh/docs/2018-130/ Filtering out Confusion: Frequently Asked Questions about Respiratory Protection, User Seal Check]. The National Institute for Occupational Safety and Health (April 2018). Retrieved 2020-03-16.</ref><ref>[http://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 Proper N95 Respirator Use for Respiratory Protection Preparedness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327073252/https://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 |date=2020-03-27 }}. NIOSH Science Blog (2020-03-16). Retrieved 2020-03-16.</ref> ಕನ್ನಡಕಗಳು ಅಥವಾ ಮುಖದ ಗುರಾಣಿ ಮತ್ತು ಕೈಗವಸುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲೇ ಬೇಕು.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=8 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=11 March 2020}}</ref> === ಯಾಂತ್ರಿಕ ವಾತಾಯನ === ಕೋವಿಡ್-೧೯ ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಯಾಂತ್ರಿಕ ವಾತಾಯನದ (ಉಸಿರಾಟವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಕೃತಕ ನೆರವು) ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವಾತಾಯನದ ಅಗತ್ಯೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ (೬೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯವರು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೮೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯವರು) ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಈ ಅಂಶವು ಆರೋಗ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಿತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ವಕ್ರರೇಖೆಯನ್ನು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ (ಹೊಸ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಸಂಭವಿಸುವ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ). === ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ === ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಯಿಲೆಯು ಇರುವ ಜನರಲ್ಲಿ ಆಂಟಿವೈರಲ್ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann"/> ಸಂಭಾವ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="ThomReut_notreatment_20200205">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|title=WHO: 'no known effective' treatments for new coronavirus|last=Nebehay|first=Stephanie|date=5 February 2020|access-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205155653/https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|archive-date=5 February 2020|agency=[[Thomson Reuters]]|last2=Kelland|first2=Kate|last3=Liu|first3=Roxanne}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ರಿಮೆಡೆಸಿವಿರ್‌ಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite journal|title=Arguments in favor of remdesivir for treating SARS-CoV-2 infections|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|date=March 2020|pages=105933|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105933|pmid=32147516}}</ref> ಲೋಪಿನವೀರ್ ಅಥವಾ ರಿಟೊನವೀರ್ ಅನ್ನು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=11 March 2020}}</ref> SARS-CoV-2 ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ನಂತರ ''ವಿವೋ'' ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನೈಟಜೋಕ್ಸನೈಡ್ ಅನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="pmid32020029">{{Cite journal|display-authors=6|title=Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro|journal=Cell Research|volume=30|issue=3|pages=269–71|date=February 2020|pmid=32020029|doi=10.1038/s41422-020-0282-0|pmc=7054408}}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಮಲೇರಿಯಾ]] ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ ಅನ್ನು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.<ref name="JianjunZhXu_chloroquine">{{Cite journal|title=Breakthrough: Chloroquine phosphate has shown apparent efficacy in treatment of COVID-19 associated pneumonia in clinical studies|journal=Bioscience Trends|volume=14|pages=72–73|date=February 2020|pmid=32074550|doi=10.5582/bst.2020.01047}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-02/17/c_138792545.htm|title=Antimalarial drug confirmed effective on COVID-19 - Xinhua {{!}} English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-03-16|archive-date=2020-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317085929/http://www.xinhuanet.com/english/2020-02/17/c_138792545.htm|url-status=dead}}</ref> ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಆಂಟಿವೈರಲ್ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು SARS-CoV <ref>{{Cite journal|title=In vitro inhibition of severe acute respiratory syndrome coronavirus by chloroquine|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|volume=323|issue=1|pages=264–8|date=October 2004|pmid=15351731|doi=10.1016/j.bbrc.2004.08.085|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006291X0401839X}}</ref> ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಟ್ರೊ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಇದು ವೈರಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite journal|display-authors=6|title=Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro|journal=Cell Research|volume=30|issue=3|pages=269–271|date=March 2020|pmid=32020029|pmc=7054408|doi=10.1038/s41422-020-0282-0|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0282-0}}</ref> ಗುವಾಂಗ್ಡಾಂಗ್ ಪ್ರಾಂತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಗುವಾಂಗ್ಡಾಂಗ್ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಆಯೋಗವು ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ "ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರೋಗಿಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ವಾಸ್ತವ್ಯದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರುಮಟಾಯ್ಡ್ ಸಂಧಿವಾತದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಟೋಸಿಲಿಜುಮಾ ಎಂಬ ಇಮ್ಯುನೊಸಪ್ರೆಸಿವ್ ಔಷಧವನ್ನು ಚೀನಾದ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಣ್ಣ ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಿತು. ನಂತರ ಚೀನಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಆಯೋಗವು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ.<ref name="tocil-1">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|title=China approves use of Roche drug in battle against coronavirus complications|last=Liu|first=Roxanne|last2=Miller|first2=Josh|date=3 March 2020|publisher=[[Reuters]]|access-date=14 March 2020}}</ref><ref name="tocil-2">{{Cite journal|url=http://chinaxiv.org/abs/202003.00026|title=Effective Treatment of Severe COVID-19 Patients with Tocilizumab|date=5 March 2020|publisher=ChinaXiv.org|doi=10.12074/202003.00026|accessdate=14 March 2020|doi_brokendate=2020-03-16}}</ref> ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಯಿಲೆ ಇರುವ ಜನರಲ್ಲಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ನಂತರ ಇಟಲಿಯ ಐದು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಔಷಧವು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="tocil-3">{{Cite web|url=http://www.ansa.it/english/news/general_news/2020/03/13/3-patients-get-better-on-arthritis-drug_90d4764d-d93f-463e-ab07-168b34b084d0.html|title=3 patients get better on arthritis drug|date=5 March 2020|access-date=14 March 2020}}</ref><ref name="tocil-4">{{Cite web|url=https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_farmaco_artrite_ultime_notizie_news_napoli-5109045.html|title=Coronavirus, via libera dell'Aifa al farmaco anti-artrite efficace su 3 pazienti e a un antivirale: test in 5 centri|publisher=[[Il Messaggero]]|language=it|access-date=14 March 2020}}</ref> ಸೈಟೊಕಿನ್ ಬಿರುಗಾಳಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸೀರಮ್ ಫೆರಿಟಿನ್ ರಕ್ತ ಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಕೆಲವು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾದ ಇಂತಹ ಔಷಧಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಇದು ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref name="tocil-5">{{Cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|title=How doctors can potentially significantly reduce the number of deaths from Covid-19|date=12 March 2020|publisher=[[Vox]]|access-date=14 March 2020}}</ref><ref name="tocil-6">{{Cite journal|title=Clinical predictors of mortality due to COVID-19 based on an analysis of data of 150 patients from Wuhan, China|journal=Intensive Care Medicine|date=March 2020|pmid=32125452|doi=10.1007/s00134-020-05991-x}}</ref> ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಸಿಎಆರ್ ಟಿ ಸೆಲ್ [[ಜೀನ್‌(ವಂಶವಾಹಿ) ಚಿಕಿತ್ಸೆ|ಥೆರಪಿ]] ಎಂಬ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೈಟೊಕಿನ್ ರಿಲೀಸ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್ ವಿರುದ್ಧ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಇಂಟರ್ಲ್ಯುಕಿನ್ -6 ರಿಸೆಪ್ಟರ್ ವಿರೋಧಿಯನ್ನು ಎಫ್ಡಿಎ ಅನುಮೋದಿಸಿತು.<ref name="tocil-7">{{Cite web|url=https://www.fiercepharma.com/pharma-asia/china-turns-roche-arthritis-drug-actemra-against-covid-19-new-treatment-guidelines|title=China turns Roche arthritis drug Actemra against COVID-19 in new treatment guidelines|publisher=FiercePharma|access-date=14 March 2020}}</ref> === ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಚೀನಾ ರೋಗ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು [[ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್]] ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-51439401|title=China launches coronavirus 'close contact' app|date=11 February 2020|work=BBC News|access-date=7 March 2020}}</ref> ಬಳಕೆದಾರರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಮೂದಿಸಲು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಗಾವಲು ಡೇಟಾವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ 'ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕ'ವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಸೋಂಕಿನ ಸಂಭವನೀಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಹುದು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಬಳಕೆದಾರರು ಇತರ ಮೂರು ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಹ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು. ಸಂಭವನೀಯ ಅಪಾಯ ಪತ್ತೆಯಾದರೆ, ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಸ್ವಯಂ-ಸಂಪರ್ಕತಡೆಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೆ, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/615199/coronavirus-china-app-close-contact-surveillance-covid-19-technology/|title=China's coronavirus app could have unintended consequences|last=Chen|first=Angela|website=MIT Technology Review|access-date=7 March 2020}}</ref> === ಮಾನಸಿಕ ಬೆಂಬಲ === ಸೋಂಕಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮೂಲೆಗುಂಪು, ಪ್ರಯಾಣದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅಡ್ಡಪರಿಣಾಮಗಳು ಅಥವಾ ಸೋಂಕಿನ ಭಯದಿಂದ ತೊಂದರೆ ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ಈ ಕಳವಳಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು, ಚೀನಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಆಯೋಗವು ೨೭ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ರಂದು ಮಾನಸಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref name="Xiang4Feb2020">{{Cite journal|display-authors=6|title=Timely mental health care for the 2019 novel coronavirus outbreak is urgently needed|journal=The Lancet. Psychiatry|volume=7|issue=3|pages=228–29|date=March 2020|pmid=32032543|doi=10.1016/S2215-0366(20)30046-8}}</ref><ref name="Kang5Feb2020">{{Cite journal|display-authors=6|title=The mental health of medical workers in Wuhan, China dealing with the 2019 novel coronavirus|journal=The Lancet. Psychiatry|volume=7|issue=3|pages=e14|date=March 2020|pmid=32035030|doi=10.1016/S2215-0366(20)30047-X}}</ref> == ಮುನ್ನರಿವು == ಕೋವಿಡ್-೧೯ ನಿಂದ ಸಾಯುವವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ, [[ಮಧುಮೇಹ]] ಮತ್ತು [[ಹೃದಯರೋಗ|ಹೃದಯರಕ್ತನಾಳದ ಕಾಯಿಲೆ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಮೊದಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-statement-on-the-advice-of-the-ihr-emergency-committee-on-novel-coronavirus|title=WHO Director-General's statement on the advice of the IHR Emergency Committee on Novel Coronavirus|website=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ, ಆರಂಭಿಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾವಿನ ಸರಾಸರಿ ಸಮಯ ೧೪ ದಿನಗಳು, ಪೂರ್ಣ ಶ್ರೇಣಿಯು ೬ ರಿಂದ ೪೧ ದಿನಗಳು.<ref>{{Cite journal|title=Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in Wuhan, China|journal=Journal of Medical Virology|volume=92|issue=4|pages=441–47|date=April 2020|pmid=31994742|doi=10.1002/jmv.25689}}</ref> ಚೀನಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಆಯೋಗದ (ಎನ್‌ಎಚ್‌ಸಿ) ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ ೨.೮% ರಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ ೧.೭% ರಷ್ಟಿದೆ.<ref name="WM2020Feb26">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/|title=Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19)|website=www.worldometers.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227112932/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/|archive-date=27 February 2020|access-date=26 February 2020}}</ref> ೫೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ, ಸಾವಿನ ಅಪಾಯವು ೦.೫% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೆ, ೭೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯವರಲ್ಲಿ ಇದು ೮% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೦ರ ವರೆಗೆ ೧೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿಲ್ಲ . ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಮರಣದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು.<ref name="Ji Ma Peppelenbosch Pan 2020 p.">{{Cite journal|title=Potential association between COVID-19 mortality and health-care resource availability|journal=Lancet Global Health|volume=|date=February 2020|pmid=32109372|doi=10.1016/S2214-109X(20)30068-1}}</ref> ಹಿಸ್ಟೊಪಾಥೋಲಾಜಿಕಲ್ ಮರಣೋತ್ತರ ಶ್ವಾಸಕೋಶ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದರು ಆಲ್ವಿಯೋಲೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯನ್ನು ಸೆಲ್ಯುಲರ್ ಫೈಬ್ರೊಮಿಕ್ಸಾಯ್ಡ್ ಜೊತೆ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಎರಡೂ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು.ನ್ಯುಮೋಸೈಟ್ಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ಸೈಟೊಪಾಥಿಕ್ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಚಿತ್ರವು [[ತೀವ್ರ ಉಸಿರಾಟ ತೊಂದರೆಯ ಬಳಲಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ|ತೀವ್ರವಾದ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್]] (ಎಆರ್ಡಿಎಸ್) ಅನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.<ref name="WHOreportFeb2020">[https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)]. World Health Organization (WHO), 16–24 February 2020</ref> ಹಿಂದಿನ ಸೋಂಕು ರೋಗದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜನರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web|url=https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|title=BSI open letter to Government on SARS-CoV-2 outbreak response {{!}} British Society for Immunology|website=www.immunology.org|access-date=15 March 2020|archive-date=14 ಮಾರ್ಚ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|url-status=dead}}</ref> ಇತರ ಕರೋನವೈರಸ್ಗಳ ವರ್ತನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರೋಗನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ,<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html|title=Can you get coronavirus twice or does it cause immunity?|date=13 March 2020|website=The Independent|language=en|access-date=15 March 2020}}</ref> ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಮತ್ತು ನಂತರ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|title=They survived the coronavirus. Then they tested positive again. Why?|date=13 March 2020|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=15 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|title=14% of Recovered Covid-19 Patients in Guangdong Tested Positive Again - Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|language=en|access-date=15 March 2020}}</ref> ಆ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮರುಹೀರಿಕೆ, ಮರುಕಳಿಸುವಿಕೆ ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷಾ ದೋಷದ ಫಲಿತಾಂಶವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ; SARS-CoV-2 ವೈರಸ್ ಮಾನವನ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. {| class="wikitable sortable " |+ style="font-size:11pt;" | ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಶದಿಂದ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ (%) ! ವಯಸ್ಸು ! 80+ ! 70–79 ! 60–69 ! 50–59 ! 40–49 ! 30–39 ! 20–29 ! 10–19 ! 0–9 |- ! ಫೆಬ್ರವರಿ 11 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಚೀನಾ <ref>{{Cite web |url=http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2020-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219142101/http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51 |archive-date=2020-02-19 |url-status=dead}}</ref> | 14.8 | 8.0 | 3.6 | 1.3 | 0.4 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- ! ಮಾರ್ಚ್ 12 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಟಲಿ <ref>https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_12-marzo-2020.pdf</ref> | 16.9 | 9.6 | 2.7 | 0.6 | 0.1 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 |- ! ಮಾರ್ಚ್ 15 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ <ref>https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a30402000000&bid=0030</ref> | 9.5 | 5.3 | 1.4 | 0.4 | 0.1 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 |} <gallery mode="packed" heights="225"> ಚಿತ್ರ:Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png|<nowiki> </nowiki>ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ COVID19 ಪ್ರಕರಣಗಳ ತೀವ್ರತೆ ಚಿತ್ರ:Illustration of SARS-COV-2 Case Fatality Rate 200228 01-1.png|<nowiki> </nowiki>alt = 3D ಮೆಡಿಕಲ್ ಆನಿಮೇಷನ್ ಸ್ಟಿಲ್ ಶಾಟ್ ಗ್ರಾಫ್ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ SARS-COV-2 ನಿಂದ ವಯೋಮಾನದವರ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಸ್ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 ರ ಮೂಲಕ ಡೇಟಾ. ಚಿತ್ರ:Comorbidity and severity in covid-19 data from China CDC Weekly 2020, 2(8), pp. 113-122 (cropped).png|<nowiki> </nowiki>ಇತರ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಚಿತ್ರ:Total-deaths-covid-19-who (1).png|<nowiki> </nowiki>ಒಟ್ಟು ಸಾವುಗಳು </gallery> ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಡಜನ್ ಜನರಲ್ಲಿ ಎರಡು ರಿಂದ ಮೂರು ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ೨೦% ರಿಂದ ೩೦% ರಷ್ಟು ಕುಸಿದಿದೆ ಎಂದು ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆದ ಜನರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಂಕಿಗೆ ಒಳಗಾದ ಒಂಬತ್ತು ಜನರ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದಾಗ ತಿಳಿದು ಬಂದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅವರ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿರುವುದು.<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have|title=Some recovered Covid-19 patients may have lung damage, doctors say|last=Cheung|first=Elizabeth|date=13 March 2020|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref> === ಮಕ್ಕಳು === ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ದೃಢಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಶಂಕಿತ COVID-19 ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳು ತುತ್ತಾಗಿರುವುದಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಒಳಗಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಲೈಂಗಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ೪.೪% ಪ್ರಕರಣಗಳು ಲಕ್ಷಣರಹಿತವಾಗಿವೆ, ೫೦.೯% ಕನಿಷ್ಟ, ೩೮.೮% ಮಧ್ಯಮ, ೫.೨% ತೀವ್ರ ಮತ್ತು ೦.೬% ಪ್ರಕರಣಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಅಧ್ಯಯನದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೧೪ ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನ ಒಂದು ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿದೆ.<ref name="pediatrics_tong">{{Cite web|url=https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf|title=Epidemiological Characteristics of 2143 Pediatric Patients With 2019 Coronavirus Disease in China}}</ref> {| class="wikitable sortable " |+ style="font-size:11pt;" | ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಕಾರ ತೀವ್ರತೆ <ref name="pediatrics_tong"/> ! ! ಲಕ್ಷಣರಹಿತ ! ಸೌಮ್ಯ ! ಮಧ್ಯಮ ! ತೀವ್ರ ! ನಿರ್ಣಾಯಕ ! ಒಟ್ಟು |- ! <1 | 1.8% | 54.1% | 33.5% | 8.7% | 1.8% | 379 ಪ್ರಕರಣಗಳು |- ! 1-5 ವರ್ಷಗಳು | 3.0% | 49.7% | 40.0% | 6.9% | 0.4% | 493 ಪ್ರಕರಣಗಳು |- ! 6-10 ವರ್ಷಗಳು | 5.8% | 53.4% | 36.7% | 4.2% | 0.0% | 521 ಪ್ರಕರಣಗಳು |- ! 11-15 ವರ್ಷಗಳು | 6.5% | 48.2% | 41.2% | 3.4% | 0.7% | 413 ಪ್ರಕರಣಗಳು |- ! > 15 ವರ್ಷಗಳು | 4.5% | 49.0% | 43.6% | 2.7% | 0.3% | 335 ಪ್ರಕರಣಗಳು |- ! ಎಲ್ಲಾ | 4.4% | 51.0% | 38.8% | 5.2% | 0.6% | 2141 ಪ್ರಕರಣಗಳು |} == ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರ == [[ಚಿತ್ರ:Total-cases-covid-19-who.png|alt=|thumb| ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ದೃ confirmed ಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣಗಳು]] ಪ್ರಕರಣದ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ (ಸಿಎಫ್‌ಆರ್) ಆರೋಗ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಳಗಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮಾಡದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.statnews.com/2020/01/30/limited-data-may-skew-assumptions-severity-coronavirus-outbreak/|title=Limited data on coronavirus may be skewing assumptions about severity|date=30 January 2020|website=[[Stat (website)|STAT]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201161634/https://www.statnews.com/2020/01/30/limited-data-may-skew-assumptions-severity-coronavirus-outbreak/|archive-date=1 February 2020|access-date=1 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/01/26/2019-ncov-china-epidemic-pandemic-the-wuhan-coronavirus-a-tentative-clinical-profile/|title=How China's Coronavirus Is Spreading – and How to Stop It|last=Sparrow|first=Annie|website=[[Foreign Policy]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131025848/https://foreignpolicy.com/2020/01/26/2019-ncov-china-epidemic-pandemic-the-wuhan-coronavirus-a-tentative-clinical-profile/|archive-date=31 January 2020|access-date=2 February 2020}}</ref> ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯು ೨% ರಿಂದ ೩% ರ ನಡುವೆ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೀಡಿದೆ;.<ref name="worldometers.info"/> ಜನವರಿ ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಅಂದಾಜು ೩%,<ref>{{Cite news|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20200124/k10012257631000.html|title=WHOが"致死率３％程度" 専門家「今後 注意が必要」|date=24 January 2020|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126001243/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20200124/k10012257631000.html|archive-date=26 January 2020|publisher=NHK}}</ref> ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಹುಬೈನಲ್ಲಿ ೨% ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿತು.<ref name="boseley">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/17/coronavirus-causes-mild-disease-in-four-in-five-patients-says-who|title=Coronavirus causes mild disease in four in five patients, says WHO|last=Boseley|first=Sarah|date=17 February 2020|work=The Guardian|access-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218144759/https://www.theguardian.com/world/2020/feb/17/coronavirus-causes-mild-disease-in-four-in-five-patients-says-who|archive-date=18 February 2020}}</ref>, ೭% ನಷ್ಟು ಸಾವು ಅಥವಾ ಗುಣಡಿಸಿದ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last=Diao|last7=Zhang|type=preprint|journal=[[MedRxiv]]|title=Estimating the cure rate and case fatality rate of the ongoing epidemic COVID-19|date=20 February 2020|first9=Dingfu|last9=Liu|first8=Xuan|last8=She|first7=Yuanming|first6=Changlong|first=Ying|last6=Zhou|first5=Chen|last5=Dong|first4=Xiaofei|last4=Zeng|first3=Tao|last3=Wang|first2=Xiaoyun|last2=Liu|doi=10.1101/2020.02.18.20024513}}</ref> ಮತ್ತು ವುಹಾನ್ 31 ಜನವರಿ ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ೩೩% ಇದೆ.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://institutefordiseasemodeling.github.io/nCoV-public/analyses/first_adjusted_mortality_estimates_and_risk_assessment/2019-nCoV-preliminary_age_and_time_adjusted_mortality_rates_and_pandemic_risk_assessment.html|title=2019-nCoV: preliminary estimates of the confirmed-case-fatality-ratio and infection-fatality-ratio, and initial pandemic risk assessment|website=institutefordiseasemodeling.github.io|access-date=1 March 2020}}</ref> ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಿಪ್ರಿಂಟ್ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷಣರಹಿತ ಸೋಂಕುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸದ ಕಾರಣ, ೫೫ ಆರಂಭಿಕ ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೋಂಕುಗಳು ತಪ್ಪಿಸಿದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಗಮನಿಸಿದರು. ಅವರು ಸರಾಸರಿ ಸೋಂಕಿನ ಸಾವಿನ ಅನುಪಾತವನ್ನು (ಐಎಫ್ಆರ್, ಸೋಂಕಿತರಲ್ಲಿ ಮರಣ) ೦.೮% ರಿಂದ ೦.೯% ವರೆಗೆ ಅಂದಾಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-2019-nCoV-severity-10-02-2020.pdf|title=Report 4: Severity of 2019-novel coronavirus (nCoV)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210105717/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-2019-nCoV-severity-10-02-2020.pdf|archive-date=10 February 2020|access-date=10 February 2020}}</ref> ೨೦೧೯-೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ಏಕಾಏಕಿ ಕನಿಷ್ಠ ೧೯೮,೦೦೪ ಸೋಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ೭೯೪೮ ಸಾವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಜನರ ವೀಕ್ಷಣಾ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ, ತಾಯಿಯಿಂದ ನವಜಾತ ಶಿಶುವಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಲಂಬ ಪ್ರಸರಣ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಕಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="The Lancet 2020 p.">{{Cite journal|title=Clinical characteristics and intrauterine vertical transmission potential of COVID-19 infection in nine pregnant women: a retrospective review of medical records|journal=Lancet|date=February 2020|doi=10.1016/S0140-6736(20)30360-3|pmid=32151335|display-authors=6|volume=395|issue=10226|pages=809–15}}</ref> ಜೊತೆಗೆ, ವುಹಾನ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನವು ಯೋನಿ ಲೈಂಗಿಕತೆಯ ಮೂಲಕ (ಸ್ತ್ರೀಯ ರಿಂದ ಪಾಲುದಾರನಿಗೆ) ವೈರಲ್ ಹರಡುವಿಕೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಪುರಾವೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಲೇಖಕರು ಲೈಂಗಿಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹರಡುವಿಕೆಯು ಇತರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Cui Chen Wang Dai p.">{{Cite journal|last=Cui|first7=Jingjing|doi=10.1101/2020.02.26.20028225|date=27 February 2020|type=preprint|journal=[[MedRxiv]]|title=Clinical features and sexual transmission potential of SARS-CoV-2 infected female patients: a descriptive study in Wuhan, China|first9=Cong|last9=Zhang|first8=Jia|last8=Liu|last7=Jiang|first=Pengfei|first6=Ting|last6=Ding|first5=Jinjin|last5=Zhang|first4=Jun|last4=Dai|first3=Tian|last3=Wang|first2=Zhe|last2=Chen|page=}}</ref> == ಸಂಶೋಧನೆ == ರೋಗದ ಹರಡುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಿಂದಾಗಿ, ಎಸಿಇ 2 ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Xu Zhong Deng Peng p."/> === ಲಸಿಕೆ === ಯಾವುದೇ ಲಸಿಕೆ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಲಸಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ವಿವಿಧ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಕೈಗೊಂಡಿವೆ. SARS-CoV ಯ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ SARS-CoV-2 ಮತ್ತು SARS-CoV ಎರಡೂ ಎಸಿಇ 2 ಕಿಣ್ವವನ್ನು ಮಾನವ ಜೀವಕೋಶಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite book|title=StatPearls [Internet]|vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R|date=March 2020|chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19)|pmid=32150360|id=Bookshelf ID: NBK554776|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/}}</ref> ಮೂರು ವ್ಯಾಕ್ಸಿನೇಷನ್ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತನಿಖೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ, ಸಂಶೋಧಕರು ''ಇಡೀ ವೈರಸ್ ಲಸಿಕೆಯನ್ನು'' ನಿರ್ಮಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತಹ ವೈರಸ್ನ ಬಳಕೆ, ಅದು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಸತ್ತರೂ, COVID-19 ರೊಂದಿಗಿನ ಹೊಸ ಸೋಂಕಿಗೆ ಮಾನವ ದೇಹದ ತ್ವರಿತ ರೋಗನಿರೋಧಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ತಂತ್ರ, ''ಉಪಘಟಕ ಲಸಿಕೆಗಳು'', ವೈರಸ್‌ನ ಕೆಲವು ಉಪಘಟಕಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಗೊಳಿಸುವ ಲಸಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. SARS-CoV-2 ನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಎಸ್-ಸ್ಪೈಕ್ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ವೈರಸ್ ಎಸಿಇ 2 ಕಿಣ್ವವನ್ನು ಒಳನುಗ್ಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯ ತಂತ್ರವೆಂದರೆ ''ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಲಸಿಕೆಗಳು'' ( [[ಡಿ ಎನ್ ಎ ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ಹಾಕುವಿಕೆ|ಡಿಎನ್‌ಎ]] ಅಥವಾ ಆರ್‌ಎನ್‌ಎ ಲಸಿಕೆಗಳು, ವ್ಯಾಕ್ಸಿನೇಷನ್ ರಚಿಸುವ ಒಂದು ಹೊಸ ತಂತ್ರ). ಈ ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಲಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Chen Strych Hotez Bottazzi p.">{{Cite journal|title=The SARS-CoV-2 Vaccine Pipeline: an Overview|journal=Current Tropical Medicine Reports|date=3 March 2020|doi=10.1007/s40475-020-00201-6|page=}}</ref> === ಆಂಟಿವೈರಲ್ === ಕೊರಿಯನ್ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದರೂ ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್‌ಒ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಕೊರೊನಾವೈರಸ್ ಸೋಂಕುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೇ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿಲ್ಲ.<ref name="LiDeClerq">{{Cite journal|title=Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV)|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=19|issue=3|pages=149–150|date=March 2020|pmid=32127666|doi=10.1038/d41573-020-00016-0}}</ref> COVID-19 ನಲ್ಲಿ ಒಸೆಲ್ಟಾಮಿವಿರ್, ಲೋಪಿನಾವಿರ್ / ರಿಟೊನವಿರ್, ಗ್ಯಾನ್ಸಿಕ್ಲೋವಿರ್, ಫೆವಿಪಿರಾವಿರ್, ಬಾಲೋಕ್ಸಾವಿರ್ ಮಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲ್, ಉಮಿಫೆನೋವಿರ್ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ಫೆರಾನ್ ಆಲ್ಫಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಆಂಟಿವೈರಲ್‌ಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅವುಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯಿಲ್ಲ.<ref name=":1">{{Cite journal|url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf|title=BMJ Best Practices: COVID-19|last=Beeching|first=Nicholas J.|last2=Fletcher|first2=Tom E.|last3=Fowler|first3=Robert|year=2020|publisher=BMJ}}</ref> ಕೊರಿಯಾದ ಆರೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಲೋಪಿನವೀರ್ ಅಥವಾ ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ <ref>{{Cite web|url=http://m.koreabiomed.com/news/articleView.html?idxno=7428|title=Physicians work out treatment guidelines for coronavirus|date=13 February 2020|website=m.koreabiomed.com|language=ko}}</ref> ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡುಸುತ್ತಾರೆ. ಚೀನೀ ೭ನೇ ಆವೃತ್ತಿವು [[ಇಂಟರ್ಫೆರಾನ್]], ಲೋಪಿನವೀರ್, ರಿಬವಿರಿನ್, ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ ಮತ್ತು ಯುಮಿಫೆನೊವಿರ್ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinalawtranslate.com/en/coronavirus-treatment-plan-7/|title=Novel Coronavirus Pneumonia Diagnosis and Treatment Plan (Provisional 7th Edition)|date=4 March 2020|website=China Law Translate}}</ref> ರೋಗದ ಸಂಭಾವ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಜನವರಿ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಆಂಟಿವೈರಲ್ ಔಷಧಿಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಸ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ೨೦೨೧ ರವರೆಗೆ ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದರೂ, ಹಲವಾರು ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಇತರ ಆಂಟಿವೈರಲ್ ಸೂಚನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅನುಮೋದಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಈಗಾಗಲೇ ಸುಧಾರಿತ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="LiDeClerq"/> ರೆಮ್ಡೆಸಿವಿರ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ ''ವಿಟ್ರೊಗಳು'' ಕರೋನವೈರಸ್ ನನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="pmid32020029"/> ಯುಎಸ್ ಮತ್ತು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ರೆಮ್ಡೆಸಿವಿರ್ ನನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name=":1"/> ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಗಾವೊ, ಟಿಯಾನ್ ಮತ್ತು ಯಾಂಗ್ ನವರು"ಬಹುಕೇಂದ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು, COVID-19 ಸಂಬಂಧಿತ ನ್ಯುಮೋನಿಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೋರೊಕ್ವಿನ್ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. "ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಚಿತ್ರಣ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು, ವೈರಸ್- ಋಣಾತ್ಮಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವುದು " ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="JianjunZhXu_chloroquine"/> ಎಸಿಇ 2 ರಿಸೆಪ್ಟರ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಎಸ್‌ಎಆರ್ಎಸ್- ಕೋವಿ -2, ಎಸ್‌ಎಆರ್ಎಸ್- ಕೋವಿ ಮತ್ತು ಮರ್ಸ್- ಕೋವಿ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮೆಂಬ್ರೇನ್ ಪ್ರೋಟಿಯೇಸ್ ಸೆರೈನ್ 2 ( ಟಿಎಂಪಿಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ 2) ನಿಂದ ಆರಂಭಿಕ ಸ್ಪೈಕ್ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಪ್ರೈಮಿಂಗ್ ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿವೆ.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Hoffmann|first5=Christian|type=preprint|journal=[[bioRxiv]]|title=The novel coronavirus 2019 (2019-nCoV) uses the SARS-coronavirus receptor ACE2 and the cellular protease TMPRSS2 for entry into target cells|date=31 January 2020|first6=Stefan|last6=Pöhlmann|last5=Drosten|first=Markus|first4=Marcel|last4=Müller|first3=Nadine|last3=Krüger|first2=Hannah|last2=Kleine-Weber|doi=10.1101/2020.01.31.929042}}</ref><ref>{{Cite journal|title=TMPRSS2 Contributes to Virus Spread and Immunopathology in the Airways of Murine Models after Coronavirus Infection|journal=Journal of Virology|volume=93|issue=6|date=March 2019|pmid=30626688|pmc=6401451|doi=10.1128/JVI.01815-18}}</ref> ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಕಾಯಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಫೈಬ್ರೋಸಿಸ್ ಅನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಬಳಕೆಗೆ ಅನುಮೋದಿಸಲಾದ ಟಿಎಂಪಿಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ 2 ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಕ್ಯಾಮೊಸ್ಟಾಟ್, ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಂತರದ ರಿಫ್ಲಕ್ಸ್ ಅನ್ನನಾಳ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಂಕ್ರಿಯಾಟೈಟಿಸ್ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಫ್-ಲೇಬಲ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಈ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. COVID-19 ನಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಜನರಿಂದ [[ರಕ್ತ ದಾನ|ರಕ್ತದಾನವನ್ನು]] ಬಳಸುವುದು ಭರವಸೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref name="pmid-32167489">{{Cite journal|title=The convalescent sera option for containing COVID-19|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=March 2020|pmid=32167489|doi=10.1172/JCI138003}}</ref> ಈ ತಂತ್ರವು COVID-19 ರ ಹಿಂದಿನ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ SARS ಗಾಗಿ ಸಹ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವೆಂದರೆ, ಈಗಾಗಲೇ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡವರ [[ಮಾನವ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು|ಪ್ರತಿರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ [[ಪ್ರತಿಕಾಯ(ಆಂಟಿಬಾಡಿ)|ಪ್ರತಿಕಾಯಗಳು]] ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಜನರಿಗೆ [[ಪ್ರತಿರಕ್ಷಣೆ(ಇಮ್ಯೂನೈಸೇಷನ್)|ರೋಗನಿರೋಧಕವಲ್ಲದ]] ರೂಪದ ಮೂಲಕ ವರ್ಗಾಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸೀರಮ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ( ಪ್ರತಿವಿಷದ ಅಂಶ ತುಂಬಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಸೀರಮ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆ) ಕೂಡ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸದೃಶವಾಗಿದೆ ಹೆಪಟೈಟಿಸ್ ಬಿ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಣಾ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್ (HBIG) ಹೆಪಟೈಟಿಸ್ ಬಿ ಅಥವಾ ಮಾನವ ರೇಬೀಸ್ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಣಾ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್ (HRIG) ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಸತ್ಕಾರದ ರೇಬೀಸ್ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಯಾರಿಸಿದ ಮೊನೊಕ್ಲೋನಲ್ ಪ್ರತಿಕಾಯಗಳಂತಹ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪ್ರತಿಕಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಜೈವಿಕ ಔಷಧೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಂತರ ಬರಬಹುದು, ಆದರೆ ತ್ವರಿತ ನಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸೀರಮ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.<ref name="Pearce-2020-03-13">{{Cite web|url=https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/|title=Antibodies from COVID-19 survivors could be used to treat patients, protect those at risk: Infusions of antibody-laden blood have been used with reported success in prior outbreaks, including the SARS epidemic and the 1918 flu pandemic|last=Pearce|first=Katie|date=13 March 2020|website=The Hub at Johns Hopkins University|access-date=14 March 2020}}</ref> == ಪರಿಭಾಷೆ == [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೧ ೨೦೨೦ರಂದು "COVID-19" ರೋಗದ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್ಒ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಟೆಡ್ರೊಸ್ ಅಧಾನಮ್ ಘೆಬ್ರೆಯೆಸಸ್, "ಕೋ" ಎಂದರೆ "ಕರೋನಾ", "ವೈ", "ವೈರಸ್" ಮತ್ತು "ಡಿ" "ಕಾಯಿಲೆ", "19" ವರ್ಷಕ್ಕೆ, ಅಂದರೆ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩೧ ೨೦೧೯ಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ೧೯ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who|title=Novel coronavirus named 'Covid-19': WHO|access-date=11 February 2020|publisher=TODAYonline|archive-date=21 ಮಾರ್ಚ್ 2020|archive-url=https://archive.today/20200321085608/https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who|url-status=dead}}</ref><ref name="veconomist">{{Cite news|url=https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|title=The coronavirus spreads racism against – and among – ethnic Chinese|last=|date=17 February 2020|work=[[The Economist]]|access-date=17 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217223902/https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|archive-date=17 February 2020}}</ref> ರೋಗವನ್ನು COVID-19 ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ವೈರಸ್‌ಗೆ ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್ಒ ನಿಂದ SARS-CoV-2 ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="WHO-naming">{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020}}</ref> ವೈರಸ್ ಅನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ೨೦೧೯ ನೊವೆಲ್ ಕೊರೊನಾವೈರಸ್ ಅಥವಾ 2019-ಎನ್ ಸಿಒವಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200130-sitrep-10-ncov.pdf?sfvrsn=d0b2e480_2|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report - 10|date=30 January 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=15 March 2020}}</ref> ಡಬ್ಲ್ಯುಎಚ್ಒ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂವಹನಗಳಲ್ಲಿ "COVID-19 ವೈರಸ್" ಮತ್ತು "COVID-19 ಗೆ ಕಾರಣವಾದ ವೈರಸ್" ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ == *[https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 ನೊವೆಲ್ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ (2019-nCoV), ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ] *ಕೊರೊನಾ ವೈರಸ್ ಎಂದರೇನು -[https://www.prajavani.net/explainer/mutation-mask-treatment-all-you-should-know-about-coronavirus-and-covid-19-disease-711021.html ಕೋವಿಡ್ 19 ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ: ಏನಿದು ವೈರಸ್ ಮ್ಯುಟೇಶನ್, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೇನು? ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವೆಬ್ ಡೆಸ್ಕ್; d: 09 ಮಾರ್ಚ್ 2020,] * {{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|website=US Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}} * {{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019|title=Coronavirus disease (COVID-19) outbreak|website=World Health Organization (WHO)}} * {{Cite web|url=https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19|title=Coronavirus disease (COVID-19)|website=European Medicines Agency (EMA)}} * ಯುಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್ (ಸಿಡಿಸಿ) ಯಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ [https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html ಅನಾರೋಗ್ಯವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಕ್ರಮಗಳು (ಸಿಒವಿಐಡಿ -19] ) * ಯುಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್ (ಸಿಡಿಸಿ) [https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/community/index.html ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ COVID-19 ಹರಡುವುದನ್ನು] ತಡೆಯುವುದು * [https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/index.html ಆರೋಗ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ವೃತ್ತಿಪರರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ], ಯುಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್ (ಸಿಡಿಸಿ) * {{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genbank/sars-cov-2-seqs/|title=SARS-CoV-2 (Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2) Sequences|website=[[National Center for Biotechnology Information]] (NCBI)}} * {{Cite web|url=https://www.bmj.com/coronavirus|title=Coronavirus: Latest news and resources|website=BMJ}} * {{Cite web|url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|title=Novel Coronavirus Information Center|website=Elsevier}} * {{Cite web|url=https://www.thelancet.com/coronavirus|title=COVID-19 Resource Centre|website=Lancet}} * {{Cite web|url=https://www.springernature.com/gp/researchers/campaigns/coronavirus|title=SARS-CoV-2 and COVID-19|website=[[Nature (journal)|Nature]]}} * {{Cite web|url=https://www.nejm.org/coronavirus|title=Coronavirus (Covid-19)|website=NEJM}} * {{Cite web|url=https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/|title=Covid-19: Novel Coronavirus Content Free to Access|website=Wiley|access-date=2020-03-18|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924195411/https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://jamanetwork.com/journals/jama/pages/coronavirus-alert|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|website=JAMA Network}} * {{Cite web|url=https://arstechnica.com/science/2020/03/dont-panic-the-comprehensive-ars-technica-guide-to-the-coronavirus/|title=Don't Panic: The comprehensive Ars Technica guide to the coronavirus|website=Ars Technica}} * [https://www.cdc.gov/niosh/emres/2019_ncov.html ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಷನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಅಂಡ್ ಹೆಲ್ತ್, ಕೊರೊನಾವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆ 2019] * [https://www.cdc.gov/niosh/docs/2018-130/ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಫಿಲ್ಟರ್ ಮಾಡುವುದು: ಉಸಿರಾಟದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು], ಯುಎಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಷನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಅಂಡ್ ಹೆಲ್ತ್ * [http://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 ಉಸಿರಾಟದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಸಿದ್ಧತೆಗಾಗಿ ಸರಿಯಾದ N95 ಉಸಿರಾಟದ ಬಳಕೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327073252/https://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 |date=2020-03-27 }}, ಯುಎಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಆಕ್ಯುಪೇಷನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಅಂಡ್ ಹೆಲ್ತ್ *[https://www.prajavani.net/technology/technology-news/nano-technology-to-contain-covid19-760032.html ಕೊರೊನಾಗೆ ನ್ಯಾನೊ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಂಕುಶ: ಕನ್ನಡಿಗ ವಿಜ್ಞಾನಿಯ ಸಾಧನೆ; ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ;d: 09 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2020;ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಧಾರವಾಡದ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಮಹಂತೇಶ ನವಾತಿ ನೇತೃತ್ವದ ತಂಡವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ‍ಪಡಿಸಿದೆ.] ==ನೋಡಿ== *[[ಇನ್ಫ್ಲುಯೆನ್ಜ]] *[[ಕೊರೋನಾವೈರಸ್]] *[[ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಪರೀಕ್ಷೆ]] *[[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]]‎ *[[ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]]‎ *[[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] *[[ಲಸಿಕೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರೋಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಲೇಖನಗಳು]] lswft98z67d1jj3tu2ofohi6idqb06k ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gudibettumane 3 126013 1430827 981114 2026-09-30T08:31:06Z Cabayi 23232 Cabayi [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Paramamithra]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gudibettumane]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Paramamithra|Paramamithra]]" to "[[Special:CentralAuth/Gudibettumane|Gudibettumane]]" 981114 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Paramamithra}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೩೪, ೧೯ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ (UTC) p6j7yt0lwx6gfrm07xmtqx2j1glzuip ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ 0 128948 1430785 1342942 2026-09-30T05:00:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430785 wikitext text/x-wiki [[ಭಾರತ]] ಸರ್ಕಾರವು ೧೦ [[ಏಪ್ರಿಲ್]] ೧೯೬೯ ರಂದು ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದಗಳ ಕಾಯಿದೆ - ೧೯೫೬ ರ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಕೃಷ್ಣಾ]] ಮತ್ತು [[ಗೋದಾವರಿ]] ನದಿಗಳ, ನದಿ ಜಲಾನಯನ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ [[ನದಿ]] ನೀರಿನ ಬಳಕೆ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿತು.<ref name=agree/> ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಶ್ರೀ ಆರ್‌ಎಸ್ ಬಚಾವತ್ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಡಿ ಎಂ ಭಂಡಾರಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಡಿ ಎಂ ಸೇನ್ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರು. ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶವು ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತ್ವರಿತ ತೀರ್ಪು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.<ref>Appendix U (pages 293 and 294) of Volume III, KWDT report in 1973</ref> ಆದ್ದರಿಂದ '''ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ''' (ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ)ಯ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪನ್ನು ೨೭ [[ಮೇ]] ೧೯೭೬ ರಂದು ಗೋಐಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://irrigationap.cgg.gov.in/img/tribunaryDisputes/GWDT%20AWARD.pdf|title=Refer page 8, Volume 1 of GWDT Award|publisher=Government of India|access-date=21 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126072330/http://irrigationap.cgg.gov.in/img/tribunaryDisputes/GWDT%20AWARD.pdf|archive-date=26 November 2015|url-status=live}}</ref> ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯು [[ಭಾರತ]]ದ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ದ ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರದ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ೩೦೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರ, ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಗಲದಲ್ಲಿ ೪೮೦ ಕಿ.ಮೀ ಹಾಗೂ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಳಿದ ೧೩೦೦ ಕಿ.ಮೀ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಗೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನದಿ ಜಲಾನಯನದ ೨೫೭,೦೦೦ ಕಿ.ಮೀ<sup>೨</sup> ಪ್ರದೇಶವು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೬೮,೮೦೦ ಕಿ.ಮೀ<sup>೨</sup> (೨೬.೮%), ೧೧೨,೬೦೦ ಕಿ.ಮೀ<sup>೨</sup> (೪೩.೮%) ಮತ್ತು ೭೫,೬೦೦ ಕಿ.ಮೀ<sup>೨</sup> (೨೯.೪%) ವರೆಗೆ ಆವರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.kgbo-cwc.ap.nic.in/About%20Basins/Krishna.pdf |title=Map of Krishna River basin |access-date=30 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004222306/http://www.kgbo-cwc.ap.nic.in/About%20Basins/Krishna.pdf |archive-date=4 October 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://india-wris.nrsc.gov.in/Publications/BasinReports/Krishna%20Basin.pdf|title=Status report on Krishna river basin|access-date=17 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117020435/http://india-wris.nrsc.gov.in/Publications/BasinReports/Krishna%20Basin.pdf|archive-date=17 November 2015|url-status=live}}</ref> [[File:Full doownstream view of the Bhima or Ujjani Dam.jpg|280x280px|thumb|ಉಜ್ಜನಿ ಅಥವಾ ಭೀಮಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ]] [[Image:Krishna River Vijayawada.jpg|thumb|280px|ಪ್ರಕಾಶಂ ಬ್ಯಾರೇಜ್, ವಿಜಯವಾಡ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ೮೦ ಕಿಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿರುವ ಕೊನೆಯ ಬ್ಯಾರೇಜ್]] ==ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ I ಪ್ರಶಸ್ತಿ== ಬಚಾವತ್ ಆಯೋಗವು (ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ I) ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ೧೯೭೩ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಟ್ರಿಬ್ಯೂನಲ್ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕೀಮ್ ಎ ಮತ್ತು ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದರೆ, ಅಂತಿಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಸ್ಕೀಮ್ ಎ ಮತ್ತು ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಅನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಕೀಮ್ ಎ ೭೫ % ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರಿನ ವಿಭಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ೩೧ [[ಮೇ]] ೧೯೭೬ ರ ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಇನ್ನೂ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ಯ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಸ್ಕೀಮ್ ಎ) ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಯಿತು. ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ತನ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದ ನಿಖರವಾದ ಪಾಲನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ. ವಿತರಣೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಒಟ್ಟು ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ೨೦೬೦ ಟಿಎಂಸಿ ಎಂದು ೭೫ % ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ವಾದಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. {| border="0" align="center" !width=125| !width=70| |- bgcolor=#CCCCCC |ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ |೫೬೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ |- bgcolor=#CCCCCC |ಕರ್ನಾಟಕ |೭೦೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ |- bgcolor=#CCCCCC |ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ |೮೦೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ |} ಮೇಲಿನವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಪುನರುತ್ಪಾದನೆ/ರಿಟರ್ನ್ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ೨೫, ೩೪ ಮತ್ತು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶದ ಷರತ್ತಿನ V ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ೨೦೬೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಒಟ್ಟು ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ೧೧ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ನೀರಿನ ಸಮಯ ಮಿತಿಯ ಬಳಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಯೋಜನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಯೋಜನೆಗೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ. ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ರ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶದ V ಮತ್ತು VII ವಿಧಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಜ್ಯವು ಯಾವುದೇ ನೀರಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ (ಕೊರತೆಯ ನೀರಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ) ಕ್ಯಾರಿಓವರ್ ಶೇಖರಣಾ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ನೀರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನದಿಯಲ್ಲಿನ ನೀರಿನ ಇಳುವರಿಯು ೨೦೬೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಯಲ್ಲಿನ ನೀರಿನ ಇಳುವರಿಯು ಒಟ್ಟು ಅರ್ಹತೆಗಿಂತ (ಸುಮಾರು ೨೧೩೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ) ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ನೀರಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಅರ್ಹವಾದ ರಿಟರ್ನ್ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ಕ್ಯಾರಿಓವರ್ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ನದಿಯಿಂದ ೨೧೩೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ವರೆಗಿನ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನದಿಯಲ್ಲಿನ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯಿಂದ ೧೦೦ % ಯಶಸ್ಸಿನ ದರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೭೫ % ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಗೆ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/KrishnaWaterDisputeTribunalAwardVolumeIv|title=Further report of KWDT 1, Volume IV|year=1976|access-date=17 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627200752/http://www.archive.org/details/KrishnaWaterDisputeTribunalAwardVolumeIv|archive-date=27 June 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/waterdisputes|title= KWDT 1 & 2 full reports|access-date= 17 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20151126074202/http://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/waterdisputes|archive-date= 26 November 2015|url-status= live}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ಮೂಲಕ ನದಿಯಲ್ಲಿನ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ೨೫೭೮ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ಗೆಜೆಟ್ ಅಧಿಸೂಚನೆಯ ನಂತರ ಹೊಸ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗದ ನೀರನ್ನು ನದಿಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗದ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಲು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-I ನಿಂದ ಕೊನೆಯ [[ನದಿ]]ಯ ರಾಜ್ಯ (ಹಿಂದಿನ ಎಪಿ ರಾಜ್ಯ) ಅನುಮತಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿಯ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಮಾಪನಗಳ ಮಾನದಂಡಗಳು ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಗಿನ ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ [[ಕೃಷ್ಣಾ]] ನದಿ ಮತ್ತು [[ಗೋದಾವರಿ]] ನದಿ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಪುನರುತ್ಪಾದನೆ ಸೇರಿದಂತೆ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಒಟ್ಟು ನೀರು ಸುಮಾರು ೭೩೪ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ. ಈ ಪೈಕಿ ಕೃಷ್ಣಾ ಮೇಲ್ದಂಡೆ ಯೋಜನೆಗೆ ೧೭೩ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/bjp-mla-misleading-people-on-use-of-krishna-waters-for-irrigation-mb-patil/article26859548.ece|title=BJP MLA misleading people on use of Krishna waters for irrigation: M.B. Patil|access-date=27 April 2019}}</ref> ===ಯೋಜನೆ ಬಿ=== ಟ್ರಿಬ್ಯೂನಲ್ ತನ್ನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ಒಟ್ಟು ೩೩೦ ಟಿಎಂಸಿ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ೨೫ %, ೫೦ % ಮತ್ತು ೨೫ % ರ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರು ೨೦೬೦ ಟಿಎಂಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾಗ ಸ್ಕೀಮ್ ಎ ಹಂಚಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನೀರನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಷರತ್ತು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ರಾಜ್ಯವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಕರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಸಂಸತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಶಾಸನದ ಮೂಲಕ ವಿತರಿಸಲು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ (ಪುಟ ೧೬೩ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ವರದಿ ಸಂಪುಟ II ). ಆದಾಗ್ಯೂ, ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಒಂದು ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ (ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ) ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ [[ಸಂವಿಧಾನ]]ವು ೧೯೫೬ ರ ಅಂತರ ರಾಜ್ಯ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ಕಾಯಿದೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ ಅಧಿಕಾರದ ಹೊರಗಿದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಟ್ರಿಬ್ಯೂನಲ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಕೀಮ್ ಬಿ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಸೂಚನೆಗಾಗಿ ಸ್ಕೀಮ್ ಎ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.indiankanoon.org/doc/744969/ |title=Supreme court judgement on Almatti dam height |access-date=12 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326174440/http://www.indiankanoon.org/doc/744969/ |archive-date=26 March 2012 |url-status=live }}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ, ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು [ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ - ೧ ನ ಷರತ್ತು ವಿ(ಸಿ)] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಯಾವುದೇ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ===ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ವಿಮರ್ಶೆ=== ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧, ೩೧ [[ಮೇ]] ೨೦೦೦ ರ ನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಆದರೆ ಅದರ ನಂತರ ೩ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿಲ್ಲ. [[ಏಪ್ರಿಲ್]] ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ, ಎರಡನೇ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ, ಎಲ್ಲಾ ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿನಂತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ೧೬.೦೭.೦೭ ರಿಂದ ತನ್ನ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ==ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ II ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ== ಎರಡನೇ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ೩೧ [[ಡಿಸೆಂಬರ್]] ೨೦೧೦ ರಂದು ತನ್ನ ಕರಡು ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://wrmin.nic.in/writereaddata/Inter-StateWaterDisputes/KWDTReport9718468760.pdf|title=Draft report of KWDT 2|year=2010|access-date=17 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630103244/http://wrmin.nic.in/writereaddata/Inter-StateWaterDisputes/KWDTReport9718468760.pdf|archive-date=30 June 2014|url-status=dead}}</ref> ಕಳೆದ ೪೭ ವರ್ಷಗಳ ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ೬೫ % ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕೆಡಬ್ಲ್ಯುಡಿಟಿ II ಪ್ರಕಾರ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ೧೦೦೧ ಟಿಎಂಸಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ೯೧೧ ಟಿಎಂಸಿ ಮತ್ತು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ೬೬೬ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ನೀರು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯ ಮುಂದಿನ ಪರಿಶೀಲನೆಯು ೨೦೫೦ ರ ನಂತರ ನಡೆಯಲಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/india-news/krishna-water-dispute-resolved-andhra-pradesh-gets-the-biggest-share-443472 |title=Krishna water dispute resolved, Andhra Pradesh gets the biggest share |id={{OCLC|405970510}} |date=2010 |publisher=NDTV |access-date=23 August 2021}}</ref> ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ೧೬ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ನದಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರಾಸರಿ ನೀರಿನ (೨೫೭೮ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ) ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ, ಇದನ್ನು [[ವಿಜಯವಾಡ]]ದ ಬಳಿಯ ಪ್ರಕಾಶಂ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ ಪರಿಸರ ಹರಿವಿನಂತೆ [[ಸಮುದ್ರ]]ಕ್ಕೆ ಬಿಡಬೇಕು. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ [[ಉಪ್ಪು]] ರಫ್ತು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆ ಇಲ್ಲ. [[ಮಳೆ]] [[ನೀರು]] ಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅದು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕರಗಿದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಲವಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಒಟ್ಟು ಕರಗಿದ ಲವಣಗಳು ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗದೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು "ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಬಿಡದೆ ಎಲ್ಲಾ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ, ನೀರಿನ ಲವಣಾಂಶ / ಒಟ್ಟು ಕರಗಿದ ಲವಣಗಳು (ಟಿಡಿಎಸ್) ತುಂಬಾ ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಮಾನವ, ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು [[ಕೃಷಿ]] ಬಳಕೆಗೆ ಅನರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/x5871e/x5871e00.htm#Contents |title=Salt-Affected Soils and their Management, refer para 2.3.2 |author1=I.P. Abrol |author2=J.S.P. Yadav |author3=F.I. Massoud |access-date=23 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114084921/http://www.fao.org/docrep/x5871e/x5871e00.htm#Contents |archive-date=14 November 2012 |url-status=live }}</ref> ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಮೆಗ್ನೀಸಿಯಮ್ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೋಡಿಯಂ ಅಥವಾ ನೀರಾವರಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಸೋಡಿಯಂ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಳು ಸೋಡಿಕ್ ಕ್ಷಾರೀಯ ಮಣ್ಣಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://naldc.nal.usda.gov/download/30435/PDF|title=A short note on calculating the adjusted SAR index|author1=S. M. Lesch|author2=D. L. Suarez|access-date=5 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408115530/http://naldc.nal.usda.gov/download/30435/PDF|archive-date=8 April 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://extension.oregonstate.edu/umatilla/mf/sites/default/files/pnw597-e.pdf|title=Managing irrigation water quality|author=Oregon State University, USA|access-date=28 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019102955/http://extension.oregonstate.edu/umatilla/mf/sites/default/files/pnw597-e.pdf|archive-date=19 October 2013|url-status=live}}</ref> ಸಾಕಷ್ಟು ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕ್ಷಾರ ಮತ್ತು ಲವಣಾಂಶದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://ncscm.org/cms/about-us/publications/1986%20-%202.pdf |title=Mass transport in krishna river basin |access-date=25 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619220839/http://ncscm.org/cms/about-us/publications/1986%20-%202.pdf |archive-date=19 June 2015 |url-status=dead }}</ref> ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ, ಇದು ದಪ್ಪವಾದ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಕಲ್ಲಿನ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url= http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,689645&_dad=portal&_schema=PORTAL|title= Deccan basalt volcanism, Geological survey of India.]|access-date= 28 February 2013|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120312013819/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,689645&_dad=portal&_schema=PORTAL|archive-date= 12 March 2012}}</ref> ಬಸಾಲ್ಟ್ ರಾಕ್ ರಾಸಾಯನಿಕ ಹವಾಮಾನಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನದಿ ನೀರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಟಿಡಿಎಸ್ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಟಿಡಿಎಸ್ ೫೦೦ ಮಿ.ಗ್ರಾಂ/ಲೀ ಮೀರಿದರೆ [[ನೀರು]] ಕುಡಿಯಲು ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ. ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಂ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ವರೆಗೆ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ [[ಉಪ್ಪು]] ರಫ್ತು ಅಗತ್ಯವು ಸುಮಾರು ೧೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟಿದೆ. ೫೦೦ ಮಿ.ಗ್ರಾಂ/ಲೀ ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ಟಿಡಿಎಸ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ೮೫೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ನೀರು ಅಗತ್ಯವಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://dspace.library.iitb.ac.in/jspui/bitstream/10054/1531/1/5806.pdf |title=Chemical weathering in the Krishna Basin and Western Ghats of the Deccan Traps, India |access-date=25 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721150024/http://dspace.library.iitb.ac.in/jspui/bitstream/10054/1531/1/5806.pdf |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ೩೬೦ ಟಿಎಂಸಿ [[ಕೃಷ್ಣಾ]] ನದಿ ನೀರನ್ನು ಎಪಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಗೆ ಬಳಸುವ ಈ ನೀರು ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಲವಣಗಳನ್ನು ಜಲಾನಯನದ ಹೊರಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇನ್ನೂ ೪೯೦ ಟಿಎಂಸಿ ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿಡಬೇಕಿದೆ. ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ಈ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಹಂಚಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ನಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://nrlp.iwmi.org/PDocs/DReports/Phase_01/14.%20Environmental%20water%20demand%20-%20Smakhtin%20et%20al.pdf|title=An assessment of environmental flow requirements of Indian river basins|author1=V. Smakhtin|author2=M. Anputhas|access-date=25 August 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518190018/http://nrlp.iwmi.org/PDocs/DReports/Phase_01/14.%20Environmental%20water%20demand%20-%20Smakhtin%20et%20al.pdf|archive-date=18 May 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/water-_towards_a_paradigm_shift_in_the_twelfth_plan_dr_mihir_shah_planning_commission.pdf|title=Water: Towards a Paradigm Shift in the Twelfth Plan|author=Mihir Shah|access-date=5 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111092604/http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/water-_towards_a_paradigm_shift_in_the_twelfth_plan_dr_mihir_shah_planning_commission.pdf|archive-date=11 November 2013|url-status=live}}</ref> ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಪಕ್ಕದ ನದಿಗಳಾದ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ [[ಗೋದಾವರಿ]] ನದಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು ಉಪ್ಪು ಹೊರೆಯನ್ನು ೫೦೦ ಪಿಪಿಎಮ್ ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ಲವಣಾಂಶವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ೮೫೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೀರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಂ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿಡಬೇಕು. ಮೇಲ್ಮೈ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಕ್ಕೆ (ಅಂದರೆ ಅಂತರ್ಜಲವನ್ನು ಮಿತವಾಗಿ ಬಳಸಲು) ಪರ್ಯಾಯ ಮೂಲವಾಗಿ ಅಂತರ್ಜಲವನ್ನು ಬಳಸದಿರಲು ಎಲ್ಲಾ ನದಿಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟು, ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ಅಂತರ್ಜಲ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಬಳಕೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲಾಗಿದೆ. ಕಳೆದ ೩೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಜಲ ಶೋಷಣೆ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅಂತರ್ಜಲದ ಬಳಕೆಯು ನದಿಯ ಒಳಹರಿವು ಮತ್ತು ನದಿ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿಲ್ಲ. ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ರ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯು ೨೫೭೮ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಒಟ್ಟು ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯ ೮೩ % ಆಗಿದೆ. ೧೯೯೮ - ೨೦೦೭ ರ ದಶಕ/ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೨೪೦೨ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿ (ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ಪುಟ ೩೦೩) ೧೮೯೨ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಅನ್ನು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ನಂತರ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೫೦೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಯನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಒಟ್ಟು ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿ ೨೧ % ಮಾತ್ರ. ಈಗಾಗಲೇ ಕೃಷ್ಣಾ ನೀರಿನ ಬಹು ವರ್ಷದ ಸರಾಸರಿ ಟಿಡಿಎಸ್ ಸುಮಾರು ೪೫೦ ಮಿ.ಗ್ರಾಂ/ಲೀ ಆಗಿದೆ ಇದು ಸುರಕ್ಷಿತ ಗರಿಷ್ಠ ೫೦೦ ಪಿಪಿಎಮ್ ಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://cpcbenvis.nic.in/water_quality_data.html# |title=Water Quality Database of Indian rivers, MoEF |access-date=15 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007222807/http://cpcbenvis.nic.in/water_quality_data.html |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }}</ref> ದಶಕದಲ್ಲಿ (ವರ್ಷಗಳು ೧೯೯೮ ರಿಂದ ೨೦೦೭) ನಿಜವಾದ ಸರಾಸರಿ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ರ ಅಂದಾಜು ಸರಾಸರಿ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ ೨೫೭೮ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಗೆ ೧೭೬ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ನಿಂದ ಅನುಮತಿಸಲಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ೨೧೩೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಯಷ್ಟು ಸಾಧಿಸಿದರೆ, ಬಳಕೆಯು ೨೪೦೨ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯ ೮೮.೬೭ % ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ನೀರಿನ ಲವಣಾಂಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ರಿಂದ ಸರಾಸರಿ ೨೧೩೦ ಟಿಎಂಸಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ಮೂಲಕ ನದಿ ತೀರದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಂಚಿಕೆಗಾಗಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೧ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಹಂಚಿಕೆಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಮಧ್ಯಮ ಪರಿಸರದ ಹರಿವಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಬೇಕಾದರೆ ನದಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥನೀಯ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಮೀರಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub083/RR83.pdf|title=Spatial variation in water supply and demand across river basins of India|author=IWMI Research Report 83|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306110403/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub083/RR83.pdf|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದ ಮುರ್ರೆ-ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯೋಜಿತವಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಕ್ಷಾರೀಯತೆ ಮತ್ತು ಲವಣಾಂಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ, ಇದು ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.scribd.com/doc/38933672/Guide-to-the-Basin-Plan-Volume-1-Web |title=Murray- Darling river basin development plan, Volume 1 |access-date=9 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307031854/https://www.scribd.com/doc/38933672/Guide-to-the-Basin-Plan-Volume-1-Web |archive-date=7 March 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.mdba.gov.au/sites/default/files/pubs/Basin_Salinity_Management_BSM2030_0.pdf |title= Murray- Darling river Basin Salinity Management 2030 |access-date= 3 September 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160923184836/http://www.mdba.gov.au/sites/default/files/pubs/Basin_Salinity_Management_BSM2030_0.pdf |archive-date= 23 September 2016 |url-status= live }}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಮುರ್ರೆ-ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಸುಸ್ಥಿರ ಉತ್ಪಾದಕತೆಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲು ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mdba.gov.au/basin-plan-roll-out/water-quality-and-salinity|title=Murray- Darling river: Water quality management|access-date=23 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815044316/http://www.mdba.gov.au/basin-plan-roll-out/water-quality-and-salinity|archive-date=15 August 2016|url-status=live}}</ref> ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಲವಣಾಂಶ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ದೈನಂದಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೀರಿನ ಟಿಡಿಎಸ್ ಮಿತಿ ೫೦೦ ಮಿ.ಗ್ರಾಂ/ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವಧಿಯ ೯೫ % ಅನ್ನು ಮೀರಬಾರದು ಎಂದು ಅದು ಷರತ್ತು ವಿಧಿಸಿದೆ. ಉಪ್ಪು ರಫ್ತಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಪರಿಸರದ ಹರಿವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಇದು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ/ನೀರಾವರಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ. ನೀರಿನ ಲವಣಾಂಶವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನದಿ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಯುಎಸ್‍ಎ ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]ದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಕೊಲೊರಾಡೋ ನದಿ.<ref>{{Cite web |url=http://www1.american.edu/TED/colorado.htm |title=Colorado River Water Dispute (Colorado case) |access-date=24 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811054649/http://www1.american.edu/TED/COLORADO.HTM |archive-date=11 August 2011 |url-status=dead }}</ref> ಕೊಲೊರಾಡೋದ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ೧೯೪೪ ರ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್-ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ಒಪ್ಪಂದವು ಮೆಕ್ಸಿಕೊಕ್ಕೆ ನದಿಯಿಂದ ವಾರ್ಷಿಕ ನೀರಿನ ಖಾತರಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಒಪ್ಪಂದವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇದು ೧೯೫೦ ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಕ್ಷಿಪ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ [[ಕೃಷಿ]] ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯು ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಅವನತಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿತು ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ, ಈ ಮಾತುಕತೆಗಳು ೧೯೪೪ ರ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಅದೇ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ನೀರನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸಿತು. ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನೀಯವಲ್ಲದ ಅಂತರ್ಜಲ ಬಳಕೆ ಅಥವಾ [[ಅಂತರ್ಜಲ]] [[ಗಣಿಗಾರಿಕೆ]]ಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಂತರ್ಜಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದು, [[ಸಮುದ್ರ]]ಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ರಫ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/237403006_River_basin_development_phases_and_implications_of_closure |title=River basin development phases and implications of closure |author1=J. Keller |author2=A. Keller |author3=G. Davids|access-date=25 September 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Alkalinity-and-salinity-bane-of-soil-in-T-state/articleshow/48383411.cms|title=Alkalinity and salinity bane of soil in T state|access-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826195522/http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Alkalinity-and-salinity-bane-of-soil-in-T-state/articleshow/48383411.cms|archive-date=26 August 2015|url-status=live}}</ref> ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ರಫ್ತಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕನಿಷ್ಠ ನೀರನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ತಜ್ಞರು ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು. ಮುರ್ರೆ-ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ದುರ್ಬಳಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕೆಟ್ಟ ಅನುಭವದಿಂದ ಭಾರತ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಮುರ್ರೆ-ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ರ ಪುರಾತನ [[ನದಿ]] ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ಪರಿಸರ, ನೀರಾವರಿ, ಕೃಷಿ, [[ಅಂತರ್ಜಲ]], ಭೂವಿಜ್ಞಾನ, ಆರೋಗ್ಯ, ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅದರ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸುಸ್ಥಿರ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Dont-Give-Nod-to-New-Dams-Water-Ministry-Tells-CWC/2015/09/04/article3009758.ece|title=Don't Give Nod to New Dams, Water Ministry Tells CWC|access-date=5 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118122809/http://www.newindianexpress.com/nation/Dont-Give-Nod-to-New-Dams-Water-Ministry-Tells-CWC/2015/09/04/article3009758.ece|archive-date=18 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>"River basin management, UNESCO- IHE, Parts 1 & 2" ([http://www.envirogrids.net/Materials/Other-Videos/Ann-RBM/Online-lec1/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212103321/http://www.envirogrids.net/Materials/Other-Videos/Ann-RBM/Online-lec1/ |date=12 December 2013 }}, [http://www.envirogrids.net/Materials/Other-Videos/Ann-RBM/Online-lec2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212103545/http://www.envirogrids.net/Materials/Other-Videos/Ann-RBM/Online-lec2/ |date=12 December 2013 }})</ref> ಕ್ಷಾರೀಯತೆ, ಪಿಎಚ್, ಲವಣಾಂಶ, ಆರ್‌ಎಸ್‍ಸಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂಭವನೀಯ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಹೊರೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಜಲವಿಜ್ಞಾನದ ಸಾರಿಗೆ ಮಾದರಿ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು. ಎಪಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ರಜೆ ಅರ್ಜಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ೧೫ [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್]] ೨೦೧೧ ರಂದು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ - II ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಂತರರಾಜ್ಯ [[ನದಿ]] ನೀರಿನ ವಿವಾದಗಳ ಕಾಯಿದೆ ೧೯೫೬ ರ ಯಾವುದೇ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಾಗಿ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸದಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿತು (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ).<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article2460983.ece|title=Court: do not publish KWDT-II decision|author=Hindu daily dated|access-date=5 November 2012}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cwc.gov.in/main/downloads/1956.pdf |title=Interstate river water disputes act 1956 including 2002 amendment |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326133949/http://www.cwc.gov.in/main/downloads/1956.pdf |archive-date=26 March 2012 |url-status=dead }}</ref> [[ಕಾವೇರಿ]] ಜಲವಿವಾದಗಳ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣದ ಆದೇಶವನ್ನು ೨೦ [[ಫೆಬ್ರವರಿ]] ೨೦೧೩ ರಂದು ಜಿಒಐ ಸೂಚಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://wrmin.nic.in/forms/list.aspx?lid=378|title=Reports of Cauvery water disputes tribunal (Final order), MoWR, GoI|year=2007|access-date=17 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625160853/http://wrmin.nic.in/forms/list.aspx?lid=378|archive-date=25 June 2014|url-status=dead}}</ref> ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ೭೪೦ ಟಿಎಮ್‍ಸಿಎಪ್‍ಟಿ ಒಟ್ಟು ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಮಾಸಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ೧೯೨ ಟಿಎಮ್‍ಸಿಎಪ್‍ಟಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ೧೯೨ ಟಿಎಮ್‍ಸಿಎಪ್‍ಟಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರಿನ ೩೭ % ಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇಳುವರಿ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣಾನುಗುಣ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಸಹ ಇದು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನದ ನೀರನ್ನು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-II ಮೂಲಕ ಮಾಸಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೇಲಿನ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಕೆಳಭಾಗದ ರಾಜ್ಯ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು. ==ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ II ಅಂತಿಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ== ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬ್ರಿಜೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ೨೯ [[ನವೆಂಬರ್]] ೨೦೧೩ ರಂದು ತನ್ನ ಅಂತಿಮ/ಹೆಚ್ಚಿನ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿತು, ಇದು ತನ್ನ ಕರಡು ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ವಿಶಾಲವಾದ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ([[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಹಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಗುಣವಾದ ಕಡಿತದೊಂದಿಗೆ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ೪ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಬದಲಾಯಿಸಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.irrigation.ap.gov.in/files/1069.pdf|title=Further report of KWDT 2|year=2013|access-date=17 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011134/http://www.irrigation.ap.gov.in/files/1069.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/politics/ap-to-move-supreme-court-against-krishna-water-tribunal-award-113113000202_1.html|title=AP to move Supreme Court against Krishna Water Tribunal award|year=2013|access-date=1 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202151956/http://www.business-standard.com/article/politics/ap-to-move-supreme-court-against-krishna-water-tribunal-award-113113000202_1.html|archive-date=2 December 2013|url-status=live}}</ref> ಪರಿಸರದ ಹರಿವುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಉಪ್ಪು]] ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ನೀರನ್ನು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-II ನಿಂದ ೧೭೧ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಗೆ (೧೬ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಕನಿಷ್ಠ ನಿರಂತರ ಪರಿಸರ ಹರಿವು ಸೇರಿದಂತೆ) ೪೪೮ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ನಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ೨೭೭ ಟಿಎಮ್‍ಸಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಅವರ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF|title=Integrated Water Resource Systems: Theory and Policy Implications|author1=Andrew Keller|author2=Jack Keller|author3=David Seckler|access-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233639/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}</ref> ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಪರಿಸರ ಹರಿವಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು [[ಉಪ್ಪು]] ರಫ್ತು ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಲ್ಲೇಖ ಅಥವಾ ಚರ್ಚೆ ಇಲ್ಲ, ಇದು ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಾಲದ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪರಿಸರವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಅಗತ್ಯ ಅಗತ್ಯಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ. ಅಂತಿಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು.<ref>{{cite web|url=http://mowr.gov.in/sites/default/files/Report_on_Restructuring_CWC_CGWB_0.pdf|title=A 21st Century Institutional Architecture for India's Water Reforms|year=2016|access-date=3 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502000815/http://mowr.gov.in/sites/default/files/Report_on_Restructuring_CWC_CGWB_0.pdf|archive-date=2 May 2019|url-status=live}}</ref> [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]] ಮರುಸಂಘಟನೆ ಕಾಯಿದೆ, ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಹೊಸ ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ನಿಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ತೀರ್ಪು ನೀಡಲು ೦೧-೦೮-೨೦೧೪ ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ-೨ ರ ಅವಧಿಯನ್ನು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2014/159551.pdf|title=Centre extends KWDT2 term|year=2014|access-date=3 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714204559/http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2014/159551.pdf|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> ==ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಮರುಸಂಘಟನೆ ಮಸೂದೆ, ೨೦೧೪== ಸಂಸತ್ತಿನ ಈ ಶಾಸನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ II ಅನ್ನು ಯೋಜನಾವಾರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಉಲ್ಲೇಖದ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಂತಹ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನೀರಿನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಕೊರತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url= http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Headworks_(Dam,_Barrage,Weir,_Anicut,_Lift)|title= Dams, Barrages, Weirs, Anicuts & Lifts in Krishna river basin|access-date= 11 March 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150528221639/http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Headworks_(Dam,_Barrage,Weir,_Anicut,_Lift)|archive-date= 28 May 2015|url-status= dead}}</ref> ಮೇಲಿನ ಮಸೂದೆಯು [[ಕೃಷ್ಣಾ]] [[ನದಿ]] ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಂಡಳಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಸೀಮಾಂಧ್ರ ಅಥವಾ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ರಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url= http://164.100.24.219/BillsTexts/LSBillTexts/asintroduced/8_2014_LS_ENG.pdf |title= Part IX of The Andhra Pradesh Reorganisation Bill, 2014 |access-date= 11 March 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140327042410/http://164.100.24.219/BillsTexts/LSBillTexts/asintroduced/8_2014_LS_ENG.pdf |archive-date= 27 March 2014 |url-status= live }}</ref> * ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗಳು ನೀಡಿದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೬ ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಂದವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಇತರ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿತು. * ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಥವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಧಿಕಾರ ವಿತರಣೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಅಧಿಕಾರ ಪೂರೈಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ. * ಅಧಿಕೃತ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಬಹುದಾದಂತೆ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ನದಿಗಳು ಅಥವಾ ಅವರ ಉಪನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಯೋಜನೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉಳಿದಿರುವ ಅಥವಾ ಹೊಸ ಕೃತಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ. * ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅನುಮತಿ ನೀಡುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ರಚಿಸಲಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗಳ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಅಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳು ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದ ನಂತರ, ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಅಥವಾ ನೇಮಕಗೊಂಡ ದಿನದ ಮೊದಲು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. * ಮಸೂದೆಯ ಹನ್ನೊಂದನೇ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿದ ತತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಂತಹ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬಹುದು. ಸುಮಾರು ೭ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಎಪಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ರಿಟ್ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಯೋಜನಾವಾರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ನಂತರ, ಕೆಆರ್‌ಎಂಬಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url= http://www.indiaenvironmentportal.org.in/content/471092/petition-filed-by-andhra-pradesh-over-sharing-of-krishna-river-water-july-2021/ |title= Petition filed by Andhra Pradesh over sharing of Krishna river water, July 2021 |access-date= 23 July 2021 |archive-date= 27 ಜುಲೈ 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210727131542/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/content/471092/petition-filed-by-andhra-pradesh-over-sharing-of-krishna-river-water-july-2021/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://egazette.nic.in/WriteReadData/2021/228316.pdf |title= Functions of Krishna River Management Board and Godavari River Management Board |access-date= 16 July 2021}}</ref> ==ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಬೇಡಿಕೆಗಳು== ಹೊಸದಾಗಿ ರಚನೆಯಾದ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ರಾಜ್ಯವು [[ಕೃಷ್ಣಾ]] [[ನದಿ]]ಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ನದಿಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url= http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/tstate-wants-tribunal-to-adjudicate-water-disputes/article6194030.ece|title=T-State wants tribunal to adjudicate water disputes|access-date=12 July 2014}}</ref> ಹಿಂದಿನ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ೧ ಮತ್ತು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ೨ ತೀರ್ಪುಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಪಕ್ಷವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನಲ್ ಅನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ರಾಜ್ಯವು ಬಯಸುತ್ತದೆ. [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ಗಳು ಹೊಸದಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಅವಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಜಲ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140909/nation-politics/article/water-brings-telangana-state-and-andhra-pradesh-close|title=Water brings Telangana State and Andhra Pradesh close|access-date=22 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924151911/http://www.deccanchronicle.com/140909/nation-politics/article/water-brings-telangana-state-and-andhra-pradesh-close|archive-date=24 September 2014|url-status=live}}</ref> ವಿಸ್ತೃತ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ೨ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನೀರಿನ ಮರುಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url= http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/irrigation-expert-wants-ts-ap-to-look-at-the-bigger-picture/article9248209.ece |title=Irrigation expert wants TS, AP to look at the bigger picture|access-date=21 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |url= http://jalshakti-dowr.gov.in/sites/default/files/KVDT-19Oct2016.pdf |title= Verdict of KWDT2 dated 19 October 2016 |access-date= 21 September 2020 }}</ref> ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದದ ಕುರಿತು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣದ ತೀರ್ಪು ನೀಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url= https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2020/oct/07/centre-takes-lead-as-andhra-pradesh-telangana-fail-to-reach-consensus-2206788.html |title=Centre takes lead as Andhra Pradesh, Telangana fail to reach consensus |access-date= 7 October 2020 }}</ref> ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ೨ ಗೆ ಹೊಸ ಉಲ್ಲೇಖದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು, ಅದರ ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು. ೬ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ೨೦೨೩ ರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಉಲ್ಲೇಖದ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ ೧ ನ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗದ ನೀರನ್ನು [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಮಾತ್ರ ವಿತರಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web |url= https://egazette.gov.in/(S(ba3ydkmtzowkdzba3y0mqnku))/ViewPDF.aspx|title= KWDT2 terms of reference dated 6 October 2023 |access-date= 5 November 2023 }}</ref> ==ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಆಮದು== ಪಕ್ವವಾದ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ I ರ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶದ ಷರತ್ತು XIV ಬಿ ಯಿಂದ ಇತರ ನದಿಗಳಿಂದ ನೀರು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ವು ಕೃಷ್ಣ ಡೆಲ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಪ್ಯಾಟಿಸೀಮಾ ಲಿಫ್ಟ್ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೋಲವರಂ ಬಲ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ [[ಗೋದಾವರಿ]] ನೀರನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಮಂಜಿರಾ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಮತ್ತು ಯೆಲ್ಲಂಪಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಗಳು.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Pattiseema-project-advanced/articleshow/49809556.cms|title=Pattiseema project advanced|access-date=17 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117132623/http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Pattiseema-project-advanced/articleshow/49809556.cms|archive-date=17 November 2015|url-status=live}}</ref> [[ಹೈದರಾಬಾದ್]] ನಗರದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ಗೋದಾವರಿ ನೀರಿನ ೮೦ % ಪುನರುತ್ಪಾದಿತ ನೀರಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ I ರ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶದ ಷರತ್ತು VII ಎ ಪ್ರಕಾರ [[ತೆಲಂಗಾಣ]]ದ ಕೃಷ್ಣ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name=agree/> ಅಲ್ಲದೆ, ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯವು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಶ್ರೀರಾಮ್ ಸಾಗರ್ ಮತ್ತು ದೇವದುಲಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಗೋದಾವರಿ ನೀರು ತನ್ನ ಕೃಷ್ಣ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಣಹಿತಾ ಚೆವೆಲ್ಲಾ ಲಿಫ್ಟ್ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ, ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಡುಮ್ಮುಗುಡೆಮ್ ಲಿಫ್ಟ್ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ ಸಹ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಗೋದಾವರಿ ನೀರನ್ನು ತನ್ನ ಕೃಷ್ಣ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ವು ಮಾಂಡೋವಿ ಮತ್ತು [[ನೇತ್ರಾವತಿ]] ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ತನ್ನ ಕೃಷ್ಣ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/07/20/stories/2009072059920600.htm|title=Minister promises help for Netravati scheme|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2010-02-01|location=Chennai, India|date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107104007/http://www.hindu.com/2009/07/20/stories/2009072059920600.htm|archive-date=7 November 2012|url-status=dead}}</ref> ಕೆಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿಟಿ I ರ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶದ XIV ಬಿ ಯ ಪ್ರಕಾರ ರಿಪೇರಿಯನ್ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಹೊಸ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗುವುದು.<ref name=agree>{{Cite web |url=http://cwc.gov.in/main/downloads/legal_instruments_2.pdf |title=Krishna Water Disputes Tribunal final order |access-date=27 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112113204/http://cwc.gov.in/main/downloads/legal_instruments_2.pdf |archive-date=12 January 2011 |url-status=dead }}</ref> ==ಸಹ ನೋಡಿ== {{div col|colwidth=22em}} *[[:en:Alkali soil|ಕ್ಷಾರ ಮಣ್ಣು]] *[[ಆಲಮಟ್ಟಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[:en:Balimela Reservoir|ಬಲಿಮೇಲ ಜಲಾಶಯ]] *[[:en:Godavari Water Disputes Tribunal|ಗೋದಾವರಿ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ]] *[[:en:The Helsinki Rules on the Uses of the Waters of International Rivers|ಹೆಲ್ಸಿಂಕಿ ನಿಯಮಗಳು]] *[[:en:Icchampally Project|ಇಚ್ಚಂಪಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ]] *[[:en:Indian rivers interlinking project|ಭಾರತೀಯ ನದಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಯೋಜನೆ]] *[[:en:Jalaput Dam|ಜಲಪುಟ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[ಕಾವೇರಿ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದ]] *[[ನಾಗಾರ್ಜುನ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[:en:Nagavali River|ನಾಗಾವಳಿ ನದಿ]] *[[:en:Narayanpur Dam|ನಾರಾಯಣಪುರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[:en:Nizam Sagar Dam|ನಿಜಾಮ್ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[ಪಾಲಾರ್ ನದಿ]] *[[ಪೆನ್ನಾ ನದಿ]] *[[:en:Polavaram Project|ಪೋಲವರಂ ಯೋಜನೆ]] *[[ಪುಲಿಕಾಟ್ ಸರೋವರ]] *[[:en:Rajolibanda Diversion Scheme|ರಾಜೋಲಿಬಂಡಾ ತಿರುವು ಯೋಜನೆ]] *[[:en:Ravi River|ರವಿ ನದಿ]] *[[:en:Soil salinity control|ಮಣ್ಣಿನ ಲವಣಾಂಶ ನಿಯಂತ್ರಣ]] *[[:en:Sriram Sagar Project|ಶ್ರೀರಾಮ ಸಾಗರ ಯೋಜನೆ]] *[[:en:Srisailam Dam|ಶ್ರೀಶೈಲಂ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[ತುಂಗಭದ್ರಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[:en:Ujjani Dam|ಉಜ್ಜನಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] *[[:en:Vamsadhara River|ವಂಶಧಾರ ನದಿ]] *[[:en:Water resources law|ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕಾನೂನು]] *[[:en:Water right|ನೀರಿನ ಹಕ್ಕು]] {{div col end}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://web.archive.org/web/20170818220726/http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpapp.html?show=JI00410%2F Major and medium dams and barrages location map in India] * [http://www.indiawaterportal.org/articles/national-wetland-atlas-updated-database-wetlands-india-ministry-environment-and-forests Wetlands atlas of India] * [http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/index.aspx IWMI Research report nos # 1, 3, 14, 56, 72, 83, 107, 111, 121, 123, 125 etc.] * [http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1996/04/01/000009265_3980722171346/Rendered/PDF/multi0page.pdf/ The new era of water resources management – From 'dry' to 'wet' water savings: by David Seckler] * [http://pubs.usgs.gov/sir/2014/5012/pdf/sir2014-5012.pdf Dissolved-Solids Sources, Loads, Yields, and Concentrations in Streams of the Conterminous United States, National Water Quality Assessment Program – 2014, U.S. Geological Survey.] * [https://theconversation.com/us-rivers-are-becoming-saltier-and-its-not-just-from-treating-roads-in-winter-92648 US rivers are becoming saltier – and it's not just from treating roads in winter] * [http://www.rainwaterharvesting.org/Crisis/river-krishna.htm River Krishna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227125944/http://www.rainwaterharvesting.org/crisis/river-krishna.htm |date=27 December 2010 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] 1ymq9o52xyyvbtsme8gi0wmwgp3mo8d ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ 0 129244 1430738 1382544 2026-09-30T01:03:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430738 wikitext text/x-wiki '''ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಬ್ಯಾಂಕ್|ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು|ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ]] ಕಂಪನಿಯಾಗಿದ್ದು, [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತ್‌ನ]] [[ವಡೋದರಾ|ವಡೋದರಾದಲ್ಲಿ]] ನೋಂದಾಯಿತ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] [[ಮುಂಬೈ|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ (ಬ್ಯಾಂಕ್)|ಹೂಡಿಕೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]], [[ಜೀವ ವಿಮೆ|ಜೀವ]], ಜೀವರಹಿತ ವಿಮೆ, ಸಾಹಸೋದ್ಯಮ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ವಿತರಣಾ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ೫,೨೭೫ ಶಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ೧೫,೫೮೯ ಎಟಿಎಂಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೧೭ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.icicibank.com/aboutus/article.page?identifier=news-performance-review-quarter-ended-december-31-2019-20202501153443818|title=ICICI Bank {{!}} Performance Review: Quarter ended December 31, 2019|website=www.icicibank.com|access-date=2020-02-06}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Icici-bandra kurla complex.jpg|thumb]] ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಭಾರತದ ''ದೊಡ್ಡ ನಾಲ್ಕು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ'' ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.relbanks.com/asia/india|title=The Largest Banks in India|website=www.relbanks.com|access-date=2015-11-11}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದು ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಮೇರಿಕಾ, ಸಿಂಗಾಪುರ್, ಬಹ್ರೇನ್, ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್, ಕತಾರ್, ಓಮನ್, ದುಬೈ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್, ಚೀನಾ <ref>{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-05-16/news/62239324_1_ceo-chanda-kochhar-shanghai-branch-largest-private-sector-bank|title=PM Modi inaugurates ICICI Bank's first Chinese branch in Shanghai|publisher=Economic Times|access-date=2020-06-28|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305105556/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-05-16/news/62239324_1_ceo-chanda-kochhar-shanghai-branch-largest-private-sector-bank|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ]] ಶಾಖೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/business/news/companies/icici-bank-enter-south-africa-opens-branch-in-johannesburg_1847256.html|title=ICICI Bank enter South Africa, opens branch in Johannesburg|publisher=Zee News}}</ref> ಅರಬ್, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಮಲೇಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕಚೇರಿಗಳು. ಕಂಪನಿಯ ಯುಕೆ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯು ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html|title=ICICI UK opens branch in Frankfurt|date=29 February 2008|publisher=Sify.com|access-date=30 July 2011|archive-date=22 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022012353/http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html|url-status=dead}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ '''ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮತ್ತು ಇನ್ವೆಸ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ (ಐಸಿಐಸಿಐ)''' ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ [[ವಡೋದರಾ|ವಡೋದರಾದಲ್ಲಿ]] ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಯೋಜನಾ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲು [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]], ಭಾರತದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|title=NOS on ICICI|publisher=NOS org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322123605/http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|archive-date=22 March 2012|access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|title=about ICICI|publisher=lloydstsb|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223023101/http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|archive-date=23 December 2012|access-date=5 August 2011}}</ref> ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮೊದಲು ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮತ್ತು ಇನ್ವೆಸ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಮೂಲ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.mckinsey.com/clientservice/bto/pointofview/pdf/MoIT11_ICICInterview_F.pdf|title=Page not found|website=McKinsey & Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927094058/http://www.mckinsey.com/clientservice/bto/pointofview/pdf/MoIT11_ICICInterview_F.pdf|archive-date=27 September 2011|access-date=29 July 2011}}</ref> ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಐಸಿಐಸಿಐನ ಷೇರುಗಳನ್ನು ೪೬% ಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಷೇರುಗಳ ಮೂಲಕ, ನಂತರ ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ಎನ್ವೈಎಸ್ಇಯಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಠೇವಣಿ ರಶೀದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಕ್ವಿಟಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/icici-bank-ltd/infocompanyhistory/companyid-9194.cms|title=ICICI Bank|publisher=Economic Times}}</ref> ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಟಾಕ್ ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ''ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮಧುರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್'' ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ೨೦೦೧-೦೨ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಾಲನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/12/28/stories/0628000c.htm|title=Bank of Madura, ICICI Bank merger - a synergy for better service|access-date=25 May 2015}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಐಸಿಐಸಿಐ ತನ್ನ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ಯೋಜನಾ ಹಣಕಾಸನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು. ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನಂತಹ ಹಲವಾರು ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಅಲ್ಲದ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಎನ್‌ವೈಎಸ್‌ಇಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ಮೊದಲ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಥವಾ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mondovisione.com/media-and-resources/news/icici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse/|title=ICICI Bank _NYSE|publisher=Mondovisione|access-date=2020-06-28|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030542/https://mondovisione.com/members-area/login/?RedirectTo=%2Fmedia-and-resources%2Fnews%2Ficici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse%2F|url-status=dead}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಮತ್ತು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಮಂಡಳಿಗಳು ಐಸಿಐಸಿಐ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಎರಡು ಚಿಲ್ಲರೆ ಹಣಕಾಸು ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ಐಸಿಐಸಿಐ ಪರ್ಸನಲ್ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಐಸಿಐಸಿಐ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಅನ್ನು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತು. ವಿಲೀನವನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅನುಮೋದಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.businessstandard.com/special/bank06/bank06_03.htm|title=ICICI_ICICI Bank merger|website=Business Standard|access-date=2020-06-28|archive-date=2012-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331231922/http://www.businessstandard.com/special/bank06/bank06_03.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು 2007-2009|೨೦೦೮ ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ನಂತರ]], ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ವದಂತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರು ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಐಸಿಐಸಿಐ ಎಟಿಎಂ ಮತ್ತು ಶಾಖೆಗಳಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ವದಂತಿಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/rbi-scotches-icici-bank-rumours-govt-says-d/368045/|title=ICICI Financial Rumours|website=Indian Express}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮಂಡಳಿಯು ಯೆಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನಲ್ಲಿ ೧,೦೦೦ ಕೋಟಿ ರೂಗಳನ್ನು ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಹೂಡಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಯೆಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಷೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. == ಸ್ವಾಧೀನಗಳು == * ೧೯೯೬: ಐಸಿಐಸಿಐ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ಮುಂಬೈನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆ <ref name="ICICI Bank Ltd">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/icici-bank-ltd/infocompanyhistory/companyid-9194.cms|title=ICICI Bank Ltd.|access-date=22 May 2015}}</ref> * ೧೯೯೭: ಐಟಿಸಿ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಫೈನಾನ್ಸ್. ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಐಟಿಸಿ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಬ್ಯಾಂಕೇತರ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ಬಾಡಿಗೆ, ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಗುತ್ತಿಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಐಟಿಸಿ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಎಂಟು ಕಚೇರಿಗಳು, ೨೬ ಮಳಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ೭೦೦ ದಲ್ಲಾಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/specials/itc-classic-to-merge-into-icici-197112701090_1.html|title=Itc Classic To Merge Into Icici|date=27 November 1997|access-date=22 May 2015}}</ref> * ೧೯೯೭: ಎಸ್‌ಸಿಐಸಿಐ (ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮತ್ತು ಇನ್ವೆಸ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ) <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/specials/icici-scici-merger-sets-trend-for-consolidation-197122601056_1.html|title=Icici-Scici Merger Sets Trend For Consolidation|date=26 December 1997|access-date=2 Mar 2019}}</ref> * ೧೯೯೮: ಅನಗ್ರಾಮ್ (ಎನಾಗ್ರಾಮ್) ಹಣಕಾಸು. ಅನಗ್ರಾಮ್ ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫೦ ಶಾಖೆಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತ್ತು, ಅವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರಕ್‌ಗಳ ಚಿಲ್ಲರೆ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವು. ಇದು ಸುಮಾರು ೨೫೦,೦೦೦ ಠೇವಣಿದಾರರನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/business/1998/may/21icici.htm|title=ICICI swallows Anagram Finance|date=21 May 1998|access-date=22 May 2015}}</ref> * ೨೦೦೧: ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮಧುರಾ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/12/28/stories/0628000c.htm|title=Bank of Madura, ICICI Bank merger - a synergy for better service|access-date=22 May 2015}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ೨೦೦೨: ಗ್ರಿಂಡ್ಲೇಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನ [[ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌|ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಶಿಮ್ಲಾ]] ಶಾಖೆಗಳು <ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/icici-bank-to-pick-grindlays-shimla-darjeeling-branches-102062901012_1.html|title=Icici Bank To Pick Grindlays Shimla, Darjeeling Branches|date=June 29, 2002|access-date=22 May 2015}}</ref> * ೨೦೦೫: ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಷಿಯೊ-ಕ್ರೆಡಿಟ್ನಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಐಕೆಬಿ), ರಷ್ಯಾದ ಬ್ಯಾಂಕ್ <ref>{{Cite news|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/icici-bk-acquires-investitsionno-kreditny_167951.html|title=ICICI Bk acquires Investitsionno-Kreditny|date=May 19, 2005|access-date=22 May 2015}}</ref> * ೨೦೦೭: ಸಾಂಗ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್. ಸಾಂಗ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೩೦% ಬಹ್ಟೆ ಕುಟುಂಬದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] ಸಾಂಗ್ಲಿಯಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದು ೧೯೮ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ೧೫೮, [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ]] ೩೧, ಗುಜರಾತ್, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ೩೧ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದರ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಥವಾ ಅರೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/icici-bank-sangli-bank-agree-on-merger/article3031837.ece|title=ICICI Bank, Sangli Bank agree on merger|date=December 10, 2006|access-date=22 May 2015}}</ref> * ೨೦೧೦: ರಾಜಸ್ಥಾನ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಬೋರ್) ₹ ೩೦ ಬಿಲಿಯನ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬಿಒಆರ್‌ನ ಪ್ರವರ್ತಕರು ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿಡುವಳಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐ ಟೀಕಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಬಿಒಆರ್ ಅನ್ನು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಭಾರತೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ == ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಅವುಗಳು ಇಂತಿವೆ, * ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಕ್ವಿಟಿಗಳು, ಸಾಲ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರತಳಿಗಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾದ ಸಂವಹನ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ದೇಶಾದ್ಯಂತ (ಐಸಿಐಸಿಐ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಸೇರಿದಂತೆ) [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ]] ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.nseindia.com/|title=NSE - National Stock Exchange of India Ltd.|website=www.nseindia.com}}</ref> * ೧೯೮೭ ರಲ್ಲಿ, ಯುಟಿಐ ಜೊತೆಗೆ ಐಸಿಐಸಿಐ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಸಿಆರ್ಐಸಿಎಲ್ ಅನ್ನು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ವೃತ್ತಿಪರ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ರೇಟಿಂಗ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.crisil.com/index.jsp|title=A global analytical company providing Ratings, Research, and Risk and Policy Advisory services|date=30 June 2011|publisher=CRISIL|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728075706/http://www.crisil.com/index.jsp|archive-date=28 July 2011|access-date=30 July 2011}}</ref> * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಎಲ್ಐಸಿ, [[ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್|ನಬಾರ್ಡ್]], ಎನ್ಎಸ್ಇ, [[ಕೆನರಾ ಬ್ಯಾಂಕ್]], ಕ್ರಿಸ್ಸಿಲ್, ಗೋಲ್ಡ್ಮನ್ ಸ್ಯಾಚ್ಸ್, ಇಂಡಿಯನ್ ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಫರ್ಟಿಲೈಜರ್ ಕೋಆಪರೇಟಿವ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಇಫ್ಕೊ) ಮತ್ತು [[ಪಂಜಾಬ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಸಿಡಿಎಕ್ಸ್ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ) ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncdex.com/|title=Commodity Market&#124;Commodity Price&#124;Futures&#124;Trading&#124;Bullion&#124;Indian Commodity Exchange&#124;Agri Commodity Price&#124;Commodities|publisher=NCDEX|access-date=30 July 2011|archive-date=26 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726143224/http://www.ncdex.com/|url-status=dead}}</ref> * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ "ಫಿನೋ ಕ್ರಾಸ್ ಲಿಂಕ್ ಟು ಕೇಸ್ ಲಿಂಕ್ ಸ್ಟಡಿ" ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಕಂಪನಿಯ ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಪರಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಾರ್ಡ್|ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು]], ಬಯೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲ ಸೇವೆಗಳ ಬುಟ್ಟಿಯಂತಹ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ, [[ಕಿರುಬಂಡವಾಳ]] ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಲಯದ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಲು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಫಿನೋ ಶಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://fino.co.in/|title=FINO|publisher=FINO|access-date=30 July 2011|archive-date=29 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110729081021/http://fino.co.in/|url-status=dead}}</ref> * ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಶಿಕ್ಷಣ, ತರಬೇತಿಗಾಗಿ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ [[ಗುಜರಾತು ಸರ್ಕಾರ|ಗುಜರಾತ್ ಸರ್ಕಾರದ]] ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಐಡಿಬಿಐ, ಐಸಿಐಸಿಐ, ಐಎಫ್‌ಸಿಐ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಬಿಐನಂತಹ ಹಿಂದಿನ ಉನ್ನತ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಇಡಿಐಐ) ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.ediindia.org/|title=EDII|publisher=EDII}}</ref> * ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ, ಕೃಷಿ-ತೋಟಗಾರಿಕೆ ತೋಟ, ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು, ಸೀರಿಕಲ್ಚರ್, ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ, ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಡೈರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ (ಎನ್‌ಇಡಿಎಫ್‌ಐ) ಅನ್ನು ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂನ ಗುವಾಹಟಿಯಲ್ಲಿ ಐಸಿಐಸಿಐ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಿದವು.<ref>{{Cite web|url=http://www.nedfi.com/|title=North Eastern Development Finance Corporation Ltd|publisher=Nedfi.com|access-date=30 July 2011}}</ref> * ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ಯುರಿಟೈಸೇಶನ್ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎಆರ್ಸಿಐಎಲ್) ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಈ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮತ್ತು ಚೇತರಿಕೆಯ ಗರಿಷ್ಠೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸದ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನು (ಎನ್‌ಪಿಎ) ಪಡೆಯಲು ಎಆರ್ಸಿಎಲ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://203.115.117.202/Arcil1/index.html|title=home|date=10 June 2010|publisher=203.115.117.202|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120095628/http://203.115.117.202/Arcil1/index.html|archive-date=20 January 2012|access-date=30 July 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://203.115.117.202/Arcil1/knowledge_centre/ARC_business/historical_background.html|title=international_scenario|date=2 December 2009|publisher=203.115.117.202|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120100117/http://203.115.117.202/Arcil1/knowledge_centre/ARC_business/historical_background.html|archive-date=20 January 2012|access-date=30 July 2011}}</ref> * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಬ್ಯೂರೋ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಇನ್ಫರ್ಮೇಷನ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಸಿಬಿಲ್) ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ. ಸಿಬಿಲ್ ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಭಂಡಾರವನ್ನು (ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಸಾಲಗಾರರ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ) ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮಾಹಿತಿ ವರದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.cibil.com/|title=Welcome to CIBIL|publisher=Cibil.com|access-date=30 July 2011|archive-date=27 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727071944/http://www.cibil.com/|url-status=dead}}</ref> * ಫಸ್ಟ್‌ಸೋರ್ಸ್, ಭಾರತೀಯ ಬಿಪಿಓ ಸಂಸ್ಥೆ, ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದೆ. * ೩ಐ ಇನ್ಫೋಟೆಕ್, ಭಾರತೀಯ ಐಟಿ / ಐಟಿಇಎಸ್ ಸಂಸ್ಥೆ, ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. == ಉತ್ಪನ್ನಗಳು == ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಸೇವೆ, ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ, ಉಳಿತಾಯ ಖಾತೆ, ಸಮಯ ಠೇವಣಿ, ಮರುಕಳಿಸುವ ಠೇವಣಿ, ಅಡಮಾನ, ಸಾಲ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಲಾಕರ್‌ಗಳು, ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು, ಪ್ರಿಪೇಯ್ಡ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು, ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಐಸಿಐಸಿಐ ಪೂಕೆಟ್ಸ್ ಎಂಬ [[ಇ ವಾಲೆಟ್|ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯಾಲೆಟ್ನಂತಹ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.icicibank.com/Personal-Banking/products.page?|title=Products|website=ICICI Bank|access-date=12 September 2018}}</ref> == ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು == === ಗೃಹಬಳಕೆಯ === * ಐಸಿಐಸಿಐ ಪ್ರುಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ಶುರೆನ್ಸ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಲೊಂಬಾರ್ಡ್ ಜನರಲ್ ಇನ್ಶುರೆನ್ಸ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಪ್ರುಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ಅಸೆಟ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಪ್ರುಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಪ್ರುಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ಪಿಂಚಣಿ ನಿಧಿಗಳ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ <ref>{{Cite news|url=http://www.icicibank.com/aboutus/annual.html|title=Annual Reports - 2012|publisher=ICICI Bank}}</ref> * ಐಸಿಐಸಿಐ ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಪ್ರೈಮರಿ ಡೀಲರ್ಶಿಪ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ವೆಂಚರ್ ಫಂಡ್ಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಹೋಮ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಇನ್ವೆಸ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಟ್ರಸ್ಟೀಶಿಪ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ === ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ === * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಎಸ್ಎ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಪಿಎಲ್ಸಿ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜರ್ಮನಿ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುರೇಷಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಕಂಪನಿ * ಐಸಿಐಸಿಐ ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಇಂಕ್. * ಐಸಿಐಸಿಐ ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಇಂಕ್. * ಐಸಿಐಸಿಐ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. === ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾ === '''ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾವು''' ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಎನ್ವೈಎಸ್ಇ ''':''' ಐಬಿಎನ್) ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ. ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾದ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಚೇರಿಯು [[ಟೊರಾಂಟೊ ನಗರ|ಟೊರೊಂಟೊದಲ್ಲಿದೆ]]. ಇದು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದೆ.<ref name="icici-bank-canada-01">{{Cite web|url=https://www.icicibank.ca/abouticicibank/aboutus/default.page?|title=All about ICICI Bank|website=ICICI Bank Canada|access-date=16 October 2019}}</ref> ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾವು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩೧, ೨೦೧೯ ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಮಾರು $ ೬.೫ ಬಿಲಿಯನ್ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪೂರ್ಣ-ಸೇವಾ ನೇರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆನಡಾದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಕ್ಟ್ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಧೀಕ್ಷಕರ ಕಚೇರಿಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="osfi-wwr-foreignbanks">{{Cite web|url=http://www.osfi-bsif.gc.ca/Eng/wt-ow/Pages/wwr-er.aspx?sc=1&gc=1&ic=2#WWRLink112|title=Who We Regulate - Foreign Banks|website=Office of the Superintendent of Financial Institutions Canada|access-date=16 October 2019}}</ref> ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಏಳು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾವನ್ನು ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ II (ವಿದೇಶಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಥವಾ-ನಿಯಂತ್ರಿತ) ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ಡೌನ್ಟೌನ್ ಟೊರೊಂಟೊ ಶಾಖೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ [[ಆನ್ಲೈನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್|ಆನ್‌ಲೈನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]] ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ, ಇದು ತನ್ನ ಹಣಕಾಸು ಸಲಹೆಗಾರ ಸೇವೆಗಳ ಚಾನಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಕಚೇರಿಯನ್ನು [[ಟೊರಾಂಟೊ ನಗರ|ಒಂಟಾರಿಯೊದ ಟೊರೊಂಟೊದಲ್ಲಿನ]] ಡಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿತು. ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಇದು ಅಡಮಾನ ಬ್ರೋಕರ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆನಡಾ ಹಲವಾರು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘದ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆನಡಿಯನ್ ಬ್ಯಾಂಕರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (ಸಿಬಿಎ);<ref name="cba">{{Cite web|url=https://cba.ca/member-banks|title=Member Banks|website=Canadian Bankers Association|access-date=16 October 2019}}</ref> ಕೆನಡಾ ಠೇವಣಿ ವಿಮಾ ನಿಗಮ (ಸಿಡಿಐಸಿ) ಯೊಂದಿಗೆ ನೋಂದಾಯಿತ ಸದಸ್ಯ,<ref name="cdic">{{Cite web|url=https://www.cdic.ca/your-coverage/list-of-member-institutions/|title=List of Members|website=Canada Deposit Insurance Corporation|access-date=16 October 2019}}</ref> ಕೆನಡಾದ ಎಲ್ಲಾ ಚಾರ್ಟರ್ಡ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ವಿಮೆ ಮಾಡುವ ಫೆಡರಲ್ ಏಜೆನ್ಸಿ; ಇಂಟರ್ಯಾಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್;<ref name="interac-corp">{{Cite web|url=https://www.interac.ca/en/about/network-participation.html|title=Network Participation|website=Interac Corporation|access-date=16 October 2019|archive-date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016051304/https://www.interac.ca/en/about/network-participation.html|url-status=dead}}</ref> ಸಿರಸ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ; ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="exchange-network">{{Cite web|url=https://www.theexchangenetwork.ca/Participating-Financial-Institutions.aspx|title=Participating Financial Institutions|website=THE EXCHANGE ATM Network|access-date=16 October 2019}}</ref> ===ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಪಿಎಲ್ಸಿ=== '''ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಪಿಎಲ್ಸಿಯನ್ನು''' ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೧, ೨೦೦೩ ರಂದು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಹೆಸರಿನ ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೩೦, ೨೦೦೬ ರಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೀಮಿತ ಕಂಪನಿಯಾಯಿತು.<ref name="icici-bank-uk-01">{{Cite web|url=https://www.icicibank.co.uk/personal/about-us.page?|title=About ICICI Bank UK PLC|website=ICICI Bank UK PLC}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ <ref>{{Cite web|url=https://www.icicibank.co.uk/branchFinder.page?|title=ICICI Bank UK PLC Branches|website=ICICI Bank UK PLC}}</ref>. : [[ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್]], ಈಸ್ಟ್ ಹ್ಯಾಮ್, ಹಾರೋ, [[ಲಂಡನ್]], [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್]], ಸೌತಲ್ ಮತ್ತು ವೆಂಬ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ತಲಾ ಒಂದೊಂದು ಶಾಖೆಗಳು ಇವೆ. ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಪಿಎಲ್‌ಸಿಯನ್ನು ಪ್ರುಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್ ಅಥಾರಿಟಿ ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ನಡವಳಿಕೆ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರುಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್ ಅಥಾರಿಟಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಪರಿಹಾರ ಯೋಜನೆ (ಎಫ್‌ಎಸ್‌ಸಿಎಸ್) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮೂಡಿರವರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವಿದೇಶಿ ಕರೆನ್ಸಿ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಬಾ ೧ ರೇಟಿಂಗ್ ಹೊಂದಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಮಾರ್ಚ್ ೩೧, ೨೦೧೯ ರಂದು, ಇದು ಬಂಡವಾಳದ ಸಮರ್ಪಕ ಅನುಪಾತವನ್ನು ೧೬.೮% ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="icici-bank-uk-01"/> ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಪಿಎಲ್‌ಸಿ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ, ಉಳಿತಾಯ ಖಾತೆ, ಭಾರತಕ್ಕೆ ರವಾನೆ, ಸುರಕ್ಷಿತ ಠೇವಣಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, [[ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವ್ಯಕ್ತಿ|ಎನ್‌ಆರ್‌ಐ]] ಸೇವೆಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಸೇವೆಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನಂತಹ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.icicibank.co.uk/|title=ICICI Bank UK PLC Products & Services|website=ICICI Bank UK PLC}}</ref> ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಯುಕೆ ಪಿಎಲ್‌ಸಿ ತನ್ನ ಐಮೊಬೈಲ್ ಆ್ಯಪ್ ಮೂಲಕ ತ್ವರಿತ ಖಾತೆ ತೆರೆಯುವ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/money/migrating-to-uk-you-may-now-get-a-functional-bank-account-even-without-reaching-there/1723658/|title=ICICI Bank UK PLC Launches Instant Account Opening On iMobile App - Financial Express ►|website=Financial Express}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.businessworld.in/article/ICICI-Bank-UK-PLC-Launches-Instant-Account-Opening-Facility-On-Mobile/03-10-2019-177095/|title=ICICI Bank UK PLC Launches Instant Account Opening On iMobile App - Business World ►|website=Business World}}</ref> == ವಿವಾದಗಳು == === ಅಮಾನವೀಯ ಸಾಲ ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆ ವಿಧಾನಗಳು === ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲ ಪಾವತಿ ಡೀಫಾಲ್ಟರ್‌ಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬಳಸಿದ ಚೇತರಿಕೆ ವಿಧಾನಗಳ ಕುರಿತು ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಹಣವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡಲು "ಕ್ರೂರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು" ಬಳಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಅದರ ನೌಕರರ ವಿರುದ್ಧ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗೂಂಡಾಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಈ "ಹಣ ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಏಜೆಂಟರು" ಅನುಚಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅಮಾನವೀಯ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದವು. ಹಣ ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಏಜೆಂಟ್‌ಗಳಿಂದ ಡೀಫಾಲ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು "ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅವಮಾನ" ಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿದ ಘಟನೆಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ. ಸಾಲವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತ ವರ್ತನೆಯ ಆರೋಪವನ್ನೂ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎದುರಿಸಿತು. ಈ ಆರೋಪಗಳು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ "ಮರು ಪಡೆಯುವಿಕೆ ಏಜೆಂಟರು" ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೌಕರರು ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕಿನ ನೌಕರರು "ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು" ಡೀಫಾಲ್ಟ್ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಕೇಳುವ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾದಾಗ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂತಹ ಆರೋಪಗಳು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಚೇತರಿಕೆ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇದು ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಭಾರಿ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref name="RBI warns ICICI Bank on recovery agents">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-21/india-business/27978291_1_recovery-agents-icici-bank-private-banks|title=RBI warns ICICI Bank on recovery agents|last=PTI|date=21 November 2007|work=Times of India|access-date=16 March 2013|archive-date=14 ಜುಲೈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714194151/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-21/india-business/27978291_1_recovery-agents-icici-bank-private-banks|url-status=dead}}</ref><ref name="How to deal with rising abuse of bank recovery agents">{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/investing/how-to-deal-with-rising-abuse-of-bank-recovery-agents-487476.html|title=How to deal with rising abuse of bank recovery agents|last=Sarang|first=Bindisha|date=7 January 2013|work=first post|access-date=16 March 2013}}</ref> === ಮನಿ ಲಾಂಡರಿಂಗ್ ಆರೋಪ === ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ೨೦೧೩ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೋಬ್ರಾಪೋಸ್ಟ್ <ref>{{Cite web|url=http://www.moneycontrol.com/news/economy/rbi-probes-cobrapost-report-reveals-violations-by-banks_870061.html|title='' RBI response to Cobra Post Exposé''}}</ref> ಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಆರೋಪದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೂಡ ಒಂದು.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-10/india/39168568_1_cobrapost-axis-bank-icici-bank|title=Cobra Post Exposure of Indian Banks|work=The Times of India|access-date=2020-06-28|archive-date=2013-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607041632/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-10/india/39168568_1_cobrapost-axis-bank-icici-bank|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರ ಮಾರ್ಚ್ ೧೪ ರಂದು ಆನ್‌ಲೈನ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯಾದ ಕೋಬ್ರಾಪೋಸ್ಟ್ ಆಪರೇಷನ್ ರೆಡ್ ಸ್ಪೈಡರ್ ನಿಂದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕೆಲವು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು ಕಪ್ಪು ಹಣವನ್ನು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ವಿಡಿಯೋ ತುಣುಕನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು, ಇದು ಮನಿ ಲಾಂಡರಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾಯ್ದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ. ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ ನಂತರ [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್|ಭಾರತ]] [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ]] [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್|ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ತನಿಖೆಗೆ ಆದೇಶಿಸಿತ್ತು. ೧೫ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೩ ರಂದು, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೧೮ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿದೆ, ಈ ಇನ್ನೂ ವಿಚಾರಣೆ ಬಾಕಿ ಇದೆ.<ref name="Money laundering case: ICICI bank suspends 18 employees">{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/business/news/economy/money-laundering-case-icici-bank-suspends-18-employees_72295.html|title=Money laundering case: ICICI bank suspends 18 employees|date=15 March 2013|work=zee news|access-date=16 March 2013}}</ref><ref name="Probes Begin as Top Indian Banks Are Embroiled in Sting Operation">{{Cite web|url=http://knowledgetoday.wharton.upenn.edu/2013/03/probes-begin-as-top-indian-banks-are-embroiled-in-sting-operation/|title=Probes Begin as Top Indian Banks Are Embroiled in Sting Operation|website=Wharton School of the University of Pennsylvania|access-date=16 March 2013|archive-date=17 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317035050/http://knowledgetoday.wharton.upenn.edu/2013/03/probes-begin-as-top-indian-banks-are-embroiled-in-sting-operation/|url-status=dead}}</ref><ref name="India's Private Banks Under Scanner: Is RBI to be Blamed for Money Laundering?">{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/446610/20130315/money-laundering-rbi-icici-bank-hdfc-axis.htm|title=India's Private Banks Under Scanner: Is RBI to be Blamed for Money Laundering?|last=Ronamai|first=Raymond|date=15 March 2013|work=International Business Times|access-date=16 March 2013}}</ref> ೧೧ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೩ ರಂದು [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್|ಆರ್‌ಬಿಐನ]] ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಗವರ್ನರ್ ಎಚ್‌ಆರ್ ಖಾನ್ ಅವರು ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref name="Cobrapost expose: IRDA report likely next week">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/cobrapost-expose-irda-report-likely-next-week/article4610508.ece|title=Cobrapost expose: IRDA report likely next week|last=PTI|date=12 April 2013|work=The Hindu|access-date=18 April 2013|location=Chennai, India}}</ref><ref name="Cobrapost expose: RBI initiating action against banks over money laundering allegations">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/1821269/report-cobrapost-expose-rbi-initiating-action-against-banks-over-money-laundering-allegations|title=Cobrapost expose: RBI initiating action against banks over money laundering allegations|last=pti|date=11 April 2013|work=DNA|access-date=18 April 2013}}</ref> === ಚಂದಾ ಕೊಚ್ಚರ್ ವಂಚನೆ ಪ್ರಕರಣ === ೪ನೇ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೮ ರಂದು ಅಂದಿನ ಎಂಡಿ ಮತ್ತು ಸಿಇಒ [[ಚಂದಾ ಕೋಚರ್|ಚಂದಾ ಕೊಚ್ಚರ್]] ಅವರು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಆರೋಪದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/chanda-kochhar-quits-icici-bank-sandeep-bakhshi-appointed-as-md-and-ceo/articleshow/66068380.cms|title=Chanda Kochhar quits ICICI Bank; Sandeep Bakhshi appointed new CEO - Times of India ►|website=The Times of India|access-date=2019-09-09}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, [[ಬಿ. ಎನ್. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ|ಜಸ್ಟೀಸ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]] ರವರ ನೇತೃತ್ವದ ತನಿಖಾ ಸಮಿತಿಯ ವರದಿಯನ್ನಾಧರಿಸಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬೋರ್ಡ್ ನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿದೆ. ಬೋನಸ್ ಮತ್ತು ಸವಲತ್ತುಗಳ ಪಂಜವನ್ನು ಕೇಳುವ ದೇಶದ ಮೊದಲನೆಯವರಲ್ಲಿ ಇದು ಕೂಡ ಒಂದು.<ref>{{Cite web|url=https://www.icicibank.com/managed-assets/docs/about-us/2019/icici-bank-statement-on-findings-in-enquiry-report.pdf|title=Justice Srikrishna Report|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030542/https://www.icicibank.com/managed-assets/docs/about-us/2019/icici-bank-statement-on-findings-in-enquiry-report.pdf|archive-date=2020-11-25|access-date=|url-status=dead}}</ref> ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ [[ಜಾರಿ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ|ಜಾರಿ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು]] ೭೮ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೌಲ್ಯದ ಚಂದಾ ಕೊಚ್ಚಾರ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/enforcement-directorate-attaches-apartment-worth-rs-78-crore-shares-belonging-to-chanda-kochhar/story/393558.html|title=ED attaches assets worth Rs 78 crore, shares belonging to Chanda Kochhar|last=|first=|date=10 January 2020|website=Business Today India|archive-url=|archive-date=|access-date=28 April 2020}}</ref> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಭಾರತದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್|ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|30em}} * {{Finance links|name=ICICI Bank|symbol=IBN|sec_cik=1103838|hoovers=PMC-Sierra_Inc.8dc88e3c821b1f71}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] a640uc0huc3sesdtx8ap2t790gosg1w ಗೋಲಿ ಸೋಡಾ 0 129392 1430846 1345592 2026-09-30T10:18:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430846 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Soft drink stand, Rishikesh.jpg|thumb|ನಿಂಬೆ ಪಾನಕ ಮಾರುವವಳ ಬಳಿ ಬಂಟಾ ಸೋಡಾ ಬಾಟಲಿಗಳು, [[ರಿಷಿಕೇಶ]], ಭಾರತ]] '''ಗೋಲಿ ಸೋಡಾ''' ('''ಬಂಟಾ ಸೋಡಾ''', '''ಗೋಟಿ ಸೋಡಾ''', ಬಂಗಾಳಿಯಲಿ '''ಫ಼ೋಟಶ್ ಜಾಲ್''' ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ) ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಕಾಡ್-ನೆಕ್ ಬಾಟಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಬನೀಕೃತ ನಿಂಬೆ ಅಥವಾ ಕಿತ್ತಳೆ ರುಚಿಯ ಅಮಾದಕ ಪಾನೀಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ಆಡುಮಾತಿನ ಪದವಾಗಿದೆ. ಗೋಲಿ ಸೋಡಾವನ್ನು ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ,<ref name="et">{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/spending-lifestyle/banta-why-the-street-drink-is-still-popular-in-delhi/slideshow/20857567.cms|title=Banta: Why the street drink is still popular in Delhi|last=Shreya Roy Chowdhury|date=1 July 2013|website=The Economic Times|access-date=2014-08-17}}</ref><ref name="hindu11">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article2093715.ece|title=Sipped for centuries|date=10 June 2011|website=The Hindu|access-date=2014-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612220046/http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article2093715.ece|archive-date=2011-06-12|url-status=dead}}</ref> ಅಂದರೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಬನೀಕೃತ ಪಾನೀಯಗಳು ಆಗಮಿಸುವ ಬಹಳ ಸಮಯ ಮೊದಲೇ. ಈ ಪಾನೀಯಕ್ಕೆ ಹಲವುವೇಳೆ ನಿಂಬೆ ರಸ, ಪುಡಿಮಾಡಿದ ಐಸ್, [[ಚಾಟ್ ಮಸಾಲಾ]] ಮತ್ತು ಕಾಲಾ ನಮಕ್ ಮಿಶ್ರಣಮಾಡಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಜನಪ್ರಿಯ ನಿಂಬೆ ಪಾನಕಗಳಾದ [[ಶಿಕಂಜಿ]] ಅಥವಾ [[ಜಲ್‍ಜೀರಾ]]ದ ಕಾರ್ಬನೀಕೃತ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಬಂಟಾ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜಧಾನಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ. ತಮಿಳು ನಾಡು ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ''ಪನ್ನೀರ್ ಸೋಡಾ'' ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವ, ಗುಲಾಬಿ ಪರಿಮಳದ ರುಚಿ ಸೇರಿಸಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ವೈವಿಧ್ಯವಿದೆ.<ref name="mint">{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/ltG28LhAkLveUaltMmMasL/Pop-culture.html|title=Pop culture|last=Anuja & Krish Raghav|date=2 July 2010|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=2014-08-17}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪಾನೀಯಗಳು]] 5wkkhfa0mt0np06jugsp5p0uo7awmgs ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ 0 129569 1430757 1341154 2026-09-30T02:41:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430757 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main|tournament name=ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್|last=2018/19|qualification=|most successful=ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ (2 ಬಾರಿ ವಿಜೇತ)|champions=ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ (ಹಾಲಿ)|participants=[[#Teams|7]]|tournament format=ರೌಂಡ್ ರಾಬಿನ & ಪ್ಲೇ ಆಫ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು|next=2020/21|first=2009/10|image=[[File:KPL 2019 logo.png|200px]]|cricket format=ಟ್ವೆಂಟಿ 20|administrator=[[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸಂಸ್ಥೆ]]|headquarters=[[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|founded=ಆಗಷ್ಟ್ 2009|country={{flagicon|India}} ಭಾರತ|caption=Official KPL logo|size=|website=[http://www.kpl.cricket/home.html www.kpl.cricket]}}<nowiki> </nowiki>'''ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್''' ('''ಕೆಪಿಎಲ್''') ಎನ್ನುವುದು ಭಾರತೀಯ [[ಟ್ವೆಂಟಿ೨೦|ಟ್ವೆಂಟಿ -20 ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಲೀಗ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸಂಸ್ಥೆ]] (''ಕೆಎಸ್ಸಿಎ'') ಆಗಸ್ಟ್ 2009 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಮತ್ತು ಈ ಲೀಗ್ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]] (ಐಪಿಎಲ್) ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ 2018 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ 8 ತಂಡಗಳು ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆಪಿಎಲ್‌ನ ಮೊದಲ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಪ್ರಾಯೋಜಕರು ಮಂತ್ರಿ ಡೆವಲಪರ್ಸ್, ಅವರು 5 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ 113,662,500.00 ರೂ.ಗಳನ್ನು (ಯುಎಸ್ $ 1.5 ಮಿಲಿಯನ್) ಪಾವತಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/article5100.ece|title=Mantri Developers to sponsor KPL|date=18 August 2009|work=The Hindu|access-date=24 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022041225/http://www.thehindu.com/sport/cricket/article5100.ece|archive-date=22 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|url-status=dead}}</ref> ನಂತರ 2011, 2012 ಮತ್ತು 2013 ರಲ್ಲಿ ಕೆಪಿಎಲ್ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. 3 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ (ಕೆಪಿಎಲ್) ನ ಮೂರನೇ ಆವೃತ್ತಿ ಆಗಸ್ಟ್ 28 ರಂದು (ಗುರುವಾರ) ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 2014 ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಬನ್ ಮೊಬೈಲ್ಸ್ ಲೀಗಿಗಾಗಿ 3 ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಪಿಎಲ್ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಆರೋಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28050263/major-bookie-arrested-kpl-scandal|title=Major bookie arrested in KPL scandal|website=ESPN Cricinfo|access-date=10 November 2019}}</ref> == ಹರಾಜು == 14 ಆಗಸ್ಟ್ 2009 ರಂದು ನಡೆದ ಹರಾಜಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಫ್ರಾಂಚೈಸಿ ತಂಡಗಳ ವಿಜೇತ ಬಿಡ್ದಾರರನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕೆಎಸ್‌ಸಿಎ ₹ 35 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿತು, ಇದು 22 ಸಂಭಾವ್ಯ ಪ್ರಾಯೋಜಕರಿಂದ ಸವಾಲನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ( [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]] ) ತಂಡಕ್ಕೆ ₹ 7.2 ಕೋಟಿ . {| class="wikitable sortable " ! '''ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸೀ''' ! '''ವಲಯ''' ! '''ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್''' ! '''ಮಾಲೀಕ(ರು)''' ! '''ಬೆಲೆ''' |- | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ರಿಗೇಡಿಯರ್ಸ್ | [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]] | ದೀಪಕ್ ಚೌಗುಲೆ | ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಸಸ್ | align="right" | ₹ 7.2 ಕೋಟಿ |- | ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು | [[ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ]] | ಬಾಲಚಂದ್ರ ಅಖಿಲ್ | ಮೆಲ್ಮಾಂಟ್ ಕನ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ಸ್ | align="right" | |- | ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ | [[ಮಂಗಳೂರು]] | ಭಾರತ್ ಚಿಪ್ಲಿ | ಫಿಜಾ ಡೆವಲಪರ್‌ಗಳು | align="right" | ₹ 4.2 ಕೋಟಿ |- | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ | [[ಬೆಳಗಾವಿ]] | ಜಗದೀಶ್ ಅರುಣಕುಮಾರ್ | ಗೇಮ್ಸ್ ಮರ್ಚಂಡೈಸ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ | align="right" | ₹ 3.8 ಕೋಟಿ |- | ಶಾಮನೂರ್ ದಾವಣಗೆರೆ ಡೈಮಂಡ್ಸ್ | [[ದಾವಣಗೆರೆ]] | [[ಸುನಿಲ್‌ ಜೋಷಿ|ಸುನಿಲ್ ಜೋಶಿ]] | [[ಶಾಮನೂರು ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪ|ಶಾಮನುರು ಶಿವಶಂಕರಪ್ಪ]] | align="right" | ₹ 3.7 ಕೋಟಿ |- | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ | [[ಬಿಜಾಪುರ]] | ಎಸ್ಪಿ ಶಿಂಧೆ | ವಿವಿಡ್ ಕ್ರಿಯೇಶನ್ಸ್ | align="right" | ₹ 3.5 ಕೋಟಿ |- | ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್ | [[ಮೈಸೂರು]] | [[ಮನೀಶ್ ಪಾಂಡೆ]] | ಎನ್ಆರ್ ಸಮೂಹ <ref>{{Cite web|url=http://www.mysuruwarriors.com/Owners.aspx|title=Owners :: Mysuru Warriors|website=www.mysuruwarriors.com|access-date=2016-09-21|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005140419/http://www.mysuruwarriors.com/Owners.aspx|url-status=dead}}</ref> | align="right" | ₹ 3.25 ಕೋಟಿ |- | ನಮ್ಮ ಶಿವಮೊಗ್ಗ | [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] | ಸ್ಟುವರ್ಟ್ ಬಿನ್ನಿ | ಆರ್ ಕುಮಾರ್ (ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಐಟಿ ಸಮೂಹಗಳು) | align="right" | ₹ 3.25 ಕೋಟಿ |- | ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್ | [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಸ್ಯಾಂಡಲ್ ವುಡ್ (ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ)]] | [[ಸುದೀಪ್]] | ಕಾರ್ಬನ್ ಮೊಬೈಲ್ | align="right" | ₹ 7.2 ಕೋಟಿ |- | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ | [[ಬಳ್ಳಾರಿ|ಬಲ್ಲಾರಿ]] | ಸಿ.ರಘು | ಅರವಿಂದ ರೆಡ್ಡಿ | align="right" | |- | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ | [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]] | | ಸುಶೀಲ್ ಜಿಂದಾಲ್ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕ್ ಜಿಂದಾಲ್ | |- | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ಲಾಸ್ಟರ್ಸ್ | [[ಬೆಂಗಳೂರು]] | | ಕಲ್ಯಾಣಿ ಮೋಟಾರ್ಸ್ | |} == ತಂಡಗಳು == === ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ತಂಡಗಳು === {| class="wikitable sortable " ! style="width:auto;" | ತಂಡ ! style="width:auto;" | ನಗರ / ಪಟ್ಟಣ ! style="width:auto;" | ಜಿಲ್ಲೆ ! style="width:auto;" | ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ |- | style="background:white;" | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ರಿಗೇಡಿಯರ್ಸ್ | style="background:white;" | ಬೆಂಗಳೂರು | style="background:white;" | ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ | style="background:white;" | 2011 |- | style="background:white;" | ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು | style="background:white;" | ಬೆಂಗಳೂರು | style="background:white;" | ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ | style="background:white;" | 2011 |- | style="background:white;" | ಶಾಮನೂರ್ ದಾವಣಗೆರೆ ಡೈಮಂಡ್ಸ್ | style="background:white;" | ದಾವಣಗೆರೆ | style="background:white;" | ದಾವಣಗೆರೆ | style="background:white;" | 2011 |} == ಸೀಸನ್ 1 (2009/10) == ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ ಅಂತಿಮ ಪಂದ್ಯ ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ ನಡುವೆ 20 ಓವರುಗಳ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ 23 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009 ರಂದು ಜರುಗಿದವು [[ಎಂ ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]]. ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ಗಳಿಂದ ಜಯಗಳಿಸಿತು. ಪಂದ್ಯದ ಆಟಗಾರ ಅಮಿತ್ ವರ್ಮಾ (ಗ್ರಾಮೀಣ). ಸರಣಿಯ ಆಟಗಾರ ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್‌ನ ಜೆ.ಅರುಣ‌ಕುಮಾರ್. ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ಜೆ. ಅರುಣಕುಮಾರ್, [[ಮನೀಶ್ ಪಾಂಡೆ]] ಮತ್ತು [[ವಿನಯ್ ಕುಮಾರ್|ಆರ್. ವಿನಯ್ ಕುಮಾರ್]] ಅವರಂತಹ ಅನುಭವಿ ಆಟಗಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.ತಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಗಳು {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ|ಸೋಲು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="3" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ರಿಗೇಡಿಯರ್ಸ್ | 7 | 6 | 1 | 0 | '''12''' | +0.967 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು '''(ವಿಜೇತ)''' | 7 | 5 | 2 | 0 | '''10''' | +0.573 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ | 7 | 4 | 3 | 0 | '''8''' | +0.217 | rowspan="2" style="background:white; border:none" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 7 | 4 | 3 | 0 | '''8''' | +0.065 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜಾಸ್ | 7 | 3 | 4 | 0 | '''6''' | −0.310 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ | 7 | 2 | 5 | 0 | '''4''' | −0.332 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಶಾಮನೂರ್ ದಾವಣಗೆರೆ ಡೈಮಂಡ್ಸ್ | 7 | 2 | 5 | 0 | '''4''' | −1.266 | rowspan="2" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮಲ್ನಾಡ್ ಗ್ಲಾಡಿಯೇಟರ್ಸ್ | 7 | 2 | 5 | 0 | '''4''' | −0.122 |} == ಸೀಸನ್ 2 (2010/11) == ಕೆಪಿಎಲ್‌ನ ಸೀಸನ್ 2 ಅನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 18, 2010 ರಿಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 3, 2010 ರವರೆಗೆ [[ಮೈಸೂರು|ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ]] ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕೆಪಿಎಲ್ ನ ಸೀಸನ್ 2 ಗೆದ್ದಿತು. === ತಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಗಳು === {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ|ಸೋಲು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="3" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಶಾಮನೂರ್ ದಾವಣಗೆರೆ ಡೈಮಂಡ್ಸ್ | 7 | 5 | 1 | 1 | '''11''' | +0.379 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 7 | 4 | 3 | 0 | '''8''' | +0.268 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮಲ್ನಾಡ್ ಗ್ಲಾಡಿಯೇಟರ್ಸ್ | 7 | 4 | 3 | 0 | '''8''' | −0.016 | rowspan="2" style="background:white; border:none" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ '''(ವಿಜೇತ)''' | 7 | 3 | 3 | 1 | '''7''' | +0.574 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ | 7 | 3 | 3 | 1 | '''7''' | −0.263 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜಾಸ್ | 7 | 3 | 4 | 0 | '''6''' | −0.201 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ | 7 | 3 | 4 | 0 | '''6''' | −0.316 | rowspan="2" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ರಿಗೇಡಿಯರ್ಸ್ | 7 | 1 | 5 | 1 | '''3''' | −0.339 |} == ಸೀಸನ್ 3 (2014/15) == ಮೂರನೇ ಸೀಸನ್ ಆಗಸ್ಟ್ 28, 2014 ರಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 12 ರವರೆಗೆ ನಡೆಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹರಾಜನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ 7 ರಂದು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. 7 ತಂಡಗಳ ಟ್ವೆಂಟಿ -20 ಪಂದ್ಯಾವಳಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 12 ರವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು. {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ|ಸೋಲು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="5" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ | 6 | 5 | 1 | 0 | '''10''' | +1.231 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ | 6 | 5 | 1 | 0 | '''10''' | +0.504 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್'''(ವಿಜೇತ)''' | 6 | 4 | 2 | 0 | '''8''' | +1.141 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 6 | 3 | 3 | 0 | '''6''' | +1.310 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ | 6 | 3 | 3 | 0 | '''6''' | +1.004 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ | 6 | 1 | 5 | 0 | '''2''' | −1.077 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್ | 6 | 0 | 6 | 0 | '''0''' | −4.261 | rowspan="2" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |} == ಸೀಸನ್ 4 (2015/16) == ನಾಲ್ಕನೇ ಸೀಸನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ತಂಡವು ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿತು, ನಮ್ಮ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಒಟ್ಟಾರೆ 8 ತಂಡಗಳನ್ನು ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದವು. ಸೀಸನ್ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2 ರಿಂದ 19 ರವರೆಗೆ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು|ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ]] ನಡೆಯಲಿದೆ. {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ|ಸೋಲು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="5" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ | 7 | 5 | 1 | 1 | '''11''' | +1.375 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ '''(ವಿಜೇತ)''' | 7 | 5 | 1 | 1 | '''11''' | +1.000 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 7 | 4 | 2 | 1 | '''9''' | −0.164 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ | 7 | 3 | 2 | 2 | '''8''' | +0.407 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ | 7 | 3 | 4 | 0 | '''6''' | +0.253 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ನಮ್ಮ ಶಿವಮೊಗ್ಗ | 7 | 3 | 4 | 0 | '''6''' | +0.001 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್ | 7 | 2 | 5 | 0 | '''4''' | −0.111 | rowspan="2" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್ | 7 | 0 | 6 | 1 | '''1''' | −2.762 |} == ಸೀಸನ್ 5 (2016/17) == {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ|ಸೋಲು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="5" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್ | 7 | 7 | 0 | 0 | '''14''' | +1.764 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 7 | 5 | 2 | 0 | '''10''' | +0.791 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ | 7 | 4 | 3 | 0 | '''8''' | +0.827 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ '''(ವಿಜೇತ)''' | 7 | 4 | 3 | 0 | '''8''' | +0.780 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ | 7 | 3 | 3 | 1 | '''7''' | +1.023 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ನಮ್ಮ ಶಿವಮೊಗ್ಗ | 7 | 3 | 4 | 0 | '''6''' | -0.781 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್ | 7 | 1 | 5 | 1 | '''3''' | -0.511 | rowspan="2" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್ | 7 | 0 | 7 | 0 | '''0''' | -3.858 |} == ಸೀಸನ್ 6 (2017/18) == ಆರನೇ ಸೀಸನ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಸುಮಾರು 1.5 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. 360 ಡಿಗ್ರಿ ಕ್ಯಾಮೆರಾ (ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪಾಪ್ಅಪ್ಸ್ಟರ್ <ref>{{Cite web|url=https://www.popupster.in|title=Popupster:: Social Media Marketing Company|website=www.popupster.in}}</ref> ಎಂಬ ಕಂಪನಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕೆಪಿಎಲ್ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.popupster.in/post/success-story-of-karnataka-premier-league-2017|title=Success Story of KPL 2017|website=www.popupster.in/post/success-story-of-karnataka-premier-league-2017|access-date=2020-07-09|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815191257/https://www.popupster.in/post/success-story-of-karnataka-premier-league-2017|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ|ಸೋಲು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="5" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ | 6 | 4 | 2 | 0 | '''8''' | +0.203 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 6 | 4 | 2 | 0 | '''8''' | -0.098 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ನಮ್ಮ ಶಿವಮೊಗ್ಗ | 6 | 3 | 1 | 2 | '''8''' | +1.209 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ '''(ವಿಜೇತ)''' | 6 | 3 | 2 | 1 | '''7''' | +0.598 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್ | 6 | 3 | 3 | 0 | '''6''' | -0.456 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. | |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ | 6 | 2 | 3 | 1 | '''5''' | -0.258 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ಲಾಸ್ಟರ್ಸ್ | 6 | 0 | 6 | 0 | '''0''' | -0.951 | rowspan="1" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |} == ಸೀಸನ್ 7 (2018/19) == {| class="wikitable sortable " style="text-align:center;border:none;" ! ತಂಡ ! width="20" | {{Tooltip|ಪಂದ್ಯ|ಆಟವಾಡಿದ ಪಂದ್ಯಗಳು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಗೆ|ಗೆಲುವು}} ! width="20" | {{Tooltip|ಸೋ |ಸೋಲು }} ! width="20" | {{Tooltip|ಇ|ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ}} ! width="20" | {{Tooltip|ಅಂ|ಅಂಕಿಗಳು}} ! width="50" | {{Tooltip|ಸ.ರ.ರೇ|ಸರಾಸರಿ ರನ್ ರೇಟ್}} | rowspan="9" style="width:25px; background:white; border:none;" | | rowspan="5" style="background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ಲಾಸ್ಟರ್ಸ್ '''(ರನ್ನರ್ ಅಪ್)''' | 6 | 5 | 0 | 1 | '''11''' | +0.895 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ | 6 | 4 | 1 | 1 | '''9''' | +0.815 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ '''(ವಿಜೇತ)''' | 6 | 3 | 1 | 2 | '''8''' | -0.028 |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್ | 6 | 3 | 3 | 0 | '''6''' | +0.246 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ | 6 | 2 | 3 | 1 | '''5''' | -0.829 | rowspan="2" align="left" style="background:#cfff88; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳು. |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ | 6 | 1 | 4 | 1 | '''3''' | -0.421 |- |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಲಯನ್ಸ್ | 6 | 0 | 6 | 0 | '''0''' | -0.549 | rowspan="1" align="left" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲ ತಂಡಗಳು. |- |} == ಕೆಪಿಎಲ್ ವಿಜೇತರು == {| class="wikitable sortable sortable" ! ಸೀಸನ್ ! ತಂಡಗಳು ! ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಳ ! ವಿಜೇತ ! ಗೆಲುವು (..ಇಂದ) ! ರನ್ನರ್ ಅಪ್ |- align="center" | 2009/10 | 8 | [[ಎಂ ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]] | '''ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್''' '''ಬೆಂಗಳೂರು''' <small>''125/5 (19.2 ಓವರ್)''</small> | '''''5 ವಿಕೆಟ್''''' <br />[http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/424098/Bangalore-Provident-(Rural)-vs-Belagavi-Panthers-Final-Karnataka-Premier-League-Cup ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ <br /><small>''122/7 (20 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2010/11 | 8 | ಎಂ ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಬೆಂಗಳೂರು | '''ಮಂಗಳೂರು ಯುನೈಟೆಡ್''' <br /><small>''112/9 (20 ಓವರ್)''</small> | '''''44 ರನ್''''' <br />[http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/476857/Bangalore-Provident-(Rural)-vs-Mangalore-United-Final-Karnataka-Premier-League-Cup ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಪ್ರಾವಿಡೆಂಟ್ ಬೆಂಗಳೂರು <br /><small>''68ಕ್ಕೆ ಆಲ್‌ ಔಟ್ (16.1 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2011/12 | colspan="5" rowspan="3" | ಪಂದ್ಯಗಳಿಲ್ಲ |- align="center" | 2012/13 |- align="center" | 2013/14 |- align="center" | 2014/15 | 7 | ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]] | '''ಮೈಸೂರು ವಾರಿಯರ್ಸ್''' <br /><small>''174/4 (19.5 ಓವರ್)''</small> | '''''6 ವಿಕೆಟ್''''' <br />[http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/777451/Belagavi-Panthers-vs-Mysore-Warriors-Final-Karnataka-Premier-League ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ <br /><small>''170/7 (20 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2015/16 | 8 | ಗಂಗೋತ್ರಿ ಗ್ಲೇಡ್ಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ, [[ಮೈಸೂರು]] | '''ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್''' <br /><small>''115/3 (17.1 ಓವರ್)''</small> | '''''7 ವಿಕೆಟ್''''' <br /> [http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/917005/Bijapur-Bulls-vs-Hubli-Tigers-Final-Karnataka-Premier-League ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್<br /><small>''114/9 (20 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2016/17 | 8 | ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ | '''ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್''' <br /><small>''189/5 (20 ಓವರ್)''</small> | '''''35 ರನ್''''' <br />[http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/1055863/Bellary-Tuskers-vs-Hubli-Tigers-Final-Karnataka-Premier-League ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್ <br /><small>''154/9 (20 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2017/18 | 7 | ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ | '''ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್''' <br /><small>''145/4 (17.3 ಓವರ್)''</small> | '''''6 ವಿಕೆಟ್''''' <br /> [http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/1118138/Belagavi-Panthers-vs-Bijapur-Bulls-Final-Karnataka-Premier-League ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್ <br /> <small>''141/7 (20 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2018/19 | 7 | ಶ್ರೀಕಂಠದತ್ತ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಮೈದಾನ, [[ಮೈಸೂರು]] | '''ಬಿಜಾಪುರ ಬುಲ್ಸ್''' <br /><small>''106/3 (13.5 ಓವರ್)''</small> | '''''7 ವಿಕೆಟ್''''' <br /> [http://www.espncricinfo.com/series/8678/scorecard/1154521/bengaluru-blasters-vs-bijapur-bulls-final-karnataka-premier-league-2018 ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ಲಾಸ್ಟರ್ಸ್ <br /> <small>''101ಕ್ಕೆ ಆಲ್ ಔಟ್ (20 ಓವರ್)''</small> |- align="center" | 2019/20 | 7 | ಶ್ರೀಕಂಠದತ್ತ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಮೈದಾನ, [[ಮೈಸೂರು]] | '''ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಟೈಗರ್ಸ್''' <br /><small>''152/6 (20.0)''</small> | '''''8 ರನ್''''' <br /> [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/23132/blary-vs-ht-final-karnataka-premier-league-2019 ಸ್ಕೋರ್ಕಾರ್ಡ್] | ಬಳ್ಳಾರಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ <br /><small>''144ಕ್ಕೆ ಆಲ್ ಔಟ್ (20 ಓವರ್)''</small> |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} pfkm2ufeaonuw335mwuvdzjxibbabu4 ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ 0 129594 1430762 1341259 2026-09-30T02:56:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430762 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post|post=ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ|appointer_qualified=|salary=|deputy=ಉಪ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ|unofficial_names=|abbreviation=|succession=|abolished=|last=|second=ಏ.ಡಿ.ಕೌಶಲ್|formation=ಜನೇವರಿ 1986|precursor=|constituting_instrument=|termlength_qualified=|termlength=|appointer=|body=|nominator=|seat=ಎಂ ಎಸ್ ಕಟ್ಟಡ, ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ರಸ್ತೆ, [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|residence=|reports_to=|member_of=|style=|department=|status=|type=|incumbentsince=28 ಜನೇವರಿ 2017|acting=|incumbent=ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಪಿ. ವಿಶ್ವನಾಥ ಶೆಟ್ಟಿ|native_name=|website=[http://lokayukta.kar.nic.in lokayukta.kar.nic.in]}}<nowiki> </nowiki>'''ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ''' ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿನ]] ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ವರದಿ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಇದನ್ನು 1984 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="act">{{Cite web|url=http://lokayukta.kar.nic.in/karnataka_lokayukta_act.htm|title=The Karnataka Lokayukta Act, 1984|publisher=Government of Karnataka|access-date=6 January 2014|archive-date=21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221041224/http://lokayukta.kar.nic.in/karnataka_lokayukta_act.htm|url-status=dead}}</ref> ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಈ [[ಲೋಕಾಯುಕ್ತ]].<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/lokpal-lokayukta-offices-lack-basic-infrastructure/1/173027.html|title=Most lokayukta offices lack basic infrastructure : Special Report|date=|work=India Today|access-date=8 January 2014}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅದನ್ನು 2016 ರಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ನಿಗ್ರಹ ದಳಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದರ ತನಿಖಾ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. == ಹಿನ್ನೆಲೆ == 1966 ರಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣಾ ಆಯೋಗದ ವರದಿಯು ನಾಗರಿಕರ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಫೆಡರಲ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಲೋಕಾಯುಕ್ತ|ಲೋಕಾಯುಕ್ತವನ್ನು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.<ref name="Laxmikanth">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DY1CAQAAQBAJ&pg=SA5-PA21|title=Governance in India|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-107466-7|pages=5–}}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ, [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರವು]] 1971 ರಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಯುಕ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಆರ್ಡಿನೆನ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್ 1979 ಅನ್ನು ಆಗಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ [[ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸ್|ಡಿ.ದೇವರಾಜ್ ಅರಸ್]] ಅವರು ಚಲಾಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಲೋಕಾಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಯಿತು ನಂತರ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನಿವೃತ್ತ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸಿ. ಹೊನ್ನಿಯಾ. ಡಿ.ದೇವರಾಜ್ ಅರಸ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಆರ್.ಗುಂಡು ರಾವ್ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದಾಗ ಅದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು. [[ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ|ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗ್ಡೆ]], ಆಗ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದ]] ನಂತರ, ''ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಉಪ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಮಸೂದೆಯನ್ನು'' ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ 1983 ರ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯಂತೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Pohekar2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1fIduSccNkC&pg=PA130|title=A Study of Ombudsman System in India with Special Reference to Lokayukta in Maharashtra|last=Preeti Dilip Pohekar|publisher=Gyan Publishing House|year=2010|isbn=978-81-212-1055-3|pages=130–}}</ref> ಇದು ''ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಕಾಯ್ದೆ, 1984'' ರ ಮೂಲಕ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನಂತರ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಪ್ರಕರಣಗಳ ತನಿಖೆಗಾಗಿ 1965 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ವಿಜಿಲೆನ್ಸ್ ಆಯೋಗವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಆಯೋಗದ ಮುಂದೆ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಲೋಕಾಯುಕ್ತಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="act"/><ref name="RamaniMavalankar2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=m783RAXbcUgC&pg=PA76|title=Strategic Issues and Challenges in Health Management|last=K V Ramani|last2=Dileep V Mavalankar|last3=Dipti Govil|date=11 June 2008|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0-7619-3654-1|pages=76–}}</ref> ಇದು ಎರಡು ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು: ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ತನಿಖೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡುವುದು.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/opinion/don-t-denude-lokayukta-s-office-113983.html|title=‘Don’t denude Lokayukta’s office’|date=1 January 2016|publisher=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=31 January 2018|archive-date=31 ಜನವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131200901/https://www.thestatesman.com/opinion/don-t-denude-lokayukta-s-office-113983.html|url-status=dead}}</ref> == ಲೋಕಾಯುಕ್ತ == === ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಗಳು === ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಕಾಯ್ದೆ 1984 ಪ್ರಕಾರ, ಲೋಕಾಯುಕ್ತರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡವರು ಭಾರತದ [[ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿರಬೇಕು ಅಥವಾ ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ''ಉಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ''ದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿರಬೇಕು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು 2015 ರಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷ ಉಪ ಲೋಕಾಯುಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಬಹುದು.<ref name="act"/> [[ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು]] ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ[[ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈ ಕೋರ್ಟ್|, ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟಿನ]] ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್|ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ತಿನ]] ಸಭಾಪತಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಸಭೆ|ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭೆಯ]] ಸ್ಪೀಕರ್, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು, ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ಅವರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಲೋಕಾಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ, ಇತರ ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಲೋಕಾಯುಕ್ತರಿಗೆ ಇದೆ. ಲೋಕಾಯುಕ್ತ, ಅದರ ಪೊಲೀಸ್ ವಿಭಾಗವಾದ ತನಿಖಾ ದಳದ ಮೂಲಕ,<ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/10850/|title=Karnataka Lok Ayukta loses sting|date=29 September 1997|work=The Indian Express|access-date=1 April 2018}}</ref> ತನ್ನ ತನಿಖಾ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ತಡೆ ಕಾಯ್ದೆ, 1988 ರಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/india/lokayukta-karnataka-a-state-without-a-trusted-watchdog|title=Karnataka, a State Without a Trusted Watchdog|date=25 August 2017|work=The Quint|access-date=31 January 2018}}</ref> 2016 ರಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ನಿಗ್ರಹ ದಳ (ಎಸಿಬಿ) ರಚನೆಯಾದ ನಂತರ, ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಕಾಯ್ದೆ, 1984 ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 15 (3) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನವರು ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡಲು ಎಸಿಬಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಈಗ ಉಳಿದಿದೆ. ಎಸಿಬಿ ಈ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಲೋಕಾಯುಕ್ತನು ಹಿಂದಿನದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಲು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hubballi/the-lokayukta-institution-must-be-strengthened-justice-shetty/articleshow/62459611.cms|title=The Lokayukta institution must be strengthened: Justice Shetty|date=11 January 2018|website=The Times of India|access-date=31 January 2018}}</ref> ಲೋಕಾಯುಕ್ತರಿಂದ ತನಿಖಾ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಅದರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಎಸಿಬಿಗೆ ನೀಡಿದ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಟೀಕೆಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ಅಲ್ಲದೆ, ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದು, ಎಸಿಬಿ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾರಿ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/lokayukta-may-finally-get-a-new-head-siddaramaiah-calls-meeting-on-jan-9/articleshow/56362614.cms|title=Lokayukta may finally get a new head: Siddaramaiah calls meeting on January 9|date=6 January 2017|work=The Times of India|access-date=31 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/blow-to-lokayukta-as-government-sets-up-anticorruption-bureau/article8353901.ece|title=Blow to Lokayukta as government sets up Anti-Corruption Bureau|date=15 March 2016|work=The Hindu|access-date=31 January 2018}}</ref> === ಮಾಜಿ ಲೋಕಾಯುಕ್ತರು === ಲೋಕಾಯುಕ್ತರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಲೋಕಾಯುಕ್ತರು ಕೆಳಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ:<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/uncongenial-atmosphere-forced-decision-patil/article2469868.ece|title=Uncongenial atmosphere forced decision: Patil|last=S. Rajendran|date=20 September 2011|access-date=8 January 2014|publisher=The Hindu}}</ref> {| class="wikitable sortable " ! ಹೆಸರು ! ಅವಧಿ |- | ಏ.ಡಿ. ಕೋಶಲ್ | ಜನವರಿ 1986-1991 |- | ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಪೈನ್ | 1991-1996 |- | ಅಬ್ದುಲ್ ಹಕೀಮ್ | 1996-2001 |- | [[ಎನ್.ವೆಂಕಟಾಚಲ]] | 2 ಜುಲೈ 2001-2006 |- | [[ನಿಟ್ಟೆ ಸಂತೋಷ್‌ ಹೆಗ್ಡೆ|ಸಂತೋಷ್ ಹೆಗ್ಡೆ]] | 3 ಆಗಸ್ಟ್ 2006–2 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 |- | ಶಿವರಾಜ್ ಪಾಟೀಲ್ | 3 ಆಗಸ್ಟ್ 2011–19 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 |- | ವೈ.ಭಾಸ್ಕರ್ ರಾವ್ | 14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013–8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015 |- | ಪಿ.ವಿಶ್ವನಾಥ ಶೆಟ್ಟಿ | 28 ಜನವರಿ 2017 - 28 ಜನವರಿ 2022 |- | ಬಿ ಎಸ್ ಪಾಟೀಲ್ | 13 ಜೂನ್ 2022 ರಿಂದ |} [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ]] ನಿವೃತ್ತ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎಡಿ ಕೋಶಲ್ ಅವರನ್ನು ಮೊದಲ ಲೋಕಾಯುಕ್ತರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಜನವರಿ 1986 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/A-new-beginning-to-root-out-corruption/article16193735.ece|title=A new beginning to root out corruption|date=12 July 2010|work=The Hindu|access-date=2 February 2018}}</ref> ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ [[ಎನ್.ವೆಂಕಟಾಚಲ|ಎನ್. ವೆಂಕಟಾಚಲ]] ಅವರನ್ನು ಲೋಕಾಯುಕ್ತರಾಗಿ ಜೂನ್ 2001 ರಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2001/06/27/stories/0427402k.htm|title=N. Venkatachala is new Lokayukta|date=27 June 2001|work=The Hindu|access-date=31 January 2018}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2001/07/03/stories/0403210h.htm|title=Justice Venkatachala sworn in as Lokayukta|date=3 July 2001|work=The Hindu|access-date=1 April 2018}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು, ಅವರು "''ಲೋಕಾಯುಕ್ತ''ವನ್ನು ಜನರ ಮನೆ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಕರೆತಂದರು". ಅವರು ದೂರುಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಜನರನ್ನು ಮನೆ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/karnataka-teeth-to-the-lokayukta-111050300040_1.html|title=Karnataka: Teeth to the lokayukta|last=Mahesh Kulkarni|first=Mahesh|date=20 January 2013|publisher=Business Standard|access-date=1 April 2018}}</ref> [[ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು|ಭಾರತದ]] ಮಾಜಿ [[ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು|ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ]] [[ಎಮ್. ಎನ್. ವೆಂಕಟಾಚಲಯ್ಯ|ಎಂ.ಎನ್. ವೆಂಕಟಾಚಲಯ್ಯ]] ಅವರು ಅವರನ್ನು "ಭ್ರಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಸೈನ್ಯ" ಎಂದು ಕರೆದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/venkatachala-was-a-oneman-army/article3053208.ece|title=`Venkatachala was a one-man army'|date=26 November 2006|publisher=The Hindu|access-date=1 April 2018}}</ref> ಆಡಳಿತಾರೂಢ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] (ಬಿಜೆಪಿ) ಸರ್ಕಾರದ ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದಾಗಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ [[ನಿಟ್ಟೆ ಸಂತೋಷ್‌ ಹೆಗ್ಡೆ|ಸಂತೋಷ್ ಹೆಗ್ಡೆ]] ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ 2010 ರಲ್ಲಿ ಜೂನ್ 2010 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡುವ ಮೊದಲು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/Santosh-Hegde-resigns-as-Karnataka-Lokayukta/article16265638.ece|title=Santosh Hegde resigns as Karnataka Lokayukta|date=24 June 2010|work=The Hindu|access-date=31 January 2018}}</ref> ಆದರೆ, ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಬಿಜೆಪಿಯ ಹಿರಿಯ ಮುಖಂಡ [[ಎಲ್. ಕೆ. ಅಡ್ವಾಣಿ|ಎಲ್.ಕೆ.ಅಡ್ವಾಣಿ]] ಅವರು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಅವರು ರಾಜೀನಾಮೆಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/hegde-to-stay-says-can-t-ignore-fatherlike-advani/641981/0|title=Hegde to stay, says can’t ignore father-like Advani|date=4 July 2010|work=The Indian Express|access-date=31 January 2018}}</ref> 2011 ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಶಿವರಾಜ್ ಪಾಟೀಲ್ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. 1994 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ ಉಪ-ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ವಸತಿ ನಿವೇಶನಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದ ಉಂಟಾದ ನಂತರ ಅವರು ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Politics/nwXE3FV2QievhHju63PvMN/Karnataka-Lokayukta-Shivraj-Patil-resigns.html|title=Karnataka Lokayukta Shivraj Patil resigns|date=19 September 2011|work=Mint|access-date=31 January 2018}}</ref> ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವೈ.ಭಾಸ್ಕರ್ ರಾವ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಗ ಮತ್ತು ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸುಲಿಗೆ ಉಂಗುರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಆರೋಪದ ನಂತರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/y-bhaskar-rao-resigns-as-lokayukta/article7961608.ece|title=Karnataka Lokayukta quits to avoid removal|date=8 December 2015|work=The Hindu|access-date=31 January 2018}}</ref> ಈ ಹುದ್ದೆಯು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಖಾಲಿ ಇದ್ದ ನಂತರ, ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಪಿ. ವಿಶ್ವನಾಥ ಶೆಟ್ಟಿ ಅವರನ್ನು ಜನವರಿ 2017 ರಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/god-has-given-me-a-chance-to-serve-the-people-lokayukta-shetty/articleshow/56841425.cms|title=God has given me a chance to serve the people: Lokayukta P Vishwanath Shetty|date=29 January 2017|work=The Times of India|access-date=31 January 2018}}</ref> == ತನಿಖೆ == 2011 ರಲ್ಲಿ, [[ನಿಟ್ಟೆ ಸಂತೋಷ್‌ ಹೆಗ್ಡೆ|ಸಂತೋಷ್ ಹೆಗ್ಡೆ]] ಅವರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಕುರಿತು ವರದಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದು, ಅದು 160.85 ರೂ &nbsp; ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಶತಕೋಟಿ.<ref>{{Cite news|url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=729110|title=Illegal Mining Loss Rs 16,085 Cr: Karnataka Lokayukta|date=|access-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108055638/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=729110|archive-date=8 January 2014|publisher=News.outlookindia.com}}</ref> ಈ ವರದಿಯು ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಹಗರಣವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://news.rediff.com/report/2010/jul/13/justice-hegde-on-indias-biggest-scam.htm|title=Guess the biggest scam India has seen! – Rediff.com India News|date=13 July 2010|access-date=8 January 2014|publisher=News.rediff.com}}</ref> ಈ ವರದಿಯು ಆಗಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ [[ಬಿ.ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ|ಬಿ.ಎಸ್.ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]] ಅವರ ಹುದ್ದೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14361737|title=BBC News – Karnataka 'mining scam' leader Yeddyurappa quits|date=1 August 2011|access-date=8 January 2014|publisher=Bbc.co.uk}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿ‌ಗಳು == * [http://lokayukta.kar.nic.in ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] 1rl0lljostq5e48x519jknyhmarygjs ಕರ್ನಾಟಕ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಸೇವೆಗಳು 0 129644 1430755 1341108 2026-09-30T02:34:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430755 wikitext text/x-wiki {{Infobox fire department|name=Karnataka Fire and Emergency Services|bulldozers=|district supervisor=|commissioner=|superintendent=|captain=|chief=Sri. M.N.REDDI, IPS|FirstResponderBLSorALS=BLS|EMSunits=|hazmat=|tenders=|fireboats=|helicopters=|airplanes=|rescues=|logo=[[File:Karnataka Fire and Emergency Services logo.png]]|squads=|quints=|ladders=|trucks=|engines=|stations=168|battalions=|budget=|strength=|annual calls=|established=1964<ref name="estblog">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2008/10/12/stories/2008101258390200.htm |title=Department of Fire Services starts blog |date=12 October 2008 |accessdate=30 November 2013 |archive-date=15 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015230128/http://www.hindu.com/2008/10/12/stories/2008101258390200.htm |url-status=dead }}</ref>|staffing=|motto=We Serve to Save|website={{URL|http://www.karnataka.gov.in/ksfes/Pages/home.aspx}}}} '''ಕರ್ನಾಟಕ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಸೇವೆಗಳ''' ವಿಭಾಗವು [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ]] ಒಂದು ಇಲಾಖೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. <ref name="aboutus">{{Cite web|url=http://www.karunadu.gov.in/ksfes/about-department.html|title=About The Department|date=5 September 2011|website=KARNATAKA STATE FIRE AND EMERGENCY SERVICES DEPARTMENT|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202230846/http://www.karunadu.gov.in/ksfes/about-department.html|archive-date=2 December 2013|access-date=27 November 2013}}</ref> <ref name="untrained">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-19/bangalore/37179285_1_fire-brigade-fire-incidents-diver|title=Fire brigade doesn't have an expert diver|date=19 February 2013|work=Times of India|access-date=28 November 2013|location=Bangalore|archive-date=23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130223014442/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-19/bangalore/37179285_1_fire-brigade-fire-incidents-diver|url-status=dead}}</ref> == ಹಿನ್ನೆಲೆ == [[ಚಿತ್ರ:Fire_Engine_Bangalore.JPG|right|thumb|300x300px| ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ವಾಹನ ]] ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಸುರಕ್ಷತೆಗಾಗಿ ಅನುಸರಣೆ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. <ref name="NOC">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/a-third-of-citys-high-rises-have-no-nocs-from-fire-department/article4446961.ece|title=A third of city's high rises have no NOCs from Fire Department|last=Ramani|first=Chitra|date=24 February 2013|access-date=30 November 2013}}</ref> ತಮ್ಮ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಪರವಾನಗಿ ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಇಲಾಖೆಗೆ ಇದೆ. <ref name="rightrecommend">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2007/02/18/stories/2007021808270300.htm|title=45 fire stations to be set up in State|date=18 February 2007|access-date=1 December 2013|archive-date=30 ಏಪ್ರಿಲ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430121027/http://www.hindu.com/2007/02/18/stories/2007021808270300.htm|url-status=dead}}</ref> ಇಲಾಖೆಯು 6,448 ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದೆ. <ref name="aboutpdf">{{Cite web|url=http://www.karunadu.gov.in/ksfes/docs/ksfes-note-abt-dept.pdf|title=AABOUT KARNATAKA STATE FIRE AND EMERGENCY SERVICES DEPARTMENT|date=5 September 2011|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001825/http://www.karunadu.gov.in/ksfes/docs/ksfes-note-abt-dept.pdf|archive-date=3 December 2013|access-date=27 November 2013}}</ref> 2009 ರಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಿಗೆ]] ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿರಬೇಕು ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿತು. <ref name="alltaluks">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2009/05/07/stories/2009050752480300.htm|title=All taluks in State to have fire stations soon|date=7 May 2009|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=1 December 2013|location=Madikeri|archive-date=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203055825/http://www.hindu.com/2009/05/07/stories/2009050752480300.htm|url-status=dead}}</ref> 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಇಲಾಖೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ 168 ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, <ref name="stations">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/02/20/stories/2011022062870300.htm|title=Seven more fire stations to come up in city|date=20 February 2011|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=28 November 2013|location=Bangalore|archive-date=25 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225223800/http://www.hindu.com/2011/02/20/stories/2011022062870300.htm|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ 31 ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳನ್ನು 2012 ರಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. <ref name="morestations">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/state-to-get-31-new-fire-stations/article3600825.ece|title=State to get 31 new fire stations|date=4 July 2012|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=29 November 2013|location=Mysore}}</ref> 2011 ರಲ್ಲಿ [[ಇನ್ಫೋಸಿಸ್]] {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 4.5 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬಾಳ, ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ {{Convert|21417|m2|sqft|adj=on}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಇಲಾಖೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿತು. <ref name="stateoftheart">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/stateoftheart-fire-station-complex-inaugurated-at-hebbal/article1096422.ece|title=State-of-the-art fire station complex inaugurated at Hebbal|date=17 January 2011|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=2 December 2013|location=Mysore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214549/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/stateoftheart-fire-station-complex-inaugurated-at-hebbal/article1096422.ece|archive-date=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref> ಬೆಂಗಳೂರು, ಮಂಗಳೂರು, ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ, ಮೈಸೂರು, ಮಂಡ್ಯ, ಚಾಮರಾಜ ನಗರ, ಮತ್ತು ಹಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಾ ವಾಹನ‌ಗಳನ್ನು ಇಲಾಖೆ ಹೊಂದಿದೆ. <ref name="advanced">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2004/05/30/stories/2004053013430300.htm|title=Bangalore may get advanced fire-fighting vehicle|date=30 May 2004|access-date=30 November 2013|archive-date=4 ಜೂನ್ 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040604173011/http://www.hindu.com/2004/05/30/stories/2004053013430300.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="rescuevans">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/several-districts-in-state-to-get-modern-fire-rescue-vans/article2708115.ece|title=Several districts in State to get modern fire rescue vans|last=Bennur|first=Shankar|date=12 December 2011|access-date=30 November 2013}}</ref> ಇಲಾಖೆಯು ಪಂಪರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು ಡೆನ್ನಿಸ್ ಬ್ರದರ್ಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು ಮತ್ತು 1925 ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ|ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ತಲುಪಿಸಿದನು. ಫ್ಲೀಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಚಾಲಿತ ವಾಹನ ಇದಾಗಿದ್ದು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ರ್ಯಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="dennis">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/04/13/stories/2011041360560200.htm|title=This Dennis is far from being a menace|last=Govindarajulu|first=Priyanka|date=13 April 2011|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=28 November 2013|archive-date=18 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418060944/http://www.hindu.com/2011/04/13/stories/2011041360560200.htm|url-status=dead}}</ref> ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಉನ್ನತ ಮಹಡಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಇಲಾಖೆಯು ಬ್ರಾಂಟೊ ಸ್ಕೈಲಿಫ್ಟ್ ಅನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. <ref name="ladded">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/04/14/stories/2011041461030200.htm|title=High-tech ladder takes Fire Services Department to new heights|last=MT|first=Shiva Kumar|date=14 April 2011|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=28 November 2013|archive-date=31 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110731030334/http://www.hindu.com/2011/04/14/stories/2011041461030200.htm|url-status=dead}}</ref> ಇಲಾಖೆಯು [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ|ಹುಬ್ಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳೂರು]] ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. <ref name="newengine">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2011/04/02/stories/2011040263190500.htm|title=Hi-tech fire engine for Mangalore|date=2 April 2011|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=28 November 2013|location=Mangalore|archive-date=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203044501/http://www.hindu.com/2011/04/02/stories/2011040263190500.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ದಳದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೆಂಕಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸಲು ಇಲಾಖೆಯು ಎರಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನೀರಿನ ಟ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. <ref name="showpiece">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/fire-hydrants-now-a-showpiece/article2926593.ece|title=Fire hydrants now a showpiece|last=Rao|first=Mohit|date=24 February 2012|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=2 December 2013|location=Bangalore}}</ref> 2010 ರ ಮಂಗಳೂರು ವಾಯು ಅಪಘಾತದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಇಲಾಖೆಯು ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. <ref name="aircrash">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/role-of-fire-services-in-the-mangalore-air-crash/article435533.ece|title=Role of fire services in the Mangalore air crash|last=M|first=Raghava|date=22 May 2010|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=28 November 2013}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Mangalore_fire_station,_Mangaladevi.jpg|left|thumb|300x300px| ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರ ]] == ಟೀಕೆ == ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಇಲಾಖೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು [[ಭಾರತದ ನಿಯಂತ್ರಕರು ಮತ್ತು ಮಹಾಲೇಖಪಾಲರು|ಭಾರತದ ಕಂಟ್ರೋಲರ್ ಮತ್ತು ಆಡಿಟರ್ ಜನರಲ್]] ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="illprepared">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/karnataka-fire-service-dept-woefully-ill-prepared-cag/1/182615.html|title=Karnataka fire service dept woefully ill-prepared: CAG|date=1 April 2012|access-date=29 November 2013}}</ref> ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ದಳದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ನೀರು ತುಂಬಲು ಇಲಾಖೆ ಬೆಂಗಳೂರು ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ಮಂಡಳಿಯ ಅಂತರ್ಜಲ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. 1980 ರ ದಶಕದಿಂದ 400 ಫೈರ್ ಹೈಡ್ರಾಂಟ್‌ಗಳು ಕಾಣೆಯಾಗಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. <ref name="NOC"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸರಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು]] awmvlkni0di0i52raa08fkoer3nzi4l ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮ 0 129939 1430672 1334582 2026-09-29T16:53:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430672 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮ | image = Emblem-Ramakrishna-Mission-Transparent.png | size = 220px | caption = [[Ramakrishna Mission#Emblem|Emblem]] | motto = ''[[ಆತ್ಮಾನೋ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಜಗತ್ ಹಿತಾಯಾ ಚಾ]]''<br />(''आत्मनो मोक्षार्थं जगद्धिताय च'')<br />(''For one’s own salvation and for the welfare of the world'') | formation = 1899 | purpose = Philanthropic, Religious Studies, Spirituality | headquarters = [[Belur Math]] |coordinates = {{coord|29.373174|N|80.061316|E|region:LK_type:edu|display=inline,title}} | region_served = Worldwide | website = [http://www.advaitaashrama.org advaitaashrama.org] }} [[File:Vivekananda&#039;s room in Advita Ashrama.jpg|thumb|Vivekananda&#039;s room in Advita Ashrama]] [[File:The gateway of Ashrama.jpg|thumb|The gateway of Ashrama]] [[File:Cenotaph of Vivekananda.jpg|thumb|Cenotaph of Vivekananda]] [[File:Advaita Ashrama, Mayavati, a branch of the Ramakrishna Math, founded on March 19, 1899.jpg|thumb|Advaita Ashrama, Mayavati, a branch of the Ramakrishna Math, founded on March 19, 1899]] [[File:Prabuddha Bharatha March 1897 Front Cover.jpg|thumb|Prabuddha Bharatha March 1897 Front Cover]] == ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮ == ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮ, ಮಾಯಾವತಿ, ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠದ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯, ೧೮೯೯ ರಂದು ವಿವೇಕಾನಂದರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಾದ ಜೇಮ್ಸ್ ಹೆನ್ರಿ ಸೆವಿಯರ್ ಮತ್ತು ಷಾರ್ಲೆಟ್ ಸೆವಿಯರ್ ರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ref1" /> ಇಂದು ಇದು ವಿವೇಕಾನಂದರ ಮೂಲ ಬರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ಆಶ್ರಮವಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮಕೃಷ್ಣನೂ ಅಲ್ಲ;<ref>ಅದ್ವೈತ ಪಿ. ಗಂಗೂಲಿ (೨೦೦೧). ಲೈಫ್ ಅಂಡ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಸ್: ಫ್ರಮ್ ಕಟಕ್ ಟು ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ (೧೮೨೭-೧೯೨೧). ವಿಆರ್ಸಿ ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್. ಪ. ೫೨. ಐಎಸ್ಬಿಎನ್ ೮೧-೮೭೫೩೦-೦೨-೨</ref> ಮತ್ತು ವಿವೇಕಾನಂದರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಆಶ್ರಮ ಆದರ್ಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿಲ್ಲ.<ref>ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠ (೧೯೮೨). ವೇದಾಂತ ಕೇಸರಿ. ಮದ್ರಾಸ್, ಭಾರತ. ಪು ೭೯.</ref> ಮಾಯಾವತಿ ಆಶ್ರಮ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ,<ref>https://web.archive.org/web/20090410071132/http://champawat.nic.in/maya.htm%7C%7C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಆಶ್ರಮ https://web.archive.org/web/20090410071132/http://champawat.nic.in/maya.htm%7C%7C%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%A4%E0%B3%8D ಜಿಲ್ಲೆ</ref> ಇದು ೧೯೪೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಚಂಪಾವತ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಂಪಾವತ್‌ನಿಂದ ೨೨ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಲೋಹಘಾಟ್ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ೯ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20090410071132/http://champawat.nic.in/maya.htm%7C%7C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಆಶ್ರಮ</ref> ಆಶ್ರಮವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗಳ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಆದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕಾಶನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದ ತನ್ನ ಶಾಖೆಯ ಮೂಲಕ. ಇದು ಮಾಯಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಚಾರಿಟಬಲ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ, ದಿ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಆಶ್ರಮದ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಈಗ ದೆಹಲಿಯ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ (ಐಜಿಎನ್‌ಸಿಎ) ಯಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೊಫಿಲ್ಮ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮವು ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು ಆಲ್ಪ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದಾಗ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ಸಂಶೂದನೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು,. ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ೧೮೯೫ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಜೇಮ್ಸ್ ಹೆನ್ರಿ ಸೆವಿಯರ್<ref>https://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_9/Letters_%E2%80%93_Fifth_Series/CLXVIII_Mother{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಷಾರ್ಲೆಟ್ ಎಲಿಜಬೆತ್ ಸೆವಿಯರ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಾನಂದರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ನಂತರ ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳು, ಅವರು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್, ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಇಟಲಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು. ವಿವೇಕಾನಂದರು ದಂಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಹಿಮಾಲಯದ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದು ಆಲ್ಪ್ಸ್ನಲ್ಲಿಯೇ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ, ದಂಪತಿಗಳು ಭಾರತಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ವಿವೇಕಾನಂದರು ಇಟಲಿಯ ನೇಪಲ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸ್ಟೀಮರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಮೋರಾ ಬಳಿ ಒಂದು ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು,<ref>https://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_5/Epistles_%E2%80%93_First_Series/LXXI_Alasinga{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೮೯೭ ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್‌ಗೆ ಬಂದರು.<ref>https://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_5/Interviews/The_Missionary_Work_of_the_First_Hindu_Sannyasin_to_the_West_And_His_Plan_Of_Regeneration_Of_India%7C%7Cಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಮೊದಲ ಹಿಂದೂ ಸನ್ಯಾಸಿನ್‌ನ ಮಿಷನರಿ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಪುನರುತ್ಪಾದನೆಯ ಯೋಜನೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಟೈಮ್ಸ್, ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೮೯೭. ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್.</ref> ವಿವೇಕಾನಂದರು ಕಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ತೆರಳಿದ ಕೂಡಲೇ, ದಂಪತಿಗಳು ಅಲ್ಮೋರಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಂಗಲೆ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಡೆದರು <ref>https://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_8/Epistles_%E2%80%93_Fourth_Series/CXXVIII_Rakhal{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಿವೇಕಾನಂದ ಮತ್ತು ಸೆವಿಯರ್ಸ್ ನಿವಾಸವಾಯಿತು. ನಂತರ ಅವರು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ವಿವೇಕಾನಂದರ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಾದ ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರೂಪಾನಂದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೆವಿಯರ್ ದಂಪತಿಗಳು ಒಳಾಂಗಣ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜುಲೈ ೧೮೯೮ ರಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ದೇವದಾರು, ಪೈನ್ ಮತ್ತು ಓಕ್ ಕಾಡುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು; ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಚಹಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಇದ್ದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಖರೀದಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರೂಪಾನಂದರ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು,<ref name="ref1">{{Cite web |url=https://advaitaashrama.org/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2020-07-19 |archive-date=2019-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001181054/https://advaitaashrama.org/ |url-status=dead }}</ref> ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಾಸಸ್ಥಾನದೊಂದಿಗೆ, ಕೋಲ್ಕತಾ ಬಳಿ ಬೇಲೂರು ಮಠವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಾಗ, ಅವರು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಾಗ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯, ೧೮೯೯ ರಂದು, ಅದು ಆ ವರ್ಷ ರಾಮಕೃಷ್ಣ (ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್) ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವಾಗಿತ್ತು. ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸಂಪಾದಕ, ೨೪ ವರ್ಷದ ಬಿ.ಆರ್.ರಾಜಂ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ಹಠಾತ್ ಮರಣದ ನಂತರ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜರ್ನಲ್ ಪ್ರಭುದ್ಧ ಭಾರತದ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ಮೇ ೧೮೯೮ ರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಮೋರಾದಲ್ಲಿ, ವಿವೇಕಾನಂದರು,ಸೆವಿಯರ್ ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿದರು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಕತ್ವವನ್ನು ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರೂಪಾನಂದ ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು, ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯, ೧೮೯೯ ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ನಂತರ ಆಶ್ರಮದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು,<ref>ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠ (ಮದ್ರಾಸ್, ಭಾರತ) ಅವರಿಂದ ವೇದಾಂತ ಕೇಸರಿ. ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ೧೯೭೯. ಪುಟ ೨೧೨ - ಸ್ವಾಮಿ ರಾಘವೇಶಾನಂದ ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರೂಪಾನಂದ.</ref> ಆದರೆ ಅದರ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು; ಮತ್ತು 1906 ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮರಣದವರೆಗೂ ಈ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ಅದರ ಅಡಿಪಾಯದ ನಂತರ, ವಿವೇಕಾನಂದರು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪತ್ರವನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೯೯ ರಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದ ಪ್ರಾಸ್ಪೆಕ್ಟಸ್ ಅನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು: "... ಈ ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನವನ್ನು ಉನ್ನತೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನವಕುಲದ ಸಮೂಹವನ್ನು ಹುದುಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲು, ನಾವು ಈ ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಹಿಮಾಲಯನ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತೇವೆ, ಅದರ ಮೊದಲ ಮುಕ್ತಾಯದ ಭೂಮಿ. ಅದ್ವೈತವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಮಾಲಿನ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಆಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸರಳವಾದ ಏಕತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಕಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುವುದು; ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಈ ಆಶ್ರಮವು ಅದ್ವೈತ ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. " ಜೇಮ್ಸ್ ಸೆವಿಯರ್ ಅವರು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೮, ೧೯೦೦ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಹತ್ತಿರದ ಶಾರದಾ ನದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://www.thehindu.com/archive/print/2006/12/24/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2020-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719091431/https://www.thehindu.com/archive/print/2006/12/24/ |archive-date=2020-07-19 |url-status=dead}}</ref> ವಿವೇಕಾನಂದರು ೧೯೦೧ ರ ಜನವರಿ ೩-೧೮ ರಿಂದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು, ಮತ್ತು ಅವರ ವಾಸಸ್ಥಳವನ್ನು ಈಗ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಷಾರ್ಲೆಟ್ ಸೆವಿಯರ್ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರು. == ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು == ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಜುಲೈ ೧೮೯೬ ರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜರ್ನಲ್ ಪ್ರಭುದ್ಧ ಭಾರತವನ್ನು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಜರ್ನಲ್ ಆಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಇತರ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿರುತ್ತದೆ. * ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೃತಿಗಳು ** ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ ಇತರ ಕೃತಿಗಳು, ** ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ ** ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ ** ಕರ್ಮಯೋಗ ** ರಾಜ ಯೋಗ ** ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ ಪತ್ರಗಳು * ''ದಿ ಲೈಫ್ ಅಫ್ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನ'' ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಶಿಷ್ಯರ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ [https://books.google.co.in/books?pg=PA221&dq=Swami+Swarupananda&id=u79dAAAAIAAJ&as_brr=0&output=text&redir_esc=y#PPA219,M1 ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿ] * ''ಶ್ರೀಮದ್ ಭಗವದ್ಗೀತ'' ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರೂಪಾನಂದ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ, ೧೯೦೭ [https://www.sacred-texts.com/hin/sbg/index.htm ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆವೃತ್ತಿ] * ''ಎಂಟು ಉಪನಿಷತ್ತು'' [[ಸ್ವಾಮಿ ಗಂಭೀರಾನಂದ]] ಅನುವಾದಿಸಿದ [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ]] ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದೊಂದಿಗೆ == ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು == ಅದ್ವೈತ ಆಶ್ರಮದ ಮೊದಲ ಮೂರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಸಹ ಪ್ರಭುದ್ಧ ಭಾರತದ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅದರ ನಂತರ, ಶಿಕ್ಷಾ ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಕರ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ವಿವಿಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ೧೯೫೯ ರಿಂದ, ಆಶ್ರಮ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಭುದ್ಧ ಭಾರತದ ಸಂಪಾದಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಸಂಪಾದಕನನ್ನು "ಜಂಟಿ ಸಂಪಾದಕ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೩ ರಿಂದ, ಆಶ್ರಮ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಕನನ್ನು ಸಂಪಾದಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. {| class="wikitable sortable " |+ ! !ವರ್ಷ !ಅಧ್ಯಕ್ಷರು |- |೧ |೧೮೯೯-೧೯೦೬ |ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವರೂಪಾನಂದ |- |೨ |೧೯೦೬-೧೯೧೩ |ಸ್ವಾಮಿ ವಿರ್ಜಾನಂದ |- |೩ |೧೯೧೪-೧೯೧೪ |ಸ್ವಾಮಿ ಪ್ರಜಾನಂದ |- |೪ |೧೯೧೮-೧೯೨೭ |ಸ್ವಾಮಿ ಮಾಧವನಂದ |- |೫ |೧೯೨೭-೧೯೩೭ |ಸ್ವಾಮಿ ವೀರೇಶ್ವರಾನಂದ (ಪ್ರಭು ಮಹಾರಾಜ್) |- |೬ |೧೯೩೭-೧೯೪೭ |ಸ್ವಾಮಿ ಪವಿತ್ರಾನಂದ |- |೭ |೧೯೪೮-೧೯೫೩ |ಸ್ವಾಮಿ ಯೋಗೇಶ್ವರಾನಂದ |- |೮ |೧೯೫೩-೧೯೬೩ |ಸ್ವಾಮಿ ಗಂಭೀರಾನಂದ |- |೯ |೧೯೬೪-೧೯೬೮ |ಸ್ವಾಮಿ ಚಿದತ್ಮಾನಂದ |- |೧೦ |೧೯೬೯-೧೯೭೬ |ಸ್ವಾಮಿ ಬುಧಾನಂದ (ಭಬಾನಿ ಮಹಾರಾಜ್) |- |೧೧ |೧೯೭೬-೧೯೭೭ |ಸ್ವಾಮಿ ವಂದಾನಂದ |- |೧೨ |೧೯೭೭೧೯೭೮ |ಸ್ವಾಮಿ ತದ್ರುಪಾನಂದ |- |೧೩ |೧೯೭೮-೧೯೮೮ |ಸ್ವಾಮಿ ಅನಾನಾನಂದ |- |೧೪ |೧೯೮೮-೧೯೯೦ |ಸ್ವಾಮಿ ಸ್ವಾನಂದ |- |೧೫ |೧೯೯೧-೨೦೦೬ |ಸ್ವಾಮಿ ಮುಮುಖಾನಂದ (ಚಿತ್ತರಂಜನ್ ಮಹಾರಾಜ್) |- |೧೬ |೨೦೦೬-೨೦೧೩ |ಸ್ವಾಮಿ ಬೋಧಸಾರಾನಂದ (ಅರಬಿಂದೋ ಮಹಾರಾಜ್) |- |೧೭ |೨೦೧೪-೨೦೧೭ |ಸ್ವಾಮಿ ತತ್ವವಿದಾನಂದ (ಗೌರ್ದಾಸ್ ಮಹಾರಾಜ್) |- |೧೮ |೨೦೧೭-೨೦೧೯ |ಸ್ವಾಮಿ ಮುಕ್ತಾನಂದ |- |೧೯ |೨೦೧೯-ಪ್ರಸ್ತುತ |ಸ್ವಾಮಿ ಶುದ್ಧಿದಾನಂದ (ಸುಧೀರ್ ಮಹಾರಾಜ್) |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] ie5z89xl81qtdilvw1q821n4r1h041w ಅರುಣಾ ರಾಯ್ 0 131358 1430688 1429431 2026-09-29T18:07:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430688 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ಅರುಣಾ ರಾಯ್ | image = Aruna Roy (2019).jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1946|06|6}} | birth_place = [[ಮದ್ರಾಸ್]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | other_names = | office = President of the [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೆಡರೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ವುಮನ್]] | term_start = 2008 | term_end = | predecessor = [[Kunjulekshmi Saradamoni|Dr. K. Saradamoni]] | successor = | alma_mater = [[Indraprastha College]] <small>([[B.A.]])</small><br> [[Delhi University]] <small>([[M.A.]])</small><br> [[Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration|National Academy of Administration]] <small>([[Master of Public Administration|M.P.Adm.]])</small> | occupation = Activist, professor, union organiser and civil servant | nationality = ಭಾರತೀಯ | awards = [[ರಾಮೋನ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸೆಸ್ಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], 2000<br> [[Lal Bahadur Shastri National Award]], 2010 | spouse = {{marriage|[[Sanjit Roy]]|1970}} }} '''ಅರುಣಾ ರಾಯ್''' (ಜನನ 26 ಮೇ 1946) [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] [[ರಾಜನೀತಿ|ರಾಜಕೀಯ]] ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಮಜ್ದೂರ್ ಕಿಸಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು(ಎಂಕೆಎಸ್ಎಸ್) ("ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ರೈತರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ") ಜೊತೆಗೆ ಶಂಕರ್ ಸಿಂಗ್, ನಿಖಿಲ್ ಡೇ ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಮಾಜದ ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗದವರಿಗಾಗಿ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವರು, ಎನ್‌ಎಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ಇದನ್ನು ಅಂದಿನ ಯುಪಿಎ -1 ಸರ್ಕಾರವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು, ಇದನ್ನು ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ. ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ರಾಯ್ ಜನಿಸಿದ್ದು ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ.<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article/Daughter-Of-The-Dust/232838|title=Daughter Of The Dust {{!}} Urvashi Butalia {{!}} Oct 16,2006|website=www.outlookindia.com|access-date=2015-09-17|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224203541/https://www.outlookindia.com/magazine/story/daughter-of-the-dust/232838|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1110904/jsp/7days/story_14461446.jsp|title=‘I would like to know how I am a traitor’|website=www.telegraphindia.com|access-date=2015-09-17}}</ref> ಅವಳು [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರಾಗಿದ್ದರು. ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1911907/Aruna-Roy|title=Aruna Roy (Indian activist) -- Encyclopædia Britannica|date=30 January 2013|work=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/DU+has+a+lot+on+its+ladies+special+platter/1/44882.html|title=DU has a lot on its ladies special platter|date=3 June 2009|work=[[India Today]]}}</ref> ಅವರು 1968 ಮತ್ತು 1974 ರ ನಡುವೆ [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ]] ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಸೇವಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. == ಮಜ್ದೂರ್ ಕಿಸಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಸಂಗಥನ್ == ರಾಯ್ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಬಡವರು ಮತ್ತು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಟಿಲೋನಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ (ಎಸ್‌ಡಬ್ಲ್ಯುಆರ್‌ಸಿ) ಸೇರಿದರು.<ref>[http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/107.htm Aruna Roy] National Resource Center for Women, [[Govt. of India]].</ref> 1987 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ನಿಖಿಲ್ ಡೇ, ಶಂಕರ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಮಜ್ದೂರ್ ಕಿಸಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕಾರ್ಮಿಕರ ನ್ಯಾಯಯುತ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ವೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಮೂಲಕ ಎಂಕೆಎಸ್ಎಸ್ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದು ಭಾರತದ ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಹೋರಾಟವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಅರುಣಾ ರಾಯ್ ಅವರು ಎಂಕೆಎಸ್ಎಸ್ ಮತ್ತು ಜನರ ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿಯಾನ (ಎನ್‌ಸಿಪಿಆರ್‌ಐ) ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು]] ಚಳವಳಿಯ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 2005 ರಲ್ಲಿ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು|ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ]] ಅಂಗೀಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.<ref>''Blacked out: government secrecy in the information age'', by Alasdair Scott Roberts. Cambridge University Press, 2006.</ref> == ಪ್ರಚಾರಗಳು == ಅರುಣಾ ರಾಯ್ ಬಡವರ ಮತ್ತು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಅಭಿಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು|ಮಾಹಿತಿ]] ಹಕ್ಕು, ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು ( NREGA ),<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article/matersfamilias/295068|title=Matersfamilias {{!}} Saba Naqvi {{!}} Aug 24,2015|website=www.outlookindia.com|access-date=2015-08-27}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು [https://nhrc.nic.in/press-release/right-food-fundamental-right ಆಹಾರದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ].<ref>{{Cite web|url=https://nhrc.nic.in/press-release/right-food-fundamental-right|title=Right to Food- A Fundamental Right|last=|first=|authorlink=|last2=|date=|website=National Human Rights Commission, India|publisher=|access-date=10 March 2020}}</ref> ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಅವರು ಪಿಂಚಣಿ ಪರಿಷತ್ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/pension-parishad-calls-off-strike/article5487007.ece|title=Pension Parishad calls off strike|date=2013-12-21|work=The Hindu|access-date=2015-08-27|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article/forgotten-brethren/293980|title=Forgotten Brethren {{!}} Harsh Mander {{!}} Apr 20,2015|website=www.outlookindia.com|access-date=2015-08-27|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224203537/https://www.outlookindia.com/magazine/story/forgotten-brethren/293980|url-status=dead}}</ref> ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯದ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ, ಕೊಡುಗೆ ರಹಿತ ಪಿಂಚಣಿ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಲ್ಬ್ಲೋವರ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಕುಂದುಕೊರತೆ ಪರಿಹಾರ ಆಕ್ಟ್.<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/news/nation/aruna-roy-seeks-early-passage-of-grievance-redress-whistleblower-bills_898018.html|title=Aruna Roy seeks early passage of grievance redress, whistleblower bills|access-date=2015-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thewire.in/2015/05/27/the-fate-of-rti-after-one-year-of-modi-is-a-bad-omen-2535/|title=The Fate of RTI After One Year of Modi is a Bad Omen|last=Roy|first=Aruna|website=The Wire|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018172904/http://thewire.in/2015/05/27/the-fate-of-rti-after-one-year-of-modi-is-a-bad-omen-2535/|archive-date=18 October 2015|access-date=2015-08-27}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೆಲಸಗಳು == ಅವರು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡುವವರೆಗೂ 2006 ರವರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ [ಎನ್‌ಎಸಿ] ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="hi">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|title=NAC reconstituted|date=4 June 2005|work=The Hindu|access-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2020|archive-date=1 ಮಾರ್ಚ್ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060301014639/http://www.hindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article/daughter-of-the-dust/232838|title=Daughter Of The Dust {{!}} Urvashi Butalia {{!}} Oct 16,2006|website=www.outlookindia.com|access-date=2015-08-27|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224203541/https://www.outlookindia.com/magazine/story/daughter-of-the-dust/232838|url-status=dead}}</ref> ಮಜ್ದೂರ್ ಕಿಸಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಸಂಗಥನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅರುಣಾ ರಾಯ್ ಅವರಿಗೆ 1991 ರಲ್ಲಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ. 2000 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಮುದಾಯ ನಾಯಕತ್ವಕ್ಕಾಗಿ [[ರಾಮೋನ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸೆಸ್ಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ರಾಮನ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸೆಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationRoyAru.htm|title=Ramon Magsaysay Award Citation|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507004705/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationRoyAru.htm|archive-date=7 May 2012|access-date=7 May 2009}}</ref> 2010 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ, ಅಕಾಡೆಮಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗಾಗಿ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article808021.ece |title=Thehindu.com |access-date=2020-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927223444/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article808021.ece |archive-date=2013-09-27 |url-status=dead}}</ref> 2011 ರಲ್ಲಿ, ''ಟೈಮ್'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ನೂರು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066499,00.html|title=The 2011 TIME 100 - TIME|last=Thottam|first=Jyoti|date=2011-04-21|work=Time|access-date=2015-08-27|issn=0040-781X}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯಾ ಟೈಮ್ಸ್ ರಾಯ್ ಅವರನ್ನು 11 ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿತು, ಅವರ ಜೀವನ ಮಿಷನ್ ಇತರರಿಗೆ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಜೀವನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ <ref>{{Cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/11-human-rights-activists-whose-life-mission-is-to-provide-others-with-a-dignified-life-329273.html|title=11 Human Rights Activists Whose Life Mission Is To Provide Others With A Dignified Life/|last=Anjali Bisaria|website=Indiatimes.com}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೪೬ ಜನನ]] 8u9qtqlz1r6ce97we1ld0eozcfutx8c ಅರ್ಧ್ ಸತ್ಯ (ಚಲನಚಿತ್ರ) 0 133162 1430691 1335633 2026-09-29T18:16:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430691 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಅರ್ಧ್ ಸತ್ಯ|cinematography=ಗೋವಿಂದ್ ನಿಹಲಾನಿ|budget=೬೭ ಲಕ್ಷ|language=ಹಿಂದಿ|country=ಭಾರತ|runtime=130 ನಿಮಿಷಗಳು|released={{film date|1983|8|19|df=yes|India}}|distributor=|editing=ರೇಣು ಸಲೂಜಾ|music=ಅಜೀತ್ ವರ್ಮನ್|image=Ardh Satya, 1982 fim.jpg|starring=ಓಂ ಪುರಿ<br />ಸ್ಮಿತಾ ಪಾಟೀಲ್<br />ಅಮ್ರೀಶ್ ಪುರಿ<br />ಶಫಿ ಇನಾಮ್‍ದಾರ್<br />ನಾಸೀರುದ್ದೀನ್ ಶಾ<br />ಸದಾಶಿವ್ ಅಮ್ರಾಪುರ್‌ಕರ್|based on=ಎಸ್. ಡಿ ಪಾನ್ವಲ್‍ಕರ್‌ರ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯಾದ ''ಸೂರ್ಯಾ'' ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತ|story=ಎಸ್. ಡಿ. ಪನ್ವಲ್ಕರ್|writer=ವಸಂತ್ ದೇವ್ <small>(ಸಂಭಾಷಣೆ)</small>|screenplay=ವಿಜಯ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್|producer=ಮನ್‍ಮೋಹನ್ ಶೆಟ್ಟಿ<br />ಪ್ರದೀಪ್ ಉಪ್ಪೂರ್|director=ಗೋವಿಂದ್ ನಿಹಲಾನಿ|caption=ಭಿತ್ತಿಪತ್ರ|gross=೧.೫೬ ಕೋಟಿ}}'''''ಅರ್ಧ್ ಸತ್ಯ''''' 1983 ರ ಒಂದು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ. ಇದನ್ನು ಗೋವಿಂದ್ ನಿಹಲಾನಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಖ್ಯಾತ ಮರಾಠಿ ನಾಟಕಕಾರ [[ವಿಜಯ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್]] ಈ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರಕಥೆಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ; ಇದು ಎಸ್.‌ಡಿ. ಪನ್ವಾಲ್ಕರ್‌ರ 'ಸೂರ್ಯ' ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ವಸಂತ್ ದೇವ್ ಇದರ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.lib.virginia.edu/clemons/ivid/ivid.html Ardh Satya at lib.virginia.edu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213153539/http://www.lib.virginia.edu/clemons/ivid/ivid.html|date=13 December 2007}}</ref> ಈ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಪೋಲಿಸ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಾದ [[ಓಂ ಪುರಿ]] ತನ್ನ ಸುತ್ತಲಿನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದೇ ಆದ ದುರ್ಬಲತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಪೊಲೀಸಿನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಅಮರೀಶ್ ಪುರಿ|ಅಮ್ರೀಶ್ ಪುರಿ]], ಸ್ಮಿತಾ ಪಾಟೀಲ್, [[ನಸೀರುದ್ದೀನ್ ಷಾ]] ಮತ್ತು ಸದಾಶಿವ್ ಅಮ್ರಾಪುರ್ಕರ್ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ಬರಹಗಾರ [[ದಿಲೀಪ್ ಚಿತ್ರೆ|ದಿಲೀಪ್]] ಚಿತ್ರೆಯವರ ವಿಷಯ ಕಾವ್ಯವಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ದಿಲೀಪ್ ಚಿತ್ರೆ ಬರೆದ ಕವಿತೆಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/blast-from-past-ardh-satya-1983/article6570797.ece|title=Ardh Satya (1983)|last=Salam|first=Ziya Us|date=6 November 2014|work=The Hindu|accessdate=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204072823/http://www.thehindu.com/features/cinema/blast-from-past-ardh-satya-1983/article6570797.ece|archive-date=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2014|url-status=dead}}</ref> ''ಅರ್ಧ್ ಸತ್ಯ'' ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ|ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ]] ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಚಿತ್ರವಾಯಿತು. <ref>[http://www.kamat.com/database/content/cinema/ardh_satya.htm Ardh Satya Review]</ref> ಇದನ್ನು ಈಗಲೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಲಿಸ್ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>[http://www.starboxoffice.com/gallery/sbogallery.aspx?aid=1114. Best cop films]{{Dead link|date=October 2016|fix-attempted=yes}} starboxoffice.com.</ref> ಈ ಚಿತ್ರದ ಉತ್ತರಭಾಗವೂ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು. == ಕಥಾವಸ್ತು == ಒಂದು ಪಾರ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಅನಂತ್ ವೇಲನ್‍ಕರ್ ([[ಓಂ ಪುರಿ]]) ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಪನ್ಯಾಸಕಿಯಾದ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಗೋಖಲೆಯನ್ನು (ಸ್ಮಿತಾ ಪಾಟೀಲ್) ಭೇಟಿಯಾಗುವ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತ್ ಬಾಂಬೆ ಪೊಲೀಸಿನಲ್ಲಿ ಸಬ್ ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಆರಂಭಿಕ ಚಕಮಕಿಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಅವರು ಒಳ್ಳೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಸ್ನೇಹವು ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತ್ ತನ್ನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆದರ್ಶವಾದವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕೆಲಸ ಕಠಿಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಫಿಯಾ, ಪೊಲೀಸರು ಮತ್ತು (ಭ್ರಷ್ಟ) ರಾಜಕಾರಣಿಗಳ ನಡುವೆ ಆಳವಾದ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅನಂತ್ ಪೊಲೀಸ್ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕೆಳ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಮೂರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೊಲೆಗಡುಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಫಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅವರ ಯಜಮಾನನಾದ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯನ್ನು (ಸದಾಶಿವ್ ಅಮ್ರಾಪುರ್ಕರ್)ಭೇಟಿಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಚಮಚಾಗಳನ್ನು ಹೊರತರುವ ಅಥವಾ ಅನಂತ್ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಅನಂತ್ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೆಟ್ಟಿ ಅನಂತ್ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಸ್ಥಳೀಯ ಕೊಳೆಗೇರಿಯ ಒಬ್ಬ ಸೌಮ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಕೆಲವು ಹಿಂಸಕರ ಬಗ್ಗೆ ದೂರು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಅವರನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಸೆರೆಮನೆಗೆ ಹಾಕಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಸಕನು ಅನಂತ್‍ನನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂಸಕರು ಶಾಸಕನ ನೆಚ್ಚಿನ ಬಂಟರಾಗಿದ್ದು ಚುನಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ರ್‍ಯಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಲವನ್ನು ನೀಡುವವರೆಂದು ಅವನ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯಾದ ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಪೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಅನಂತ್‍ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾನೆ (ತಾನು ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿಲ್ಲ) ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಅಷ್ಟೇನೂ ದೂರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೈದರ್ ಅಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗಳು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಳಂಬಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಅಥವಾ (ಭ್ರಷ್ಟ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಿಂದ) ಮೋಸದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿನ ಅಮಾನತು ಒಬ್ಬರ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಕಪ್ಪು ಗುರುತಾಗಿರುತ್ತದೆ (ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ರಾಜಕಾರಣಿಯು ಅಂತಹ ತೊಂದರೆಗಾರನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಿರುವುದಿಲ್ಲ). ಅನಂತ್‌ಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ "ಕೇಂದ್ರ" ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪೀಠವಾದ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯಾದ ದೇಸಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವ ಹೈದರ್‌ನ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಲು ದೇಸಾಯಿ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯಿಂದ ಅನಂತ್‌ನ ನೀತಿಸೂತ್ರಗಳು ಅಲುಗಾಡಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ: ಅಪರಾಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ನೀತಿಯುಳ್ಳ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲು ಅವನು ಕನಿಷ್ಠತಮ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಯಿತು. ಅನಂತ್ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಪರ್ಯಾಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಂದೆ ([[ಅಮರೀಶ್ ಪುರಿ|ಅಮ್ರಿಶ್ ಪುರಿ]]) ಗ್ರಾಮದ ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಫೌಜ್ದಾರ್ (ಕಾನ್‌ಸ್ಟೆಬಲ್) ಆಗಿ ನಿವೃತ್ತನಾದನು. ಅವನ ತಂದೆ ಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅತಿ ಸಣ್ಣ ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಕಪಾಳಮೋಕ್ಷ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಹೊಡೆಯಲು ಬೇಗನೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಲು ತಾನು ಶಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅನಂತ್ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದಾಗ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಗೆ ಸೇರಲು ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಹೊಡೆತ ತಿಂದು, ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಾಯಲು ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯ ಗೂಂಡಾಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಅನಂತ್ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದಾಗ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತ್ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆತಂದು ಅವನ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಈ ಹಲ್ಲೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಇತರರನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಅನಂತ್ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶೆಟ್ಟಿ ಗಲಿಬಿಲಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಒಬ್ಬ ಪೋಲೀಸಿನವನಿಗೆ ಸರಳವಾದ ಫೋನ್ ಕರೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಅನಂತ್‍ಗೆ ಇದರಿಂದ ಹಿಂದೆಸರಿಯುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ಅಗಾಧವಾದ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ದೂರವಿರಲು ಅವನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅವಮಾನ ಅನುಭವಿಸಿ, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ, ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ದುರದೃಷ್ಟವಂತ ಅನಂತ್ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಮುಂಬರುವ ಪುರಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿ ನಗರ ಸಭೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಿಷಯವು ತನ್ನ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳಿಸಲು ಬಿಡುವಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತ್ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಳೊಂದಿಗಿನ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯ ಪ್ರಚಾರ ರ್‍ಯಾಲಿಗಳಿಗೆ ಭದ್ರತಾ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲು ತನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಅವನು ತಲ್ಲಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. [[ಮುಂಬೈ|ಮುಂಬೈನ]] ಹೊರಗಿನ ಗುಡ್ಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಡಕಾಯಿತನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಆಕ್ರಮಣ ತಂಡವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದಾಗ ಅವನು ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹಿನ್ನಡೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧನದ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸಂಬಂಧವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹದಗೆಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಕುಡಿಯಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಸಣ್ಣ ರೇಡಿಯೊವನ್ನು ಕದ್ದನೆಂದು ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಬ್ಬ ಚಿಲ್ಲರೆ ಕಳ್ಳನನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಡಿತ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಅನಂತ್ ತುಂಬಾ ಕುಡಿದು, ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿರಾಶೆಗೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾ ಕಳ್ಳನಿಗೆ ಆಘಾತಕಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಹೊಡೆದು "ಇತರರ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿರುವನೆಂದು" ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗದಂತೇ ಕಳ್ಳ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅನಂತ್ ಅಮಾನತುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಬಲವಂತದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಮತ್ತೆ ದೇಸಾಯಿಯನ್ನು ಬಳಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತುಂಬಾ ಬಿಸಿಯಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಹೊಸದಾಗಿ ಚುನಾಯಿತನಾದ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿ ನೆರವಾಗಬಹುದೆಂದು ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹಲವಾರು ದಿನಗಳ ಆಲೋಚನೆಯ ನಂತರ, ಅನಂತ್ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯನ್ನು ಅವನ ಜೂಜು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿ ಅನಂತ್‌ನನ್ನು ಸೌಹಾರ್ದಯುತವಾಗಿ ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ನೀತಿವಂತ ಪೋಲೀಸನವನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಅವನ ಮೊಣಕಾಲೂರಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅರಿವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಕೋಣೆಗೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಅವನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ತನ್ನ 'ದುರ್ಬಲ' ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕತ್ತು ಹಿಸುಕಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ್ ತಾನೇ ಶರಣಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. == ತಯಾರಿಕೆ == ಚಲನಚಿತ್ರ ವಿಶೇಷಜ್ಞ ರಾಜೇಶ್ ಸುಬ್ರಮಣಿಯನ್ ಪ್ರಕಾರ, ಅಮಿತಾಭ್ ಬಚ್ಚನ್ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಪುರುಸೊತ್ತಿಲ್ಲದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯ ಕಾರಣ ಅವರು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಅನಂತ್ ವೇಲನ್‍ಕರ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಓಂ ಪುರಿಗೆ ಹಂಚಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿನಲ್ಲುಳಿಯುವ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಸಬ್-ಇನ್‍ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ಅನಂತ್ ವೇಲನ್‍ಕರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಓಂ ಪುರಿ]] * ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಗೋಖಲೆ <small>ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ</small> ಸ್ಮಿತಾ ಪಾಟೀಲ್ * ಅನಂತ್‍ನ ತಂದೆಯಾಗಿ [[ಅಮರೀಶ್ ಪುರಿ]] * ಅನಂತ್‍ನ <small>ತಾಯಿಯಾಗಿ ಮಾಧುರಿ ಪುರಂದರೆ</small> * ಮೈಕ್ ಲೋಬೊ <small>ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ</small> [[ನಸೀರುದ್ದೀನ್ ಷಾ]] * ರಾಮಾ ಶೆಟ್ಟಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸದಾಶಿವ್ ಅಮ್ರಾಪುರ್‌ಕರ್ * ಇನ್‍ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಫಿ ಇನಾಮ್ದಾರ್ * ಸ್ನೇಹಾ ವಾಜಪೇಯಿ <small>ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ</small> ಇಲಾ ಅರುಣ್ * ಡಕಾಯಿಟ್ <small>ಆಗಿ</small> ಸತೀಶ್ ಷಾ * ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್ ಪಾಟೀಲ್ <small>ಆಗಿ</small> ಅಚ್ಯುತ್ ಪೋತ್‍ದಾರ್ == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == '''ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಓಂ ಪುರಿ - ಗೆಲುವು '''[[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]]''' * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ - ಮನ್‍ಮೋಹನ್ ಶೆಟ್ಟಿ, ಪ್ರದೀಪ್ ಉಪ್ಪೂರ್ - ಗೆಲುವು * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶಕ - ಗೋವಿಂದ್ ನಿಹಲಾನಿ - ಗೆಲುವು * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟ - ಸದಾಶಿವ್ ಅಮ್ರಾಪುರ್‌ಕರ್ - ಗೆಲುವು * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಥೆ - ಎಸ್.ಡಿ. ಪಾನ್ವಲ್‍ಕರ್ - ಗೆಲುವು * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕಥೆ - ವಿಜಯ್ ತೆಂಡುಲ್ಕರ್ - ಗೆಲುವು == ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು == ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಎದುರು ಅನಂತ್ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಓದುವ ದೀರ್ಘ ದೃಶ್ಯವು ಆಧುನಿಕ ಸಿನೆಮಾದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಕಲೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ವಿಶ್ವ ಸಿನೆಮಾ ತೋರಿಸಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪರಿಮಾಣದ ನೈತಿಕ ಅಥವಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ, ಮನುಷ್ಯನು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅವನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ಅವನ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅನಂತ್ ತನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಹೊರಬರಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಂತು ತನ್ನ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ತನ್ನ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಪುರುಷತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವ ಬದಲು 'ದುರ್ಬಲ' ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಚಲನಚಿತ್ರವು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. == ''ಅರ್ಧ್ ಸತ್ಯ'' ಕವಿತೆ == {| class="wikitable sortable " border="1" style="background-color: transparent;" !ದಿಲೀಪ್ ಚಿತ್ರೆ (ಹಿಂದಿ) ಅವರ ವಿಷಯ ಸಂಬಂಧಿ ಕವಿತೆ ''ಅರ್ಧ್'' ''ಸತ್ಯ'' (अर्धसत्य) ! ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ |- | चक्रव्यूह में घुसने से | ವಂಚನೆಯ ವಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲು, |- | कौन था मै और कैसा | ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಹೇಗಾಗಿದ್ದೆ, |- | मुझे याद ही ना | ನನಗೆ ನೆನಪಿರುವುದಿಲ್ಲ. |- | चक्रव्यूह में घुसने के | ವಂಚನೆಯ ವಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರ, |- | मेरे और चक्रव्यूह के | ನನ್ನ ಮತ್ತು ವಲಯದ ನಡುವೆ (ಇತ್ತು), |- | सिर्फ़ एक जानलेवा निकटता | ಕೇವಲ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ಅನ್ಯೋನ್ಯತೆ |- | इसका मुझे पता ही ना | ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. |- | चक्रव्यूह से निकलने के | ವಂಚನೆಯ ವಲಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ನಂತರ, |- | मुक्त हो जाऊँ भले | ನನ್ನನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರೂ |- | फिर भी चक्रव्यूह की रचना | ವಂಚನೆಯ ವಲಯದ ವಿನ್ಯಾಸ, |- | ही ना | ಅಷ್ಟೇನೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. |- | मरूँ या मारूँ | ನಾನು ಕೊಂದರೂ ಅಥವಾ ಸತ್ತರೂ, |- | जाऊँ या जान से मार | ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ (ಇತರ) |- | इसका फ़ैसला कभी ना हो | ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. |- | हुआ आदमी | ಮಲಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು |- | से उठकर चलना शुरू करता | ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದಾಗ, |- | तब सपनों का संसार | ಕನಸುಗಳ ಜಗತ್ತು |- | दोबारा दिख ही ना | ಮತ್ತೆ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಣಿಸದಿರಬಹುದು (ಅವನಿಂದ). |- | रोशनी में जो निर्णय की | ಅದರಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಧಾರದ ಬೆಳಕು, |- | सब कुछ समान होगा | ಎಲ್ಲವೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದೇ? |- | पलड़े में | (ತಕ್ಕಡಿಯ) ಒಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಿದೆ, |- | पलड़े में | ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷತ್ವ, |- | और ठीक तराज़ू के काँटे | ಮತ್ತು ಸೂಜಿ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾಗಿ |- | अर्ध सत्य | ಅರ್ಧ ಸತ್ಯವಿದೆ. |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{IMDb title|0085178}} * {{AllMovie title|151962}} * [https://movies.nytimes.com/movie/151962/Ardh-Satya/overview NY ಟೈಮ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226190239/http://movies.nytimes.com/movie/151962/Ardh-Satya/overview |date=2008-02-26 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿ-ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು]] iy2xw8qjmnqmub5bp89ptcxy5yeyoqf ಚಕ್ರಾತಾ 0 135266 1430858 1346170 2026-09-30T10:55:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430858 wikitext text/x-wiki '''ಚಕ್ರಾತಾ''' ಭಾರತದ [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ|ಉತ್ತರಾಖಂಡ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ದಂಡು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಉಪ ಜಿಲ್ಲೆ / ತಹಸಿಲ್ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Chakrata_small.JPG|right|thumb|250x250px| ಚಕ್ರಾತಾದ ದೇವ್‍ಬನ್‌ನಿಂದ ನೋಟ]] == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Budher_FRH.jpg|thumb|ಬುಧೇರ್ ಅರಣ್ಯ ವಿಶ್ರಾಮಗೃಹದಲ್ಲಿ ಮಂಜುಳ್ಳ ಮುಂಜಾವು]] [[ಚಿತ್ರ:Deoban.jpg|thumb|ಅರಣ್ಯ ವಿಶ್ರಾಮಗೃಹ - ದೇವ್‍ಬನ್]] [[ಚಿತ್ರ:Ancient_Wooden_Mahasu_Devta_Temple_at_Hanol_Jaunsar_,Garhwal(Uttrakhand).jpg|thumb|ಹನೋಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಮರದ ಮಹಾಸು ದೇವತಾ ದೇವಸ್ಥಾನ.]] ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಂಕುಮರಗಳು, ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರನ್‍ಗಳು ಮತ್ತು ಓಕ್‍ಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಂಪು ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರನ್‍ಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಚಕ್ರಾತಾದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * '''ಟೈಗರ್ ಜಲಪಾತ'''ವು ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ನೇರ ಜಲಪಾತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಚಕ್ರಾತಾದಿಂದ 20 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು 312 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದೆ. * '''ಬುಧೇರ್ (ಮೊಯಿಲಾ ಡಂಡಾ)''' 2800 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು. ಬುಧೇರ್‌ನ ಕಾರ್ಸ್ಟ್ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಸುಣ್ಣದ ಗುಹೆಗಳ ಜಾಲಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿವೆ. * '''ಕನಾಸರ್''' ಏಷ್ಯಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ದೇವದಾರ್ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಚಕ್ರಾತಾದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪಿಕ್ನಿಕ್ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. * '''ಚಿಲ್ಮಿರಿ''' ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸ್ಥಳವು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೋಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ನೀಡುವ ಸುಂದರವಾದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ. * ಸುಮಾರು 2900 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ '''ದೇವ್‍ಬನ್''' ಹಿಮಾಲಯದ ಪರಿದೃಶ್ಯ ನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. * '''ಮುಂಡಾಲಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು''' ತಲುಪುವುದು ಕಷ್ಟ, ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲದ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. * ಲಾಖಾಮಂಡಲ್ ಎಂಬುದು ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. * '''ಬೈರತ್ ಖೈ ಕಣಿವೆಮಾರ್ಗ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೈರತ್ ಖೈ (ಬೆಟ್ಟಗಳ ರಾಜಕುಮಾರಿ)''' ಚಕ್ರಾತಾದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ 25 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜನರು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಿಮದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಹಿಮಾಲಯದ 180 ಡಿಗ್ರಿ ನೋಟವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. * ಮಂಝ್‍ಗಾಂವ್ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಸು ದೇವತಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. === ವಿಸ್ತರಿತ ಸ್ಥಳಗಳು === ಹನೋಲ್ ಚಕ್ರಾತಾದಿಂದ 100 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು ಸುಂದರವಾದ ರಜಾಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಹನೋಲ್‍ನಲ್ಲಿ ಮಹಾಸು ದೇವತಾ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ಭಗವಾನ್ ಮಹಾಸುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V10_131.gif Chakrata Tahsil & Town, The Imperial Gazetteer of India, v. 10, p. 125, 1909] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609153752/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V10_131.gif |date=2022-06-09 }} * [https://web.archive.org/web/20210124210257/https://www.euttaranchal.com/tourism/chakrata.php Chakrata Tourism] * [http://wikimapia.org/country/India/Uttaranchal/Chakrata/ Chakrata on wikimapia] * [http://www.bharatpravas.in/chakrata-a-gem-of-a-hill-station/ Chakrata — A Gem of a Hill Station] {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ]] [[ವರ್ಗ:ಗಿರಿಧಾಮಗಳು]] 4bc8kd732xx0jlqejjreztrcyxai7h0 ಕೊಂಗು ವೇಲಾಲರ್ 0 139701 1430800 1343486 2026-09-30T05:53:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430800 wikitext text/x-wiki {{Translate|en}}{{infobox caste|caste_name=ಕೊಂಗು ವೆಲ್ಲಾಲರ್|image=|caption=|region=[[ಕೊಂಗು ನಾಡು]]|religions=[[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] ([[ಶೈವ]])|country={{flag|ಭಾರತ}}|state=[[ತಮಿಳುನಾಡು]]|populated_states=[[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಕೇರಳ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]]|languages=[[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] (ಕೊಂಗು ತಮಿಳು)|classification=[[ಇತರೆ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು]]|related=[[ತಮಿಳುನಾಡು]]|caste_name_in_local=கொங்கு வேளாளர்|veda=[[ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]|varna=[[ಕ್ಷತ್ರಿಯ]]|ethnicity=[[ದ್ರಾವಿಡ]]|jati=ಗೌಡರು|population=10million}}'''ಕೊಂಗು ವೇಲಾಲರ್''' ಎಂಬುದು ಭಾರತದ [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಕೊಂಗು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಒಂದು ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ. [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ|ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೊಂಗು ವೆಲ್ಲಾಲರನ್ನು ಒಂದು ಫಾರ್ವರ್ಡ್ ಜಾತಿ (ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗ) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ 1975 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ಮರು ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ವಿನಂತಿಸಿದರು <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article277921.ece|title=Looking to create a Kongu stronghold|last=Prasad|first=K.V.|date=8 May 2009|work=The Hindu|access-date=22 May 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ == ವೆಳ್ಳಲಾರ್ ಆಫ್ [[ಕೊಂಗು ರಾಜ್ಯ|ಕೊಂಗು ರಾಜ್ಯವನ್ನು]] ಕೊಂಗು ವೆಳ್ಳಲಾರ್ ಮಾಹಿತಿ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ. ಅವರನ್ನು "ಬುಪಾಲನ್", ಗಂಗವಂಶಂ, ಕುಡಿಯನವರ್ ಮತ್ತು ವಿವಸಾಯಿ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಗೌಂಡರ್ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಎಂದು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ez9uAAAAMAAJ&q=Buvaisya|title=Salem cyclopedia: a cultural and historical dictionary of Salem District, Tamil Nadu|last=Rajannan|first=Busnagi|date=1992|publisher=Institute of Kongu Studies|isbn=978-8-19002-880-6|location=Salem, India|page=340|language=en}}</ref> == ಮೂಲ == ''ಕೊಂಗು ವೆಲ್ಲಾಲರ್ ಪುರಾಣಂ'' ಪ್ರಕಾರ, 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಹಾವಿದ್ವಾನ್ ಕಂದಸಾಮಿ ಕವಿರಾಯರ ಕೃತಿಯು, ಕೊಂಗು ದೇಶದ ವೆಲ್ಲಾರ್ ಅವರ ಮೂಲವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದ್ದು, ಹಸಿವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು [[ಗಂಗಾ|ಗಂಗಾ ನದಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದ ಮರಬಾಲನ್.]] Marabalan ಕೃಷಿ ತಿರುಗಿ ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರು ಆಯಿತು ವೆಳ್ಳಲಾರ್. ಮರಬಾಲನ್ ಗಂಗವಂಶ, ದೇವರು, ವೆಲ್ಲಾಲರ್, ಬುಬಾಲನ್, ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವಿಧ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು <ref name="indianexpress">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2015/sep/13/Purana-of-Kongunadus-Conventional-Farming-813729.html|title=Purana of Kongunadu's conventional farming|website=The Indian Express|access-date=2020-07-09}}</ref> [4] [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ನೆರೆಯ ಭಾಗಗಳ [[ಒಕ್ಕಲಿಗ|ಗಂಡಾದಿಕರ ವೊಕ್ಕಲಿಗರು]] [[ಗಂಗಾ|ಸಹ ಗಂಗಾ]] ತೀರದಿಂದ ಮೂಲವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="“Gangadikara”">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.22885/page/n255/mode/2up|title=The Mysore Tribes and Castes|last=Nanjundayya|first=H.V|last2=Iyer|first2=L.K Ananthakrishna|date=1930|publisher=The Mysore University|volume=3|location=Mysore|page=175-185}}:”Gangadikara is a contraction of the term Gangawadikara (A man of Gangavadi)”</ref> ಬರ್ಟನ್ ಸ್ಟೈನ್ ಪ್ರಕಾರ, ಗಂಗಾಡಿಕಾರರು ಮತ್ತು ಕೊಂಗು ವೆಲ್ಲಾಲರುಗಳು ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=4SsKAQAAIAAJ&dq=burton+stein+peasant+state+society&focus=searchwithinvolume&q=Gangadikara+peasantry+of+Gangavadi+|title=Peasant State and Society in Medieval South India|last=Stein|first=Burton|date=1980|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|pages=319}}:”The Gangadikara peasantry of Gangavadi appears to have been more significantly linked to the Kongu peasantry to the south than to peasant peoples in the central and northern parts of medieval Karnataka. Similarly, the Marasu Vokkaligas of eastern Bangalore and central and southern Kolar districts appear to have been linked to Tondaimandalam”</ref> == ಕೊಂಗು ವೆಲ್ಲಾಲರ ಧರ್ಮ == ಕೌಂಟರ್‌ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ವಿಜಯಮಂಗಲಂ, ಚಿನಾಪುರಂ, ವೆಲ್ಲೋಡು, ಪೆರುಂಡುರೈ, ಪಳನಿ, ಐವರ್ಮಲೈ ಮತ್ತು ಪೂಂತುರೈಗಳಲ್ಲಿ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳಿದ್ದವು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ, ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಈ ಹಿಂದೆ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಸಿದ್ಧರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಸ್ಯಾಹಾರಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ಕೌಂಟರ್‌ಗಳು ಬುಡಕಟ್ಟು ಎಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದನ್ನು ಸಭೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಗುಂಪಿನ ಸದಸ್ಯರು ಒಂದೇ ವಂಶಸ್ಥರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವುದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಮದುವೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಭೆಯು ತನ್ನದೇ ಆದ ಕುಲಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಅಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಕುಲವು ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. == ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು == ಈ ಸಮುದಾಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು [[ಕೃಷಿ]] ಮತ್ತು [[ದನ|ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಣೆ]], ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವರು ಭೂಮಾಲೀಕರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು [[ಸಾಲ|ಹಣದಾತರು]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=K85NA7Rg67wC&pg=PA24|title=The First Great Political Realist|last=Boesche|first=Roger|date=1 March 2003|isbn=978-0-73910-607-5|page=24|author-link=Roger Boesche}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} 8c03lf8akrd8m0a0y5kumxf14389cpc ಕೊಲ್ಲಂ 0 140406 1430806 1383263 2026-09-30T06:18:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430806 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox settlement | name = ಕೊಲ್ಲಂ | native_name = | native_name_lang = | other_name = ಕ್ವಿಲಾನ್ | settlement_type = [[ಮಹಾನಗರ]] | image_skyline = Kollam_Collage.png | imagesize = 255px | image_caption = ಮೇಲಿನಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]] & [[ದ ರವಿಜ್]] ನ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ, [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಲೈಟ್ಹೌಸ್]], [[ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಕೋಟೆ]]ಯ ಅವಶೇಷಗಳು, [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] & [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಡಿ ಫೆರಿ ಟರ್ಮಿನಲ್|ಕೆಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಡಿ ದೋಣಿ ಘಟ್ಟ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], [[ಡೌನ್ಟೌನ್ ಕೊಲ್ಲಂ]] ಪ್ರದೇಶ ([[ಆರ್ಪಿ ಮಾಲ್, ಕೊಲ್ಲಂ|ಆರ್ಪಿ ಮಾಲ್]] ಸೇರಿದಂತೆ), [[ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ]]ದಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿಗರು, [[ಅಡ್ವೆಂಚರ್ ಪಾರ್ಕ್, ಕೊಲ್ಲಂ|ಅಡ್ವೆಂಚರ್ ಪಾರ್ಕ್]], [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]], [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಬ್ರೇಕ್ ವಾಟರ್ ಟೂರಿಸಂ ಪಾರ್ಕ್|ಬ್ರೇಕ್ ವಾಟರ್ ಟೂರಿಸಂ]] & [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]], [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬೀಚ್]] ಮತ್ತು [[ಚಿನ್ನಕಡ ಘಂಟಾಗೋಪುರ]] | etymology = [[ಕರಿಮೆಣಸು]]: ''ಕೊಲ'' ("ಕರಿಮೆಣಸು") | nicknames = "ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ರಾಜಕುಮಾರ"<br />"ವಿಶ್ವದ ಗೋಡಂಬಿ ರಾಜಧಾನಿ"<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollams-cashew-crunch/article23701507.ece |title=Kollam's cashew crunch |work=The Hindu|date=28 April 2018 |access-date=10 August 2018}}</ref> <br /> "ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ" <br /> "[[ಯೌವನದ ಚಿಲುಮೆ]]"<ref>{{cite web | url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2012/kollam-quilon/154 | title=Kollam, Quilon, Land of cashew, coir, backwaters, Kerala Tourism }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.grunge.com/236799/the-tragic-history-of-the-search-for-the-fountain-of-youth/ | title=The Tragic History of the Search for the Fountain of Youth | newspaper=Grunge | date=14 August 2020 }}</ref> | image_map = Location map India Kollam EN.svg | mapsize = 250x200px | map_alt = | map_caption = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ]]ದೊಳಗಿನ ನಗರದ ಸ್ಥಾನ | pushpin_map = India#India Kerala | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ಕೊಲ್ಲಂ ([[ಭಾರತ]]) | coordinates = {{coord|8|53|35.5|N|76|36|50.8|E|display=inline,title}}[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Kollam&params=8_53_35.5_N_76_36_50.8_E_type:city(1342509)_region:IN-KL] | subdivision_type = [[ದೇಶ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪ್ರದೇಶ]] | subdivision_name1 = [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] | subdivision_type2 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name2 = [[ಕೇರಳ]] | subdivision_type3 = [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name3 = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಲ್ಲಂ]] | established_title = ಸ್ಥಾಪನೆ | established_date = 823 | founder = [[ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ ಪ್ರೋತ್|ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ]]<ref>Kollam Tarisappalli Copper plates</ref><ref>{{cite work |last=Perczel |first=István |title= The Syriac World|publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781317482116 |editor-last=King |editor-first=Daniel |page=665-671|chapter=Syriac Christianity in India }}</ref><ref>{{Cite book|title=Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy|last=Narayanan|first=M. G. S.|publisher=CosmoBooks.|year=2013|isbn=9788188765072|location=Thrissur (Kerala)|pages=277, 278, 295, 435–37|orig-year=1972}}</ref> (ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿ) <br /> [[ರಾಮ ವರ್ಮ ಕುಲಶೇಖರ]]<ref>{{Cite web |first=M. S. | last = Dhiraj |title=Kollam Pillar Inscription of Rama Kulasekhara: The Last Chera Record of a Jain Perumal of Makothai |url=https://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume6/19.pdf |website=Department of History, Pondicherry Central University | location = Pondicherry, India}}</ref> (ಆಡಳಿತ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ) | leader_party = [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|INC]] | government_type = [[ನಗರ ನಿಗಮ (ಭಾರತ)|ನಗರ ನಿಗಮ]] | governing_body = [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] | leader_title = [[ಮೇಯರ್#ಭಾರತ|ಮೇಯರ್]] | leader_name = ಎ.ಕೆ ಹಫೀಜ್ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = 4 | area_total_km2 = 73.03 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 38.32 | population_total = 397,419 | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/india/kerala/|title = Kerala (India): Districts, Cities and Towns - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_rank = [[ಕೇರಳದ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|5]] ([[ಭಾರತದ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|41ನೇ IN]]) | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,871,086 | population_metro_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf| title=Demographia World Urban Areas |publisher=Demographia |access-date=23 April 2016}}</ref> | population_demonym = ಕೊಲ್ಲಮೈಟ್, ಕೊಲ್ಲത്തುಕಾರನ್/ಕಾರಿ, ಕೊಲ್ಲಂಕರನ್/ಕಾರಿ | demographics_type1 = [[ಭಾಷೆ]]ಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = {{hlist|[[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ|ಮಲಯಾಳಂ]]|[[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]}} | timezone1 = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್|PIN]] | postal_code = 691 XXX | area_code_type = [[ದೂರವಾಣಿ]] ಕೋಡ್ | area_code = +91474xxxxxxx | registration_plate = ಕೊಲ್ಲಂ- [[ಭಾರತದ RTO ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ#KL—ಕೇರಳ|KL]] 02, [[ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ]]- KL 23, [[ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ]]- KL 24, [[ಪುನಲೂರು]]- KL 25, [[ಕುನ್ನತೂರು, ಕೇರಳ|ಕುನ್ನತೂರು]]- KL 61, [[ಪಥನಾಪುರಂ]]- KL 80, [[ಚಡಯಮಂಗಳಂ]]- KL 82 | blank2_name_sec2 = ಸಾಕ್ಷರತೆ | blank2_info_sec2 = 91.18%<ref name=Cities1Lakhandabove>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf| title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> | website = {{URL|www.kollam.nic.in}} | blank_name_sec2 = [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ|HDI]] | blank_info_sec2 = <span style="color:#090">ಹೆಚ್ಚು</span> | blank3_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank3_info_sec2 = '''IN QUI<br />IN KUK''' | footnotes = | official_name = }} '''ಕೊಲ್ಲಂ''' ({{IPA|ml|kolːɐm|lang|Kollam-pronunciation.ogg}};{{efn|({{IPAc-en|'|k|w|aɪ|.|l|ɒ|n}} {{Respell|KWAI|lon}}; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ {{IPAc-en|k|ɔɪ|.|l|ɒ|n}} {{Respell|KOY|lon}} {{audio|Pronunciation of the alternate name "Quilon" of the city Kollam.ogg|ಉಚ್ಚಾರಣೆ}})}}) ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ [[ಕೇರಳದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ]]. ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ನಗರವು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ತಿರುವನಂತಪುರ]]ದಿಂದ 71 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (44 ಮೈಲಿ) ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೆ.<ref>{{cite web |title=Kollam - Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kollam |access-date=7 February 2020 |publisher=Britannica}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ [[ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ,<ref>{{cite web |date=16 June 2016 |title=12 Oldest Living and Continuously Inhabited Cities of India |url=http://www.walkthroughindia.com/cities/12-oldest-living-continuously-inhabited-cities-india/ |access-date=11 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611144213/http://www.walkthroughindia.com/cities/12-oldest-living-continuously-inhabited-cities-india/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=History &#124; District Kollam, Government of Kerala &#124; India |url=https://kollam.nic.in/en/history/}}</ref> ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಅವಧಿಯವರೆಗಿನ ವಾಸದ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಈ ನಗರವು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರ [[ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ]]ವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಫೀನಿಷಿಯನ್ನರು ಮತ್ತು ರೋಮನ್ನರ ಕಾಲದವು.<ref>{{Cite journal |last1=A. |first1=Shaji |last2=H. |first2=Adabiya |date=March 11, 2020 |title=The Early Maritime Trade Relations of Kollam: A Historical Introspection |url=http://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume8.2/23.pdf |journal=Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology |volume=8 |issue=2 |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 7, 2026 |archive-date=ಜೂನ್ 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601225244/http://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume8.2/23.pdf |url-status=dead }}</ref> ಇದು [[ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು|ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳ]] ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿದೆ,<ref>{{Cite web |title=Ashtamudi Lake, the gateway to the backwaters of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/destination/ashtamudi-backwaters/426 |website=Kerala Tourism}}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆ, [[ಕೊಯಿರ್]] ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=In 2 years, 80% cashew producing units closed in Kollam |url=https://www.downtoearth.org.in/news/agriculture/in-2-years-80-cashew-producing-units-closed-in-kollam-61749 |website=www.downtoearth.org.in|date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Coir products of Kerala, Kollam, Kerala, India |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2012/coir-products/161 |website=Kerala Tourism}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅರಬ್ಬರು, [[ಫೀನಿಷಿಯನ್ನರು]], ಚೀನಿಯರು, ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ನರು, ಸಿರಿಯನ್ನರು, ಯಹೂದಿಗಳು, [[ಕಲ್ಡಿಯನ್ನರು]], ಮತ್ತು ರೋಮನ್ನರು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite book |first=K. A. Nilakanta |last=Sasthri |title=History of South India |url=https://archive.org/details/historyofsouthin0000kall |edition=2nd| publisher=Oxford University Press |year=1958 |orig-year=1935}}</ref> ಚೀನಾದ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, [[ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ]] 14 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಐದು ಭಾರತೀಯ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.thebetterindia.com/152778/news-kerala-china-iit-prof-gulis-children/ |title=Kozhikode to China: IIT Prof Unearths 700-YO Link That'll Will Blow Your Mind! |publisher=The Better India |date=26 July 2018 |access-date=7 December 2015}}</ref><ref name="www.mathrubhumi.com">{{Cite web|url=http://www.mathrubhumi.com/travel/article/destination/kollam/1095/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009210850/http://www.mathrubhumi.com/travel/article/destination/kollam/1095/|url-status=dead|title=Kollam - Mathrubhumi|archivedate=9 October 2014}}</ref> ದೇಸಿಂಗನಾಡಿನ ರಾಜರು ಚೀನೀ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ಆದರೆ ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಚೀನೀ ವಸಾಹತು ಇತ್ತು. 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಚೀನಾದ [[ಗುವಾಂಗ್ಝೌ|ಕ್ಯಾಂಟನ್]]ಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಪರ್ಷಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ [[ಸುಲೈಮಾನ್ ಅಲ್-ತಾಜಿರ್]] ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಚೀನೀ ಜಂಕ್ಗಳು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಮಾರ್ಕೊ ಪೊಲೊ]], ವೆನಿಸ್ನ ಪ್ರವಾಸಿಗ, 1275 ರಲ್ಲಿ [[ಕುಬ್ಲೈ ಖಾನ್]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು, ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ, ಚೀನೀ ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಆಗಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದನು.<ref>{{Cite web|url=http://kollam.nic.in/history.html|title=Short History of Kollam}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಲ್ಲಂ]] [[ಥಾಮಸ್ ಅಪೊಸ್ತಲ|ಸಂತ ಥಾಮಸ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಏഴರಪ್ಳ್ಳಿಕಳ್|ಏಳು ಚರ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು [[ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್]] [[ಕೇರಳ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ|10 ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಕ್ವಿಲಾನ್ನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]] ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Diocese of Quilon |url=https://www.quilondiocese.com/quilon.php?Pid=16&Mid=89 |access-date=2023-09-07 |website=www.quilondiocese.com |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907162517/https://www.quilondiocese.com/quilon.php?Pid=16&Mid=89 |url-status=dead }}</ref> [[ವಿ. ನಾಗಮ್ ಅಯ್ಯ]] ತಮ್ಳ ''ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಮ್ಯಾನ್ಯುಯಲ್'' ನಲ್ಲಿ 822 AD ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು [[ಪೂರ್ವ ಸಿರಿಯಾಕ್ ಸಂಪ್ರದಾಯ|ಪೂರ್ವ ಸಿರಿಯಾಕ್]] ಬಿಷಪ್ಗಳು, [[ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ ಪ್ರೋತ್]], ತಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ವಿಲಾನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮಲಬಾರ್ ಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು (824 AD), ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ]]ಗಿಂತ ಮುನ್ನ ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಯಿತು.<ref name="Aiyya, V.V Nagom p. 244"/> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಅನ್ನು ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ 825 ರಲ್ಲಿ [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಬ್ಯಾಕರೆ (ತೆವಲಕರ) ಬಳಿಯ ಕೊರೆ-ಕೆ-ನಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಳನಾಡಿನ ಬಂದರನ್ನು ಪುನಃ ತೆರೆಯಲು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ರೋಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕರಿಗೆ ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ ಮತ್ತು ಟಿಂಡಿಸ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ತಮಿಳರಿಗೆ ತೊಂಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Aiyya, V.V Nagom p. 244">Aiyya, V.V Nagom, State Manual p. 244</ref> [[ತಂಬಿರಾನ್ ವನಕ್ಕಂ]], 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1578 ರಂದು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾದ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=2010-06-20 |title=Tamil saw its first book in 1578 |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece |access-date=2023-09-07 |issn=0971-751X}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] ನಗರ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ [[ISO 9000#ISO 9001:2015 ವಿಷಯಗಳು|ISO 9001:2015]] ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://lsgkerala.gov.in/index.php/en/news-district-news/kollam-corporation-achieved-iso-certification-1636 |title=Kollam Corporation achieved ISO Certification |date=17 May 2019 |access-date=18 June 2019}}</ref> [[ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯುನಿಟ್|ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯುನಿಟ್ (EIU)]] ಜನವರಿ 2020 ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ|ಕೊಲ್ಲಂ]] 2015 ಮತ್ತು 2020 ರ ನಡುವೆ 31.1% ನಗರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತನೇ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/three-of-worlds-ten-fastest-growing-urban-areas-are-in-kerala-6205749/ |title=3 of world's 10 fastest-growing urban areas are in Kerala: Economist ranking |date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020}}</ref> ಇದು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಕರಾವಳಿ ನಗರವಾಗಿದೆ. ನಗರವು [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಅನುಪಾತವು ಭಾರತದ 500 ಅತಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/city.php |title=census2011.co.in - Indian Cities |access-date=7 December 2015}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/lifestyle/the-4-least-polluted-cities-in-india-757032/ |title=The 4 Least Polluted Cities in India - India.com |date=7 December 2015 |access-date=7 December 2015}}</ref> [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರ]] ರಾಜವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ನಂತರದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊಲ್ಲಂ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಕೊಲ್ಲಂ ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಸುತ್ತಲೂ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ]], [[ಪುನಲೂರು]], [[ಪರವೂರು, ಕೊಲ್ಲಂ|ಪರವೂರು]], ಮತ್ತು [[ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ]] ಸೇರಿವೆ. ಕೊಲ್ಲಂ [[ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಂಡೆವಿಲ್|ಮ್ಯಾಂಡೆವಿಲ್]] ಅವರ ''[[ಟ್ರಾವೆಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಸರ್ ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಂಡೆವಿಲ್|ಪ್ರಯಾಣಗಳು]]'' ನಲ್ಲಿ '''ಪಲೋಂಬೆ''' ಎಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದು [[ಯೌವನದ ಚಿಲುಮೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>Mandeville, John. ''[http://www.gutenberg.org/cache/epub/782/pg782.txt The Travels of Sir John Mandeville]''. Accessed 24 September 2011.</ref><ref>Kohanski, Tamarah & Benson, C. David (Eds.) ''The Book of John Mandeville''. Medieval Institute Publications (Kalamazoo), 2007. Op. cit. "[http://www.lib.rochester.edu/camelot/teams/tkap2.htm Indexed Glossary of Proper Names]". Accessed 24 September 2011.</ref> ==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ== {{main|ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಹೆಸರುಗಳು}} ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, "ಕೊಲ್ಲಂ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ''ಕೊಯಿಲ್ಲಂ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದು ''[[ಕೊವಿಲಕಂ]]'' ("ರಾಜಮನೆತನದ ಅರಮನೆ" ಎಂದರ್ಥ) ಮತ್ತು ''[[ಇಲ್ಲಂ]]'' ([[ಇಲ್ಲತು ನಾಯರ್|ನಾಯರ್ ಶ್ರೀಮಂತರು]] ಅಥವಾ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]]ರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮನೆ) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Kollam, Government of Kerala {{!}} India |url=https://kollam.nic.in/en/history/#:~:text=One%20theory%20has%20it%20that,and%20illam%20(brahmin%20house). |access-date=2025-05-02 |language=en-US}}</ref> ಮತ್ತೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಈ ಹೆಸರು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಪದ ''ಕೊಲ್ಲಂ'' ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ "ಮೆಣಸು," ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮೆಣಸಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Kollam, Government of Kerala {{!}} India |url=https://kollam.nic.in/en/history/#:~:text=The%20name%20Kollam%20has%20a,and%20exporting%20centre%20for%20pepper. |access-date=2025-05-02 |language=en-US}}</ref> 825 AD ರಲ್ಲಿ, [[ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]], ಅಥವಾ ''ಕೊಲ್ಲವರ್ಷಂ'', ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>ending with the Royal sanction of Tarissapalli copper plates to Assyrian Monks by Vaishnaite Chera King Rajashekara Varma, against the backdrop of a Shivite revival led by Adi Shankara among the Nampoothiri communities [http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayat_statistics2001/klm_shis.htm Kerala government website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121073245/http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayat_statistics2001/klm_shis.htm |date=21 November 2007 }}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಅನ್ನು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ನಾಶವಾದ ನಂತರ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರವನ್ನು ಅರೇಬಿಕ್ನಲ್ಲಿ ''ಕೂಲಂ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು,<ref name="Koolam">{{cite book |author=S. Muhammad Hussain Nainar |url=https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage |title=Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language |publisher=University of Madras |year=1942}}</ref> ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ನಲ್ಲಿ ''ಕೌಲಾಂ'', ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ''ದೇಸಿಂಗನಾಡು''.<ref name="auto" /> ==ಇತಿಹಾಸ== {{main|ಕೊಲ್ಲಂ ಇತಿಹಾಸ}} [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|left|thumbnail|''[[ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದ ಎರಿಥ್ರಿಯನ್ ಸೀ]]'' (1ನೇ ಶತಮಾನ CE) ನ ಹೆಸರುಗಳು, ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳು]] ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರವಾದ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಆಗಿ, ಕೊಲ್ಲಂ [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (ಸುಮಾರು 3ನೇ ಶತಮಾನ BC–12ನೇ ಶತಮಾನ) ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಬಂದರಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಸುಮಾರು 825 ರಲ್ಲಿ ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸ್ವತಂತ್ರ [[ವೆನಾಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆನಾಡು]] ಅಥವಾ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆರಂಭಿಕ [[ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈಜಿಪ್ಟ್ನ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಕೈರೋ, ಚೀನಾ ದೇಶದ [[ಕ್ವಾನ್ಝೌ]] ನಗರ, ಮತ್ತು ಮಲೇಷಿಯನ್ ದ್ವೀಪಸಮೂಹದ [[ಮಲಕ್ಕಾ]] ಸೇರಿದಂತೆ.<ref name=Tignor>{{cite book|last=tignor|first=Robert|title=Worlds together, worlds apart: a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=978-0-393-93492-2|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> 1280 ರಲ್ಲಿ, [[ಯುವಾನ್ ರಾಜವಂಶ|ಯುವಾನ್]] ಚೀನಾದ ರಾಯಭಾರಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಬಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=Al-Hind, The making of the Indo-Islamic World|publisher=Brill|chapter-url=https://archive.org/details/AndreWinkAlHindTheMakingOfTheIndoIslamKhaledWahsh2FFacebook2FkWahshyahoo.com/page/n24/mode/1up?view=theater&q=Embassy|year=2002|chapter='Trade embassy to Kollam'}}</ref> ===ಪಾಂಡ್ಯ ಆಳ್ವಿಕೆ=== ಕೊಲ್ಲಂನ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸವು ಕೇರಳದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಆಲಪ್ಪುಳ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ನಡುವಿನ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿತು. ಇದು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆ]], [[ಕೊಯಂಬತ್ತೂರು]], [[ಸೇಲಂ, ತಮಿಳುನಾಡು|ಸೇಲಂ]], ಮತ್ತು [[ಕೊಳ್ಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಸೇರಿದಂತೆ. [[ಕೊಯಂಬತ್ತೂರು]] ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು [[ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ ಶತಮಾನ CE ನಡುವೆ ಚೇರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ನಡುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗವಾದ ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆಗೆ ಪೂರ್ವ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶವು (ತಿರುವನಂತಪುರ ಮತ್ತು ಆಲಪ್ಪುಳ ನಡುವಿನ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿ) [[ಆಯ್ ರಾಜವಂಶ]]ದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಇದು ಚೇರರಿಗಿಂತ [[ಮಧುರೈ]]ನ [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>KA Nilakanta Sastri</ref> [[ಕಾಸ್ಮಾಸ್ ಇಂಡಿಕೋಪ್ಲ್ಯೂಸ್ಟಸ್]], ಗ್ರೀಕ್ [[ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್|ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್]] ನಾವಿಕ,<ref>{{cite web|author=Roger Pearse |url=http://www.ccel.org/ccel/pearse/morefathers/files/cosmas_00_0_eintro.htm |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography. Preface to the online edition |publisher=Ccel.org |date=5 July 2003 |access-date=20 April 2013}}</ref> ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಟೋಪೋಗ್ರಫಿಯಲ್ಲಿ,<ref>{{cite web|author=Roger Pearse |url=http://www.ccel.org/ccel/pearse/morefathers/files/cosmas_11_book11.htm |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography (1897) pp. 358–373. Book 11 |publisher=Ccel.org |access-date=20 April 2013}}</ref> 550 ರಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಅವರು, ''ಮೇಲ್'' (ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ) ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ವಿಶ್ವಾಸಿಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಸಾಹತು ಇರುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, "ತಬ್ರೋಪೇನ್ (ಸಿಲೋನ್) ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ ಚರ್ಚ್, ಪಾದ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಂತೆಯೇ ಮೇಲ್ನಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮೆಣಸು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿಯಾನ (ನಿಲ್ಲಕಲ್ನ ಕಲ್ಲಿಯಾನ್ಕಲ್) ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ, ಪರ್ಷಿಯಾದಲ್ಲಿ 325 AD ನ ನೈಸಿಯಾ ಸುನ್ನಹಾಡೋಸ್ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಬಿಷಪ್ ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ."<ref>Travancore Manual</ref> ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಬಳಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದಕ್ಕೆ ವೆನಾಡ್ ರಾಜ ಅಯ್ಯನಾಟಿಕಲ್ ದಾನ ನೀಡಿದರು. [[ತರಿಸಾಪ್ಳ್ಳಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚರ್ಚ್, ರಾಜನು ನೀಡಿದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳು|ಕೊಲ್ಲಂ ತಾಮ್ರ ಫಲಕ]] ಅನುದಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಕೊಲ್ಲಂ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M. E. Sharpe |year=1999|isbn=9780765601049 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book |author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012 |year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book|author=Uri M. Kupferschmidt|title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458|access-date=25 July 2012|year=1987|publisher=Brill|isbn=978-90-04-07929-8|pages=458–459}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles |url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> ''[[ಕ್ವಿಸ್ಸತ್ ಶಕರ್ವತಿ ಫರ್ಮದ್]]'' ಪ್ರಕಾರ, [[ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು]], ಕೊಲ್ಲಂ, [[ಮದಾಯಿ]], [[ಬಾರ್ಕೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], [[ಕಾಸರಗೋಡು]], [[ಕಣ್ಣೂರು]], [[ಧರ್ಮದಂ]], [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ|ಪಂಥಲಯಿನಿ]], ಮತ್ತು [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಗಳಲ್ಲಿನ [[ಮಸೀದಿ|''ಮಸ್ಜಿದ್'']]ಗಳು [[ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್]] ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಮತ್ತು ಅವು [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ''ಮಸ್ಜಿದ್''ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.'' Cambridge University Press, 2018. 98.</ref> ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಪಟ್ಟಣದ [[ತಲಾಂಗರ]]ದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref name="ch">Pg 58, Cultural heritage of Kerala: an introduction, A. Sreedhara Menon, East-West Publications, 1978</ref> ===ವೆನಾಡಿನ ರಾಜಧಾನಿ (9 ನೇ ನಿಂದ 12 ನೇ ಶತಮಾನಗಳು)=== {{see also|ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು}} [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|300px|1320 CE ನಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]] ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು, ನಂತರ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದನ್ನು 825 ರಲ್ಲಿ ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು, [[ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ ಪ್ರೋತ್]], ಅಯ್ಯನಾಡಿಕಲ್ ತಿರುವಡಿಕಲ್, ಸ್ವತಂತ್ರ ವೆನಾಡು ಅಥವಾ ಕ್ವಿಲಾನ್ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ, [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಂತ, ಇವರ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>Kerala Charithram P.59 Sridhara Menon</ref><ref name="Travancore Manual page 244">V. Nagam Aiya (1906), [[Travancore State Manual]], page 244</ref>{{sfnp|Malekandathil|2010}} ಮಾರ್ ಸಪೊರ್ ಐಸೊ ಅವರು ಬ್ಯಾಕರೆ (ತೆವಲಕರ) ಬಳಿಯ ಕೊಲ್ಲಂ (ಕೊರೆ-ಕೆ-ನಿ) ನ ಬಹುತೇಕ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಒಳನಾಡಿನ ಬಂದರನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯ ಬದಲಿಗೆ, ಅವರು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಳಿ ಹೊಸ ಬಂದರನ್ನು ರಚಿಸುವಂತೆ ಚೇರ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇದು ರೋಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕರಿಗೆ ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ ಮತ್ತು ಟಿಂಡಿಸ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ತಮಿಳರಿಗೆ ತೊಂಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ 6 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಲ್ಲವರು]] ಚೇರರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಇದು ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್ನರಿಗೆ ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಸಿರಿಯನ್ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಂಪೂತಿರಿ ವೈಷ್ಣವರು ಮತ್ತು ನಾಯರ್ ಉಪಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ವೇದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದೆ, ತ್ರಿತ್ವದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ಅಯ್ಯನಾಡಿಕಲ್ ತಿರುವಡಿಕಲ್ ಅವರು ಮರುವಾನ್ ಸಪೊರ್ ಐಸೊಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ [[ಥರಿಸಾಪ್ಳ್ಳಿ ಫಲಕಗಳು]] ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರಿಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಸವಲತ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಿತು. [[ಹರ್ಮನ್ ಗುಂಡರ್ಟ್]] ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ ಅವರು ಥರಿಸ್ಸಪ್ಳ್ಳಿ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ [[ಮಣಿಗ್ರಾಮಂ]] ವ್ಯಾಪಾರ ಗಿಲ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual |publisher=Asian Educational Services |year=2000 |isbn=978-8120604469 |volume=2 |pages=cxxv–cxxvi, cxxxviii |chapter=Appendix XII (Collection of Deeds)}}</ref> {{sfnp|Malekandathil|2010}}<ref name="Sharma2010">{{cite book|author=Yogesh Sharma|title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India|url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC|year=2010|publisher=Primus Books|page=78|isbn=978-93-80607-00-9}}</ref> [[File:Quilon Syrian copper plates (849 AD) PLATE 3.jpg|thumb|'''ಕ್ವಿಲಾನ್ ಸಿರಿಯನ್ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳು (849 AD) PLATE 3''']] ಹೀಗೆ ಮಲಯಾಳಂ ಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದನ್ನು ನಗರದ ನಂತರ ಕೊಲ್ಲ ವರ್ಷಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.{{sfnp|Malekandathil|2010}} ಸಿರಾಫ್ನ ಪರ್ಷಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸೊಲೇಮಾನ್ 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದನು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದಿಂದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳ ಸಾಗಾಣಿಕೆಗಾಗಿ ಬೃಹತ್ ಚೀನೀ ಹಡಗುಗಳು ಬಳಸುವ ಏಕೈಕ ಬಂದರಾಗಿ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಅನ್ನು ಕಂಡನು. ಕೊಲ್ಲಂನ ಆಡಳಿತಗಾರರು (ಹಿಂದೆ 'ದೇಸಿಂಗನಾಡು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು) ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. [[ಟ್ಯಾಂಗ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (618–913) ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ,<ref>Travancore Manual, page 244</ref> 7 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲು ಕ್ವಿಲಾನ್ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರಾಗಿತ್ತು. ಚೀನೀ ವ್ಯಾಪಾರವು ಸುಮಾರು 600 ರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಂಡಿತು. ಬಿಷಪ್ ಕ್ಯಾಟಲಾನಿ ಅವರ ''ಮಿರಾಬಿಲಿಯಾ ಡೆಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟಾ'' ಕೊಲ್ಲಂನ ಜೀವನದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಅವರು ಅದನ್ನು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾದ ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ ನೋಡಿದರು. [[ಮಾರ್ಕೊ ಪೊಲೊ]] ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮೊದಲು ಅವರು 'ಇಂಡಿಯಾ ದಿ ಮೇಜರ್' ನಲ್ಲಿನ ಜೀವನದ ನಿಜ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref>Mirabilia Descripta by Jordanus Catalani circa 1320–1336 (trans Hiracut Society, London)</ref> ಸುಲೈಮಾನ್ ಅಲ್-ತಾಜಿರ್, [[ಸ್ಥಾನು ರವಿ ವರ್ಮ]] (9 ನೇ ಶತಮಾನ CE) ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವೆ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಿತ್ತು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=India Charitram|last=Menon|first=A. Shreedhara|publisher=DC Books|year=2016|isbn=9788126419395|location=Kottayam|pages=219}}</ref> === ಕ್ಯಾಟಲನ್ ಅಟ್ಲಾಸ್ (1375) ನಲ್ಲಿ "ಕೊಲಂಬೊ" ಆಗಿ ಕೊಲ್ಲಂ === [[File:Sultan of Delhi (top) and King of Vijayanagar (bottom) in the Catalan Atlas of 1375.jpg|thumb|[[ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು|ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನ]] (ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಧ್ವಜ: [[File:Sultan of Delhi Flag according to the Catalan Atlas (1375).png|15px]]) ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ "ಕೊಲಂಬೊದ ರಾಜ" (ಕೊಲ್ಲಂ) (ಧ್ವಜ: [[File:Flag_of_the_Kigdom_of_Colombo,_Catalan_Atlas_1375.png|15px]], ಅಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ [[ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು|ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಮತ್ತು 1329 ರಿಂದ [[ಜೋರ್ಡಾನ್ ಕ್ಯಾಟಲಾ|ಜೋರ್ಡಾನಸ್]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಮಿಷನ್ ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ)<ref name="VL4">{{cite journal |last1=Liščák |first1=Vladimír |title=Mapa mondi (Catalan Atlas of 1375), Majorcan cartographic school, and 14th century Asia |journal=International Cartographic Association |date=2017 |volume=1 |pages=4–5 |doi=10.5194/ica-proc-1-69-2018 |bibcode=2018PrICA...1...69L |url=https://www.proc-int-cartogr-assoc.net/1/69/2018/ica-proc-1-69-2018.pdf |doi-access=free }}</ref> ಸಮಕಾಲೀನ [[ಕ್ಯಾಟಲನ್ ಅಟ್ಲಾಸ್]] 1375 ರಲ್ಲಿ.<ref>{{cite book |last1=Massing |first1=Jean Michel |last2=Albuquerque |first2=Luís de |last3=Brown |first3=Jonathan |last4=González |first4=J. J. Martín |title=Circa 1492: Art in the Age of Exploration |date=1 January 1991 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05167-4 |url=https://books.google.com/books?id=wMK-Ba0-RG4C&pg=PA30 |language=en}}</ref> ಸ್ಥಳದ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ನಿಖರವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite book |title=Cartography between Christian Europe and the Arabic-Islamic World, 1100-1500: Divergent Traditions |date=17 June 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-44603-8 |page=176 |url=https://books.google.com/books?id=eq0zEAAAQBAJ&pg=PA176 |language=en}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ರಾಜನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆ: "ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬೊದ ರಾಜ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ."<ref>{{cite journal |last1=Liščák |first1=Vladimír |title=Mapa mondi (Catalan Atlas of 1375), Majorcan cartographic school, and 14th century Asia |journal=International Cartographic Association |date=2017 |volume=1 |page=5 |doi=10.5194/ica-proc-1-69-2018 |bibcode=2018PrICA...1...69L |url=https://www.proc-int-cartogr-assoc.net/1/69/2018/ica-proc-1-69-2018.pdf |doi-access=free }}</ref>]] 13 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ, [[ಮರವರ್ಮನ್ ಕುಲಶೇಖರ ಪಾಂಡ್ಯನ್ I]], [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಾಂಡ್ಯ]] ಆಡಳಿತಗಾರ, ವೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.<ref>KA Nilakanta Sastri, p197</ref> ಈ ನಗರವು 1375 CE ನ ಕ್ಯಾಟಲನ್ ಅಟ್ಲಾಸ್ನಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬೊ ಮತ್ತು ಕೊಲೊಬೊ ಎಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಕ್ಷೆಯು ಈ ನಗರವನ್ನು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ನಗರವೆಂದು, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಆಡಳಿತಗಾರನಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="VL4"/> ರಾಜನ ಚಿತ್ರದ ಮೇಲಿನ ಪಠ್ಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ: {{blockquote|''ಆಸಿ ಸೆನ್ಯೊರೆಜ ಲೊ ರೇ ಕೊಲೊಬೊ, ಕ್ರಿಸ್ಟಿಯಾ. ಪ್ರುವಿನ್ಸಿಯ ಡಿ ಕೊಲಂಬೊ''<br />(ಇಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಕಿಂಗ್ ಕೊಲೊಬೊ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಕೊಲಂಬೊ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ).<ref name="VL4"/>}} ಈ ನಗರವನ್ನು 825 ರಲ್ಲಿ ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ, ಪರ್ಷಿಯನ್ [[ಪೂರ್ವ ಸಿರಿಯಾಕ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು]] ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. 1329 CE ಯಲ್ಲಿ, [[ಪೋಪ್ ಜಾನ್ XXII]] ಕೊಲ್ಲಂ / ಕೊಲಂಬೊವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಏಕೈಕ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಮತ್ತು [[ಜೋರ್ಡಾನ್ ಕ್ಯಾಟಲಾ|ಕ್ಯಾಟಲೋನಿಯಾದ ಜೋರ್ಡಾನ್]] ಅನ್ನು, [[ಡೊಮಿನಿಕನ್ ಸನ್ಯಾಸಿ]], ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಪಂಥದ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೊದಲ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು.<ref name="VL4" /> ===ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್, ಡಚ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳು (16 ನೇ ನಿಂದ 18 ನೇ ಶತಮಾನಗಳು)=== [[File:Thambiran Vanakkam 1578.JPG|thumbnail|''[[ತಂಬಿರಾನ್ ವನಕ್ಕಂ]]'']] [[File:Retrato de Afonso de Albuquerque (após 1545) - Autor desconhecido-cortado.png|thumb|ವೈಸ್ರಾಯ್ [[ಅಫೋನ್ಸೊ ಡಿ ಅಲ್ಬುಕ್ವೆರ್ಕ್]]]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು [[ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಯುಗ]]ದಲ್ಲಿ 1498 ರಲ್ಲಿ [[ಕಪ್ಪಾಡ್]] [[ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು, ಹೀಗಾಗಿ ಯುರೋಪ್ನಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆದರು.<ref>DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> ಅವರು 1502 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮೊದಲ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು, ಇದು ಅವರ ಮೆಣಸಿನ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/thangasseri-kollam/296|title=Thangasseri, Kollam, Dutch Quilon, Kerala|website=Kerala Tourism}}</ref> ನಂತರ ಮೂರ್ಸ್/ಅರಬ್ಬರೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ, ತೆವಲಕರದ ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚರ್ಚ್ (ದೇವಾಲಯ) ನಾಶವಾಯಿತು. 1517 ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು, ಅದು ನಂತರ ಡಚ್ಚರೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. 1661 ರಲ್ಲಿ, [[ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]] ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಹಳೆಯ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು, ನಂತರ ಡಚ್ಚರಿಂದ ನವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ನಂತರ 1795 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web|url=https://kollamcity.in/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602132809/http://kollamcity.in/about-kollam-city|url-status=usurped|title=Kollam City|archivedate=2 June 2015|website=Bebas88}}</ref> ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಇಂದಿಗೂ ಆಂಗ್ಲೋ-ಭಾರತೀಯ ವಸಾಹತಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಕೆಲವೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಭಾರತೀಯರು ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿನ ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಚರ್ಚ್, ಹಳೆಯ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್-ನಿರ್ಮಿತ ಚರ್ಚ್,<ref>[http://www.ucanindia.in/news/new-proof-for-preportuguese-mission-in-kollam/23928/daily New proof for Pre-Portuguese mission in Kollam]</ref> ಪ್ರದೇಶದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://tourmet.com/thangassery-fort/ |title=Tourmet - Thangassery, Kollam |date=21 May 2013 |access-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://indica.co.in/history-of-kollam#.UtZLhNKVO-0 |title=History of Kollam |access-date=15 January 2014 |archive-date=2 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602133158/http://indica.co.in/history-of-kollam#.UtZLhNKVO-0 |url-status=dead }}</ref><ref>'Jornada' of Portuguese Bishop Dom Alexis Menezes 1599–1600AD</ref> <gallery> File:Quilon 1505 verbessert.jpg|1500 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ File:Quilon 1670 verbessert.jpg|1661 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ File:A view of Coylang Wellcome L0038178.jpg|1700 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ </gallery> ===ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕದನ=== {{main|ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕದನ}} [[File:1756 Bellin Map of Kollam Fort, Kerala, India - Geographicus - Coylan-bellin-1756.jpg|thumb|1756 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಕೋಟೆಯು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ ಡಚ್ಚರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ನಂತರ]] [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕದನ]]ವು 1809 ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ನ ಭಾರತೀಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ, ಆಗಿನ ದಳವ (ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ) [[ವೇಲು ಥಂಪಿ ದಳವ]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್ನ [[ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್ ಮೈದಾನ]]ದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಲ್ ಚಾಲ್ಮರ್ಸ್ ನೇತೃತ್ವದ [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯ ನಡುವೆ ಹೋರಾಡಲಾಯಿತು. ಕದನವು ಕೇವಲ ಆರು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YYlC_qF_eB0C&q=History+of+Travancore+by+P.+Shangoony+Menon&pg=PA6 |title=E-book:History of Travancore by P. Shangoony Menon |isbn=9788184650013 |access-date=2014-11-05|last1=David |first1=Maria A. |year=2009 |publisher=ISPCK }}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್ ಮೈದಾನದ ಬಳಿ ಇರುವ ಅವರ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಕ್ರಮಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿತ್ತು. ಕಂಪನಿ ಪಡೆಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಬಂಡುಕೋರರಿಗೆ ಕೋರ್ಟ್-ಮಾರ್ಷಲ್ ಮಾಡಿ ನಂತರ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="History of Travancore">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/a-place-in-history/article3218611.ece|title=A place in history|newspaper=The Hindu |date=29 June 2006|via=www.thehindu.com}}</ref> ===ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಆಳ್ವಿಕೆ=== 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ CE, [[ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ರಾಜಮನೆತನ]]ವು [[ಕಣ್ಣೂರು]] ಮೂಲದ [[ಕೊಲತುನಾಡು]] ರಾಜಮನೆತನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿರುವ [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನದಿಂದ ಕೆಲವು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>Travancore State Manual</ref> 1755 ರಲ್ಲಿ [[ಪುರಕ್ಕಡ್]] ಕದನದಲ್ಲಿ [[ಕೋಳಿಕೋಡ್ ಇತಿಹಾಸ|ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ನ ಪ್ರಬಲ [[ಜಾಮೋರಿನ್]] ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು.<ref name="AHoT 162">{{cite book|last1=Shungoony Menon|first1=P.|title=A History of Travancore from the Earliest Times|date=1878|publisher=Higgin Botham & Co.|location=Madras|pages=[https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog/page/n212 162]–164|url=https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog|access-date=5 May 2016|language=en|format=pdf}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಕಚೇರಿಯು 1830 ರ ದಶಕದವರೆಗೂ ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದನ್ನು [[ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್ ರಾಮ ವರ್ಮ|ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/short-history-kerala-secretariat-building-celebrates-150-years-111767 |title=A short history of the Kerala Secretariat as building celebrates 150 years |publisher=The NEWS Minute |date=5 November 2019 |access-date=6 November 2019}}</ref> ===ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಸಮುದ್ರ ತಳದಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ=== [[File:Plan of Kollam 1850.jpg|thumb|1850 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಯೋಜನೆ]] [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 ರಿಂದ ಉತ್ಖನನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ತಂಡವು ಚೀನೀ ಪಿಂಗಾಣಿ ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece |title=Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam |work=The Hindu|date=21 February 2014 |access-date=11 January 2017}}</ref> ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನೊಂದಿಗಿನ ಚೀನೀ ತಂಡ, ಕೇರಳ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ (KCHR) ನೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ತಂಡ, ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚೀನೀ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/from-china-on-a-coin-trail/article7192254.ece|date=2015-05-11|title=From China on a coin trail|access-date=2020-11-04|last=Pereira|first=Ignatius|work=The Hindu}}</ref> ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂನ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ}} [[File:Kollam Canal, Jan 2016.jpg|thumb|[[ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ]] ಪರವೂರ್ ಬಳಿ|left]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ನೀಂದಕರ]] ಮತ್ತು [[ತ್ರಿಕ್ಕರುವ]] [[ಪಂಚಾಯತಿ ರಾಜ್ ಭಾರತ|ಪಂಚಾಯತ್]]ಗಳು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಮಯ್ಯನಾಡ್]], ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತ್ರಿಕ್ಕೋವಿಲ್ವಟ್ಟಂ]] ಮತ್ತು [[ಕೊಟ್ಟಂಕರ]], ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರವು ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ನಗರವು ತಿರುವನಂತಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು {{cvt|71|km}}, ಕೊಚ್ಚಿಯಿಂದ {{cvt|140|km}}, ಮತ್ತು [[ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ನಿಂದ {{cvt|350|km}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]] ಮತ್ತು [[ಇತ್ತಿಕ್ಕರ ನದಿ]] ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. {{cvt|7.7|km|adj=on}} ಉದ್ದದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ]] ಪರವೂರ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಉಪನಗರಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ ಮತ್ತೊಂದು ನದಿಯಾದ ಕಲ್ಲಡ ನದಿಯು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇತ್ತಿಕ್ಕರ ನದಿಯು [[ಪರವೂರ್ ಕಾಯಲ್]] ಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಟ್ಟಕಾಯಲ್, ನಗರದಲ್ಲಿನ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರ, ವಟ್ಟಕ್ಕಾಯಲ್ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2004/09/20/stories/2004092005720300.htm |archive-url=https://archive.today/20140901102439/http://www.thehindu.com/2004/09/20/stories/2004092005720300.htm |url-status=dead |archive-date=1 September 2014 |title=A stream fading into historyg |date=20 September 2004 |work=[[The Hindu]] |access-date=23 January 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.maruthadi.elisting.in/ |title=Maruthadi - Maruthadi.Elisting.in |access-date=23 January 2020 |archive-date=3 ನವೆಂಬರ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234102/http://www.maruthadi.elisting.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.docs.kerala.gov.in/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=467&Itemid=2707&limitstart=100 |title=Water Resources - Government of Kerala |date=7 March 2015 |access-date=23 January 2020 |archive-date=3 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235948/http://www.docs.kerala.gov.in/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=467&Itemid=2707&limitstart=100 |url-status=dead }}</ref> ಮಾರ್ಚ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ''ಇಂಡಿಯಾಟೈಮ್ಸ್'' ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಒಂಬತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/culture/travel/9-of-the-least-polluted-cities-on-earth-you-could-consider-moving-to-251818.html |title=9 of the Least Polluted Cities on Earth You Could Consider Moving To |date=13 March 2016 |publisher=Indiatimes |access-date=21 March 2016}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ [[ಬುಕಿಂಗ್.ಕಾಮ್]] ನ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವಿಮರ್ಶಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2020 ರ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/travel-tourism/for-2nd-year-in-row-kerala-tops-list-of-most-welcoming-places-report/1832102/ |title=For 2nd year in row, Kerala tops list of most welcoming places: Report |publisher=Financial Express |date=22 January 2020 |access-date=23 January 2020}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ – ರೋಮನ್ನರು, ಚೀನಿಯರು, ಅರಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಇತರ ಪೂರ್ವ ದೇಶದವರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಬೈಬಲ್ನ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸೊಲೊಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯವರೆಗಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿವರಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರದ ಬಂದರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ (ಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮನ್ ನಾಣ್ಯಗಳ ಪತ್ತೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ).<ref>{{cite web|title=The legendary beauty of Kollam|date=28 June 2023 |url=http://www.financialexpress.com/story-print/1159603}}</ref><ref>{{cite web|title=History of Kollam|url=http://paru.in/history-of-kollam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602135640/http://paru.in/history-of-kollam|archive-date=2 June 2015}}</ref> [[ಅರ್ಯಂಕಾವು|ಅರ್ಯಂಕಾವು ಕಣಿವೆ]] ಮೂಲಕ [[ಸೆಂಗೊಟ್ಟೈ|ಶೆಂಕೊಟ್ಟಾ ಅಂತರ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರವನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ಇತ್ತು. ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಮೆಣಸಿನ ಒಳನಾಡಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು [[ಆಲಪ್ಪುಳ]] ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರವು ಇದು ಭಾರತದ ಆರಂಭಿಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ನಂತರ ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಬಲವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದವು. ಸಮುದ್ರ ರಫ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|title=Kollam Tourism - Official Website|url=http://www.kollamtourism.com/history.html/|access-date=6 January 2014|archive-date=27 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227075259/http://www.kollamtourism.com/history.html|url-status=dead}}</ref> {{Weather box |location= ಕೊಲ್ಲಂ |metric first= yes |single line= yes |width = auto |temperature colour = pastel |Jan high C= 31 |Feb high C= 31 |Mar high C= 32 |Apr high C= 32 |May high C= 31 |Jun high C= 29 |Jul high C= 29 |Aug high C= 29 |Sep high C= 29 |Oct high C= 30 |Nov high C= 29 |Dec high C= 30 |Jan low C= 23 |Feb low C= 23 |Mar low C= 25 |Apr low C= 26 |May low C= 25 |Jun low C= 24 |Jul low C= 24 |Aug low C= 24 |Sep low C= 24 |Oct low C= 24 |Nov low C= 24 |Dec low C= 23 |Jan rain mm= 18 |Feb rain mm= 26 |Mar rain mm= 53 |Apr rain mm= 147 |May rain mm= 268 |Jun rain mm= 518 |Jul rain mm= 381 |Aug rain mm= 248 |Sep rain mm= 209 |Oct rain mm= 300 |Nov rain mm= 208 |Dec rain mm= 51 |rain colour = green |Jan rain days= 1 |Feb rain days= 2 |Mar rain days= 4 |Apr rain days= 8 |May rain days= 11 |Jun rain days= 21 |Jul rain days= 19 |Aug rain days= 16 |Sep rain days= 12 |Oct rain days= 12 |Nov rain days= 8 |Dec rain days= 3 |unit rain days= 0.1 mm |source= [http://www.weather2travel.com/climate-guides/india/kerala/kollam.php Weather2Travel] |date= May 2012 }} ==ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರಗಳು== === ಜನಸಂಖ್ಯೆ === {{As of|2011|alt=2011 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ,}}<ref name=census>{{Cite web|url=http://www.censusindia.net/results/data/ker_uatowns.PDF|title=Kerala: Population, Population in the age group 0-6 and literates by sex – Urban Agglomeration /Town : 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927004314/http://www.censusindia.net/results/data/ker_uatowns.PDF |archive-date=27 September 2007 }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು 349,033 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗೆ 5,400 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ (ಪ್ರತಿ 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ) 1,112 ಆಗಿತ್ತು, ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. {{As of|2010}}, ಕೊಲ್ಲಂ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು 93.77% ಆಗಿತ್ತು,<ref>{{cite web|url=http://kollam.nic.in/edu.html |title=Kollam District |publisher=kollam.nic.in |access-date=24 June 2010}}</ref> ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 74.04% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಪುರುಷರ ಸಾಕ್ಷರತೆ 95.83% ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರದು 91.95%. ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ, 11% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಆರು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಮೇ 2015 ರಲ್ಲಿ, [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು ಪಂಚಾಯತ್ ಅನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]]ಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ವಿಲೀನದೊಂದಿಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು {{cvt|73.03|km2}} ಆಗಿ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 384,892 ಆಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/thrikadavur-becomes-part-of-kollam-city/article7300668.ece |title=Thrikadavur becomes part of Kollam city |work=The Hindu|date=9 June 2015 |access-date=11 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://lsgkerala.in/thrikkadavoorpanchayat/general-information/ |title=Thrikadavur Panchayath |publisher=Thrikadavur Panchayath |access-date=11 June 2015 |archive-date=12 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612055856/http://lsgkerala.in/thrikkadavoorpanchayat/general-information/ |url-status=dead }}</ref> ಮಲಯಾಳಂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ನಗರದ ಕೆಲವು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ [[ಆಂಗ್ಲೋ-ಭಾರತೀಯ]]ರ, [[ಕೊಂಕಣಿ ಜನರು|ಕೊಂಕಣಿ]] ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, [[ತೆಲುಗು ಜನರು|ತೆಲುಗು]] ಚೆಟ್ಟಿ, ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಾಲಿಗಳು|ಬೆಂಗಾಲಿ]] ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಣ್ಣ ಸಮುದಾಯಗಳೂ ಇವೆ. ಆಡಳಿತದ ಸುಲಭತೆಗಾಗಿ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]]ಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಸ್ಥಳೀಯ ವಲಯ ಕಚೇರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://ksudp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=268&Itemid=70 |title=Building Permit Management System -Kollam Corporation |access-date=16 December 2014 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220101846/http://ksudp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=268&Itemid=70 |url-status=dead }}</ref> * ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ (''[[ಕೊಲ್ಲಂ ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್|ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್]] ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ''), [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ವಡಕ್ಕೇವಿಲ]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ಇರವಿಪುರಂ]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] 2014 ರಲ್ಲಿ, ಮಾಜಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಮೇಯರ್, ಪ್ರಸನ್ನ ಅರ್ನೆಸ್ಟ್, ಟ್ರಿವಾಂಡ್ರಮ್ ರಾಯಲ್ ರೋಟರಿ ಕ್ಲಬ್ ನಿಂದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಮೇಯರ್ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/award-for-kollam-mayor/article5865568.ece |title=Award for Kollam Mayor |work=[[The Hindu]] |date=2014-04-03 |access-date=2014-06-06}}</ref> === ಧರ್ಮ === {{See also|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ}} {{bar box |title=ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ (2011)<ref name="census2001">{{cite web | title = Kollam City Census 2011 data | publisher = Census2011 | url = http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html | access-date =27 January 2016}} </ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ಧರ್ಮ |right1=ಶೇಕಡಾವಾರು |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]|darkorange|56}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಂ]]|green|22}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]]|blue|21}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|1}} |caption=ಧರ್ಮಗಳ ವಿತರಣೆ<br /> †<small>ಹೇಳದಿರುವುದು, [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ]] (<0.01%), [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] (<0.01%) ಸೇರಿದೆ.</small> }} [[File:Front Wide Anthonys Church Kollam Kerala Mar22 A7C 01676.jpg|thumb|ಸೇಂಟ್ ಆಂಟನಿ ಚರ್ಚ್, ವಡ್ಡಿ, 1910 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ, ಇದರ ನಿವಾಸಿಗಳು ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಜನಾಂಗೀಯ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="A Survey of Kerala History">Menon, A Sreedhara; "A Survey of Kerala History"; DC Books, 1 January 2007 – History – pp 54–56 [https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&q=A+Survey+Of+Kerala+History]</ref> ನಗರ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಶತಮಾನಗಳ-ಹಳೆಯ ಚರ್ಚುಗಳು ಮತ್ತು ಮಸೀದಿಗಳಿವೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 56.35% [[ಹಿಂದೂ]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ [[ಸೌರ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್|ಸೌರ]] ಮತ್ತು [[ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮಯ|ನಕ್ಷತ್ರ]] [[ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]] ಆದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಯುಗ]] (''ಮಲಯಾಳಂ ಯುಗ'' ಅಥವಾ ''ಕೊಲ್ಲವರ್ಷಂ'' ಅಥವಾ ''ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್'' ಅಥವಾ ''ಮಲಬಾರ್ ಯುಗ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) 825 CE (ಪೊತು ವರ್ಷಂ) ನಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Kollam Era|url=http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b5f_93.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527163650/http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b5f_93.pdf|archive-date=27 May 2015|access-date=30 December 2014|publisher=Indian Journal History of Science}}</ref><ref>{{Citation|author=Broughton Richmond|title=Time measurement and calendar construction|url=https://books.google.com/books?id=gUlmAAAAMAAJ|page=218|year=1956}}</ref><ref>{{Cite book|author=R. Leela Devi|url=https://books.google.com/books?id=pXpuAAAAMAAJ|title=History of Kerala|publisher=Vidyarthi Mithram Press & Book Depot|year=1986|page=408}}</ref> [[ಮುಸ್ಲಿಂ]]ಗಳು ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 22.05% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 80,935 ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Population of Kollam City - Census 2011 data|url=http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html|access-date=25 March 2013|publisher=Census2011}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತರಿಗಿಂತ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯವಾಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಜಿಲ್ಲೆ ಇದಾಗಿದೆ<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/283-kollam.html|website=census2011.co.in |date=1 January 2011|title=Kollam District Religion Data - Hindu/Muslim|access-date=18 May 2026}}</ref>. ಕರ್ಬಲಾ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಮಕಾನಿ ಮಸೀದಿಯು ನಗರದ ಈದ್ಗಾಹ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕರುವಾದ 300 ವರ್ಷಗಳ-ಹಳೆಯ ಜುಮಾ-'ಅತ್ ಪಲ್ಲಿಯು ಸೂಫಿ ಸಂತ, ಸಯ್ಯದ್ ಅಬ್ದುರ್ ರಹಮಾನ್ ಜಿಫ್ರಿ ಅವರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Important religious centres in Kollam|url=http://kollam.nic.in/reli.html|access-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Juma-Ath-Mosque|url=http://keralapilgrimcenters.com/muslim-juma-ath-palli-kollam-mosques/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608035033/http://keralapilgrimcenters.com/muslim-juma-ath-palli-kollam-mosques/|url-status=usurped|archive-date=8 June 2013|access-date=29 July 2014}}</ref> ಕ್ರೈಸ್ತರು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 21.17% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|title=Kollam City Census 2011 data|url=http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html|access-date=25 March 2013|publisher=Census2011}}</ref> [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]] (ಕೊಲ್ಲಂ) ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು [[ಪೋಪ್ ಜಾನ್ XXII]] 9 ಆಗಸ್ಟ್ 1329 ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು 1 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1886 ರಂದು ಮರು-ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವು {{cvt|1,950|sqkm}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು 4,879,553 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ 235,922 (4.8%). ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]], 400 ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯದು, ಇದು [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ದ ಸಹ-ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Roman Catholic Diocese of Quilon|url=http://www.quilondiocese.com/index.php|access-date=25 March 2013|publisher=Kollam Diocese|archive-date=18 ಜನವರಿ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118222513/http://www.quilondiocese.com/index.php|url-status=dead}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ-ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚರ್ಚ್|CSI ಕೊಲ್ಲಂ-ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚರ್ಚ್ನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=CSI Redraws Borders of Dioceses|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/CSI-Redraws-Borders-of-Dioceses/2015/04/10/article2756962.ece|access-date=19 January 2016|publisher=The New Indian Express|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193822/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/CSI-Redraws-Borders-of-Dioceses/2015/04/10/article2756962.ece|url-status=dead}}</ref> ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರಕ್ಕಾಗಿ [[ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್ ಮಿಷನ್]]ನ ಕೇರಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿದೆ. ==ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ}} {{See also|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಪೊಲೀಸ್}}[[File:Location map India Kollam EN.svg|left|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ನಕ್ಷೆ]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಿಗಮದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೇಯರ್ [[ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|CPI(M)]] ನ ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ [[ವಿ. ರಾಜೇಂದ್ರಬಾಬು]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-11-18/news/68382329_1_cpi-ldf-udf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126072923/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-11-18/news/68382329_1_cpi-ldf-udf |url-status=dead |archive-date=26 November 2015 |title=CPI(M) rides to power in five of six corporations in Kerala |work=The Economic Times|date=18 November 2015 |access-date=25 November 2015}}</ref> ===ನಗರ ರಚನೆ=== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ}} ಒಟ್ಟು 1,187,158<ref name="Panchayath Level Statistics - Kollam(2011)">{{cite web | url = http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/ps/pskollam2011.pdf | title = Kollam District Level Statistics 2011 | access-date = 2014-01-01 | year = 2012 | publisher = ecostat.kerala.gov.in | archive-date = 2 January 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140102192758/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/ps/pskollam2011.pdf | url-status = dead }}</ref> ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು 349,033 ನಗರ ನಿಗಮ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ, ಕೊಲ್ಲಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ]] 49 ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. {{As of|2011}}, ನಗರದ 154.59% ನಗರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="Census India-2011 - Kollam">{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Analysis_Census_Data.pdf | title = Analysis of Census Date |website=censusindia.gov.in}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವು ಉಳಿಯಾಕೋವಿಲ್, [[ಅಡಿಚನಲ್ಲೂರು]], [[ಅಡಿನಾಡ್]], [[ಅಯನಿವೇಲಿಕುಲಂಗರ]], ಚವರ, [[ಚವರ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್|ಚವರ ದಕ್ಷಿಣ]], [[ಎಲಂಪಲ್ಲೂರು]], [[ಇರವಿಪುರಂ]] (ಭಾಗ), [[ಕಲ್ಲೇಲಿಭಾಗೊಮ್]], [[ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ]], ಕೊಲ್ಲಂ, ಕೊಟ್ಟಂಕರ, [[ಕುಲಶೇಖರಪುರಂ]], ಮಯ್ಯನಾಡ್, [[ಮೀನಾಡ್]], [[ನೆಡುಂಪನ]], [[ನೀಂದಕರ]], [[ಓಚಿರ]], [[ಪನಾಯಂ]], [[ಪನ್ಮನ]], ಪರವೂರ್, [[ಪೆರಿನಾಡ್]], [[ಪೂತಕ್ಕುಳಂ]], [[ತಾಳುತಲ]], [[ತೊಡಿಯೂರು]], ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು, ತ್ರಿಕ್ಕರುವ, [[ತ್ರಿಕ್ಕೋವಿಲ್ವಟ್ಟಂ]], ಮತ್ತು [[ವಡಕ್ಕುಂತಲ]] ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html| title=Kollam city population Census |publisher=census2011.co.in |access-date=16 December 2013}}</ref>[[File:British Residency in Asramam, Kollam.jpg|right|thumb|[[ಅಸ್ರಾಮಂ]] ನಲ್ಲಿನ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, ಕೊಲ್ಲಂ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], ಕೊಲ್ಲಂ.]] ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವನ್ನು "ಕೇರಳದ ಬಂದರು ನಗರ"ವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. [[ಮಾರುತಡಿ]]-[[ಇರವಿಪುರಂ]] ಪ್ರದೇಶದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗುವುದು.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== {{main|ಕೊಲ್ಲಂನ ಆರ್ಥಿಕತೆ}} [[File:RP Mall, Kollam.jpg|thumb|[[ಆರ್ಪಿ ಮಾಲ್, ಕೊಲ್ಲಂ]]]] [[File:Dreams Mall(Lulu Market), Kottiyam.jpg|thumb|ಡ್ರೀಮ್ಸ್ ಮಾಲ್ ([[ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್|ಲುಲು ಹೈಪರ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್]]), [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕೊಟ್ಟಿಯಂ]] [[File:Chinese Fishing Net Raising Birds Sunrise Ashtamudi Kollam Mar22 A7C 01784.jpg|right|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ [[ಚೀನೀ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಲೆ|ಚೀನೀ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಲೆ]]]] ಕೊಲ್ಲಂನ ನಗರ ಜೀವನವು ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು [[ತಲಾ ಆದಾಯ]]ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ]].<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/newdelhi/delhi-ranked-23rd-in-mega-survey-of-53-indian-cities/article1-1358453.aspx |title=Delhi ranked 23rd in mega survey of 53 Indian cities |work=Hindustan Times |date=14 June 2015 |access-date=26 June 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626182426/http://www.hindustantimes.com/newdelhi/delhi-ranked-23rd-in-mega-survey-of-53-indian-cities/article1-1358453.aspx |url-status=dead }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಫ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ನಗರವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://dgft.gov.in/exim/2000/AppANFS2015.pdf |title=Appendices and Aayat Niryat Forms |publisher=Government of India |access-date=1 July 2015 |archive-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701150541/http://dgft.gov.in/exim/2000/AppANFS2015.pdf |url-status=dead }}</ref> ಹೈನುಗಾರಿಕೆಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್ ಸೌಲಭ್ಯವೂ ಇದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿದೆ. ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ನಗರದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ನೀಂದಕರ ಮತ್ತು [[ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ]] ಗ್ರಾಮಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಅಂದಾಜು 134,973 ಜನರು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಚೆರಿಯಾಜೀಕ್ಕಲ್, ಆಲಪ್ಪಾಡ್, ಪಾಂಡರತುರುತು, ಪುತ್ತೆಂತುರ, [[ನೀಂದಕರ]], ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ, [[ಇರವಿಪುರಂ]] ಮತ್ತು ಪರವೂರು 26 ಪ್ರಮುಖ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು. 24 ಒಳನಾಡಿನ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ಸರ್ಕಾರವು ನೀಂದಕರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಂದರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಮೀನು ಸಂಪನ್ಮೂಲವು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 85,275 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಮೀನು ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಕೊಲ್ಲಂನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 3000 ಯಾಂತ್ರೀಕೃತ ದೋಣಿಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಂದರಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. FFDA ಮತ್ತು VFFDA ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಮೀನು ಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಸೀಗಡಿ ಸಾಕಣೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇರವಿಪುರಂನಲ್ಲಿ 100 ಮನೆಗಳ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. [[ಅಯಿರಂತೆಂಗು]]ನಲ್ಲಿ ಸೀಗಡಿ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆದಾರರ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹಲವಾರು ಹೊಸ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಏಕೈಕ ಟರ್ಕಿ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವು [[ಕುರೀಪುಳ (ಪೆರಿನಾಡ್)|ಕುರೀಪುಳ]]ದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.old.kerala.gov.in/dept_anihusbandry/modifi.htm |title=Department of Animal Husbandry - Kerala |access-date=13 January 2014 |archive-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029102340/http://www.old.kerala.gov.in/dept_anihusbandry/modifi.htm |url-status=dead }}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿವೆ, ಇಂಡಿಯನ್ ರೇರ್ ಅರ್ಥ್ಸ್, ಚವರ ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ವತಿ ಮಿಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್|ಪಾರ್ವತಿ ಮಿಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್]], ಕೊಲ್ಲಂ. [[ಕುಂದರ]]ದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, [[ಕುಂದರ]]ದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಅಲೈಡ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ, ಚವರದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಪ್ರೇಮೋ ಪೈಪ್ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಚವರದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಮಿನರಲ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮೆಟಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ ಕಂಪನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಖಾಸಗಿ/ಸಹಕಾರಿ ವಲಯದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ [[ಕುಂದರ]]ದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಥಾಮಸ್ ಸ್ಟೀಫನ್ & ಕಂ, ಪರವೂರ್ನಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರ್ಕೋ ಮತ್ತು ಚಥನ್ನೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿ ನೂಲುವ ಮಿಲ್.<ref>{{Cite web |url=http://www.kollamcorporation.gov.in/trade-commerce |title=Kollam - Trade & Commerce |access-date=10 January 2014 |archive-date=22 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192403/http://www.kollamcorporation.gov.in/trade-commerce |url-status=dead }}</ref> [[File:Kollam technopark, Kundara.jpg|thumb|ಟೆಕ್ನೋಪಾರ್ಕ್ ಕೊಲ್ಲಂ]] ಕುಂದರ, ಮುಲವನ, ಮತ್ತು ಚಥನ್ನೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಕ್ಲೇಯ ದೊಡ್ಡ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣದ ಚಿಪ್ಪುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಮತ್ತು ಅಡಿಚನಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಬಾಕ್ಸೈಟ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollam.gov.in/reso.html|title=resources - Kollam|access-date=10 January 2014|archive-date=18 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118081338/http://kollam.gov.in/reso.html|url-status=dead}}</ref> "ವಿಶ್ವದ ಗೋಡಂಬಿ ರಾಜಧಾನಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೊಲ್ಲಂ ತನ್ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗೋಡಂಬಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 600 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news | last = Pereira | first = Ignatius | title = Kerala's cashew processing industry in crisis | newspaper = [[The Hindu]] | date = 20 November 2016 | url = https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Kerala%E2%80%99s-cashew-processing-industry-in-crisis/article16664972.ece | access-date = 2026-08-04 }}</ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ, ಸುಮಾರು 800,000 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಣೆಗಾಗಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |language=ml |script-title=ml:കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക് |access-date=2014-11-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022170950/http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |archive-date=22 October 2014 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ 130,000 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಗೋಡಂಬಿಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/rise-in-earnings-from-cashew-kernel-exports/article3893095.ece] Rise in earnings from cashew kernel exports - The Hindu</ref> [[ಭಾರತದ ಗೋಡಂಬಿ ರಫ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ ಮಂಡಳಿ]] (CEPCI) 2020 ರ ವೇಳೆಗೆ ರಫ್ತುಗಳು 275,000 ಟನ್ಗಳಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಕ್ಕಿಂತ 120 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.business-standard.com/article/markets/cashew-body-sets-target-to-double-exports-by-2020-108122901044_1.html] CEPCI - Kollam</ref> [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಗೋಡಂಬಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ಲಿಮಿಟೆಡ್]] (KSCDC) ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ [[ಮುಂಡಕ್ಕಲ್]] ನಲ್ಲಿದೆ. ಕಂಪನಿಯು ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ 30 ಗೋಡಂಬಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 24 ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cashewcorporation.com/Organization.php |title=:: KSCDC :: |publisher=Cashewcorporation.com |access-date=26 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215062231/http://cashewcorporation.com/Organization.php |archive-date=15 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kollamcity.in/kerala-state-cashew-development-corporation |archive-url=https://archive.today/20140806070550/http://kollamcity.in/kerala-state-cashew-development-corporation |url-status=usurped |archive-date=6 August 2014 |title=:: The Kerala State Cashew Development Corporation Limited :: |publisher=Cashewcorporation.com |access-date=29 July 2014}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರ ರಫ್ತು ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ನಗರದ [[ಮಾರುತಡಿ]], [[ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ]], [[ಕವನಾಡ್]], [[ನೀಂದಕರ]], [[ಅಸ್ರಾಮಂ]], [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]], [[ತಿರುಮುಲ್ಲವಾರುಂ|ತಿರುಮುಲ್ಲವಾರಂ]] ಮತ್ತು [[ಉಳಿಯಾಕೋವಿಲ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.<ref>[http://www.keralaexporters.com/categories/food/] Kerala Exporters</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mpeda.com/exporters/IQF/ExportersOtherMarineProducts.htm |title=Other Items |access-date=2014-11-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043858/http://www.mpeda.com/exporters/IQF/ExportersOtherMarineProducts.htm |archive-date=4 March 2016}} Kollam - Marine Food Exporters</ref> ಕ್ಯಾಪಿಥಾನ್ಸ್, ಕಿಂಗ್ಸ್ ಮರೀನ್ ಎಕ್ಸ್ಪೋರ್ಟರ್ಸ್, ಇಂಡಿಯಾ ಫುಡ್ ಎಕ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಓಷಿಯಾನಿಕ್ ಫಿಶರೀಸ್ ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರ ರಫ್ತುದಾರರಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref>[http://e-mpeda.nic.in/registration/Exporter_Item.aspx?pcode=05&product=Live%20other%20than%20ornamental%20fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209205334/http://e-mpeda.nic.in/registration/Exporter_Item.aspx?pcode=05&product=Live%20other%20than%20ornamental%20fish|date=9 December 2014}} Registered Kerala Exporters</ref> ಕೊಲ್ಲಂನ [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]]ದ ಚಿಪ್ಪು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಸಮುದ್ರ ಸ್ಟೀವರ್ಡ್ಶಿಪ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್]] (MSC) ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.icar.org.in/en/node/8346|title=Ashtamudi short-neck clam fisheries becomes India's first MSC certified fisheries|date=2014-11-05|publisher=[[Indian Council of Agricultural Research]]|access-date=2015-05-16}}</ref> ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== ಕೊಲ್ಲಂ ಫೆಸ್ಟ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಸ್ವಂತ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇರಳೀಯರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನೂರಾರು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಫೆಸ್ಟ್ನ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ಅಶ್ರಮಂ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಫೆಸ್ಟ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಸಹಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೊಲ್ಲಂನ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|title=Kollam Fest 10 November 2011|url=http://thiraseela.com/static/festivals/Kollam-Fest-2011.php|access-date=3 March 2016|publisher=Thiraseela.com}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಪೂರಂ]], [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ]] ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 15 ಏಪ್ರಿಲ್ ರಂದು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ 16 ಏಪ್ರಿಲ್ ರಂದು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರಂ ಅನ್ನು ಅಶ್ರಮಂ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಟ್ರೋಫಿ ದೋಣಿ ಪಂದ್ಯ]] (PTBR) ಕೊಲ್ಲಂನ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ರೆಗಟ್ಟಾ ಆಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|title=presidents trophy boat race|url=http://presidentstrophy.gov.in/|access-date=20 April 2013|publisher=Presidentstrophy.gov.in}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|date=24 October 2016|title=President's Trophy boat race on November 1|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/presidents-trophy-boat-race-on-nov-1/article9260279.ece|access-date=20 April 2013|work=The Hindu}}</ref> ==ಸಾರಿಗೆ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ}} ===ರಸ್ತೆ=== ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ|ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ (KSRTC)]] ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 3 ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ - [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]], [[ಅಂಡಮುಕ್ಕಂ ನಗರ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಂಡಮುಕ್ಕಂ ನಗರ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]], ಮತ್ತು [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಲ್]].<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/thiruvananthapuram-ksrtc-executive-directors-in-charge-of-zones/articleshow/56403671.cms| title=Thiruvananthapuram: KSRTC executive directors in-charge of zones |work=The Times of India|date=8 January 2017 |access-date=9 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=NH%20in%20Kerala&pageId=301|title=National Highways in Kerala|publisher=Kerala PWD|access-date=9 August 2016|archive-date=16 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023351/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=NH%20in%20Kerala&pageId=301|url-status=dead}}</ref> {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | image1 = Dalavapuram bridgea.jpg | caption1 = ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಬಳಿಯ [[ಚವರ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್]] ಸೇತುವೆ - ಈ ಸೇತುವೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್ ಜನರಿಗೆ ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. | image2 = Kollam Bypass, Feb 2020.jpg | caption2 = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬೈಪಾಸ್]] - {{cvt|13.141|km|adj=on}} ಉದ್ದದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬೈಪಾಸ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1975 ರಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಕೆಲಸ ವಿಳಂಬವಾಯಿತು. | image3 = KSRTC Bus Station, Kollam.jpg | caption3 = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಇನ್ನೂ ನವೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. | image4 = Traffic Thevally Bridge Kollam Kerala Mar22 A7C 01797.jpg | caption4 = ಥೇವಳ್ಳಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಯತುಕಡವಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಥೇವಳ್ಳಿ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚಾರ, [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]], ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ | total_width = | alt1 = }} ===ರೈಲು=== {{see also|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ}} [[File:Main terminal of Kollam Junction railway station, Jan 2017.jpg|right|thumb|[[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಟರ್ಮಿನಲ್]] [[File:Kollam Railway.jpg|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ]] {{rws|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್}} ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಒಟ್ಟು 6 ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು 17 ರೈಲು ಹಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಇತರ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳೆಂದರೆ [[ಇರವಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಇರವಿಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]]. ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ 1180.5 ಮೀಟರ್ (3873 ಅಡಿ) ಅಳತೆಯ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಉದ್ದದ ರೈಲ್ವೇ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/west-bengal-tea-plantations-and-other-rajera-relics-9835426.html |title=West Bengal: tea plantations and other Raj-era relics|access-date=3 April 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು !ಕ್ರ.ಸಂ. !ನಿಲ್ದಾಣದ ಹೆಸರು !ವೇದಿಕೆಗಳು !ಪ್ರದೇಶ |- |1 |[[ಇರವಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಇರವಿಪುರಂ]] |2 |ದಕ್ಷಿಣ ಕೊಲ್ಲಂ |- |2 |[[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್]] |6 |ಮಧ್ಯ ಕೊಲ್ಲಂ |- |3 |[[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]] |2 ||ಪೂರ್ವ ಕೊಲ್ಲಂ |} ಮುಖ್ಯ ರೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಬಹು ಘಟಕ ([[MEMU]]) ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಹನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಶೆಡ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. MEMU ರೈಲು ಸೇವೆಯು ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಎರ್ನಾಕುಲಂ (ಆಲಪ್ಪುಳ ಮತ್ತು ಕೊಟ್ಟಾಯಂ ಮೂಲಕ), ಪುನಲೂರು (ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಮೂಲಕ), ಮತ್ತು ಕನ್ನಿಯಾಕುಮಾರಿ (ತಿರುವನಂತಪುರ ಮೂಲಕ) ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article163030.ece|title=Timings of MEMUs included|publisher=The New Indian Express|date=2 July 2010|access-date=9 August 2016|archive-date=13 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813013003/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article163030.ece|url-status=dead}}</ref> ===ಜಲ=== [[File:Houseboat Thevally Bridge Ashtamudi Kollam Mar22 R16 05860.jpg|thumb|ಥೇವಳ್ಳಿ ಸೇತುವೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೌಸ್ಬೋಟ್ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ]] [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ|ರಾಜ್ಯ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ]] [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಡಿ ಫೆರಿ ಟರ್ಮಿನಲ್]] ನಿಂದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಕಲ್ಲಡ]], ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ, ಗುಹಾನಂದಪುರಂ, ಚವರ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್, ದಲವಾಪುರಂ, ಮತ್ತು ಆಲಪ್ಪುಳಕ್ಕೆ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]]ದ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸರೋವರವು ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಜಲ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ನೀರು ನಗರವನ್ನು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3 ರ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ತೋಡು 7.7 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಅಪಧಮನಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರವನ್ನು ಇತರ ಜಲಾಶಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಒಳನಾಡು ಜಲಮಾರ್ಗ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (IWAI) ಒಳನಾಡು ಟರ್ಮಿನಲ್ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ನವೀಕರಣ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಂತರ, ಕಾಲುವೆಯು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕು ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಎರಡನ್ನೂ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದ [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಲಿಂಕ್ ರಸ್ತೆ]] ಫೆರಿ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Introduction-KSWTD">{{cite web |url=http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=aboutdept |title=Kerala State Water Transport Department - Introduction |publisher=KSWTD |access-date=2015-01-04 |archive-date=26 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226161243/http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=aboutdept |url-status=dead }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂನಿಂದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳು, ಕಡಿಮೆ-ದೂರದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದೋಣಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪ್ರವಾಸಿ ಕ್ರೂಸ್ಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಕೊಲ್ಲಂ-ಆಲಪ್ಪುಳ (ಅಲೆಪ್ಪಿ) ಕ್ರೂಸ್: ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 55 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಸಂಪರ್ಕಿತ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ 8-ಗಂಟೆಗಳ ಸುಂದರ ಕ್ರೂಸ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಎರಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವೆ ನೇರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |last1=E |first1=Krishna Kumar K. |title=SWTD unable to resume long-haul boat service on Alappuzha-Kollam waterway |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2025/Jul/14/swtd-unable-to-resume-long-haul-boat-service-on-alappuzha-kollam-waterway |website=The New Indian Express |language=en |date=14 July 2025}}</ref> * ಸ್ಥಳೀಯ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ-ದೂರ ಸೇವೆಗಳು: ನಿಯಮಿತ, ಕಡಿಮೆ-ದರದ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಜಿಲ್ಲೆಯೊಳಗಿನ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಳುಂಕಡವು, ಗುಹಾನಂದಪುರಂ, ಮತ್ತು ಕಣ್ಣನಲ್ಲೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇವು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |title=Important places enroute |url=https://swtd.kerala.gov.in/pages-en-IN/placesenroute |publisher=State Water Transport Department |access-date=7 March 2026}}</ref> * ಪ್ರವಾಸಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸೇವೆಗಳು: "ಸೀ ಅಷ್ಟಮುಡಿ" ಪ್ರವಾಸಿ ಸೇವೆ: ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ 5-ಗಂಟೆಗಳ ವಿಹಾರ ಪ್ರಯಾಣ, ಸಾಂಬ್ರನಿಕ್ಕೋಡಿ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಲುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ. ಇದು ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 11:30 ಗಂಟೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಡೆಕ್ಗೆ ₹400 ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಡೆಕ್ಗೆ ₹500 ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title="SEE ASHTAMUDI" PASSENGER-CUM-TOURIST SERVICE |url=https://swtd.kerala.gov.in/pages-en-IN/placesenroute |publisher=State Water Transport Department |access-date=7 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='See Ashtamudi' boat service set to complete 2 years; New Solar Boat to join fleet |url=https://english.mathrubhumi.com/lifestyle/travel/see-ashtamudi-travel-in-kollam-solar-boat-soon-backwater-cruise-e5920409 |website=@mathrubhumi |language=en |date=8 March 2025}}</ref><ref>{{cite web |author1=The Hindu Bureau|title='See Ashtamudi' tourist boat service in Kollam to be launched on Friday |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/see-ashtamudi-tourist-boat-service-in-kollam-to-be-launched-on-friday/article66599527.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=9 March 2023}}</ref> ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರವಾಸ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಮತ್ತು ರೆಸಾರ್ಟ್ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ದಿನದ ಕ್ರೂಸ್ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಇದು ಹೌಸ್ಬೋಟ್ಗಳು, ಮೋಟಾರು ದೋಣಿಗಳು, ಮತ್ತು ಕ್ಯಾನೋಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |last1=Balan |first1=Saritha S. |title=Deserted homestays, jobless boatmen: Tourism in Kerala's Munroe Island hit hard |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/deserted-homestays-jobless-boatmen-tourism-kerala-s-munroe-island-hit-hard-137420 |website=The News Minute |language=en |date=11 November 2020}}</ref> ದ್ವಿಮಹಡಿಯ ಆಡಂಬರದ ದೋಣಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಅಲೆಪ್ಪೆಯ ನಡುವೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಓಡುತ್ತವೆ. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಮಾಲೀಕರು ನಡೆಸುವ ಆಡಂಬರದ ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೋಣಿ ಘಟ್ಟದಿಂದ ಓಡುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಹೊಸ್ಡುರ್ಗ್]] ನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು [[ಪರವೂರು, ಕೊಲ್ಲಂ|ಪರವೂರು]], ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ, ಮತ್ತು ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Corporation of Kollam">{{cite web |url=http://www.kollamcorporation.gov.in/transport |title=Transport - Kollam Corporation |publisher=Kollam Municipal Corporation |access-date=2015-01-04 |archive-date=20 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124744/http://www.kollamcorporation.gov.in/transport |url-status=dead }}</ref><ref name="Routes-KSWTD">{{cite web |url=http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=placesnroute |title=Important places enroute - KSWTD |publisher=KSWTD |access-date=2015-01-04 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061357/http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=placesnroute |url-status=dead }}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸರಕು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು 2013 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.<ref>''[http://www.hindu.com/2009/06/18/stories/2009061855000700.htm Kollam port starts cargo handling]{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}''. Accessed 29 July 2014.</ref> ವಿದೇಶಿ ಹಡಗುಗಳು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಬಂದರಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ, ಆಂಟಿಗುವಾದಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾದ {{convert|145|m|adj=on}} ಹಡಗು MV ಅಲಿನಾ 4 {{nbsp}}ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 ರಂದು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Foreign-Ship-Reaches-Kollam-Port/2014/04/05/article2150731.ece#.U0I8V9LHm-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225152/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Foreign-Ship-Reaches-Kollam-Port/2014/04/05/article2150731.ece#.U0I8V9LHm-0 |url-status=dead |archive-date=8 April 2014 |title=Foreign Ship Reaches Kollam Port|publisher=The New Indian Express |date=5 April 2014 |access-date=7 April 2014}}</ref> ಒಮ್ಮೆ ಬಂದರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೆ, ಅದು ಕೊಲ್ಲಂ ಮೂಲದ ಗೋಡಂಬಿ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಾರಿಗೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>''[http://www.shippingtribune.com/kollam-cashew-importers-suffering-due-port-congestion-tuticorin-terminal/ Kollam cashew importers suffering due to port congestion at tuticorin terminal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814143721/http://www.shippingtribune.com/kollam-cashew-importers-suffering-due-port-congestion-tuticorin-terminal/ |date=14 August 2014 }}''. Accessed 29 July 2014.</ref> ಶ್ರೇಯಸ್ ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು ಈಗ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು|ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು]] ನಡುವೆ ನಿಯಮಿತ ಕಂಟೇನರ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.<ref>''[http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/shreyas-shipping-starts-kochikollam-container-service/article5339784.ece Shreyas Shipping starts Kochi-Kollam container service]''. Accessed 29 July 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420153237/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/shreyas-shipping-starts-kochikollam-container-service/article5339784.ece |date=20 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Exim India::The first & the only national daily on Export, Import, Shipping. |url=https://www.eximin.net/NewsDetails.aspx?name=73939 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117200427/https://www.eximin.net/NewsDetails.aspx?name=73939 |archive-date=2022-01-17 |access-date=2026-01-18 |website=www.eximin.net |language=en}}</ref> [[File:Old Airport, Kollam.jpg|thumb|right|ಹಳೆಯ [[ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಪ್ರದೇಶ, [[ಅಸ್ರಾಮಂ]]]] ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ (ಅಥವಾ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕಾಲುವೆ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಂ ತೋಡು ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ), ಇದು ದೊಡ್ಡ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು 1880 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಥಾನ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು, ಸರಕು ಹಡಗುಗಳು ನಗರದ ಮೂಲಕ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |title=Renovated Kollam canal now a cesspool |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/renovated-kollam-canal-now-a-cesspool/article7013897.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=19 March 2015}}</ref> ====ಭವಿಷ್ಯದ ಯೋಜನೆಗಳು==== ಅದರ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಕೊಲ್ಲಂ ಹಲವಾರು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ;ಕೊಲ್ಲಂ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ: ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳಿವೆ, ಇದು ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಅಂತರ-ನಗರ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |author1=The Hindu Bureau|title=Traffic study on anvil to assess feasibility of launching Water Metro in Kollam and 17 other cities |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/traffic-study-on-anvil-to-assess-feasibility-of-launching-water-metro-in-kollam-and-17-other-cities/article69471421.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=20 April 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hallikeri |first1=G.D. |title=IWAI Board commissions feasibility study for Urban Water Transport System in 17 cities |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2105345 |publisher=Ministry of Ports, Shipping and Waterways |access-date=7 March 2026}}</ref> ;ಜಲಮಾರ್ಗ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3 ಅನ್ನು 24-ಗಂಟೆಗಳ ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್ಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸುವಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಚಾನಲ್ಗಳನ್ನು ಆಳಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಸೇರಿದೆ. ===ವಾಯು=== {{See also|ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}} ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ನಿಗಮವು [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು NH66 ಮೂಲಕ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 56 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ರೋ ಅಲ್ಲದ ನಗರದ ಮೊದಲ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.aai.aero/allAirports/thiru_general.jsp|title=TRV Airport|publisher=AAI|access-date=23 August 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902180351/http://www.aai.aero/allAirports/thiru_general.jsp|archive-date=2 September 2016}}</ref> ==ಶಿಕ್ಷಣ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ}} [[File:Thangal Kunju Musaliar College of Engineering, Kollam, Kerala.jpg|200px|thumb|[[ಕರಿಕೋಡ್]] ನಲ್ಲಿನ [[ಟಿ.ಕೆ.ಎಂ. ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್|TKM ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್]]|alt=ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮುಘಲ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಗುಲಾಬಿ-ಬಿಳಿ ಕಟ್ಟಡ|left]] ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಾಲೇಜುಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. [[ಟಿ.ಕೆ.ಎಂ. ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್|ಥಂಗಲ್ ಕುಂಜು ಮುಸಲಿಯಾರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]], ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಮೊದಲ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು {{cvt|7|km}} ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]] ನಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಕೊಲ್ಲಂವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ [[ಫಾತಿಮಾ ಮಾತಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಲೇಜ್]] ಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref name="Autonomy: 13 colleges in the list">{{cite web | url = http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Autonomy-13-colleges-in-the-final-list/2013/12/24/article1962583.ece | archive-url = https://web.archive.org/web/20140108131951/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Autonomy-13-colleges-in-the-final-list/2013/12/24/article1962583.ece | url-status = dead | archive-date = 8 January 2014 | title = Autonomy: 13 colleges in the list | access-date = 2014-01-08 | year = 2012 | publisher = The New Indian Express}}</ref> [[File:SN Law College, Kollam.jpg|thumb|right|[[ಕರ್ಬಲ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು ಕಾನೂನು ಅಧ್ಯಯನ ಕಾಲೇಜು]]]] [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆ]] (KSID), [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕೊಲ್ಲಂನ ಚಂದನತೋಪೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು 2008 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. KSID ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಅಹಮದಾಬಾದ್ ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url = http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Admission-Process-Starts-at-KSID-for-New-Diploma-Courses/2015/05/14/article2812971.ece|archive-url = https://web.archive.org/web/20150516123319/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Admission-Process-Starts-at-KSID-for-New-Diploma-Courses/2015/05/14/article2812971.ece|url-status = dead|archive-date = 16 May 2015|title = Admission Process Starts at KSID for New Diploma Courses}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/institute-of-design-inaugurated/article1277100.ece|title = Institute of design inaugurated}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ|ಭಾರತೀಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ (IIIC-ಕೊಲ್ಲಂ)]] ನಿರ್ಮಾಣ-ಸಂಬಂಧಿತ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ [[ಚವರ]]ದಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.skilldevelopment.gov.in/states.html |title=States-Ministry of Skill Development & Entrepreneurship |publisher=Government of India |access-date=27 November 2019}}</ref> [[ಕೇರಳ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕೊಲ್ಲಂ]], ಕೇರಳವು ವೆಲ್ಲಿಮೋನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು IMK (ಕೇರಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸಂಸ್ಥೆ) ವಿಸ್ತರಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ.<ref name="IMK Extension Centres">{{cite web | url = http://www.imk.ac.in/extension.htm | title = IMK Extension Centres - Kerala | access-date = 2014-01-08 | year = 2012 | publisher = imk.ac.in | archive-date = 23 July 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130723113518/http://imk.ac.in/extension.htm | url-status = dead }}</ref> [[ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ [[ನೀಂದಕರ]]ದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೇರಳದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/maritime-institute-to-come-up-at-neendakara/article289620.ece |title=Maritime institute to come up at Neendakara |work=The Hindu |date=23 May 2009 |access-date=27 November 2019}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 5,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬೋಟ್ ಕ್ರೂ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಂದಕರ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2013/may/08/steps-begun-to-set-up-maritime-university-475431.html | title=Steps begun to set up Maritime university | date=8 May 2013 |newspaper=The New Indian Express |access-date=27 November 2019}}</ref> ಕಾಲೇಜುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬ್ಯಾಂಕ್ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.<ref name="Bank test coaching Centres - Kollam">{{cite web | url = http://careeradda.co.in/index.php?topic=3021.0 | title = Which is the best banking coaching centre in India - Kollam | access-date = 2014-08-09}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪರೀಕ್ಷಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 40 ಅಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.<ref name="Kollam - The bank test coaching hub of India">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Engineering-graduates-opt-for-banking-sector/articleshow/16597692.cms | title = Engineering graduates opt for banking sector | access-date = 2014-08-09 |work = Times of India| date = 29 September 2012 }}</ref> ==ಕ್ರೀಡೆ== ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಾಕಿ. ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲಾ, ರಾಜ್ಯ, ಮತ್ತು ವಲಯ-ಮಟ್ಟದ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್, ಹಾಕಿ, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಕಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಕೊಲ್ಲಂ|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಕಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು ನಗರದ [[ಅಸ್ರಾಮಂ]]ನಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಟರ್ಫ್ ಸೌಲಭ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ರೂ. 13 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article86081.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021813/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article86081.ece |url-status=dead |archive-date=5 September 2014 |title=Astro-turf hockey stadium |publisher=The New Indian Express |access-date=22 February 2018}}</ref> ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಸ್ರಾಮಂ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನಗರವು [[ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ (ಕೊಲ್ಲಂ)|ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಕೊಲ್ಲಂ]] ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಬಹುಪಯೋಗಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದ್ದು, ರಣಜಿ ಟ್ರೋಫಿ, ಸಂತೋಷ್ ಟ್ರೋಫಿ, ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳಂತಹ ಕ್ರೀಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಆಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Kerala/Grounds/1095_f.html |title=KCA-Cricket Archive |publisher=Cricket Archive |access-date=22 February 2018 |archive-date=7 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507020928/http://cricketarchive.com/Kerala/Grounds/1095_f.html |url-status=dead }}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿನ ಎರಡು ತೆರೆದ ಮೈದಾನಗಳು, [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಮೈದಾನ]] ಮತ್ತು [[ಪೀರಂಕಿ ಮೈದಾನ]] ಕೂಡ ಕ್ರೀಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಾರ್ಮ್-ಅಪ್ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. == ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು == {{Expand section|date=October 2025}} ===ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು=== [[File:Kottarakkara Temple(HighResoluion).jpg|thumb|right|ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ]] *[[ಆನಂದವಲ್ಲೀಶ್ವರಂ ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವರ ದೇವಾಲಯ]] ನಗರದ 400 ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ 400-ವರ್ಷಗಳ-ಹಳೆಯ [[ಗರ್ಭಗುಡಿ]]ಯನ್ನು ತೇಗದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|title=400-year-old sreekovil to be replaced|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/400yearold-sreekovil-to-be-replaced/article7468835.ece|access-date=13 October 2015|work=The Hindu|date=26 July 2015 }}</ref> *[[ಅಮ್ಮಚೀವೀಡು ಮೂರ್ತಿ ದೇವಾಲಯ]] ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು 600 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೊಲ್ಲಂನ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಅಮ್ಮಚಿ ವೀಡು ಕುಟುಂಬವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref name="kollamcity1">{{Cite web |title= Ammachiveedu Muhurthi Temple |url=http://www.kollamcity.com/index.php?menu=other&menu1=Religious |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115114800/http://www.kollamcity.com/index.php?menu=other&menu1=Religious |archive-date=2010-11-15 | website=Kollam City }}</ref><ref name="thekeralatemples1">{{Cite web |title=Ammachi Veedu Muhurthi |url=https://www.thekeralatemples.com/templeinfo/others/ammachiveedu_muhurthi.htm |access-date=2026-01-18 |website=The Kerala Temples }}</ref> *ಕೊಲ್ಲಂನ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಪೂರಂ]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯ ಏಪ್ರಿಲ್ನಲ್ಲಿ [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ]]ದ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Hindu">{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2008/04/05/stories/2008040551540300.htm|title=The Hindu : Kerala / Kollam News : Kollam Pooram on April 15|date=9 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409111532/http://www.hindu.com/2008/04/05/stories/2008040551540300.htm |archive-date=9 April 2008 }}</ref> *[[ಕೊಟ್ಟಂಕುಲಂಗರ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ]] ಕೇರಳದ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ''ಚಮಯವಿಲಕ್ಕು'' ಆಚರಣೆಗಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ವೇಷಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷರು ದೊಡ್ಡ ದೀಪಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ಎರಡು ದಿನಗಳ ವೇಷಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲನೆಯದು ಸೋಮವಾರದಂದು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Kerala temple: Where the lady with the lamp is a man|url=http://www.ndtv.com/south/kerala-temple-where-the-lady-with-the-lamp-is-a-man-517252|access-date=25 March 2013|publisher=NDTV}}</ref> *ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದೂ ಪೂಜಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆಂದರೆ, ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರದಲ್ಲಿನ [[ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ]],<ref>{{cite web|title=Of small appam and Kottarakkara|url=http://mathrubhumi.com/travel/article/travel_special/of_small_appam_and_kottarakkara/139317/|access-date=25 March 2013|publisher=Mathrubhumi|archive-date=28 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828170452/http://www.mathrubhumi.com/travel/article/travel_special/of_small_appam_and_kottarakkara/139317/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.keralatemples.net/klm_subra.html|title=Welcome to the Temples of God's Own Country|website=www.keralatemples.net}}</ref> [[ಪರವೂರು, ಕೊಲ್ಲಂ|ಪರವೂರು]]ನಲ್ಲಿನ [[ಪುಟ್ಟಿಂಗಲ್ ದೇವಾಲಯ|ಪುಟ್ಟಿಂಗಲ್ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ]],<ref>{{cite web|title=Puttingal Devi Temple, aravur|url=http://www.puttingaltemple.org/|access-date=25 March 2013|publisher=Puttingal Devi Temple}}</ref> ಸೂರನಾಡ್ ಉತ್ತರ ಅನಾಯಡಿ ಪಝಯಿದಂ ಶ್ರೀ ನರಸಿಂಹ ಮೂರ್ತಿ ದೇವಾಲಯ, [[ಪೊರುವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಪೊರುವಳಿ ಪೆರುವಿರುತಿ ಮಲನಾಡ ದೇವಾಲಯ]],<ref>{{cite news|title=Malanada temple fete draws big crowds|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/malanada-temple-fete-draws-big-crowds/article3205866.ece|access-date=25 March 2013|work=The Hindu|date=24 March 2012 }}</ref> [[ಶಾಸ್ತಂಕೋಟ್ಟ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಶಾಸ್ತಂಕೋಟ್ಟ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ ದೇವಾಲಯ]],<ref>{{cite web|title=Sasthamcotta Sree Dharma Sastha Temple|url=http://www.sasthamcotta.com/Dharmasastha%20Temple.html|access-date=25 March 2013|publisher=Sasthamcotta Sree Dharma Sastha Temple|archive-date=6 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206180354/http://sasthamcotta.com/Dharmasastha%20Temple.html|url-status=dead}}</ref> ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ ದೇವಾಲಯ,<ref>/Sakthikulangara-sreesharmasastha-karadevasom.com/</ref> ಕಡವೂರಿನ ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಪೊನ್ಮನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಲ್ ಮೆಕ್ಕತಿಲ್ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ,<ref>{{cite web|title=Here, bells on tree answer your prayers|url=https://www.deccanchronicle.com/141127/nation-current-affairs/article/here-bells-tree-answer-your-prayers|access-date=25 March 2013|work=Deccan Chronicle}},</ref> ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ ಪಡನಾಯರ್ಕುಲಂಗರ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ.<ref>{{cite web|title=No permission for RSS to conduct 'shakha' in temple: Kerala HC told|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/No-permission-for-RSS-to-conduct-shakha-in-temple-Kerala-HC-told/articleshow/47558696.cms|access-date=25 March 2013|work=The Times of India}}</ref> === ಚರ್ಚುಗಳು === [[File:Kollam neue Kathedrale.JPG|thumb|right|ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿನ ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್, ಕೊಲ್ಲಂ]] ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿನ [[ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]] ಅನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು 1614 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಈಗ [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ದ ಪ್ರೊ-ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಆಗಿದೆ – ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ [[ಕ್ವಿಲಾನ್]] ನಗರದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಚರ್ಚ್ ಉಳಿದಿದೆ.<ref name="Church_Kollam">{{cite news|title=About Kollam City|location=Kollam, India|url=http://kollamcity.in/about-kollam-city|url-status=usurped|access-date=19 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602132809/http://kollamcity.in/about-kollam-city|archive-date=2 June 2015|quote=About the city of Quilon}}</ref> [[ನೀಂದಕರ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಸೇಂಟ್ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್, ನೀಂದಕರ|ಸೇಂಟ್ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ಚರ್ಚ್]] ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚ್. [[ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ|ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಡಚ್ ಚರ್ಚ್, ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ|ಡಚ್ ಚರ್ಚ್]] ಅನ್ನು 1878 ರಲ್ಲಿ [[ಡಚ್ ಜನರು|ಡಚ್ಚರು]] ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>{{cite news|title=The emerald isle|work=The Hindu|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/travel/the-emerald-isle/article4316024.ece|access-date=19 January 2016}}</ref> [[ಕಚೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಅವರ್ ಲೇಡಿ ಆಫ್ ವೆಲಂಕಣ್ಣಿ ದೇಗುಲವು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. [[ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು|ಕಡವೂರು]]ನಲ್ಲಿನ ಸೇಂಟ್ ಕಾಸಿಮಿರ್ ಚರ್ಚ್,<ref>{{cite web|title=Church festival from Saturday|url=http://www.thehindu.com/2005/04/22/stories/2005042205760300.htm|work=[[The Hindu]]|date=2005-04-22|access-date=19 January 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> [[ಕವನಾಡ್]]ನಲ್ಲಿನ ಹೋಲಿ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಚರ್ಚ್, ತೋಪ್ಪಿನಲ್ಲಿನ ಸೇಂಟ್ ಸ್ಟೀಫನ್ ಚರ್ಚ್,<ref>{{cite web|title=St.Stephen's Church|url=http://ststephenschurchkollam.weebly.com/|access-date=19 January 2016|publisher=Kollam St.Stephen's Church}}</ref> ಮತ್ತು [[ಕಡಪ್ಪಕಡ]]ದಲ್ಲಿನ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಚರ್ಚ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಕೆಲವು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚುಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite news|title=St.Thomas Church|work=The Hindu|url=http://catholicchurches.in/directory/changanacherry-churches/st-thomas-church-kollam.htm|access-date=19 January 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Piety marks Good Friday observance|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/piety-marks-good-friday-observance/article5927794.ece|access-date=19 January 2016|work=The Hindu|date=18 April 2014 }}</ref> === ಮಸೀದಿಗಳು === [[File:കരുനാഗപ്പള്ളി‍മുസ്ലീം‍പള്ളി.jpg|right|thumb|ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ ಮಸೀದಿ]] ಚವರದಲ್ಲಿನ ಕೊಟ್ಟುಕಾಡು ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್, ಎಲಂಪಲ್ಲೂರು ಜುಮಾ-ಎ-ಮಸ್ಜಿದ್, ಜೋನಕ್ಕಪುರಂನಲ್ಲಿನ ವಲಿಯಪ್ಳ್ಳಿ, [[ಚಿನ್ನಕಡ]] ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್, ಕೊಲ್ಲೂರುವಿಲದಲ್ಲಿನ ಜುಮಾ-'ಅತ್ ಪಲ್ಲಿ, [[ತಟ್ಟಮಲ]]ದಲ್ಲಿನ ಜುಮಾ-'ಅತ್ ಪಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚವರದಲ್ಲಿನ ಕೊಯಿವಿಲ ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮಸೀದಿಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|title=Juma-Ath-Palli|url=http://www.webindia123.com/city/kerala/kollam/destinations/mosque/jumaathpalli.htm|access-date=29 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Elampalloor Juma-A-Masjid|url=http://elampalloormuslimjama-ath.org/aboutus.html|access-date=29 July 2014|archive-date=9 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809144815/http://elampalloormuslimjama-ath.org/aboutus.html|url-status=dead}}</ref> ==ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== *[[ಕೊಲ್ಲಂನ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ]] <!---♦♦♦ ದಯವಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಡಿ - ಅವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಲೇಖನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು [[ಕೊಲ್ಲಂನ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ]] ಗೆ ಸೇರಿಸಿ ♦♦♦---> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಡೌನ್ಟೌನ್ ಕೊಲ್ಲಂ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ವ್ಯಾಪಾರ]] * [[GDP ಪ್ರಕಾರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳು]] ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|liststyle=decimal}} ==ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ== * {{cite book | last=Ring | first=Trudy | title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania, Volume 5 | year=1994 | publisher=Taylor & Francis | location=United Kingdom | isbn=978-1-884964-05-3}} * {{cite book | last=Chan | first=Hok-lam | title=The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | isbn=978-0-521-24332-2 | chapter=The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435}} * {{cite book | last=Lin | title=Zheng He's Voyages Down the Western Seas | year=2007 | publisher=China Intercontinental Press | location=Fujian Province | isbn=978-7-5085-0707-1}} * [[ಎಳಂಕುಲಂ ಕುಂಜನ್ ಪಿಳ್ಳೈ]], ಕೇರಳಥಿಂಡೆ ಎರುಳದನ್ಜ ಎಡುಗಳ್, p.&nbsp;64,112,117 * Travancore Archaeological Series (T.A.S.) Vol. 6 p.&nbsp;15 * Diaries and writings of Mathai Kathanar, the 24th generation priest of Thulaserry Manapurathu, based on the ancestral documents and Thaliyolagrandha handed down through generations * Z.M. Paret, Malankara Nazranikal, vol. 1 * [[ಎಲ್. ಕೆ. ಅನಂತಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್]], State Manual, p50,52 * Bernard Thoma Kathanar, Marthoma Christyanikal, lines 23,24 * {{cite book|first=Pius |last=Malekandathil|author-link= Pius Malekandathil|title=Maritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=rN69iFj1PJoC|year=2010|publisher=Primus Books|page=43|isbn=978-93-80607-01-6}} * Narayan, M.G.S, Chera-Pandya conflict in the 8th–9th centuries which led to the birth of Venadu: Pandyan History seminar, Madurai University, 1971 * The Viswavijnanakosam (Malayalam) Vol. 3, p.&nbsp;523,534 * Narayan M.G.S., Cultural Symbiosis p33 * The handwritten diaries of Pulikottil Mar Dionyius (former supreme head of the [[Malankara Orthodox Syrian Church]] and Chitramezhuthu KM Varghese ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Kollam&params=8_53_35.5_N_76_36_50.8_E_type:city(1342509)_region:IN-KL GeoHack - ಕೊಲ್ಲಂ] * {{Official website|http://kollam.nic.in/Default.htm}} {{Navboxes|list= {{Kerala}} {{Kerala topics}} }} {{Authority control}} [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂ| ]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಮಹಾನಗರ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ: ಹಿಂದಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೇರಳದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಜನನಿಬಿಡ ಕರಾವಳಿ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಬಂದರು ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] nwgv2kudi55ihzdgrvegoka0jlapbae ಇಂದಿರಾ ಜೈಸಿಂಗ್ 0 140551 1430710 1429473 2026-09-29T21:16:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430710 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Indira Jaising|image=<!-- Only freely-licensed images may be used to depict living people. See [[WP:NONFREE]]. -->|alt=|caption=Indira Jaising|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1940}}|birth_place=[[Mumbai]], India|death_date=|death_place=|nationality=Indian|other_names=|occupation=[[Lawyer]]|years_active=|known_for=human rights and gender equality activism|notable_works=}} '''ಇಂದಿರಾ ಜೈಸಿಂಗ್''' (ಜನನ 3 ಜೂನ್ 1940) <ref name="oh">{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/memberscv/Jaising.pdf|title=Indira Jaising (India)|publisher=United Nations Human Rights - Office of the High Commissioner|access-date=15 June 2018}}</ref> ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದು, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. 2018 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಫಾರ್ಚೂನ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ವಿಶ್ವದ 50 ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಯಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 20 ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.livelaw.in/first-indian-lawyer-makes-fortunes-worlds-greatest-leaders-list-indira-jaising-ranked-20-list-day-faced-setback-sc/|title=In a First an Indian Lawyer Makes It to Fortune's World's Greatest Leaders List: Indira Jaising Ranked 20 in the List on a Day She Faced Setback from SC|date=2018-04-19}}</ref> ''ಅವರು ಲಾಯರ್ಸ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್'' ಹೆಸರಿನ ಎನ್‌ಜಿಒ ಅನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ವಿದೇಶಿ ಕೊಡುಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾಯ್ದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಾಗಿ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯವು <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/mha-cancels-fcra-licences-of-1300-ngos/articleshow/71964523.cms?from=mdr|title=MHA cancels FCRA licences of 1,300 NGOs|date=November 8, 2019|work=Rahul Tripathi, ET Bureau|access-date=January 19, 2021|publisher=Economic Times|agency=Economic Times}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/Home-Ministry-cancels-licence-of-Indira-Jaising%E2%80%99s-NGO/article16773098.ece|title=Home Ministry cancels licence of Indira Jaising's NGO|last=PTI|date=2016-12-07|work=The Hindu}}</ref> ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದೆ. ಎನ್‌ಜಿಒ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ನಿಧಿಯನ್ನು ಎನ್‌ಜಿಒ ಬಳಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಆರೋಪಿಸಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆಕೆಯ ಎನ್‌ಜಿಒದ ದೇಶೀಯ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಡಿ-ಫ್ರೀಜ್ ಮಾಡಲು ಆದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣವು ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರೆದಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಸಣ್ಣ ಸಮಾಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/Defreeze-accounts-of-Indira-Jaisingh%E2%80%99s-NGO-HC/article17118258.ece|title=Defreeze accounts of Indira Jaisingh's NGO: HC|last=Correspondent|first=Special|work=The Hindu|access-date=2017-02-12|language=en}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ಸಿಂಧಿ ಹಿಂದೂ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವಳು ತನ್ನ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದಳರು. [[ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ]] ಕಲಾ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="oh"/> 1962 ರಲ್ಲಿ, [[ಮುಂಬಯಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಬಾಂಬೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ]] [[ಕಾನೂನು|ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ]] ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು LLM ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="oh" /> 1981 ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪತಿ ಆನಂದ್ ಗ್ರೋವರ್ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಮತ್ತು ಎಡಪಂಥೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ NGO ಲಾಯರ್ಸ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 1986 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಿಂದ ಹಿರಿಯ ವಕೀಲರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. ಆಕೆಯ ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು [[ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ|ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿಗೆ]] ಇಷ್ಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು 2009 ರಲ್ಲಿ, ಜೈಸಿಂಗ್ ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಲಿಸಿಟರ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. ತನ್ನ ವಕೀಲ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಅವರು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ == ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧದ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಾದಿಸಿದರು, ಮೇರಿ ರಾಯ್ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವಾದಿಸಿ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೆಪಿಎಸ್ ಗಿಲ್ ಅವರ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ಅತಿರೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಿದ ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ರೂಪನ್ ಡಿಯೋಲ್ ಬಜಾಜ್. ಇದು ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳದ ಮೊದಲ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಲಾಯಿತು. ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಗೀತಾ ಹರಿಹರನ್ ಅವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ [[ಎ. ಎಸ್. ಆನಂದ|ಎಎಸ್ ಆನಂದ್ ಅವರ]] ನೇತೃತ್ವದ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಮಕ್ಕಳ "ನೈಸರ್ಗಿಕ ರಕ್ಷಕ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳು ತಾಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಬಹುದು. ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಕೇರಳದ ಹೈಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಲಾದ ಭಾರತೀಯ ವಿಚ್ಛೇದನ ಕಾಯಿದೆಯ ತಾರತಮ್ಯದ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು, ಹೀಗಾಗಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಕ್ರೌರ್ಯ ಅಥವಾ ತೊರೆದುಹೋಗುವಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ಅವರು ತೀಸ್ತಾ ಸೆಟಲ್ವಾಡ್ ಅವರನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಣದ ದುರುಪಯೋಗದ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಕಾಲತ್ತು ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/newswire/story/jaising-leads-protest-against-setalvads-victimisation/881711|title=Jaising Leads Protest Against Setalvad's 'Victimisation'|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101035427/https://www.outlookindia.com/newswire/story/jaising-leads-protest-against-setalvads-victimisation/881711|url-status=dead}}</ref> ಕೆಲವು ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ: 2015 ರಲ್ಲಿ, ಇಂದಿರಾ ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಗ್ರೀನ್ ಪೀಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯಾ ಪಿಳ್ಳೈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವಾದಿಸಿದರು.<ref>http://www.lawyerscollective.org/wp-content/uploads/2015/02/Final-Written-SUbmissions-in-Priya-Pillai-19.02.2015.pdf<nowiki/> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827103825/http://www.lawyerscollective.org/wp-content/uploads/2015/02/Final-Written-SUbmissions-in-Priya-Pillai-19.02.2015.pdf |date=2018-08-27 }}</ref> 2016 ರಲ್ಲಿ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿ. ಇಂದಿರಾ ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ವಕೀಲರನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ <ref>{{Cite web|url=http://barandbench.com/scoop-supreme-court-refuses-jaisings-rti-request-senior-designation-terms-jaisings-averments-writ-petition-bad-taste/|title=Supreme Court v. Indira Jaising: Supreme Court admits no Rules for Senior Designation but process 'fair and transparent' - Bar & Bench|last=Krishnan|first=Murali|date=25 July 2016}}</ref> == ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರ == ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಅಮೆರಿಕದ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೂನಿಯನ್ ಕಾರ್ಬೈಡ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್ ದುರಂತದ ಸಂತ್ರಸ್ತರನ್ನು ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.]] ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮುಂಬೈನ ನಿರಾಶ್ರಿತ ಪಾದಚಾರಿ ನಿವಾಸಿಗಳ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಾದಿಸಿದರು. ತೀವ್ರ ಪರಿಸರವಾದಿ, ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜೈಸಿಂಗ್ ಅವರು 1979 ರಿಂದ 1990 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹತ್ಯೆಗಳು, ನಾಪತ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಶವಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡಲು ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಹಲವಾರು ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ನ ರಖೈನ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಂಗ್ಯಾ ಮುಸ್ಲಿಮರ ವಿರುದ್ಧ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆಗಳು ನಡೆಸಿದ ಆಪಾದಿತ ಹತ್ಯೆಗಳು, ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಗಳ ಕುರಿತು ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಸತ್ಯಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯು ಜೈಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಇಬ್ಬರು ತಜ್ಞರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-un-idUSKBN18Q0ND|title=Indian rights lawyer to lead U.N. probe into Rohingya crackdown|date=30 May 2017|work=Reuters}}</ref> == ವಕೀಲರ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್ == ಜೈಸಿಂಗ್ ನಂತರ ಲಾಯರ್ಸ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದರು, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನು ಧನಸಹಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು 1986 ರಲ್ಲಿ ''ದಿ ಲಾಯರ್ಸ್'' ಎಂಬ ಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಕಾನೂನಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧದ ತಾರತಮ್ಯ, ''ಮುಸ್ಲಿಂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನು'', ಪಾದಚಾರಿ ಮಾರ್ಗದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿರಾಶ್ರಿತರು ಮತ್ತು [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]] ಅನಿಲ ದುರಂತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ|ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕರ]] ವಿರುದ್ಧ, ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ, ದೂರವಾದ ಹೆಂಡತಿಯರು ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಎನ್‌ಜಿಒ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಫ್‌ಸಿಆರ್‌ಎ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿದೆ <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/govt-hits-out-at-indira-jaising-suspends-fcra-registration-of-her-ngo/story-jBGB8qHU6nKmnthuQ8fn7M.html|title=Indira Jaising's NGO 'Lawyers Collective' suspended for 6 months|date=1 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/fcra-licence-of-indira-jaisings-ngo-suspended-for-6-months/articleshow/52541987.cms|title=FCRA licence of Indira Jaising's NGO suspended for 6 months|last=PTI|date=1 June 2016|work=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/indira-jaisings-ngo-loses-licence/article8679272.ece|title=Indira Jaising's NGO loses licence|last=Correspondent|first=Special|date=June 2016|work=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇತರೆ == ಇಂದಿರಾ ಜೈಸಿಂಗ್ ಮಹಿಳೆಯರ ಕುರಿತಾದ ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಎನ್‌ಜಿಒ ವಿದೇಶಿ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಂತೆ MHA (ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ) ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದೆ. ವಿದೇಶಿ ನಿಧಿಯ ನಿಯಮಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಾಗಿ ಎನ್‌ಜಿಒ ''ಲಾಯರ್ಸ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್ ಅವರ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿದೆ.'' <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/indira-jaising-ngo-licence-suspended-fcra-home-ministry-tax-filings-2829436/|title=Indira Jaising's NGO barred by MHA from receiving foreign funds for 6 months|date=2 June 2016}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆಕೆಯ ಎನ್ಜಿಒದ ದೇಶೀಯ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಡಿಫ್ರೀಜ್ ಮಾಡಲು ಆದೇಶಿಸಿದೆ. ಅವರು ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಲೀಗಲ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಸಿಟಿಂಗ್ ಸ್ಕಾಲರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧದ ತಾರತಮ್ಯ ನಿವಾರಣೆಗೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ]] ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗಗಳ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ರೋಟರಿ ಮಾನವ ಸೇವಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಗಾಗಿ 2005 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 October 2015|access-date=21 July 2015}}</ref> ಅವರ ಪತಿ ಆನಂದ್ ಗ್ರೋವರ್ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ನಿಯೋಜಿತ ಹಿರಿಯ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೪೦ ಜನನ]] ssa2kdge722g3nasx3ik3rkg099xnyv ಅಖ್ಲಾಕ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ (ಶಹರ್ಯಾರ್) 0 141217 1430661 1334118 2026-09-29T16:12:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430661 wikitext text/x-wiki '''ಅಖ್ಲಾಕ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್''' (16 ಜೂನ್ 1936 - 13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012), (ಅವರ ಕಾವ್ಯನಾಮ '''ಶಹರ್ಯಾರ್''' ದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು '''''ಪರಿಚಿತರು),''''' ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉರ್ದು ಕಾವ್ಯದ ಹಿರಿಯವ್ಯಕ್ತಿ.<ref>[https://web.archive.org/web/20110925231836/http://www.hindu.com/2007/08/05/stories/2007080561160300.htm Shahryar, Faraz recite at mushaira ] [[The Hindu]], 5 August 2007.</ref><ref>[http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-30Sep04-Print-Edition/163109200453.htm Renowned Urdu Poet.. ].milligazette.com. 16–30 September 2004.</ref> [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರ ಗೀತರಚನೆಕಾರರಾಗಿ, ಅವರು ಮುಜಫರ್ ಅಲಿ ''ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಗಮನ್'' (1978) ಮತ್ತು ''ಉಮ್ರಾವ್ ಜಾನ್'' (1981) ನಲ್ಲಿನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಅವರು ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ]] ಉರ್ದು ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರು ''ಮುಷೈರಾಗಳು'' ಅಥವಾ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆ ''ಶೇರ್-ಒ-ಹಿಕ್ಮತ್'' ಸಹ-ಸಂಪಾದಿಸಿದರು.<ref name="toi12">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Umraao-Jaan-lyricist-passes-away/articleshow/11882478.cms?referral=PM|title=Umraao Jaan lyricist passes away|date=14 February 2012|website=The Times of India|access-date=13 March 2014}}</ref> ಅವರು ''ಖ್ವಾಬ್ ಕಾ ದರ್ ಬಂದ್ ಹೈ'' (1987) ಗಾಗಿ ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು, ಮತ್ತು 2008 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಾಲ್ಕನೇ ಉರ್ದು ಕವಿ ಅವರು.<ref name="toi12"/> ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಉರ್ದು ಕಾವ್ಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಇವರು ಓನಲಾ, [[ಬರೇಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಮುಸ್ಲಿಮ್|ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಕುಟುಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="toi12" /> ಅವರ ತಂದೆ ಅಬು ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬುಲಂದ್‌ಶಹರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚೌಂಧೇರಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಬಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-09-25/india/28270456_1_jnanpith-selection-board-muslim-rajput-family-akhlaq-khan-shahryar|title=Jnanpith for Malayalam poet Kurup, Urdu scholar Shahryar|date=25 September 2010|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926001028/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-09-25/india/28270456_1_jnanpith-selection-board-muslim-rajput-family-akhlaq-khan-shahryar|archive-date=26 September 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article793350.ece|title=Malayalam, Urdu writers claim Jnanpith awards|date=24 September 2010|work=The Hindu|location=Chennai, India}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಬುಲಂದ್‌ಶಹರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು.<ref>[https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3950&dq=Shahryar+Urdu+poet&sig=k-81CEMZgTKyn5JDAFP9gOpBnRA Shahryar] Encyclopaedia of Indian literature vol. 5. Page 3950.</ref> ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಾಗಲು ಬಯಸಿದ್ದರು ಆದರೆ ಅವರ ತಂದೆ ಅವರು ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಯನ್ನು ಸೇರಲಿ ಎಂದು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರು ಮನೆಯಿಂದ ಓಡಿಹೋಗಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಉರ್ದು ವಿಮರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಕವಿ ಖಲೀಲ್-ಉರ್-ರೆಹಮಾನ್ ಅಜ್ಮಿ ಅವರಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಅವರು [[ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ]] ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು 1958 ರಲ್ಲಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಅವರು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ.ಗೆ ಸೇರಿದರು ಆದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ತೊರೆದರು ಮತ್ತು ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಉರ್ದು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದರು. 1961ರಲ್ಲಿ ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿ ಎಂಎ ಪಾಸಾದರು. {{Sfn|Jalil|2018}} ಅವರು ತಮ್ಮ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಯನ್ನು ಅಲಿಗಢದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="Hindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/article2893025.ece|title=Shahryar (1936–2012): The poet who gave Umrao Jaan her voice|last=Salam|first=Ziya Us|date=14 February 2012|work=The Hindu|access-date=19 February 2012|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225201221/https://www.thehindu.com/arts/shahryar-19362012-the-poet-who-gave-umrao-jaan-her-voice/article2893025.ece|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|url-status=dead}}</ref> ಶಹರ್ಯಾರ್ ಅವರು 1961 ರಲ್ಲಿ ''ಅಂಜುಮನ್ ತರ್ರಾಕಿ-ಎ-ಉರ್ದು'' ''ವಾರಪತ್ರಿಕೆ ಹಮಾರಿ'' ಜುಬಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು 1966 ರವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. {{Sfn|Jalil|2018}} ನಂತರ 1966 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಉರ್ದು ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. {{Sfn|Jalil|2018}} ಅವರು 1986 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು ಮತ್ತು 1996 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಉರ್ದು ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ನಿಯತಕಾಲಿಕ ''ಶೇರ್-ಒ-ಹಿಕ್ಮತ್'' (ಕವಿತೆ ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ) ಸಹ-ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.arabnews.com/?page=9&section=0&article=70995&d=2&m=10&y=2005 Professor Shahryar, one of India’s most critically acclaimed poets..] [[Arab News]] 1 October 2005.</ref> === ಸಾಹಿತ್ಯ ವೃತ್ತಿ === ಅವರ ಮೊದಲ ಕವನ ಸಂಕಲನ ''ಇಸ್ಮ್-ಎ-ಅಜಮ್'' ಅನ್ನು 1965 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು, ಎರಡನೆಯ ಸಂಗ್ರಹ, ''ಸತ್ವನ್ ದಾರ್'' 1969 ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ''ಹಿಜ್ರ್ ಕೆ ಮೌಸಂ'' 1978 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ, ''ಖ್ವಾಬ್ ಕೆ ದಾರ್ ಬಂದ್ ಹೈ'', 1987 ರಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು, ಇದು ಅವರಿಗೆ ಆ ವರ್ಷ ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವರು [[ಉರ್ದೂ|ಉರ್ದು]] ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಐದು ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref name="Urdustudies">{{Cite web|url=http://www.urdustudies.com/auinfo/shahryar.html|title=Author info|website=Shahryar biography|publisher=Urdustudies.com|access-date=19 February 2012}}</ref> [[ಫಿರಾಕ್ ಗೋರಕ್ ಪುರಿ|2008 ರಲ್ಲಿ, ಫಿರಾಕ್]], [[ಅಲಿ ಸರ್ದಾರ್ ಜಾಫ್ರಿ]] ಮತ್ತು [[ಕುರ್ರಾತುಲೈನ್ ಹೈದರ್|ಖುರಾತುಲೈನ್ ಹೈದರ್]] ನಂತರ [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಗೆದ್ದ ನಾಲ್ಕನೇ ಉರ್ದು ಬರಹಗಾರರಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.outlookindia.com/default.aspx?ddm=10&pid=2331&eid=5|title=Poet, lyricist, Jnanpith Winner|publisher=Outlook|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522014953/http://blogs.outlookindia.com/default.aspx?ddm=10&pid=2331&eid=5|archive-date=22 May 2012|access-date=13 March 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates|title=Jnanpith Laureates|publisher=Bharatiya Jnanpith|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates|archive-date=18 February 2012|access-date=13 March 2014}}</ref> === ಗೀತರಚನೆಕಾರ === ಶಹರ್ಯಾರ್ ಕೆಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆದರು, ಅಲಿಘರ್‌ನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಮುಜಾಫರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಶಹರ್ಯಾರ್ ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದಿನಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಹರ್ಯಾರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಗಜಲ್‌ಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅಲಿ ''1978 ರಲ್ಲಿ ಗಮನ್'' ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಎರಡು ''ಗಜಲ್‌ಗಳಾದ ಸೀನೆ ಮೇ ಜಲನ್ ಆಂಖೋನ್ ಮೇ ತೂಫಾನ್ ಸಾ ಕ್ಯೂನ್ ಹೈ'' ಮತ್ತು ''ಅಜೀಬ್ ಸನೇಹಾ ಮುಜ್ಪರ್ ಗುಜಾರ್ ಗಯಾ ಯಾರೋನ್'' ಅನ್ನು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ''ಉಮ್ರಾವ್ ಜಾನ್'' ಚಿತ್ರದ ಅವರ ಎಲ್ಲಾ [[ಗಝಲ್]] ಗಳು- 'ದಿಲ್ ಚೀಝ್ ಕ್ಯಾ ಹೈ ಆಪ್ ಮೇರಿ ಜಾನ್ ಲೀಜಿಯೇ', 'ಯೆ ಕಾ ಜಗಃ ಹೈ ದೋಸ್ತೋಸೆ', ' ಇನ್ ಆಂಕೋ ಕಿ ಮಸ್ತಿ ಕೆ ' ಇತ್ಯಾದಿ ಬಾಲಿವುಡ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಅವರು [[ಯಶ್ ಚೋಪ್ರಾ]] ಅವರ ''ಫಾಸ್ಲೆ'' (1985) ಗಾಗಿ ಸಹ ಹಾಡು ಬರೆದರು, ಅದರ ನಂತರ ಚೋಪ್ರಾ ಅವರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಮೂರು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಹಾಡು ಬರೆಯಲು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅವರು "ಹಾಡುಗಳ ಅಂಗಡಿ" ಆಗಲು ಇಷ್ಟಪಡದ ಕಾರಣ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.<ref name="hindu12">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/arts/article2893025.ece|title=Shahryar (1936–2012): The poet who gave Umrao Jaan her voice|date=14 February 2012|website=The Hindu|access-date=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225201221/https://www.thehindu.com/arts/shahryar-19362012-the-poet-who-gave-umrao-jaan-her-voice/article2893025.ece|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|url-status=dead}}</ref> ಆದರೂ ಅವರು ಮುಜಾಫರ್ ಅಲಿಯವರ ''ಅಂಜುಮನ್'' (1986) ಗಾಗಿ ಹಾಡು ಬರೆದರು. ಅವರು ಅಲಿಯವರ <nowiki><i id="mwaw">ಝೂನಿ</i></nowiki> ಮತ್ತು ''ದಮನ್‌ಗೆ'' ಅಪೂರ್ಣ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಶಹರ್ಯಾರ್ ಅವರು 1968 ರಲ್ಲಿ ಅಲಿಗಢದ ಮಹಿಳಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಭಾಗದ ಶಿಕ್ಷಕಿ ನಜ್ಮಾ ಮಹಮೂದ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಹುಮಾಯೂನ್ ಶಹರ್ಯಾರ್, ಸೈಮಾ ಶಹರ್ಯಾರ್ ಮತ್ತು ಫರಿದೂನ್ ಶಹರ್ಯಾರ್ ಎಂಬ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. {{Sfn|Jalil|2018}} ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಿಂದಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ನಂತರ ಅವರು 13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012 ರಂದು [[ಆಲಿಘಢ್‌|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಅಲಿಗಢದಲ್ಲಿ]] ನಿಧನರಾದರು.<ref name="hindu12"/><ref>[https://web.archive.org/web/20130714220655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-14/mumbai/31058623_1_sahitya-akademy-award-urdu-literature-jnanpith-award Noted poet Shahryar passes away] ''The Times of India,'' 14 February 2012</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * ಅವರ ಕವನ ಸಂಕಲನ ''ಖ್ವಾಬ್ ಕಾ ದರ್ ಬಂದ್ ಹೈ'' (1987) ಗಾಗಿ ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. * [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] - 2008. * ಫಿರಾಕ್ ಸಮ್ಮಾನ್ * ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾ ಜಾಫರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. ಶಹರ್ಯಾರ್ ಅವರ ಕೃತಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. == ಆಯ್ದ ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * ''ಇಸ್ಮ್-ಎ-ಅಜಮ್'', 1965. * ''ಸತ್ವನ್ ದಾರ್'', 1969. * ''ಹಿಜ್ರ್ ಕೆ ಮೌಸಮ್'', 1978. * ''ಖ್ವಾಬ್ ಕೆ ದಾರ್ ಬಂದ್ ಹೈ'', 1987. * ''ನೀಂದ್ ಕಿ ಕಿರ್ಚೆನ್'' - (ಇಂಗ್ಲಿಷ್: ''ಚೂರುಚೂರು ನಿದ್ರೆಯ ಚೂರುಗಳು'' ). * ''ಥ್ರೂ ದಿ ಕ್ಲೋಸ್ಡ್ ಡೋರ್‌ವೇ: ಎ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ನಾಜ್ಮ್ಸ್ ಅವರಿಂದ ಶಹರ್ಯಾರ್'', tr. ರಕ್ಷಂದ ಜಲೀಲ್. 2004, ರೂಪಾ & ಕಂ.,{{ISBN|81-291-0458-X}}. . * ಶಹರ್ಯಾರ್, ಅಖ್ಲಾಕ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ : ''ಉರ್ದು ವಿಮರ್ಶೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಟೀಕೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ'', ಅಲಿಘರ್. * ಧುಂದ್ ಕಿ ರೋಶ್ನಿ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್: ''ದಿ ಲೈಟ್ ಆಫ್ ಡಸ್ಕ್'' ): ಶಹರ್ಯಾರ್‌ನ ಆಯ್ದ ಕವನಗಳು, 2003, [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]],{{ISBN|81-260-1615-9}} . == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಮೂಲಗಳು == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X9llDwAAQBAJ&q=shahryar+rakhshanda|title=Shahryar: A Life in Poetry|last=Jalil|first=Rakhshanda|date=2018-08-25|publisher=HarperCollins|year=2018|isbn=978-93-5302-031-6|language=en}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|0787565}} * [https://web.archive.org/web/20181225201221/https://www.thehindu.com/arts/shahryar-19362012-the-poet-who-gave-umrao-jaan-her-voice/article2893025.ece ಉಮ್ರಾವ್ ಜಾನ್ ಗೆ ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದ ಕವಿ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೬ ಜನನ]] g91ggzn21pdajilco8uozweyrj5hxsp ಚಿನ್ಮಯಿ (ಗಾಯಕಿ) 0 141558 1430864 1346606 2026-09-30T11:27:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430864 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Chinmayi Sripada.JPG|thumb]] '''ಚಿನ್ಮಯಿ ಶ್ರೀಪಾದ''' (ಜನನ 10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1984) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ [[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ|ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ]], ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಡಬ್ಬಿಂಗ್(ಧ್ವನಿದಾನ) ಕಲಾವಿದೆ, ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೋ ಜಾಕಿ ಕೂಡ. ಅವರು ಅನುವಾದ ಸೇವೆಗಳ ಕಂಪನಿ ಬ್ಲೂ ಎಲಿಫೆಂಟ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕಿ ಮತ್ತು CEO ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯಿ ಮತ್ತು ಇಂದೈ ಹಜಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಚಿತ್ರ ''ಕಣ್ಣತ್ತಿಲ್ ಮುತ್ತಮಿಟ್ಟಾಲ್'' ಚಿತ್ರದ ತಮ್ಮ ''"ಒರು ದೇವಂ ತಂದ ಪೂವೇ"'' ಹಾಡಿನಿಂದ ವಿಮರ್ಶಕರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ == ಚಿನ್ಮಯಿ ಅವರು 10 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಯುವ ಪ್ರತಿಭೆಗಾಗಿ CCRT ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನವನ್ನು ಪಡೆದರು <ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/fr/2006/01/13/stories/2006011302990300.htm|title=Entertainment Chennai / Personality : Young and talented|date=13 January 2006|website=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060115062136/http://www.hindu.com/fr/2006/01/13/stories/2006011302990300.htm|archive-date=15 January 2006|access-date=20 August 2011}}</ref> ಅವರು 2000 ರಲ್ಲಿ ಗಜಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೊದಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಮತ್ತು 2002 ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಅವರು ಚೆನ್ನೈನ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮುಲ್ಲರ್ ಭವನದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿತರು ಮತ್ತು ವೆಬ್ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ NIIT ಮತ್ತು SSI ಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಶಾಲಾ ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಅವರು Sify ಮತ್ತು studentconcepts.org ಎರಡರಲ್ಲೂ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. [[ಮದ್ರಾಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಚಿನ್ಮಯಿ ಅವರು ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ]] [[ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ|ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ]] ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆಯ ನರ್ತಕಿಯೂ ಆಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಡಿಸ್ಸಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಯ ಮಾತೃಭಾಷೆ [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳು ಅಲ್ಲದೆ]], ಅವರು [[ತೆಲುಗು]], [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್]], [[ಮರಾಠಿ]], [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬೆಂಗಾಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆ|ಜರ್ಮನ್]] ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.chinmayionline.com/about.html|title=Chinmayi's education|publisher=Chinmayionline.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226105941/http://www.chinmayionline.com/about.html|archive-date=26 February 2011|access-date=20 August 2011}}</ref> ಚಿನ್ಮಯಿ ರಾಹುಲ್ ರವೀಂದ್ರನ್ ಅವರನ್ನು ಮೇ 5, 2014 ರಂದು ವಿವಾಹವಾದರು <ref>{{Cite news|url=https://www.masala.com/rahul-ravindran-and-chinmayi-sripada-are-married-166873.html|title=Rahul Ravindran and Chinmayi Sripada are Married!|work=Masala.com|access-date=2018-10-30|language=en}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == === ಗಾಯನ === [[ಚಿತ್ರ:Chimayee.jpg|thumb|2008 ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಪಾದ]] ==== ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ ==== ಅವರು ಸನ್ ಟಿವಿ, ''ಸಪ್ತಸ್ವರಂಗಳ್'' ಗಾಯನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಗೆದ್ದರು, ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಗಾಯಕ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕ ಶ್ರೀ [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] ಅವರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಚಿನ್ಮಯಿ ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ ವೃತ್ತಿಜೀವನವು ರೆಹಮಾನ್ ಅವರ "ಒರು ದೈವಂ ಥಂಟಾ ಪೂವೆ" ಕನ್ನತಿಲ್ ''ಮುತ್ತಮಿತ್ತಲ್'' ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ತುಳು ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹಾಡಿದ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅವರು ''ಮಂಗಲ್ ಪಾಂಡೆ: ದಿ ರೈಸಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ'' "ಹೋಳಿ ರೇ" ಹಾಡಿನೊಂದಿಗೆ [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಬಾಲಿವುಡ್‌ಗೆ]] ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ''ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, "ಗುರು"'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ "ತೇರೆ ಬಿನಾ " ಮತ್ತು " ಮಯ್ಯ " ಹಾಡುಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿದರು. 2007 ರಲ್ಲಿ, "ಬೇಡ ಬೇಡ" ಹಾಡು [[ಕನ್ನಡ]] ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಹಾಡು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರು "ಒರು ದೈವಂ ತಂತ ಪೂವೆ ", " ಸಹನಾ ", " ವಾರಾಯೋ ವಾರಯೋ ", " ಕಿಲಿಮಂಜಾರೋ ", " ಸಾರಾ ಸಾರ ", " ಅಸ್ಕು ಲಸ್ಕಾ " ಮತ್ತು " ಕಥೆಲೆ ಕಾತಲೆ " ಮುಂತಾದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ " [[ಸೈರಾಟ್]] " ನಂತಹ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಚಿನ್ಮಯಿ ಎಂಟು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ 1,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/singing-is-my-first-love/article5241499.ece|title='Singing is my first love'|last=Rajendra|first=Ranjani|date=17 October 2013|work=The Hindu.}}</ref> ==== ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳು ==== ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2 ರಂದು ಜಾಯ್ ಆಫ್ ಗಿವಿಂಗ್ ವೀಕ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಐಟ್ಯೂನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮಿಳು, ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಲ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯಿ ಘೋಷಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಆದಾಯವು ಲೋಕೋಪಕಾರ, ದಾನ ಮತ್ತು ನೀಡುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು 17000&nbsp;ft.org ಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ&nbsp;.<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-30/news-interviews/42535391_1_giving-week-legal-downloads-chinmayi-sripada|title=Chinmayi to release single|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003042013/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-30/news-interviews/42535391_1_giving-week-legal-downloads-chinmayi-sripada|archive-date=3 October 2013|access-date=17 October 2013}}</ref> ಅವರು ಶೇಖರ್ ರಾವ್ಜಿಯಾನಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತಮಿಳು/ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಸಿತಕೋಕಚಿಲುಕಾ ಎಂಬ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಸಹಕರಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಅದರ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳ ಆದಾಯವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಥಾಣೆಯಲ್ಲಿನ ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಅಥವಾ ಕಾಳಜಿಯಿಲ್ಲದ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಸಂಯೋಜಕ ಶೇಖರ್ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಾರಿಟಿ ಮಾ ನಿಕೇತನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಚಿನ್ಮಯಿ ಡಾ. ಶ್ರೀಪಾದ ಪಿನಾಕಪಾಣಿಯವರ ಮೊಮ್ಮಗಳು.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/culture/on-a-high-note/cid/1322704|title=On a high note|website=www.telegraphindia.com|access-date=2021-06-04}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013 ರಲ್ಲಿ, ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಮೂಲಕ, ಚಿನ್ಮಯಿ ಅವರ ತಾಯಿ ಪದ್ಮಾಸಿನಿ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನಟ ರಾಹುಲ್ ರವೀಂದ್ರನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಚಿನ್ಮಯಿ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು. ಚಿನ್ಮಯಿ ಮತ್ತು ರಾಹುಲ್ ಜೂನ್ 2013 ಮೂಲಕ ಸ್ನೇಹಿತರು, ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಡೇಟಿಂಗ್ ಆರಂಭಿಸಿದರು <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/506558/20130917/singer-chinmayi-marriage-actor-rahul-ravindran-wedding.htm|title=Playback Singer Chinmayi to Tie Knot with Actor Rahul Ravindran in 2014|date=17 September 2013|website=[[International Business Times]]}}</ref> ಅವರು 5 ಮೇ 2014 ರಂದು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-14/singer-chinmayee-marries-rahul-ravindran.html Singer Chinmayee marries!]</ref> == ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ == ತನ್ನ ಟ್ವಿಟರ್ ಖಾತೆಯ ಮೂಲಕ, ಚಿನ್ಮಯಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೈಲೈಟ್ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ಭಾರತದ [[ಮೀ ಟೂ ಅಭಿಯಾನ|ಮೀ ಟೂ ಚಳುವಳಿ]] ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು [[ವೈರಮುತ್ತು|ವೈರಮುತ್ತು ಅವರ]] ಮೇಲೆ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿದರು <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/liar-tweets-chinmayi-sripaadi-to-vairamuthus-defence-against-metoo-claims-1930012|title='Liar,' Tweets Chinmayi Sripada To Vairamuthu's Defence Against #MeToo Claims|work=NDTV.com|access-date=2018-10-10}}</ref> ಮತ್ತು ಓಎಸ್ ತ್ಯಾಗರಾಜನ್, [[ರಘು ದೀಕ್ಷಿತ್]], ಮ್ಯಾಂಡೋಲಿನ್ ಯು ರಾಜೇಶ್, ಕಾರ್ತಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಇತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಗಾಯಕರ ವಿರುದ್ಧ ಇತರರು ಮಾಡಿದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದರು ಆದರೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನದ ಭಾಗವಾಗಿ ತಮಿಳುನಾಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಂಘದ (ತಾಂಬ್ರಾಸ್) ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಎನ್ ನಾರಾಯಣನ್ ವಿರುದ್ಧ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ಮಾಡಿದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಚಿನ್ಮಯಿ ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/rebellion-tn-brahmin-association-over-metoo-allegation-against-president-103014|title=Rebellion in TN Brahmin association over MeToo allegation against president|date=2019-06-05|website=The News Minute|language=en|access-date=2021-06-02}}</ref> == ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ == ಚಿನ್ಮಯಿ ಅವರು ತಾವು ಆಗಸ್ಟ್ 2005 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅನುವಾದ ಸೇವೆಗಳ ಕಂಪನಿಯಾದ ಬ್ಲೂ ಎಲಿಫೆಂಟ್‌ನ CEO ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಂಪನಿಯು ಸ್ಕೋಪ್ ಇ ನಾಲೆಡ್ಜ್, ಫೋರ್ಡ್, ಡೆಲ್, ಅಶೋಕ್ ಲೇಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾದಂತಹ ವಿವಿಧ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಭಾಷಾ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರ ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಟನೆ|ಸಾರ್ಕ್]] ಚೇಂಬರ್ ನಿಂದ 2010 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://chinmayisripada.blogspot.com/2010/11/blue-elephant-receives-award.html|title=WhatToNameIt: The Blue Elephant receives an Award|last=Chinmayi Sripada /Chinmayee|date=29 November 2010|publisher=Chinmayisripada.blogspot.com|access-date=20 August 2011}}</ref> 2011 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಫಾರ್ಚೂನ್/ಯುಎಸ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ವುಮೆನ್ಸ್ ಮೆಂಟರಿಂಗ್ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿಯಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://chennai.usconsulate.gov/chinmayi_apr2011.html|title=Learning to be a Better Leader&nbsp;– U.S. Consulate General Chennai, India|publisher=Chennai.usconsulate.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820055606/http://chennai.usconsulate.gov/chinmayi_apr2011.html|archive-date=20 August 2011|access-date=20 August 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chinmayisripada.blogspot.com/2011/04/another-milestone.html|title=WhatToNameIt: Anothee|last=Chinmayi Sripada /Chinmayee|date=21 April 2011|publisher=Chinmayisripada.blogspot.com|access-date=20 August 2011}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == * '''ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * 2002: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ – "ಒರು ದೈವಂ ತಂತ ಪೂವೆ" (ಕನ್ನತಿಲ್ ಮುತ್ತಮಿತ್ತಲ್ ) * 2007: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ - "ಸಹನಾ" ( ಶಿವಾಜಿ ) * 2010: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ - "ಕಿಲಿಮಂಜಾರೊ" ( ಎಂಥಿರನ್ ) * '''ನಂದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * * 2015- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ -"ಯೆನ್ನೋ ಯೆನ್ನೋ ವರ್ಣಲಾ"( ಮಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿ ಇದಿ ರಾಣಿ ರೋಜು ) * 2016- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ -"ಮನಸಂತ ಮೇಗಮೈ"( ಕಲ್ಯಾಣ ವೈಭೋಗಮೆ ) * 2010- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಕಲಾವಿದೆ - ಯೇ ಮಾಯಾ ಚೆಸಾವೆ ( [[ಸಮಂತಾ ರುತ್ ಪ್ರಭು|ಸಮಂತಾ ಅಕ್ಕಿನೇನಿ]] ) * 2014- ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಕಲಾವಿದೆ - ಮನಂ ( [[ಸಮಂತಾ ರುತ್ ಪ್ರಭು|ಸಮಂತಾ ಅಕ್ಕಿನೇನಿ]] ) ; ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಸೌತ್ * 2009 : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA-0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>– ತಮಿಳು – " ವಾರಯೋ ವಾರಯೋ " ( ಆಧವನ್ ) * 2011 : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA_M">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>– ತಮಿಳು – "ಸರ ಸಾರ" ( ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) * 2016 : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA_g">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>– ಮಲಯಾಳಂ – “ಊಂಜಲಿಲ್ ಆದಿ” ( ಆಕ್ಷನ್ ಹೀರೋ ಬಿಜು ) * 2018 : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತಮಿಳು – "ಕಾತಲೆ ಕಾತಲೆ" ( '96 ) * 2011 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತಮಿಳು – "ಕಿಲಿಮಂಜಾರೋ" ( ಎಂಥಿರನ್ ) * 2013 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - ತಮಿಳ್ - "Asku Laska" ( ನಾನ್ಬನ್ ) * 2015 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತೆಲುಗು – "ರಾ ರಾಕುಮಾರ" ( ಗೋವಿಂದುಡು ಅಂದರಿವಾಡೆಲೆ) * 2017 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತಮಿಳು – "ನಾನ್ ಉನ್" ( 24 ) * 2017 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತೆಲುಗು – "ಓಯೆ ಮೇಘಮಾಲಾ" ( ಮಜ್ನು ) * 2018 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತೆಲುಗು – "ಯೇಂತಿ ಯೇಂತಿ" ( ಗೀತಾ ಗೋವಿಂದಂ ) ; ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮರಾಠಿ * 2016: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - Sairaat Zaala ಜಿ ( [[ಸೈರಾಟ್|Sairat]] ) ; ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2011 – ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ತಮಿಳು) – " ಸರ ಸಾರ" (ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) * 2019 - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ತೆಲುಗು - "ಪ್ರಿಯತಮಾ ಪ್ರಿಯತಮಾ" ( ಮಜಿಲಿ ) * 2013 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ತಮಿಳು) SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಮೆಲ್ಲ ಸಿರಿತೈ" ( ಕಲ್ಯಾಣ ಸಮಯಲ್ ಸಾಧನ ) * 2014 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ತೆಲುಗು) ಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ವಡ್ಡಂತುನೆ" ( ರನ್ ರಾಜಾ ರನ್ ) * 2015 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ತಮಿಳು) ಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಇಧೈತೈ ಯದೋ ಒಂದ್ರು" ( ಯೆನ್ನೈ ಅರಿಂದಾಲ್ ) * 2015 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ತೆಲುಗು) ಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ವೆನ್ನೆಲ್ಲೋನ ಮೌನಮ್" ( ಸೂರ್ಯ vs ಸೂರ್ಯ ) * 2018 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ತಮಿಳು) - "ಕಧಲೆ ಕಾದಲೆ" ( '96 ) * 2018 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ತೆಲುಗು) ಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಯೇಂತಿ ಯೇಂತಿ" ( ಗೀತಾ ಗೋವಿಂದಂ ) * 2020 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ತೆಲುಗು) - "ಊಹಲೆ" ( ಜಾನು ) * 2020 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ಕನ್ನಡ) ಗಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಸೋಲ್ ಆಫ್ ದಿಯಾ" ( [[ದಿಯಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ದಿಯಾ]] ) ; ಮಿರ್ಚಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2013 : ವರ್ಷದ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿ - "ತಿತ್ಲಿ" ( [[ಚೆನ್ನೈ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್]] ) * 2014: ಮಿರ್ಚಿ ಪ್ಲಾಟಿನಂ ಡಿಸ್ಕ್ - ಮಸ್ತ್ ಮಗನ್ * 2014 : ಮಿರ್ಚಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ - ವರ್ಷದ ಹಾಡು - ಹಸೀ ತೋ ಫಾಸಿಯಿಂದ ಜೆಹ್ನಾಸೀಬ್ * 2014: ಮಿರ್ಚಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು - ವರ್ಷದ ಆಲ್ಬಮ್ - 2 ರಾಜ್ಯಗಳು ; ವಿಜಯ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2009 : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - " ವಾರಯೋ ವಾರಯೋ " ( ಆಧವನ್ ) * 2011 : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - "ಸರ ಸಾರ" ( ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) ; ನಾರ್ವೆ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – " ಸರ ಸಾರ" (ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/tamil/news-interviews/Kollywood-gets-honoured-in-Norway/articleshow/12936171.cms|title=Kollywood gets honoured in Norway|publisher=Times of India}}</ref> * 2018: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – "ಕಾತಲೇ ಕಾತಲೇ" ( ''96'' ) <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/pariyerum-perumal-bags-best-film-award-norway-tamil-film-festival-94760|title='Pariyerum Perumal' bags Best Film award at Norway Tamil Film Festival|date=9 January 2019}}</ref> ** ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಕಲಾವಿದೆ - ''96'' ; ವಿಜಯ್ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2010: ಜನಪ್ರಿಯ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – " ಕಿಲಿಮಂಜಾರೋ " ( ಎಂಧಿರನ್ ) <ref name="thehindu1">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2009923.ece?homepage=true|title=Arts / Cinema : Rhythmic ripples of 'Mellisai' mark function|date=12 May 2011|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517090521/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2009923.ece?homepage=true|archive-date=17 May 2011|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿ ಸ್ತ್ರೀ – "ಸರ ಸಾರ" ( ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) * '''ಸಾಕ್ಷಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * 2019: ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಗಾಯಕ - ಗೀತಾ ಗೋವಿಂದಮ್‌ನಿಂದ "ಯೇಂತಿ ಯೇಂತಿ" ಮತ್ತು ಮಜಿಲಿಯಿಂದ "ಪ್ರಿಯತಮಾ" * 2021: ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಗಾಯಕ - ಜಾನು ಅವರಿಂದ "ಊಹಲೇ ಊಹಲೆ" ; [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]] * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಚೆನ್ನೈ ಟೈಮ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - " ಸರ ಸಾರ" (ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) ; ಎಡಿಸನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಎಡಿಸನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - " ಚೋಟ್ಟಾ ಚೋಟ್ಟಾ " (ಎಂಗೆಯುಮ್ ಎಪ್ಪೊದುಮ್) <ref>{{Cite web|url=http://www.mytamilmovie.com/descriphead.asp?idno=10699|title=BEST SINGER FEMALE AWARD|date=12 February 2012|publisher=My Tamil Movie|archive-url=https://archive.today/20120910065002/http://www.mytamilmovie.com/descriphead.asp?idno=10699|archive-date=10 September 2012|access-date=13 February 2012}}</ref> * 2012: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಯಾಗಿ ಎಡಿಸನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "Asku Laska" ( ನಾನ್ಬನ್ )  * 2018 : ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಎಡಿಸನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಕಾತಲೆ ಕಾತಲೆ" ( '96 ) ; ಆನಂದ ವಿಕಟನ್ ಸಿನಿಮಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2018: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ (ಮಹಿಳೆ) - ''96 ರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳು'' ; ಇಸೈಅರುವಿ ತಮಿಳು ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2007: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – "ಸಹನಾ" ( ಶಿವಾಜಿ ) <ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2008/jayam-charitable-music-award-120508.html|title=The first ever Film Music Awards of Tamil Cinema|date=12 May 2008|publisher=Entertainment.oneindia.in|archive-url=https://archive.today/20120707174604/http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2008/jayam-charitable-music-award-120508.html|archive-date=7 July 2012|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2009: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - " ವಾರಾಯೋ ವಾರಯೋ " ( ಆಧವನ್ ) <ref>{{Cite web|url=http://m.pressmart.com/Home.aspx?event=TNewInExpress&dt=12072010&page=351_032&mdl=|title=New Indian Express|date=1 April 2011|publisher=M.pressmart.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820100957/http://m.pressmart.com/Home.aspx?event=TNewInExpress&dt=12072010&page=351_032&mdl=|archive-date=20 August 2011|access-date=20 August 2011}}</ref> ; ಮಿರ್ಚಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ * 2010: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ – ತಮಿಳು – " ಕಿಲಿಮಂಜಾರೋ " ( ಎಂಧಿರನ್ ) ; ಬಿಗ್ ತಮಿಳು ಮನರಂಜನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2010: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮನರಂಜನಾ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಬಿಗ್ ತಮಿಳು ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಪೂವೆ ಪೂವೆ" ( ಸಿದ್ದು +2 ) <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article1574375.ece|title=Cities / Chennai : Recognising icons of entertainment|date=27 March 2011|website=The Hindu|access-date=20 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024075346/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article1574375.ece|archive-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|url-status=dead}}</ref> * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಬಿಗ್ ತಮಿಳು ಮೆಲೋಡಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಸಾರಾ ಸಾರ" ( ವಾಗೈ ಸೂಡಾ ವಾ ) * 2015: ಬಿಗ್ ತಮಿಳು ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - "ಎನ್ನೋಡು ನೀ ಇದ್ದಾಳ್" ( ಐ ) ; Zee ಸಿನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ತೆಲುಗು * 2019 - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಜೀ ಸಿನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ತೆಲುಗು - "ಪ್ರಿಯತಮಾ ಪ್ರಿಯತಮಾ" ( ಮಜಿಲಿ ) ; ಇತರೆ ಸಿನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * 2002: "ಒರು ದೈವಂ" ( ಕನ್ನತಿಲ್ ಮುತ್ತಮಿತ್ತಲ್ ) ಗಾಗಿ ಅಜಂತಾ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2002: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮೀಡಿಯಾ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಒರು ದೈವಂ" ( ಕನ್ನತಿಲ್ ಮುತ್ತಮಿತ್ತಲ್ ) * 2002: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮುಂಬರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ITFA ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಒರು ದೈವಂ" ( ಕನ್ನತಿಲ್ ಮುತ್ತಮಿತ್ತಲ್ ) * 2007: ಬೀಟ್ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಫ್ಯಾನ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಸಹನಾ" ( ಶಿವಾಜಿ ) <ref>{{Cite web|url=http://chennaionline.com/film/news/sept08/09article266.aspx|title=Fans Association Awards|date=8 May 2008|publisher=Chennaionline.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404033533/http://chennaionline.com/film/news/sept08/09article266.aspx|archive-date=4 April 2012|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2007: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಜಯ TV ಪ್ರಶಸ್ತಿ – "ಸಹನಾ" ( ಶಿವಾಜಿ ) <ref>{{Cite web|url=http://chinmayisripada.blogspot.com/2008/01/sahana.html|title=WhatToNameIt: Sahana|last=Chinmayi Sripada /Chinmayee|date=2 January 2008|publisher=Chinmayisripada.blogspot.com|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2007: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಲಯನ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - "ಸಹನಾ ( ಶಿವಾಜಿ )" * 2009: ಅಲಂದೂರ್ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ * 2009: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಸೌತ್ ಸ್ಕೋಪ್ ಸಿನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - " ವಾರಯೋ ವಾರಯೋ " ( ಆಧವನ್ ) * 2010: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಎಂಜಿಆರ್ ಶಿವಾಜಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - " ಕಿಲಿಮಂಜಾರೋ " ( ಎಂಧಿರನ್ ) <ref>{{Cite web|url=http://tamilmoviestar.com/enthiran-was-awarded-the-best-commercial-film-of-the-year-in-mgr-sivaji-awards/|title=Enthiran was awarded the best commercial film of the year in MGR-Sivaji Awards|last=seeucom|date=3 January 2011|publisher=Tamilmoviestar.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830121703/http://tamilmoviestar.com/enthiran-was-awarded-the-best-commercial-film-of-the-year-in-mgr-sivaji-awards/|archive-date=30 August 2011|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2010: ವರ್ಷದ ಮೆಚ್ಚಿನ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ವಿಜಯಂ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ನವರತ್ನ ಮಹಿಳಾ ಸಾಧಕರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Chinmayi/status/181388091305635842|title=Received the Navratna Award for Women Achievers|publisher=Chinmayi/Chinmayee}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://1.bp.blogspot.com/-sy9T3wgp0tk/T3VCiztSUdI/AAAAAAAAB0U/rXWH8Xoqtok/s1600/Chin+Navaratna+Award.jpg|title=Chinmayi Navratna Award Photo|publisher=Yogitharani|archive-url=https://archive.today/20120630235251/http://1.bp.blogspot.com/-sy9T3wgp0tk/T3VCiztSUdI/AAAAAAAAB0U/rXWH8Xoqtok/s1600/Chin+Navaratna+Award.jpg|archive-date=2012-06-30}}</ref> * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫ್ಯಾನ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - " ಸರ ಸಾರ" (ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ವೆರೈಟಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಅವಾರ್ಡ್ - " ಸರ ಸಾರ" (ವಾಗೈ ಸೂಡ ವಾ ) * 2015: ಯುಗಾಧಿ ಪುರಸ್ಕಾರ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - ವಧಂತುನೆ * 2018: ಬಿಹೈಂಡ್‌ವುಡ್ಸ್ ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳು - ವರ್ಷದ ಧ್ವನಿ (ಮಹಿಳೆ) - ''96'' * 2018: ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗಾಯಕಿ ಮಹಿಳೆ (ತೆಲುಗು) - ಯೇಂಟಿ ಯೇಂತಿ - " ಗೀತ ಗೋವಿಂದಂ " & ಮೆಲ್ಲಗಾ ಮೆಲ್ಲಗಾ - "ಚಿ ಲಾ ಸೌ" * 2018: ಮಹಿಳಾ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗಾಯಕಿ ಮಹಿಳೆ (ತೆಲುಗು) - ಯೇಂತಿ ಯೇಂತಿ - " ಗೀತ ಗೋವಿಂದಂ " * 2021: ಚಂದನವನ ಫಿಲ್ಮ್ ಕ್ರಿಟಿಕ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - ''[[ದಿಯಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ದಿಯಾ]]'' <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/chandanavana-film-critics-academy-2020-dia-popcorn-monkey-tiger-gentleman-walk-away-maximum-833452|title=Winners: Chandanavana Film Critics Academy 2020: Dia, Popcorn Monkey Tiger, Gentleman Walk Away with Maximum Honours|date=23 February 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cinimirror.com/cfca-awards-2021-dhananjaya-and-kushee-win-best-actors-award-in-lead-role|title=CFCA Awards 2021 – Dhananjaya and Kushee win Best Actors award in lead role|date=22 February 2021}}</ref> ; ಇತರೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು * 2007: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಾಗಿ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - " ತೇರೆ ಬಿನಾ " * 2009: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ತಮಿಳು ಸಿನಿಮಾ ಪ್ರೆಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು - "ನಿಲಾ ನೀ ವಾನಂ" ( ಪೊಕ್ಕಿಶಂ ) * 2011: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ತಮಿಳು ಮಹಿಳಾ ಮನರಂಜನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಬಿಗ್ ಸೆಲ್ಯೂಟ್ <ref name="mysixer1">{{Cite web|url=http://www.mysixer.com/?p=16099|title=A BIG tribute to Tamil Women Entertainers|date=7 February 2012|publisher=My Sixer|access-date=7 ಜನವರಿ 2022|archive-date=27 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627040903/http://www.mysixer.com/?p=16099|url-status=dead}}</ref> * 2014: [https://www.imdb.com/name/nm1819884/awards ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು] - "ತಿತ್ಲಿ" ( [[ಚೆನ್ನೈ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್]] ) * 2014: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಗಾಗಿ ಸ್ಟಾರ್ ಗಿಲ್ಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು - "ಮೇನ್ ರಂಗ್ ಶರ್ಬತೋನ್ ಕಾ" ( ಫಾಟಾ ಪೋಸ್ಟರ್ ನಿಕ್ಲಾ ಹೀರೋ ) * 2015: [https://www.imdb.com/title/tt3173910/awards ಬಾಲಿವುಡ್ ಹಂಗಾಮಾ ಸರ್ಫರ್ಸ್ ಚಾಯ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ] - "ಜೆಹ್ನಾಸೀಬ್" ( ಹಸೀ ತೋ ಫಾಸೀ ) * ''[[ಸೈರಾಟ್|2017: ಸೈರಾಟ್]]'', ಮಿರ್ಚಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ <ref>{{Cite web|url=http://www.mirchimusicawards.com/marathi-2016/nominations/|title=nomination}}</ref> ಚಿತ್ರದ "ಸೈರತ್ ಝಲಾ ಜಿ" ಹಾಡಿಗೆ ವರ್ಷದ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿ === ಇತರೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು === * 1999: ಸಂಗಮ್ ಕಲಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನಿಂದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನಕಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2000: ಗಜಲ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ [[ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಬಾನುಲಿ ಕೇಂದ್ರ|ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೊದಿಂದ]] ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫಸ್ಟ್ * 2003: ಪ್ರೈಡ್ ಆಫ್ ಸಂಗಮ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2008: RITZ ಅಮೇಜಿಂಗ್ ವುಮನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{Cite web|url=http://chinmayisripada.blogspot.com/2009/01/ritz-award-for-amazing-women.html|title=WhatToNameIt: The RITZ award for Amazing Women|last=Chinmayi Sripada /Chinmayee|date=19 January 2009|publisher=Chinmayisripada.blogspot.com|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2009: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಶೋ ಹೋಸ್ಟ್‌ಗಾಗಿ ವಿಕಟನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2011: ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಗಾಗಿ ಸಾರ್ಕ್ ಚೇಂಬರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{Cite web|url=http://suraen.wordpress.com/2011/01/17/is-this-nightingale-an-entrepreneur/|title=CHINMAYI SRIPADA!! " Business on Globe|last=suraen on|date=17 January 2011|publisher=Suraen.wordpress.com|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2011: ರೋಟರಿ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಮದ್ರಾಸ್ ನಿಂದ ವೊಕೇಶನಲ್ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{Cite web|url=http://twitoaster.com/country-in/chinmayi/i-received-the-vocational-excellence-award-from-the-rotary-club-of-madras-downtown-this-evening-got-a-lovely-citation-from-them/|title=I received the Vocational Excellence Award from the Rotary Club of Madras Downtown this evening. Got a lovely citation from them&nbsp;– Twitter|publisher=Twitoaster.com|access-date=20 August 2011}}</ref> * 2015: ಮರ್ಸಿಡಿಸ್ ಬೆಂಜ್ - ರಿಟ್ಜ್ ವುಮನ್ ಆಫ್ ಮೆರಿಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2015: ರೋಟರಿ ಕ್ಲಬ್ ಇನ್ನರ್ ವೀಲ್ (ನಂಗನಲ್ಲೂರು) : ಸ್ವರ್ಣ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 2016: ವರ್ಷದ ಭಾರತೀಯ: CNN IBN : ಚೆನ್ನೈ ಮೈಕ್ರೋ === ಗೌರವಗಳು === * 2011: ಅವರು ಫಾರ್ಚೂನ್/US ಸ್ಟೇಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ವುಮೆನ್ಸ್ ಮೆಂಟರಿಂಗ್ ಪಾರ್ಟ್‌ನರ್‌ಶಿಪ್‌ಗೆ ಮೆಂಟೀ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮೂವರು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಇತರ 35 ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಏಕೈಕ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref>[http://www.chinmayisripada.com/2011/09/fortune-most-powerful-women-summit.html{{cite web |url=http://chennai.usconsulate.gov/chinmayi_apr2011.html |title=Learning to be a Better Leader&nbsp;– U.S. Consulate General Chennai, India |publisher=Chennai.usconsulate.gov |access-date=20 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820055606/http://chennai.usconsulate.gov/chinmayi_apr2011.html |archive-date=20 August 2011 |df=dmy-all }} http://www.chinmayisripada.com/2011/09/fortune-most-powerful-women-summit.html.+Chennai.usconsulate.gov.+Archived+from+the+original+on+20+August+2011.+Retrieved+20+August+2011.]</ref><ref>{{Cite web|url=http://chinmayisripada.blogspot.com/2011/04/another-milestone.html|title=WhatToNameIt: Another milestone|last=Chinmayi Sripada /Chinmayee|date=21 April 2011|publisher=Chinmayisripada.blogspot.com|access-date=20 August 2011}}</ref> * ಅಕ್ಟೋಬರ್ 19 ರಂದು ಚಿನ್ಮಯಿ ಅವರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಫೆಮಿನಾ ಪೆನ್ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. == ಕುತೂಹಲಕರ ಸಂಗತಿಗಳು == * 2010: ಗೌತಮ್ ಮೆನನ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ 2010 ರಲ್ಲಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ತಮಿಳು ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಮತ್ತು [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] ಸಂಯೋಜಿಸಿದ - ಸೆಮ್ಮೋಝಿಯಾನಾ ತಮಿಜ್ ಮೊಝಿಯಾಮ್ ಹಾಡಿಗೆ ಅವಳು ತೆರೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದರು ಮತ್ತು * ''2011: ಅವರು ಚಿನ್ಮಯಿ ಶ್ರೀಪಾದ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಐಒಎಸ್ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿ ಅವರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/kollywood/mobile-application-promote-singer-chinmayi-500|title=Mobile application to promote singer Chinmayi|last=9 August 2011 By K. Sreedevi DC chennai|date=9 August 2011|publisher=Deccan Chronicle|access-date=20 August 2011|archive-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011171420/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/kollywood/mobile-application-promote-singer-chinmayi-500|url-status=dead}}</ref> * 2012: ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ (ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ಮಲಯಾಳಂ, ಕನ್ನಡ) ದೀಪಂ ಆಯಿಲ್‌ಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಜಾಹೀರಾತನ್ನು ಮಾಡಿದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|1819884|Chinmayee Sripada}} {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೮೪ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] 4xmhdp2yuli11rtprb9vlsusr50o7rb ಎಚ್. ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪ್ರಭು 0 141779 1430729 1338926 2026-09-29T23:03:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430729 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Wimbledon_2005_(25).JPG|right|thumb|240x240px| ವಿಂಬಲ್ಡನ್ - ಪುರುಷರ ವೀಲ್ ಚೇರ್ ಡಬಲ್ಸ್]] '''ಹ್ಯಾರಿ ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪ್ರಭು''' ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಕ್ವಾಡ್ರಿಪ್ಲೆಜಿಕ್ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಆಟಗಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆಯ ಪ್ರವರ್ತಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು <ref name="The face on the moon">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/article2112694.ece|title=The face on the moon|last=Mausumi Sucharita|date=17 January 2011|work=web article|access-date=28 August 2014|publisher=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Blogspot">{{Cite web|url=http://nfpeguntur.blogspot.in/2014_01_01_archive.html|title=Blogspot|date=2014|publisher=Google Blogspot|access-date=28 August 2014}}</ref> ಮತ್ತು 1998 ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು.<ref name="Daijiworld profile">{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=214846|title=Harry Boniface Prabhu - Daijiworld profile|date=25 January 2014|publisher=Daiji Media Network|access-date=28 August 2014}}</ref> 'ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]], ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ ಮೂಲಕ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] 2014 ರಲ್ಲಿ,<ref name="Padma">{{Cite web|url=http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735|title=Padma Awards Announced|date=25 January 2014|website=Circular|publisher=Press Information Bureau, Government of India|archive-url=https://www.webcitation.org/6NEu2cjx3?url=http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735|archive-date=8 February 2014|access-date=23 August 2014}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪ್ರಭು ಅವರು ಹ್ಯಾರಿ ಜೆ. ಪ್ರಭು ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾ ಪ್ರಭು ಅವರಿಗೆ 14 ಮೇ 1972 ರಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] [[ಬೆಂಗಳೂರು|ರಾಜ್ಯದ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಾದ ಜೆರ್ರಿ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್‌ರಂತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಗುವಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="What a Racket">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/stoi/What-a-racquet/articleshow/49780.cms|title=What a Racket|date=6 July 2003|publisher=Times of India|access-date=28 August 2014}}</ref> ದುರಂತವು ನಾಲ್ಕನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿತು, ಸೊಂಟದ ಪಂಕ್ಚರ್ ಮಚ್ಚೆಯು ಅವನ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅವನನ್ನು ಕ್ವಾಡ್ರಿಪ್ಲೆಜಿಕ್ ಆಗಿ ಮಾಡಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವನು ತನ್ನ ಹೆತ್ತವರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹುಡುಗನಾಗಿ ಬೆಳೆದನು, ಅವನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಇದು ಯುವ ಬೋನಿಫೇಸ್‌ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ಜೀವನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.<ref name="The face on the moon"/><ref name="CV">{{Cite web|url=http://www.pankhudifoundation.org/divyadrishti/computers/learning%20computer/ADVANCED%20%26%20REAL%20LIFE/exercises/Resumes/Boniface%20Prabhu%27s%20resume.doc|title=CV|publisher=Pankhudi Foundation.org|access-date=28 August 2014|archive-date=24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063733/http://www.pankhudifoundation.org/divyadrishti/computers/learning%20computer/ADVANCED%20%26%20REAL%20LIFE/exercises/Resumes/Boniface%20Prabhu%27s%20resume.doc|url-status=dead}}</ref> ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪ್ರಭು ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂಲದ ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪ್ರಭು ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಸ್ಥಾಪಕರು, ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿ ವಿಕಲಾಂಗರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ.<ref name="Daijiworld profile"/> ಅಕಾಡೆಮಿಯು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಶಕ್ತರಾಗಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಉಚಿತ ಕ್ರೀಡಾ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability">{{Cite web|url=http://talbronstein.org/archive/2005_06_sporting_icons.htm|title=Boniface Prabhu: Determined to defeat disability|last=Ruqya Khan and Chitra Ramaswamy|date=2005|publisher=Talbronstein.org|access-date=28 August 2014}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರು 3,500 ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಥಂಬ್ಸ್‌ಅಪ್‌ನೊಂದಿಗೆ PWD ಗಳಿಗಾಗಿ &nbsp;ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿವರೆಗಿನ ೩೫೦೦ಕಿ.ಮೀ ಗಳ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.coca-colaindia.com/boniface-prabhu-padamshree-awardee-indias-first-paralympic-medal-winner-rallies-behind-prime-ministers-call-accessible-india/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-01-28 |archive-date=2017-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311155033/https://www.coca-colaindia.com/boniface-prabhu-padamshree-awardee-indias-first-paralympic-medal-winner-rallies-behind-prime-ministers-call-accessible-india/ |url-status=dead }}</ref> ಬೋನಿಫೇಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಿನಾ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗೆ ಸಿಮೋನ್ ದಿಯಾ ಎಂಬ ಮಗಳಿದ್ದಾಳೆ.<ref name="What a Racket"/> == ಕ್ರೀಡಾ ವೃತ್ತಿ == ಬೋನಿಫೇಸ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಹಕ್ಕು ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಇತರ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ, ಆರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, 50 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಅಲ್ಲದೆ [[ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್]], [[ಶಾಟ್ ಪುಟ್]], [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್‌|ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್]], [[ಜಾವೆಲಿನ್ ಥ್ರೋ]], [[ಟೇಬಲ್ ಟೆನ್ನಿಸ್]], [[ಶೂಟಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಡಿಸ್ಕಸ್ ಥ್ರೋ]],ಸೇರಿವೆ.<ref name="The face on the moon"/><ref name="Daijiworld profile"/> 1996 ರ ವಿಶ್ವ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಗೇಮ್ಸ್, UK ನಲ್ಲಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗೆ ಅವರ ಪ್ರವೇಶವಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಾಟ್‌ಪುಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಮತ್ತು ಡಿಸ್ಕಸ್ ಥ್ರೋನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅವರು 1998 ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರು, ಜಾವೆಲಿನ್, ಶಾಟ್‌ಪುಟ್ ಮತ್ತು ಡಿಸ್ಕಸ್ ಥ್ರೋಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು.<ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability"/> ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Can't disabled sportsmen be awarded?">{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/can-t-disabled-sportsmen-be-awarded-119857|title=Can't disabled sportsmen be awarded?|last=ND TV Correspondent|date=17 July 2011|publisher=ND TV|access-date=29 August 2014|archive-date=3 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903180515/http://www.ndtv.com/article/india/can-t-disabled-sportsmen-be-awarded-119857|url-status=dead}}</ref> == ಟೆನಿಸ್ ವೃತ್ತಿ == [[ಇವಾನ್ ಲೆಂಡ್ಲ್]] ಮತ್ತು [[ಜಾನ್ ಮೆಕೆನ್ರೊ|ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಕೆನ್ರೋ]] ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪ್ರಭು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಟೆನಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ 1996 ರ ವಿಶ್ವ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಮೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅವರು ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಆಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ತ್ವರಿತ ಒಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಲಾನ್ ಟೆನಿಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ಕೋರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಅವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಟೆನಿಸ್ ತರಬೇತುದಾರರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ಆಟವನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು. ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಕಲಿಯುವವರಾಗಿದ್ದು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. * ವಿಜೇತ - ಸಿಡ್ನಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ - 2007 <ref name="Can't disabled sportsmen be awarded?"/> * ವಿಜೇತ - ಸಿಂಗಲ್ಸ್ - ಫ್ಲೋರಿಡಾ ಓಪನ್ - 2004 <ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability"/><ref name="A saga of courage">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2004/04/16/stories/2004041608722000.htm|title=A saga of courage|date=16 April 2004|website=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20140828193329/http://www.thehindu.com/2004/04/16/stories/2004041608722000.htm|archive-date=28 August 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> * ವಿಜೇತ - ಡಬಲ್ಸ್ - ಫ್ಲೋರಿಡಾ ಓಪನ್ - 2004 <ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability" /> * ರನ್ನರ್-ಅಪ್ - ಸಿಡ್ನಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಓಪನ್ ಟೆನಿಸ್ - 2003 <ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability" /> * ಕ್ವಾರ್ಟರ್ ಫೈನಲಿಸ್ಟ್ - ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಓಪನ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ವೀಲ್ ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ - 2003 <ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability" /> * ವಿಜೇತ - ಜಪಾನ್ ಓಪನ್ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ - 2001 <ref name="What a Racket"/><ref name="Boniface Prabhu: Determined to defeat disability" /> * ವಿಜೇತ - ಸಿಡ್ನಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ - 1999 <ref name="What a Racket" /><ref name="CV"/> * ರನ್ನರ್ ಅಪ್ - ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಓಪನ್ - 1999 <ref name="CV" /> * ಸೆಮಿ ಫೈನಲಿಸ್ಟ್ ಸಿಂಗಲ್ಸ್ - US ಓಪನ್ - 1998 <ref name="CV" /> * ಸೆಮಿಫೈನಲಿಸ್ಟ್ ಡಬಲ್ಸ್ - US ಓಪನ್ - 1998 <ref name="CV" /> ಬೋನಿಫೇಸ್ ಸಿಂಗಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 17 ಮತ್ತು ಡಬಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 19 ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು 2011 ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶ್ರೇಯಾಂಕದ ಆಟಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ,<ref name="Harry Boniface Prabhu">{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/printer.asp?nid=104003|title=Harry Boniface Prabhu|date=1 January 2011|publisher=Daiji World Daily|access-date=29 August 2014}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ರೇಯಾಂಕವು ನಂ. 2. ಅವರು ನಂ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1 ಆಟಗಾರ.<ref name="The face on the moon"/> ಅವರು 11 ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ <ref name="Harry Boniface Prabhu" /> ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಲಾಮ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳ ಫೈನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Daijiworld profile"/><ref name="Harry Boniface Prabhu" /> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆಗಳು == * [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] - [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] - 2014 <ref name="Padma"/> * ಪ್ರತಿಭಾ ಭೂಷಣ <ref name="Daijiworld profile"/> * ರೈಸಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ದಿ ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref name="Daijiworld profile" /> * [[ಏಕಲವ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] - [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] - 2004 <ref name="Daijiworld profile" /><ref name="Ekalavya">{{Cite web|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/jan242007/sports2337332007123.asp|title=Ekalavya|date=2005|publisher=Deccan Herald|access-date=28 August 2014}}</ref> * [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] - [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] - 2003 <ref name="Daijiworld profile" /><ref name="Rajyotsava">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Jagadeesh-Kalpana-Kar-to-get-Rajyotsava-award/articleshow/259844.cms|title=Rajyotsava|date=31 October 2003|publisher=Times of India|access-date=28 August 2014}}</ref> * ಸ್ವಾಭಿಮಾನ್ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಡೈಜಿವರ್ಲ್ಡ್ ವೀಕ್ಲಿ - 2011 <ref name="The face on the moon"/><ref name="Daijiworld profile" /> ಬೋನಿಫೇಸ್ ಅವರು ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಗೆ ಭಾರತದ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅನೇಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="The face on the moon"/><ref name="Daijiworld profile"/><ref name="Tennis Junction">{{Cite web|url=http://www.tennisjunction.in/component/content/article/87-editorials/952-boniface-prabhu--pioneer-of-wheel-chair-tennis-in-india.html|title=Pioneer Of Wheel Chair Tennis In India|date=26 June 2011|publisher=Tennis Junction.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903053403/http://www.tennisjunction.in/component/content/article/87-editorials/952-boniface-prabhu--pioneer-of-wheel-chair-tennis-in-india.html|archive-date=3 September 2014|access-date=28 August 2014}}</ref> == ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿವಾದ == 2005 ರಲ್ಲಿ, [[ಯುವ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವಾಲಯ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಯುವ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವಾಲಯವು]] ಬೋನಿಫೇಸ್ ಅವರನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನೀಡುವ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗಾಗಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ]] ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="Can't disabled sportsmen be awarded?"/><ref name="Harry Boniface Prabhu"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ, ಬೋನಿಫೇಸ್ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು 2007 ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಟೀಕೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಅಂಗವಿಕಲ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳನ್ನು ಏಕೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಬೋನಿಫೇಸ್ ಸ್ವತಃ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟರು.<ref name="MBA Club India">{{Cite web|url=http://www.mbaclubindia.com/reader/frame.asp?rss_item_id=7705|title=MBA Club India|date=17 July 2011|publisher=MBA Club India|access-date=29 August 2014}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇವರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ [[ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಬಂದಿಲ್ಲ. == ಇವನ್ನು ಸಹ ನೋಡಿ == * ITF ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿ ಟೆನಿಸ್ ಪ್ರವಾಸ * ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ * ಕ್ವಾಡ್ ವೀಲ್‌ಚೇರ್ ಟೆನಿಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{ITF male profile}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೭೨ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] 9oqm8iabj9rbququzkpvadiokhhdtla ಅಟ್ಟುಕಲ್ 0 142022 1430668 1334345 2026-09-29T16:26:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430668 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಅಟ್ಟುಕಲ್|area_metro_km2=|area_metro_ha=|area_rural_ha=|area_urban_ha=|area_water_ha=|area_land_ha=|area_total_ha=|area_blank2_km2=<!-- hectares -->|area_blank1_km2=|area_rural_km2=|area_blank2_ha=|area_urban_km2=|area_water_km2=|area_land_km2=|area_total_km2=|area_blank2_title=<!-- square kilometers -->|area_blank1_title=|area_rank=|area_water_percent=|area_note=|area_blank1_ha=|length_km=|area_footnotes=|utc_offset1=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|iso_code=|area_code=|area_code_type=|postal_code=|postal_code_type=|utc_offset1_DST=|timezone1_DST=|timezone1=|width_km=|population_demonym=|population_note=|population_density_km2=auto|population_total=|population_as_of=|population_footnotes=|elevation_m=|elevation_footnotes=|dimensions_footnotes=|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|native_name=|image_shield=|pushpin_map_alt=|pushpin_map=|map_caption=|map_alt=|image_map=|motto=|nickname=|shield_alt=|seal_alt=|pushpin_label_position=|image_seal=|flag_alt=|image_flag=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Attukal pongala.JPG|settlement_type=ಹಿಂದು ಯಾತ್ರಿಕ ಜಾಗ|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|pushpin_map_caption=|coor_pinpoint=|leader_name1=|founder=|leader_title1=|leader_name=|leader_title=|leader_party=|governing_body=|government_type=|government_footnotes=|seat=|seat_type=|established_date=|coordinates_footnotes=|established_title=|subdivision_name3=|subdivision_type3=|subdivision_name2=|subdivision_type2=|subdivision_name1=ಕೇರಳsubdivision_type1=State|subdivision_name=ಭಾರತ|subdivision_type=ದೇಶ|footnotes=}} ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಒಂದು ಹಿಂದು ಯಾತ್ರಾ ಕೇಂದ್ರ,ಇದು ಭಾರತದ ಕೇರಳದ [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರಂನಲ್ಲಿದೆ]]. ಇದು [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] ನಗರದ [[ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ|ಶ್ರೀ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ]] ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಭಗವತಿ ದೇವಾಲಯವು ಮಹಿಳೆಯರ [[ಶಬರಿಮಲೆ]] ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಿಳಾ ಭಕ್ತರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅಟ್ಟುಕಲ್ಲುದೇವಿಯು, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವವಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವವಳು ಸರ್ವೋತ್ತಮಳು ಅವಳೇ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಪದ್ಮನಾಭ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ದೇಶಾದ್ಯಾಂತ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು, ಪರಮ ಮಾತೆ ಅಟ್ಟುಕಾಲಮ್ಮನ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡದೆ ತಮ್ಮ ಭೇಟಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಭಗವತಿಯು ತಮಿಳು ಕವಿ ಇಳಂಕೋ ಅಡಿಕಲ್ ಬರೆದ [[ಕಣ್ಣಗಿ|ಚಿಲಪ್ಪತಿಕಾರಂನ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಯಕಿ ಕಣ್ಣಗಿಯ ದೈವಿಕರಿಸಿದ ರೂಪವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾತನ ನಗರವಾದ [[ಮಧುರೈ|ಮಧುರೈನ]] ನಾಶದ ನಂತರ ಕಣ್ಣಗಿಯು ನಗರವನ್ನು ತೊರೆದು [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]] ಮೂಲಕ ಕೇರಳವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಟ್ಟುಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ತಂಗಿದಳು ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಗಿಯು ಪರಮಶಿವನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಪಾರ್ವತಿಯ ಅವತಾರವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಭಗವತಿಯು ಅಟ್ಟುಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಭಕ್ತರನ್ನು ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ದೂರದ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಗೌರವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ,ತಲೆ ಭಾಗಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸಂಕಟ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪೊಂಗಲ ಮಹೋತ್ಸವವು ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಭಗವತಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಅಟ್ಟುಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಹಬ್ಬವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಭೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡು ಗಿನ್ನೆಸ್ ಬುಕ್ ಆಫ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಸೇರಿದೆ. <ref name="Hindu1">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article163738.ece|title=Guinness revises ‘pongala’ record|date=2009-10-17|publisher=The Hindu|access-date=2013-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516174930/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article163738.ece|archive-date=2014-05-16|url-status=dead}}</ref> <ref name="Hindu2">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article123849.ece|title=Pongala fascinates foreigners|last=S. Anil Radhakrishnan|date=2010-02-28|publisher=The Hindu|access-date=2013-10-20}}</ref> ಪೊಂಗಲನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಕೇರಳದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷ ದೇವಾಲಯದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ತಿಂಗಳಿನ ಮಕರಂ-ಕುಂಭಂ (ಫೆಬ್ರವರಿ-ಮಾರ್ಚ್) ಕಾರ್ತಿಕ ನಕ್ಷತ್ರದಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕುರುತಿತಾರ್ಪಣಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತ್ಯಾಗದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಉತ್ಸವದ ಒಂಬತ್ತನೇ ದಿನದಂದು ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಪೊಂಗಲ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲಿನ ಸುಮಾರು 5 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಜನರ ಮನೆಗಳ ಆವರಣ, ಬಯಲು, ರಸ್ತೆಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳ ಆವರಣಗಳು ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಪೊಂಗಲ್ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಪವಿತ್ರ ಮೈದಾನವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನಿಂದ ೨.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಮಹಿಳಾ ಭಕ್ತರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾರಂಭವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಪುರುಷರು ಸಹ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=guy5CEM8drg Man devotional at Attukal Pongala 2014]. Asianet News. Retrieved 3 January 2018.</ref> ಈ ಮಂಗಳಕರ ದಿನದಂದು ತಿರುವನಂತಪುರದಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಅಗಾಧ ಜನಸಮೂಹವು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಕುಂಭಮೇಳ ಉತ್ಸವದ ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. == ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು == * ಅಟ್ಟುಕಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಭಗವತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಫೆಬ್ರವರಿ 2021 ರಂದು <ref name="att ref1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/annual-festival-begins-at-attukal-temple/article33884000.ece|title=Annual festival begins at Attukal temple|date=20 February 2021|access-date=24 October 2021|publisher=The Hindu}}</ref> 10 ದಿನಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನಡೆಸಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು]] kscf1tktgk5fq274xpujs8l8rclkjt2 ಕೊಯಾಂಬೆಡು ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣ 0 142054 1430805 1343609 2026-09-30T06:12:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430805 wikitext text/x-wiki ಕೊಯಾಂಬೆಡು '''ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣ''' ವು(KWMC) [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯಾದ]] ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವ ಸರಕುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನ]] ಕೋಯಂಬೇಡುನಲ್ಲಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣವು {{Convert|295|acre|km2}} ಹೊಂದಿದೆ ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡ ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಸುಮಾರು ೩೧೦೦ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗೂ ೧೦೦೦,<ref name="TH_PartialBanOnLorries">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/koyambedu-market-to-bar-heavy-vehicles-in-the-afternoons/article25292082.ece|title=Partial ban on lorries at wholesale market planned|last=Lakshmi|first=K.|date=23 October 2018|work=The Hindu|access-date=23 October 2018|publisher=Kasturi & Sons|location=Chennai|pages=2}}</ref> ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಗಟು ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ಚಿಲ್ಲರೆ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೮೫೦ ಹಣ್ಣಿನ ಅಂಗಡಿಗಳು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/australian-delegates-visit-koyambedu/article19573986.ece|title=Australian delegates visit Koyambedu|date=28 August 2017|work=The Hindu|access-date=30 September 2017|location=Chennai}}</ref> ಇದು ಪೂನಮಲ್ಲಿ ಹೈ ರೋಡ್ ಮತ್ತು ನೆಸಪಕ್ಕಂ ರಸ್ತೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಹಂತ I ರಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು {{Convert|70|acre|m2}} ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ೩೧೯೪ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೂಲಕ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತರಕಾರಿ ಅಂಗಡಿಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ಅಂಗಡಿಗಳಿಗೆ ತಲಾ ಒಂದು ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. II ನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಜವಳಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ <ref>[http://www.cmdachennai.gov.in/textile_market.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102234239/http://www.cmdachennai.gov.in/textile_market.html |date=2010-11-02 }} Textile market in Koyambedu</ref> ಮತ್ತು ಹಂತ III ರಲ್ಲಿ, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ <ref>[http://www.cmdachennai.gov.in/development_of_wholesale.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208032632/http://www.cmdachennai.gov.in/development_of_wholesale.html |date=2022-02-08 }} Chennai Metropolitan Development Authority (CMDA), Development of Wholesale Food-grains Market-[[Government of India]]</ref> ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲುಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಯಂಬೆಡು ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಎದುರು, ಚೆನ್ನೈ ಮಹಾನಗರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಏಳೆಂಟು ಎಕರೆ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.ಹಾಗೂ ಅದು ೫೦೦ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-11/chennai/28221496_1_koyambedu-textile-market-foodgrains|title=Koyambedu to have separate market for foodgrains|date=11 December 2010|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104043809/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-11/chennai/28221496_1_koyambedu-textile-market-foodgrains|archive-date=4 November 2012}}</ref> ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಗಡಿಯಾರವು ಸುತ್ತವ ಅನುಗುಣಕ್ಕೆ,ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ರಾತ್ರಿ ೧0 ರಿಂದ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೧0 ರವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ10 ರಿಂದ ರಾತ್ರಿ 10 ರವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವೀಕ್ಷಕರು ಹಾಗೂ ೫00 ರಿಂದ ೬00 ವಾಹನಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="TH_PartialBanOnLorries"/> == ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು == ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಸಮಿತಿಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಮಳೆನೀರು ಚರಂಡಿ ಜಾಲ ಸೇರಿದಂತೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ₹ ೩೩೬.೩ ಮಿಲಿಯನ್ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಿತಿಯು ೯ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ ಹೊಸ ಮಳೆನೀರು ಚರಂಡಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ರಸ್ತೆಯ&nbsp;ಅಗಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಗೇಟ್ 7 ಮತ್ತು 14 ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ 350-ಮೀ ರಸ್ತೆಯ ಕಾಂಕ್ರೀಟೀಕರಣವಾಗಿದೆ. ಭಾರೀ ಗಾತ್ರಗಳ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಸಾಗಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಿವೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20100908064648/http://www.hindu.com/2010/09/06/stories/2010090650340300.htm] Rs. 33 crore for improving Koyambedu market</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article2851452.ece|title=Works at Koyambedu market gain steam|last=Xavier Lopez|first=Aloysius|date=2 February 2012|work=The Hindu|access-date=7 Feb 2012|location=Chennai|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203135008/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article2851452.ece|archive-date=3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012|url-status=dead}}</ref> ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಪ್ರತಿದಿನ 100,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂದರ್ಶಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ನಿತ್ಯ ಸರಾಸರಿ 1,500 ಲಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಭಾರಿ ವಾಹನಗಳು ತರಕಾರಿ, ಹಣ್ಣು, ಹೂವುಗಳನ್ನು ತರುತ್ತವೆ.<ref name="Hindu_MarketGetsPaidParkingLot">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/koyambedu-market-gets-746acre-paid-parking-lot/article4588954.ece|title=Koyambedu market gets 7.46-acre paid parking lot|last=Oppili|first=P.|date=7 April 2013|work=The Hindu|access-date=13 Apr 2013|last2=Aloysius Xavier Lopez|location=Chennai}}</ref> 2012 ರಲ್ಲಿ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಸಿರು ಸಂಕೀರ್ಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಅಂಗವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,000 ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಡಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವು ₹ ೨೫ಮಿಲಿಯನ್ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಕಾಂಪೌಂಡ್ ಗೋಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು [[ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು]] ರಚನೆಗಳು ಸೌರ ದೀಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ,<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/citys-favourite-grocery-goes-green/article4099110.ece|title=City's favourite grocery goes green|last=Lopez|first=Aloysius Xavier|date=16 November 2012|work=The Hindu|access-date=16 Nov 2012|location=Chennai}}</ref> == ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ == ₹ ೬೯೦.೭ಮಿಲಿಯನ್ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಸೌಲಭ್ಯವಾದ ವಿಶೇಷ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಈಗಿರುವ ಸಗಟು ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಎಲಿ ೧೪.೪೧ ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗೋದಾಮುಗಳು, ಟ್ರಕ್‌ಗಳಿಗೆ ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಸ್ಥಳ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, ಸಿಮೆಂಟ್ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ರಸ್ತೆಗಳು, ಸೋಲಾರ್ ಬೀದಿ ದೀಪಗಳು, ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನೀರು ಪೂರೈಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ೨೦೧೪ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-23/chennai/36504955_1_vegetable-market-foodgrains-market-koyambedu|title=Koyambedu to house TN's first foodgrains market|last=Mariappan|first=Julie|date=23 January 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=24 Jan 2013|archive-url=https://archive.today/20130216063949/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-23/chennai/36504955_1_vegetable-market-foodgrains-market-koyambedu|archive-date=16 February 2013|location=Chennai}}</ref> ಇದು ಸಕ್ಕರೆ, ಬೆಲ್ಲ, ಒಣ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹುಣಸೆಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಖಾದ್ಯ ತೈಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸುಮಾರು ೫೦೦ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/130318/news-current-affairs/article/food-grains-complex-construction-takes|title=Food grains complex construction takes off|last=dhineshkumar|first=S.|date=18 March 2013|work=The Deccan Chronicle|access-date=19 Mar 2013|location=Chennai|archive-date=21 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321075749/http://www.deccanchronicle.com/130318/news-current-affairs/article/food-grains-complex-construction-takes|url-status=dead}}</ref> == ಜೈವಿಕ-ಮೆಥೆನೇಷನ್ ಸಸ್ಯ == ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತರಕಾರಿ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ₹ ೫೫ ಮಿಲಿಯನ್ ವೆಚ್ಚದಲ್ರಲಿ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈ ಮಹಾನಗರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CMDA) ಸೆಟ್ ಮಾಡಿದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ-ಮೆಥೆನೇಷನ್ ಘಟಕವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು. ಬಯೋಮಿಥನೇಷನ್ ಘಟಕವು ೩೦ ಟನ್ ತ್ಯಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ೨೫೦೦ಘಟಕಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಕೊಯಂಬೆಡು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಿತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯಂತ್ರದ ದುರಸ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಥಾವರವು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೧ ರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಆದರೆ ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/ambitious-project-in-disarray/article4277224.ece|title=Ambitious project in disarray|last=Lakshmi|first=K.|date=6 January 2013|work=The Hindu|access-date=7 Jan 2013|location=Chennai}}</ref> ಮತ್ತು ಗ್ರಿಡ್‌ಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಸಲು ತಮಿಳುನಾಡು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ನಿಗಮದ ( TANGEDCO ) ಅನುಮೋದನೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ಸ್ಥಾವರವು ದಿನಕ್ಕೆ 30 ಟನ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು 2,500 ಯೂನಿಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸುಮಾರು ೧೫೦ ಟನ್ ತರಕಾರಿ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೦ಟನ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೫೦ ಟನ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಗೊಬ್ಬರ ಮಾಡಲು ಒಟ್ಟು ೧.೭೫ ಎಕರೆ ಜಾಗ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. [[ಬಾಳೆ ಹಣ್ಣು|ಬಾಳೆ]] ಕಾಂಡಗಳನ್ನು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಇವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/business/Industry/article2126824.ece |title=Bio-methanation unit set to generate power |access-date=2022-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025180828/http://www.thehindu.com/business/Industry/article2126824.ece |archive-date=2012-10-25 |url-status=dead}}</ref> == ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ == ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಬಯೋಮೆಥನೇಷನ್ ಸ್ಥಾವರದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ೭.೪೬-ಎಕರೆಯ ಮುಕ್ತವಾದ ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು 5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2013 ರಂದು CMDA ತೆರೆಯಿತು. ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ೪೦೦ ಭಾರೀ ಗಾತ್ರದ ವಾಹನ ನಿಲುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಇದು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Hindu_MarketGetsPaidParkingLot"/> == ಸಾರಿಗೆ == ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಚೆನ್ನೈ ಮೊಫುಸಿಲ್ ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಸ್ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನೈ ಮೆಟ್ರೋದ CMBT ಮತ್ತು ಕೊಯಾಂಬೆಡು ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಿ ಬಸ್ ಮತ್ತು ರೈಲು ಸಾರಿಗೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. '''ಕೊಯಾಂಬೆಡು ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣವು''' ಚೆನ್ನೈ ಮೆಟ್ರೋದ ೨ ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು|ಮೆಟ್ರೋ]] ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅಲಂದೂರಿನಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ತೆರೆದ ಮೆಟ್ರೋ ಮಾರ್ಗದ ಒಂದು ಟರ್ಮಿನಲ್ ಆಗಿದೆ. ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ಚೆನ್ನೈ ಮೆಟ್ರೋದ ಕಾರಿಡಾರ್ II ರ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬರುವ ಎತ್ತರದ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಚೆನ್ನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್ - ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಮೌಂಟ್ ಸ್ಟ್ರೆಚ್. ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ಕೊಯಂಬೇಡು, ಕೊಯಂಬೇಡು ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಕೊಯಾಂಬೆಡು ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ನೆರೆಹೊರೆಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಕನ್ಸಾಲಿಡೇಟೆಡ್ ಕನ್‌ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಕನ್ಸೋರ್ಟಿಯಂ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ( ಸಿಸಿಸಿಎಲ್ ) ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ರ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಅರುಂಬಕ್ಕಂ, CMBT, ವಡಪಳನಿ ಮತ್ತು ಅಶೋಕ್ ನಗರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ಏಕೀಕೃತ ವೆಚ್ಚ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 1,395.4 ಮಿಲಿಯನ್.<ref name="Hindu_ArukbnakkamStnAlmostComplete">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/arumbakkam-metro-station-almost-complete/article5110276.ece|title=Arumbakkam metro station almost complete|date=10 September 2013|work=The Hindu|access-date=2 Feb 2015|location=Chennai}}</ref> ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ಕೊಯಂಬೆಡು ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಎತ್ತರದ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ನಿಲ್ದಾಣವು ಗಂಟೆಗೆ ಸುಮಾರು 23,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳ ಎತ್ತರವು ಸುಮಾರು 15 ಆಗಿರುತ್ತದೆ&nbsp;ನೆಲ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಮೀ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಆದ ೧೪೦&nbsp;ಮೀ.<ref name="TOI_AllRoadsLeadToMetro">{{Cite news|url=http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=TOINEW&BaseHref=TOICH/2013/01/17&PageLabel=2&EntityId=Ar00200&ViewMode=HTML|title=All roads to lead to metro stations|last=Hemalatha|first=Karthikeyan|date=17 January 2013|work=The Times of India|access-date=18 Jan 2013|publisher=The Times Group|last2=V Ayyappan|location=Chennai}}</ref> ಚೆನ್ನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಅಲಂದೂರು ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ಟೇಷನ್ ರಾಜ್ಯದ ವಿದ್ಯುತ್ ಗ್ರಿಡ್‌ನಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ 230-ಕೆವಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಉಪ-ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.<ref name="TOI_MetroRailSetsUpUnitsToPowerTrains">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/City/Chennai/Metro-rail-sets-up-units-to-power-trains-stations-to-meet-year-end-deadline-to-start-services/articleshow/33757188.cms|title=Metro rail sets up units to power trains, stations to meet year-end deadline to start services|date=15 April 2014|work=The Times of India|access-date=18 Apr 2014|location=Chennai}}</ref> ಉಪ ಕೇಂದ್ರವು ರೈಲುಗಳಿಗೆ 25-ಕೆವಿ ಮತ್ತು ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೆ 33-ಕೆವಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.dinamani.com/edition_chennai/chennai/2014/12/25/%E0%AE%A4%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%AE%E0%AF%86%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%B0%E0%AF%8B-%E0%AE%B0%E0%AE%AF%E0%AE%BF%E0%AE%B2%E0%AF%81/article2587860.ece|title=தயார் நிலையில் மெட்ரோ ரயிலுக்கான துணை மின் நிலையம்|date=25 December 2014|work=Dinamani|access-date=25 Dec 2014|location=Chennai|language=ta}}</ref> ಅಶೋಕ್ ನಗರ ಮತ್ತು ವಡಪಳನಿ ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಕೊಯಾಂಬೆಡು ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಅಂಗಡಿಗಳು ಅಥವಾ ಕಚೇರಿ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುವುದು. ಅಗ್ನಿ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ, ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ೫೦,೦೦೦ ರಿಂದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಭೂಗತ ನೀರಿನ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Metro-Rail-Stations-to-Sport-Snazzy-Look/2014/10/30/article2499052.ece|title=Metro Rail Stations to Sport Snazzy Look|last=Express News Service|date=30 October 2014|work=The New Indian Express|access-date=1 Nov 2014|publisher=Express Publications|location=Chennai|archive-date=1 ನವೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101204455/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Metro-Rail-Stations-to-Sport-Snazzy-Look/2014/10/30/article2499052.ece|url-status=dead}}</ref> &nbsp;ಈ ನಿಲ್ದಾಣವು ಕೊಂಯಬೆಡು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿಂದ೧ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.ಹೆದ್ದಾರಿ ಇಲಾಖೆಯು ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ರಸ್ತೆ -ಕಾಳಿಯಮ್ಮನ್ ಕೋಯಿಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜಂಕ್ಷನ್ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ 1-ಕಿಮೀ ಮೇಲ್ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ. ಪೂನಮಲ್ಲಿ ಹೈ ರೋಡ್ ಮೂಲಕ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿ ಸ್ಕೈವಾಕ್ ಅನ್ನು ಸಹ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="TOI_AllRoadsLeadToMetro"/> ಸ್ಕೈವಾಕ್ ರೋಹಿಣಿ ಥಿಯೇಟರ್ ಅನ್ನು ಕೊಯಂಬೆಡು ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/skywalks-for-three-chennai-metro-stations/article6309756.ece|title=Skywalks for three Chennai Metro stations|last=Sekar|first=Sunitha|date=13 August 2014|work=The Hindu|access-date=4 October 2014|location=Chennai}}</ref> == ಕೋವಿಡ್ 19 ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು == ೨೦೨೦ರ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕೊಯಾಂಬೆಡು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕರೋನವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆಯ ( [[ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆ ೨೦೧೯|COVID-19]])<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/coronavirus-what-turned-koyambedu-chennais-popular-wholesale-complex-market-into-a-covid-19-hotspot/article31546292.ece|title=Coronavirus {{!}} What turned Koyambedu, Chennai’s popular wholesale complex market, into a COVID-19 hotspot? - The Hindu}}</ref> ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿ ಸಮೂಹದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಯಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡು]] lts91vuhxeikfuesjpna2ijup5csr3s ಒಗ್ಗರಣೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ) 0 142064 1430743 1339973 2026-09-30T01:11:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430743 wikitext text/x-wiki [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ]] '''''ಒಗ್ಗರಣೆ''''', [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ]] '''''ಉನ್ ಸಮಯಲ್ ಅರೈಲ್''''' ಮತ್ತು [[ತೆಲುಗು|ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ]] '''''ಉಲವಚಾರು ಬಿರಿಯಾನಿ''''', [[ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ|ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್]] ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ 2014 ರ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-16/news-interviews/42113380_1_prakash-raj-salt-pepper|title=Prakash Raj to wield megaphone again|date=16 September 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=2012-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919071525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-16/news-interviews/42113380_1_prakash-raj-salt-pepper|archive-date=19 September 2013}}</ref> ಆಶಿಕ್ ಅಬು ಅವರ 2011 ರ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಸಾಲ್ಟ್ ಎನ್' ಪೆಪ್ಪರ್‌ನ'' ರಿಮೇಕ್ ಆಗಿರುವ ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://behindwoods.com/tamil-movie-news-1/aug-12-03/prakash-raj-duet-movies-18-08-12.html|title=Prakash Raj to remake Malayalam hit|date=18 August 2012|publisher=Behindwoods|access-date=2012-11-22}}</ref> ಇದು [[ಸ್ನೇಹ(ನಟಿ)|ಸ್ನೇಹಾ]], [[ಊರ್ವಶಿ]], ತೇಜಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತಾ ಹೊರ್ನಾಡ್ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/kannada/article/97532.html|title=Salt and Pepper in Kannada|date=16 September 2013|publisher=Indiaglitz|access-date=2012-09-16|archive-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916143543/http://www.indiaglitz.com/channels/kannada/article/97532.html|url-status=dead}}</ref> ಚಿತ್ರವು [[ಇಳಯರಾಜಾ|ಇಳಯರಾಜ]] ಅವರ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಲನಚಿತ್ರವು 6 ಜೂನ್ 2014 ರಂದು ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ಆವೃತ್ತಿಯು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref name="indiatimes">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Oggarane/movie-review/36281393.cms|title=Oggarane movie review: Wallpaper, Story, Trailer at|website=The Times of India|access-date=2014-07-20}}</ref><ref name="indiaeveryday">{{Cite web|url=http://karnataka.indiaeveryday.in/news-movie-review-oggarane-a-must-watch-for-prakash-rajs-1488-7044955.htm|title=Movie review 'Oggarane ಒಗ್ಗರಣೆ': A must watch for Prakash Raj's brilliance&nbsp;— Deccan Chronicle|publisher=karnataka.indiaeveryday.in|access-date=2014-07-20|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223301/http://karnataka.indiaeveryday.in/news-movie-review-oggarane-a-must-watch-for-prakash-rajs-1488-7044955.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="A Sharadhaa">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Oggarane--Seasoned-With-Endearing-Passion/2014/06/07/article2267799.ece1|title=Oggarane : Seasoned With Endearing Passion|last=A Sharadhaa|date=2014-05-28|publisher=The New Indian Express|access-date=2014-06-08|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714182912/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Oggarane--Seasoned-With-Endearing-Passion/2014/06/07/article2267799.ece1|url-status=dead}}</ref><ref name="Posted by: Sandesh">{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/kannada/reviews/2014/oggarane-ogarne-movie-review-142768.html|title=Oggarane Movie Review|last=Sandesh|website=OneIndia|access-date=2014-06-08|archive-date=2014-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608041121/http://entertainment.oneindia.in/kannada/reviews/2014/oggarane-ogarne-movie-review-142768.html|url-status=dead}}</ref> ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾದವು, ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ಆವೃತ್ತಿಯು ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref name="youtube">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=blXLZGcb__I|title=prakash raj s oggarane is huge success at the box office&nbsp;— YouTube|publisher=youtube.com|access-date=2014-07-20}}</ref><ref name="rediff">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/prakash-rajs-oggarane-is-a-huge-success-at-the-box-office-south/20140616.htm|title=Prakash Raj's Oggarane is a huge success at the Box Office|publisher=Rediff|access-date=2014-07-20}}</ref><ref name="indiaglitz">{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/Oggarane-Success-kannada-news-108987|title='Oggarane' Success! - Kannada Movie News|publisher=IndiaGlitz|access-date=2014-07-20|archive-date=2014-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007030857/http://www.indiaglitz.com/Oggarane-Success-kannada-news-108987|url-status=dead}}</ref> == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * [[ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ|ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್]] * [[ಸ್ನೇಹ(ನಟಿ)|ಸ್ನೇಹಾ]] * ತೇಜಸ್ * [[ಸಂಯುಕ್ತ ಹೊರನಾಡ್|ಸಂಯುಕ್ತ ಹೊರ್ನಾಡ್]] * [[ಐಶ್ವರ್ಯಾ]] * [[ಊರ್ವಶಿ]] * ಶಿವಾಜಿರಾವ್ ಜಾಧವ್ * [[ಸಂಚಾರಿ ವಿಜಯ್]] * [[ಮಂಡ್ಯ ರಮೇಶ್]] * ಅಚ್ಯುತ್ ಕುಮಾರ್ * ಪರಶುರಾಮ್ * ಸುಮುಕಾ * ಶಿವಾಜಿರಾವ್ ಜಾದವ್ * ಮಹೇಂದ್ರ ರಮೇಶ್ '''ಕನ್ನಡ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ''' == ವಿಮರ್ಶೆಗಳು == [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಇದಕ್ಕೆ 5 ರಲ್ಲಿ 4 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಬರೆಯಿತು, "ನಿರ್ದೇಶಕ-ಕಮ್-ಹೀರೋ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು (ಅರವಿಂದ್ ಕುಪ್ಲಿಕರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ) ಇವೆ. ನೀವು ಕಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದೀರಿ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ನಿಮಗೆ ಬಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಬೇಡಿ. ರೋಚಕತೆ, ಭಾವನೆಗಳು, ಸಸ್ಪೆನ್ಸ್, ಹಾಸ್ಯ, ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳು&nbsp;— ಇದು ಪವರ್‌ಪ್ಯಾಕ್ ಆಗಿದ್ದು ಅದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತನ್ಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ ತಮ್ಮ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ವಾಯ್ಸ್ ಮಾಡ್ಯುಲೇಷನ್ ಮತ್ತು ಬಾಡಿ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ. ಸುಂದರವಾದ ಸ್ನೇಹಾ ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯ ಹುಡುಗಿಯ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತಾಳೆ. ಈ ದೋಸೆ-ಪ್ರೇರಿತ ಪ್ರೇಮಕಥೆಯು ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತದೆ." <ref name="indiatimes"/> [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರೋನಿಕಲ್|ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್]] ಬರೆದದ್ದು, "ಒಗ್ಗರಣೆ ಪ್ರಕಾಶ್ ಅವರ ತೇಜಸ್ಸಿಗಾಗಿ ನೋಡಲೇಬೇಕು".<ref name="indiaeveryday"/> ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದೆ, "ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಅವನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೂಲಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ''ಒಗ್ಗರಣೆ'' ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ... ಚಲನಚಿತ್ರವು ಒಂದು ಸ್ವರಮೇಳವನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಮಸಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಉದಾರವಾಗಿ ಚಿಮುಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಹ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ" <ref name="A Sharadhaa"/> ಬೆಂಗಳೂರು ಮಿರರ್ 5 ರಲ್ಲಿ 3.5 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, "ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ ತಮ್ಮ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೂಲದ ಒರಟು ಅಂಚುಗಳನ್ನು ಮೆರುಗುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ........." <ref>{{Cite web|url=http://www.bangaloremirror.com/Entertainment/Reviews/Movie-review-Oggarane/articleshow/36160071.cms|title=Movie review: Oggarane|publisher=Bangalore Mirror|access-date=2014-06-08}}</ref> [[ದಿ ಹಿಂದೂ]] ಬರೆದಿದೆ, " ''ಒಗ್ಗರಣೆಯೊಂದಿಗೆ'' ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರ... ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ".<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/oggarane-a-perfect-blend-of-food-and-romance/article6094379.ece|title=Oggarane: A perfect blend of food and romance|last=Muralidhara Khajane|website=The Hindu|access-date=2014-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610003936/http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/oggarane-a-perfect-blend-of-food-and-romance/article6094379.ece|archive-date=2014-06-10|url-status=dead}}</ref> ಒನ್‌ಇಂಡಿಯಾ 5 ರಲ್ಲಿ 4 ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು "ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರು ನಟ, ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ''ನಾನು ನನ್ನ ಕನಸು'' ಚಿತ್ರದ ನಂತರ, ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಚಿತ್ರವು ಕೆಲವು ನ್ಯೂನತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನೋಡಲೇಬೇಕಾದ ಚಿತ್ರ".<ref name="Posted by: Sandesh"/> ==ಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ== {{Track listing |extra_column = ಹಾಡುಗಾರರು |all_lyrics = [[ಜಯಂತ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]] |title1=ಈ ಜನ್ಮವೇ ಆಹಾ |extra1= [[ಕೈಲಾಶ್ ಖೇರ್]] |length1=4:15 |title2= ಗಾಳಿಯ ಮಾತಲಿ |extra2= [[ವಿಭಾವರಿ ಆಪ್ಟೆ ಜೋಶಿ]], [[ರಂಜಿತ್ (ಗಾಯಕ)|ರಂಜಿತ್]] |length2=5:27 |title3= ಮನದಿ ಬೆಳಗಾಯಿತೆ |extra3= [[ಕಾರ್ತಿಕ್ (ಗಾಯಕ)|ಕಾರ್ತಿಕ್]], [[ರಮ್ಯ NSK]] |length3= 4:53 |title4= ಬರೆಯದ ಸಾಲನು |extra4= [[Sharreth]] |length4= 3:26 }} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * * {{IMDb title|3780094}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೧೪ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] pkrc5rnm7hse5ribz5ivufss1hfjkqe ಕೋಮಲ್ (ನಟ) 0 142100 1430813 1343752 2026-09-30T06:30:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430813 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Komal Kumar.jpg|thumb]] <ref name=":0" />'''ಕೋಮಲ್ ಕುಮಾರ್''' (ಜನನ 4 ಜುಲೈ 1973), '''ಇವರನ್ನು ಕೋಮಲ್''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇವರು ಒಬ್ಬ ಕನ್ನಡ ನಟ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ]] ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು 1992 ರಲ್ಲಿ ''ಸೂಪರ್ ನನ್ ಮಗ ಚಿತ್ರದ'' ಮೂಲಕ ನಟನೆಗೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಕೋಮಲ್ 100 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ನಟನಾಗಿ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ನಂತರ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕ ಸಂಘದ ಸದಸ್ಯರು ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://movies.buzzintown.com/chamkaisi-chindi-udaisi/segment--synopsis/id--116061.html|title=Chamkaisi Chindi Udaisi (2009)|website=www.movies.buzzintown.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110190251/http://movies.buzzintown.com/chamkaisi-chindi-udaisi/segment--synopsis/id--116061.html|archive-date=10 November 2014|access-date=22 December 2012}}</ref> ಅವರು ನಟ [[ಜಗ್ಗೇಶ್]] ಅವರ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ವೃತ್ತಿಪರವಾಗಿ ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. 2003 ರಲ್ಲಿ ''[[ತವರಿಗೆ ಬಾ ತಂಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ತವರಿಗೆ ಬಾ ತಂಗಿ]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ನಟನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕೋಮಲ್ ಅವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟನೆಗಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು 2006 ರಲ್ಲಿ ''ನೀನೆಲ್ಲೋ ನಾನಲ್ಲೇ'' ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೌತ್ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ == ಕೋಮಲ್ ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳ ಉತ್ತಮ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಊಟಿ|ಊಟಿಯಲ್ಲಿ]] ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ನಾಗರಿಕ ಸೇವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ತರುವಾಯ [[ಪುಣೆ|ಪುಣೆಯಲ್ಲಿನ]] ಫಿಲ್ಮ್ ಅಂಡ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾಟೋಗ್ರಫಿಯ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ "ಕಲೆಯಲ್ಲಿನ ನನ್ನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ" ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರ ಅವರು "ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ" ನಟನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರ ಸಹೋದರ [[ಜಗ್ಗೇಶ್]] ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತ ನಟ.<ref name="dh1">{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr13/ent2.asp|title=Smile saar, smile|last=Dinesh|first=Chethana|date=13 April 2003|publisher=Deccan Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20040203121025/http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr13/ent2.asp|archive-date=3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2004|access-date=23 September 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> ಕೋಮಲ್ ಅವರ ಸೋದರಳಿಯರಾದ ಗುರುರಾಜ್ ಮತ್ತು ಯೆತಿರಾಜ್ ಕೂಡ ನಟರು. ಅವರ ಪತ್ನಿ ಅನಸೂಯಾ ಕೋಮಲ್ ಕುಮಾರ್ ''ಕಾಲ್ ಮಂಜ'' ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ನಿರ್ಮಾಪಕಿ. ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹೋಮ್ ಬ್ಯಾನರ್ ಸೌಂದರ್ಯ ಲಹರಿ ಕಂಬೈನ್ಸ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.realbollywood.com/2010/10/komal-kumar-signs-films-simultaneously.html|title=Komal Kumar signs films simultaneously|website=www.realbollywood.com|archive-url=https://archive.today/20130201011445/http://www.realbollywood.com/2010/10/komal-kumar-signs-films-simultaneously.html|archive-date=1 February 2013|access-date=5 June 2012}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == ಕೋಮಲ್ ತನ್ನ ಸಹೋದರನ 1992 ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಸೂಪರ್ ನನ್ ಮಗ''ದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ''ಮಿಲಿಟರಿ ಮಾವ'' (1993) ದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. 2003 ರಲ್ಲಿ ''[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್|ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ಗೆ]]'' ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು, "ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಆ ಚಿತ್ರವು ಶೋಚನೀಯವಾಗಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾನು ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಸಹೋದರನು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಟನಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಬಿಡಬೇಡ ಎಂದು ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ನನಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು " ''ಸೋಮ'' (1996) ದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದರ ಜಗ್ಗೇಶ್ ಮತ್ತು [[ಮಾಲಾಶ್ರೀ]] ಅವರ ಸಹೋದರಿ ಸುಭಾಶ್ರೀ ವಿರುದ್ಧ ನನ್ನ ಖಳನಾಯಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮಾಲಾಶ್ರೀ ಅವರು ತುಂಬಾ ಮೆಚ್ಚಿದರು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಲೇಡಿ ಕಮಿಷನರ್ನಲ್ಲಿ'' ಅವರ ಸಹೋದರನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು." ಅವರು ನಟಿಸಿದ ಇತರ ಚಿತ್ರಗಳ ಸರಣಿಯು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ವಿಫಲವಾದ ನಂತರ ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾದ ನಂತರ, ಇದು ''[[ತವರಿಗೆ ಬಾ ತಂಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ತವರಿಗೆ ಬಾ ತಂಗಿ]]'' (2002) ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ತರುವಾಯ ''ಕತ್ತೆಗಳು ಸಾರ್ ಕತ್ತೆಗಳು'' (2003) ನಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು.<ref name="dh1"/> ''[[ಮಿಸ್ಟರ್ ಗರಗಸ]]'' (2008) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಮಲ್ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, 2009 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''ಚಮ್ಕಾಯಿಸಿ ಚಿಂದಿ ಉಡಾಯಿಸಿಯಲ್ಲಿ'' ಅವರ ಸೋದರ ಮಾವ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಾಯಕ ನಟನಾಗಿ ಅವರು ಬ್ರೇಕ್ ಪಡೆದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ''ಮರ್ಯಾದಾ ರಾಮಣ್ಣ'', ''ಕಾಲ್ ಮಂಜ'' ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲೋ ಹೀರೋ ಆಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ 2012 ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಗೋವಿಂದಾಯ ನಮಃ'' ಅವರನ್ನು ಸ್ಟಾರ್‌ಡಮ್ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವ ಬ್ಲಾಕ್‌ಬಸ್ಟರ್ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾರುಲ್ ಯಾದವ್ ಮತ್ತು ಅವರೇ ಒಳಗೊಂಡ " ಪ್ಯಾರ್ಗೆ ಆಗ್ಬಿಟ್ಟೈತೆ" ಹಾಡು ಅಂತರ್ಜಾಲದಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ಆಗಿದೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ವೈಫಲ್ಯಗಳ ಸರಮಾಲೆಯ ನಂತರ, ಕೋಮಲ್ ಹಾರರ್-ಹಾಸ್ಯ ''[[ನಮೋ ಭೂತಾತ್ಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ನಮೋ ಭೂತಾತ್ಮದಲ್ಲಿ]]'' ನಟಿಸಿದರು, ಈ ಪ್ರದರ್ಶನವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ''ಬೆಂಗಳೂರು ಮಿರರ್‌ನ'' ಶ್ಯಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಎಸ್. "ಕೋಮಲ್ ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ" <ref>{{Cite web|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/reviews/film-review-namo-bhootatma/articleshow/45315216.cms|title=Film Review: Namo Bhootatma|last=Prasad S.|first=Shyam|date=29 November 2014|website=Bangalore Mirror|language=en|access-date=12 October 2020}}</ref> ಚಿತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಗೂ ಮುನ್ನ ಕೋಮಲ್ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಫಲವಾದರೆ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2014/oct/08/Komal-Threatens-to-Quit-Sandalwood-669401.html|title=Komal Threatens to Quit Sandalwood|date=8 October 2014|work=The New Indian Express|access-date=12 October 2020}}</ref> ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲ ನಟನಾಗಿ ಟೈಪ್‌ಕಾಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ ನಂತರ,<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/metrolife/metrolife-cityscape/will-attend-to-flooding-says-new-bbmp-administrator-888110.html|title=Will attend to flooding, says new BBMP administrator|last=George|first=Nina C.|date=15 September 2020|website=Deccan Herald|language=en|access-date=12 October 2020}}</ref> ಕೋಮಲ್ ಅವರು ''[[ಕೆಂಪೇಗೌಡ 2 (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕೆಂಪೇಗೌಡ 2]]'' (2019) ಎಂಬ ಕಾಪ್ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಅವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೨೬ ಕಿಲೋಗಳಷ್ಟು ತೂಕವನ್ನು ಆ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/komal-goes-from-being-overweight-to-a-fit-cop-in-kempegowda-2/article28900488.ece|title=Komal goes from being overweight to a fit cop in Kempegowda 2|last=Sebastian R.|first=Shilpa|date=8 August 2019|website=The Hindu|language=en-IN|access-date=12 October 2020}}</ref> == ಭಾಗಶಃ ಫಿಲ್ಮೋಗ್ರಫಿ == * ''ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸದ ಹೊರತು ಎಲ್ಲಾ ಚಿತ್ರಗಳು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿವೆ.'' {| class="wikitable sortable " !ವರ್ಷ !ಚಿತ್ರ !ಪಾತ್ರ !ಟಿಪ್ಪಣಿ |- |1992 |''ಸೂಪರ್ ನನ್ ಮಗಾ'' | | |- |1993 |''ಮಿಲಿಟರಿ ಮಾವ'' | | |- |1994 |''ಬೇಡ ಕೃಷ್ಣ ರಂಗಿನಾಟ'' | | |- |1996 |''ಸೋಮ'' | | |- |1996 |''ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪುಟ್ಟ'' | | |- |1996 |''ಶಿವಣ್ಣ'' | | |- |1997 |''ಲೇಡಿ ಕಮಿಷನರ್'' | | |- |1999 |''[[ದ್ರೋಣ]]'' | | |- |2000 |''ಶುಕ್ರದೆಸೆ'' | | |- |2000 |''ಜಿಪುಣ ನನ್ನ ಗಂಡ'' | | |- |2000 |''ಖಿಲಾಡಿ'' | | |- |2001 |''ಕುರಿಗಳು ಸಾರ್ ಕುರಿಗಳು'' |ಐಸ್ ಕ್ಯಾಂಡಿ ಗೋಪಾಲ | |- |2002 |''123'' |ಕಳ್ಳ | |- |2002 |''ನಿನಗೋಸ್ಕರ'' |ಕಳ್ಳ | |- |2002 |''ಹತ್ತೂರ ಒಡೆಯ'' | | |- |2002 |''ಮೇಕಪ್'' | | |- |2003 |''[[ತವರಿಗೆ ಬಾ ತಂಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ತವರಿಗೆ ಬಾ ತಂಗಿ]]'' |ನಂದೀಶ |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟನಿಗಾಗಿರುವ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- |2003 |''ಕತ್ತೆಗಳು ಸಾರ್ ಕತ್ತೆಗಳು'' |ಕೋಮಿ | |- |2003 |''ಕಾಸು ಇದ್ದೋನೆ ಬಾಸು'' | | |- |2004 |''ಮೌರ್ಯ'' | | |- |2005 |''ಗೌರಮ್ಮ'' |ಬಂಟಿ | |- |2005 |''ಜೂಟಾಟ'' | | |- |2005 |''ಲವ್ ಸ್ಟೋರಿ'' | | |- |2006 |''7 ಓ ಕ್ಲಾಕ್'' |ಕಳ್ಳ | |- |2006 |''ನೀನೆಲ್ಲೋ ನಾನಲ್ಲೇ'' | |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟನಿಗೆ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ – ಕನ್ನಡ |- |2006 |''[[ಮೋಹಿನಿ 9886788888 (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮೋಹಿನಿ 9886788888]]'' | | |- |2006 |''ಚೆಲ್ಲಾಟ'' | | |- |2006 |''ಒಡಹುಟ್ಟಿದವಳು'' | | |- |2006 |''ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ'' | | |- |2006 |''ತಂದೆಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗ'' | | |- |2006 |''ಹನಿಮೂನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್'' |ರಾಮ | |- |2006 |''ತೆನಾಲಿ ರಾಮ'' | | |- |2006 |''[[ಐಶ್ವರ್ಯ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಐಶ್ವರ್ಯ]]'' |ಬಂಕ್ ಸೀನಾ | |- |2006 |''ಹನಿಮೂನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್'' | | |- |2006 |''ದತ್ತಾ'' |ಟಿಂಗು | |- |2006 |''ಸೇವಂತಿ ಸೇವಂತಿ'' |ಮಳವಳ್ಳಿ | |- |2007 |''ಮನ್ಮಥ'' | | |- |2007 |''ಗೋವಿಂದ ಗೋಪಾಲ'' |ಗೋಪಾಲ | |- |2007 |''ಹುಡುಗಾಟ'' |"ಮತಿ" ಮಾದೇಶ | |- |2007 |''ತಮಾಶೆಗಾಗಿ'' | | |- |2007 |''ಸತ್ಯವಾನ್ ಸಾವಿತ್ರಿ'' | | |- |2007 |''ಚೆಲುವಿನ ಚಿತ್ತಾರ'' | | |- |2007 |''ಅರಸು'' | | |- |2008 |''ಆಕಾಶ ಗಂಗೆ'' | | |- |2008 |''ಸತ್ಯ ಇನ್ ಲವ್'' | | |- |2008 |''[[ವಂಶಿ(ಚಿತ್ರ)|ವಂಶಿ]]'' | | |- |2008 |''ಮಸ್ತ್ ಮಜಾ ಮಾಡಿ'' |ಮೈಲಾರಿ |ನಾಯಕ |- |2008 |''ಮೆರವಣಿಗೆ'' | | |- |2008 |''[[ಮಿಸ್ಟರ್ ಗರಗಸ|Mr. ಗರಗಸ]]'' |ಮುನಿಯ "ಮಿ. ಗರಗಸ" |ನಾಯಕನಾಗಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ |- |2008 |''ಶಿವಾನಿ'' | | |- |2008 |''ಸಂಗಮ'' |ಕಾಮ | |- |2008 |''ಧೀಮಕು'' | |- |2009 |''ಪರಿಚಯ'' | | |- |2009 |''ಪುರುಷ ಬಿಲ್ಲೆ'' | | |- |2009 |''ಚಮ್ಕಾಯ್ಸಿ ಚಿಂದಿ ಉಡಯ್ಸಿ'' |ಬಾಟ್ ಸೀನಾ |ನಾಯಕ |- |2009 |''ಜಾಜಿ ಮಲ್ಲಿಗೆ'' | | |- |2009 |''ರಜನಿ'' | | |- |2009 |''ಮೂರು ಗುತ್ತು ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಒಂದು ನಿಜ'' |ಸಿದ್ದು | |- |2010 |''ಐತಲಕ್ಕಡಿ'' | | |- |2010 |''ಅಪ್ಪು ಪಪ್ಪು'' | | |- |2010 |''ನನ್ನವನು'' |ಕಳ್ಳ | |- |2010 |''ತಿಪ್ಪರಳ್ಳಿ ತರ್ಲೆಗಳು'' | |ನಾಯಕ |- |2010 |'' ಲಿಫ್ಟ್ ಕೊಡ್ಲಾ'' | | |- |2010 |''ಆಪ್ತರಕ್ಷಕ'' |ಡಾ. ಶ್ರೀನಾಥ್ | |- |2010 |''[[ಯಕ್ಷ]]'' | | |- |2010 |''ವಾರೆ ವಾಹ್'' | |ನಾಯಕ |- |2011 |''ಮರ್ಯಾದೆ ರಾಮಣ್ಣ'' |ರಾಮು |ನಾಯಕ |- |2011 |''ಸಿಹಿ ಮಟ್ಟು'' | | |- |2011 |''ಕಳ್ ಮಂಜ'' |"ಕಳ್" ಮಂಜ |ನಾಯಕ |- |2012 |''ಗೋವಿಂದಾಯ ನಮಃ'' |ಗೋವಿಂದ |ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ-ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಸ್ಯನಟಕ್ಕಾಗಿ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿ |- |2012 |''ನಂದೀಶ'' | |ನಾಯಕ |- |2013 |''ಲಕ್ಷ್ಮಿ'' | | |- |2013 |''ಸಿಐಡಿ ಈಶಾ'' | | |- |2013 |''ವೀರ'' | | |- |2013 |''ರಾಧನ್ ಗಂಡ'' |ಕೃಷ್ಣ | |- |2013 |''ಪ್ಯಾರ್ಗೆ ಆಗ್ಬಿಟ್ಟೈತೆ'' | | |- |2014 |''ಕರೋದ್ಪತಿ'' |ಬಂತಿ ಬಾಬು | |- |2014 |''ಪುಂಗಿದಾಸ'' | | |- |2014 |''ಐಂಧಂ ತಲೈಮುರೈ ಸಿಧ ವೈಧಿಯ ಸಿಗಮಣಿ'' | |ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ |- |2014 |''[[ನಮೋ ಭೂತಾತ್ಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ನಮೋ ಭೂತಾತ್ಮ]]'' |ಕಾರ್ತಿಕ್ | |- |2015 |''[[ಗೋವಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಗೋವಾ]]'' |ಸ್ವಾಮಿ | |- |2015 |''[[ಲೊಡ್ಡೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲೊಡ್ಡೆ]]'' |ನರಸಿಂಹ "ಲೊಡ್ಡೆ" | |- |2016 |''[[ಕಥೆ, ಚಿತ್ರಕಥೆ, ನಿರ್ದೇಶನ ಪುಟ್ಟಣ್ಣ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕಥೆ, ಚಿತ್ರಕಥೆ, ನಿರ್ದೇಶನ ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]]'' |ಪುಟ್ಟಣ್ಣ | |- |2016 |''ಡೀಲ್ ರಾಜಾ'' |"ಡೀಲ್" ರಾಜಾ | |- |2019 |''[[ಕೆಂಪೇಗೌಡ 2 (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕೆಂಪೇಗೌಡ 2]]'' |ಕೆಂಪೇಗೌಡ | |- |2021 |''2020'' | | |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|3837488}} * [https://web.archive.org/web/20120215021545/http://popcorn.oneindia.in/artist/2793/1/komal-kumar.html ಕೋಮಲ್ ಕುಮಾರ್ ಫಿಲ್ಮೋಗ್ರಫಿ] * [http://www.thehindu.com/arts/cinema/article3428757.ece ಕೋಮಲ್ ಸಂದರ್ಶನ] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೭೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] b62fnf5sjqc9mptuterye1kipruye2g ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ 0 142204 1430770 1378223 2026-09-30T03:20:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430770 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:KalyanadurgHills.jpg|350px|thumb|right|alt=ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ|ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ]] '''ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ'''ವು [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಭಾರತದ]] [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ]] [[ಅನಂತಪುರ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ|ಅನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಒಂದು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಇದು [[:en:Kalyandurg|ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ]] [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ಮಂಡಲ]] ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ಕಂದಾಯ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/28part32.pdf|title=Anantapur District Mandals|publisher=Census of India|pages=386|access-date=6 June 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|title=Anantapur gets two more revenue divisions|date=27 June 2013|work=The Hindu|access-date=10 June 2015|location=Anantapur|archive-url=https://web.archive.org/web/20140831053053/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/anantapur-gets-two-more-revenue-divisions/article4855117.ece|archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2014|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಜ್ರ-ಹೊಂದಿರುವ ಕಿಂಬರ್ಲೈಟ್‌ಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಪತ್ತೆಯಾದ ಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/apr25/articles13.htm|title=Discovery of diamond-bearing kimberlites in Kalyandurg area, Anantapur district, Andhra Pradesh|publisher=Indian Institute of Science, Bangalore|access-date=11 September 2014}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗವು ಶ್ರೀ [[ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ|ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. '''ಭಾರತದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಗೆಜೆಟಿಯರ್''' ಪ್ರಕಾರ, '''ರಾಯದುರ್ಗ''', '''ಚಿತ್ರದುರ್ಗ''' ಮತ್ತು '''ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ'''ವು ಬೋಯ ಪಾಳೇಗಾರರು ಆಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕೋಟೆಗಳಾಗಿವೆ. ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೋಯ ಕಲ್ಯಾಣಪ್ಪ ಎಂಬ ಪಾಳೇಗಾರರಿಂದ ಬಂದಿತು. ವಿಜಯನಗರದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗವು ತುಂಬಾ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ತಾಲೂಕನ್ನು [[ಡಿಸೆಂಬರ್]] ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಧರ್ಮಾವರಂ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಾರಿಯ ರಾಯದುರ್ಗ ತಾಲೂಕಿನ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ಪುರಸಭೆಯಾಯಿತು. ಇದು [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ|ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ]] [[ಅನಂತಪುರ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ|ಅನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಮೊದಲು '''ಧರ್ಮಾವರಂ'''ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.bedar.nayaka.in/Boyar_Mudiraja.php|title=Boyar mudiraja|last=Prem Loganathan|website=The Great Boyar Valmiki Nayaka Emperors|publisher=bedar.nayaka.in|access-date=12 September 2014|archive-date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912095338/http://www.bedar.nayaka.in/Boyar_Mudiraja.php|url-status=dead}}</ref> '''ಶ್ರೀ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ'''ವು ಈ ಪಟ್ಟಣದ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸುಮಾರು ೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಅನಂತಪುರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯು ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://asihyd.ap.nic.in/anantapur_gooty.html|title=Archeological Survey of India|website=asihyd.ap.nic.in|access-date=2022-02-23|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614022947/http://asihyd.ap.nic.in/anantapur_gooty.html|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ, ಅಕ್ಕಮ್ಮ ವರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಡೊಲೆಮ್ನಾಯ್ಡ್ ಸಿಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗುಡ್ಡೆಗಳಂತಹ ನೂರಾರು ದೊಡ್ಡಕಲ್ಲುಗಳ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಕೇರ್ನ್ ವೃತ್ತಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪು ಅಕ್ಕಮ್ಮ ಗರಿ ಕೊಂಡದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ೨ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮುಡಿಗಲ್ಲು ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ೨ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮುತ್ತಲಬಂಡಾ ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾಯದುರ್ಗಂ ಕಡೆಗೆ ಇರುವ ಗಲ್ಲಪಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yK8D8c5-HXAC&q=Megalithic++kalyandurg&pg=PA123|title=Comprehensive History and Culture of Andhra Pradesh: Pre- and protohistoric Andhra Pradesh up to 500 BC|last=Murty|first=M. L. K.|date=6 June 2017|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125024750|via=Google Books}}</ref> == ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ == ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗವು {{Coord|14.5500|N|77.1000|E|}} ನಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/02/Kalyandrug.html|title=Maps, Weather, and Airports for Kalyandrug, India|website=www.fallingrain.com|access-date=2022-02-23|archive-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102190650/http://www.fallingrain.com/world/IN/02/Kalyandrug.html|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಸರಾಸರಿ ೫೯೧ ಮೀಟರ್ (೧೯೪೨ ಅಡಿ)ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/15896/5/05_introduction.pdf|title=Region geography|publisher=shodhganga|page=48|access-date=12 September 2014}}</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == ೨೦೧೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗವು ೩೨,೩೨೮ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೬,೦೩೬ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ೧೬,೨೯೨ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತವು ೧೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೧೦೧೬ ಮಹಿಳೆಯರು. ೩,೪೦೪ ಮಕ್ಕಳು ೦-೬ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ೧,೭೬೦ ಹುಡುಗರು ಮತ್ತು ೧,೬೪೪ ಹುಡುಗಿಯರಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಅನುಪಾತವು ೧೦೦೦ ಕ್ಕೆ ೯೭೯ ಆಗಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ೨೧,೪೪೩ ಸಾಕ್ಷರರೊಂದಿಗೆ ೭೪.೧೪% ರಷ್ಟಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ೬೭.೪೧% ಕ್ಕಿಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. == ಆಡಳಿತ == === ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತ === ಪುರಸಭೆಯು ೧೫.೮೯೫ ಚದರ ಕಿಮೀ (೬.೧೩೭ ಚದರ ಮೈಲಿ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ. ಇದು ₹ ೨೨೯.೨೯ ಕೋಟಿ (ಯುಎಸ್ $ ೨೯ ಮಿಲಿಯನ್) ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯ ₹ ೨೨೨.೮೭ ಕೋಟಿ (ಯುಎಸ್ $ ೨೮ ಮಿಲಿಯನ್)ಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="info">{{Cite web|url=http://cdma.ap.gov.in/KALYANDURGAM/Basic_information_Municipality.html|title=Basic Information of Municipality|website=Commissioner & Director of Municipal Administration|publisher=Municipal Administration & Urban Development Department, Govt. of Andhra Pradesh|access-date=11 September 2014|archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222102526/http://cdma.ap.gov.in/KALYANDURGAM/Basic_information_Municipality.html|url-status=dead}}</ref> ಪುರಸಭೆಯು ೪೫೩ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಲ್ಲಿಗಳು ಮತ್ತು ೬೬ ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ ತಲಾ ೭೦ ಲೀಟರ್ ನೀರು ಸರಬರಾಜಿನ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಇತರ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯ ಭವನಗಳು, ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, ೧೩.೪೫ ಕಿಮೀ ೨ (೫.೧೯ ಚದರ ಮೈಲಿ) ರಸ್ತೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಆರ್‌ಡಿಟಿ(RDT) ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಹೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://cdma.ap.gov.in/KALYANDURGAM/Public%20services_amenities.html|title=Public services/amenities|website=Commissioner & Director of Municipal Administration|publisher=Municipal Administration & Urban Development Department, Govt. of Andhra Pradesh|access-date=11 September 2014|archive-date=13 ಜನವರಿ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113145634/http://cdma.ap.gov.in/KALYANDURGAM/Public%20services_amenities.html|url-status=dead}}</ref><ref>https://www.rdthospitals.org/</ref> === ರಾಜಕೀಯ === ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ (ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ) [[ಅನಂತಪುರ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ|ಅನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ೧೪ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. [[:en:YSR_Congress_Party|ವೈಎಸ್ಆರ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ]] ಕೆ.ವಿ. ಉಷಾಶ್ರೀ ಚರಣ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ (ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ) ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/elections/andhra-pradesh-assembly-polls-2019/story/andhra-pradesh-assembly-election-2019-results-winners-list-names-of-winning-candidates-of-bjp-congress-npp-1532110-2019-05-23|title=Andhra Pradesh Assembly Election 2019 Results: Full Winners List|last=DelhiMay 23|first=India Today Web Desk New|last2=May 24|first2=2019UPDATED|website=India Today|last3=Ist|first3=2019 18:15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ap.gov.in/Pages/MLA.aspx|title=MLA's|publisher=Official portal of Andhra Pradesh Government|access-date=11 September 2014|archive-date=25 ಜುಲೈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725195126/http://www.ap.gov.in/Pages/MLA.aspx|url-status=dead}}</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ''ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯ'' ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ, ಅನುದಾನಿತ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳು ನೀಡುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf|title=School Education Department|publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227185018/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf|archive-date=27 December 2015|access-date=7 November 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/|title=The Department of School Education – Official AP State Government Portal {{!}} AP State Portal|website=www.ap.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155331/http://www.ap.gov.in/department/organizations/school-education/|archive-date=7 November 2016|access-date=7 November 2016}}</ref> ವಿವಿಧ ಶಾಲೆಗಳು ಅನುಸರಿಸುವ ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವು [[ಆಂಗ್ಲ]] ಮತ್ತು [[ತೆಲುಗು]] ಆಗಿದೆ. == ಸಾರಿಗೆ == ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು [[ನೈಋತ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ|ನೈಋತ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯದ]] ಬೆಂಗಳೂರು ರೈಲ್ವೆ ವಿಭಾಗದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://indiarailinfo.com/arrivals/kalyandurga-kynd/11559|title=Trains to KYND/Kalyandurga Station - 2 Arrivals SWR/South Western Zone - Railway Enquiry|last=Jayashree|website=indiarailinfo.com}}</ref> ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery> File:Kld2.jpg|ದೊಡ್ಡಗಟ್ಟಾ ರಸ್ತೆ File:Kumaraswamycircle kld.jpg|ಮಜ್ಜಿದ್ ಬಳಿಯ ಟಿ-ಸರ್ಕಲ್ File:Timmppakonda.jpg|ತಿಮ್ಮಪ್ಪಸ್ವಾಮಿ ಕೊಂಡ, ಮುಳಕನೂರು File:Sunset at KLD.jpg|ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ. File:Beatuiful Rice and Pappya fileds in South Kalyandurg.JPG|ಕೆಎಲ್ಡಿ ತಾಲೂಕಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. File:HanumanthaRaya Swamy Temple in Kairevu Forest.JPG|ಕಾಡಿನ ಒಳಗಿನ ದೇವಾಲಯ/ಕೀರೇವು. File:Lambsneargangavaram.jpg|ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಜಾನುವಾರುಗಳು. File:In Side of Kairevu Reserved forest.JPG|ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗ ತಾಲೂಕಿನ ಕೈರೇವು ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯದ ಬದಿಯಲ್ಲಿದೆ. </gallery> == ಸಹ ನೋಡಿ == *[[ಅನಂತಪುರ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ|ಅನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] j2x21p7dfetm1q41fqqnzpb2yksmijw ಗಾಡ್ ಫಾದರ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ) 0 142267 1430825 1344750 2026-09-30T08:26:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430825 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ಗಾಡ್ ಫಾದರ್ | image = Godfather Poster.jpg | alt = <!-- see WP:ALಟಿ. --> | caption = Promotional poster | director = [[ಸೇತು ಶ್ರೀರಾಮ್]] | producer = [[ಕೆ. ಮಂಜು]] | writer = ಕೆ. ಎಸ್. ರವಿಕುಮಾರ್, ವಿ. ಆರ್. ಭಾಸ್ಕರ್ <small>'''(ಸಂಭಾಷಣೆ)'''</small> | screenplay = [[ಕೆ. ಎಸ್. ರವಿಕುಮಾರ್]] | story = ಕೆ. ಎಸ್. ರವಿಕುಮಾರ್, ರೋಹಿತ್ ರಾವ್ | based_on = '' ವರಲಾರು '' (ತಮಿಳು) | starring = [[ಉಪೇಂದ್ರ]], [[ಸೌಂದರ್ಯ ಜಯಮಾಲಾ]], [[ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ತ್ರೇಸಾ]] | music = [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್]] <small></small>, [[ರಾಜೇಶ್ ರಾಮನಾಥ್]] <small>('''ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ''')</small> | cinematography = [[ಸೇತು ಶ್ರೀರಾಮ್]] | editing = | studio = ಕೆ. ಮಂಜು ಸಿನೆಮಾಸ್ | released = 2012 ರ ಜುಲೈ 27 | runtime = | country = ಭಾರತ | language = ಕನ್ನಡ | budget = {{INR}}4.5 ಕೋಟಿ<ref>{{cite web|url=https://www.filmibeat.com/ಕನ್ನಡ/news/2012/politics-behind-upendra-godfather-displacement-098331.html|title=Politics behind Upendra's Godfather displacement!|date=13 August 2012|website=filmibeat.com}}</ref> | gross = {{INR}}7 ಕೋಟಿ<ref>{{cite web|url=https://ಕನ್ನಡ.filmibeat.com/gossips/super-star-upendra-godfather-colletion-ಪ್ರಸಾದ್-k-manju-067275.html|title=ಗಾಡ್ ಫಾದರ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಸ್ಥಿತಿ ಬಾಯಿಗಿಟ್ಟ ಬಿಸಿತುಪ್ಪ!|date=12 August 2012|website=kannada.filmibeat.com}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} '''''ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್''''' 2012 ರ [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಯ ಆಕ್ಷನ್ - ಡ್ರಾಮಾ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ-ನಿರ್ದೇಶಕ ಸೇತು ಶ್ರೀರಾಮ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ, [[ಉಪೇಂದ್ರ]] ಅವರು ತಂದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾಗಿ ತ್ರಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸೌಂದರ್ಯ ಜಯಮಾಲಾ]] ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ತ್ರೇಸಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿಪಥ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು 2006 ರ ತಮಿಳಿನ ಹಿಟ್ ''ವರಲಾರು'' ಚಿತ್ರದ ರಿಮೇಕ್ ಆಗಿದ್ದು ಮೂಲ ತಮಿಳು ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] ಅವರು ಹಾಡುಗಳ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಒಂದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮೂಲದಿಂದ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜೇಶ್ ರಾಮನಾಥ್ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಲನಚಿತ್ರವು 27 ಜುಲೈ 2012 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. [[ಭರತನಾಟ್ಯ|ಭರತ ನಾಟ್ಯ]] ನರ್ತಕಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿಗೆ ಬಂಧಿಯಾಗಿರುವ ಮುದುಕನಾಗಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅಭಿನಯವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="auto3">{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/god-father-review-upendra-rocks-god-father-review-kannada-15003866.html|title=Archived copy|website=www.sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316111631/http://www.sify.com/movies/god-father-review-upendra-rocks-god-father-review-kannada-15003866.html|archive-date=16 March 2013|access-date=15 January 2022}}</ref> ''ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್'' ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು "ಬ್ಲಾಕ್‌ಬಸ್ಟರ್" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2012/best-kannada-actor-2012-102054.html|title=Who Is The Best Kannada Actor of 2012? Vote|date=18 December 2012|website=filmibeat.com}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-upendra-my-role-in-kalpana-will-scare-people/20120927.htm|title=Upendra: My role in Kalpana will scare people|website=Rediff}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=http://chitraloka.com/news/1788-kalpana-starts-off-very-well.html|title=Archived copy|website=chitraloka.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002003341/http://chitraloka.com/news/1788-kalpana-starts-off-very-well.html|archive-date=2 October 2012|access-date=15 January 2022}}</ref> == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಶಿವಸಾಗರ್, ವಿಜಯ್ ಮತ್ತು ಅಜಯ್ (ತ್ರಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ) [[ಉಪೇಂದ್ರ]] * ದಿವ್ಯಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸೌಂದರ್ಯ ಜಯಮಾಲಾ]] * ಶಿವ ಸಾಗರ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ವಾಣಿಯಾಗಿ ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ತ್ರೇಸಾ * [[ರಮೇಶ್ ಭಟ್]] ಕೋ-ದಂಡ (ವೃದ್ಧರ ಸೇವಕ)ನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * [[ಹೇಮಾ ಚೌಧರಿ]] ಶಿವನ ತಾಯಿಯಾಗಿ * ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ಆಗಿ [[ಸಿಹಿ ಕಹಿ ಚಂದ್ರು]] * ದಿವ್ಯಾಳ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿ ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್ * ದಿವ್ಯಾ ಸಹೋದರನಾಗಿ [[ಕೀರ್ತಿರಾಜ್]] * ಅಜಯ್ ಅವರ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸತ್ಯಜಿತ್ * ವಿಜಯ್ ಗೆಳೆಯನಾಗಿ ಕುರಿ ಪ್ರತಾಪ್ * ದಿವ್ಯಾಳ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿ ಶ್ವೇತಾ * ರೇಖಾ ದಾಸ್ ದಿವ್ಯಾ ಅವರ ಶಿಕ್ಷಕಿ * ಸುಜಾತಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸುಧಾ ಬೆಳವಾಡಿ]] * ದಿವ್ಯಾ ತಂದೆಯಾಗಿ ಸಿದ್ದರಾಜು ಕಲ್ಯಾಣ್ಕರ್ * ಜಿಬಿ ರಂಗಶಾಸಾಯಿ * ದಿವ್ಯಾಳ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನಾಗಿ ಸುಚಿತ್ರಾ * ಶಿವಸಾಗರ ಯಜಮಾನನಾಗಿ ಶಿವಶಂಕರ್ * ಭೂಮಿಕಾ ಚಾವ್ಲಾ ವಿಶೇಷ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ == ಸಂಗೀತ == ಧ್ವನಿಪಥದ ಆಲ್ಬಂ ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್ ಅವರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ರಾಜೇಶ್ ರಾಮನಾಥ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಧ್ವನಿಪಥವು ಎಂಟು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಒಂದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ತಮಿಳು ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. "ಅಲಪಾನೆ" ಮಾತ್ರ ಕನ್ನಡ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡ ತಾಜಾ ಹಾಡು.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-27/news-interviews/31244717_1_godfather-rahman-tamil|title=Upendra's 'Godfather' embellished by Rahman's melodies|date=27 March 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=28 March 2012|archive-url=https://archive.today/20120711073907/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-27/news-interviews/31244717_1_godfather-rahman-tamil|archive-date=11 July 2012}}</ref> 13 ಜೂನ್ 2012 <ref>{{Cite web|url=http://www.supergoodmovies.com/45346/sandalwood/ar-rahman-at-godfather-audio-release-news-details|title=AR Rahman at 'Godfather' Audio Release|date=14 June 2012|publisher=Super Good Movies|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603224644/http://www.supergoodmovies.com/45346/sandalwood/ar-rahman-at-godfather-audio-release-news-details|archive-date=15 June 2012|access-date=15 June 2012}}</ref> [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] ಚಾನ್ಸೆರಿ ಹೋಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿಯೋ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಅದ್ಧೂರಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಅನೇಕ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. 2 ನೇ SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ರೆಹಮಾನ್ ಅವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಪಡೆದರು. == ವಿಮರ್ಶೆಗಳು == ''ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಿತು. ''ಡಿಎನ್‌ಎ'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 5 ರಲ್ಲಿ 4 ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು "ಉಪೇಂದ್ರ ಈ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸ್ಯಾಂಡಲ್‌ವುಡ್‌ನಲ್ಲಿ 'ರಿಯಲ್ ಸ್ಟಾರ್' ಎಂದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಸ್ ಅಥವಾ ಕ್ಲಾಸ್ ಆಗಿರಬಹುದು - ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ನೋಡಬಹುದಾದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು." <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-godfather-kannada-1720864|title=Review: 'Godfather' (Kannada)|last=Reddy|first=Y. Maheswara|date=28 July 2012|website=Daily News and Analysis}}</ref> ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 5 ರಲ್ಲಿ 3.5 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿತು, "ಇದು ಎಸ್ ಶ್ರೀರಾಮ್ ಅವರ ಅದ್ಭುತವಾದ ನಿರ್ದೇಶನದ ಕೆಲಸ, ಅವರು ಗಂಭೀರವಾದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನ ವರ್ಗದವರನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಾಟಕಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅಸಾಧಾರಣ ತ್ರಿವಳಿ ಪಾತ್ರವು ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಉಪೇಂದ್ರ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ತಮ್ಮ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯದಿಂದ ಇತರರ ನಡುವೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅದ್ಭುತ ಭರತನಾಟ್ಯವನ್ನು ಆನಂದಿಸಿ, ಇದು ಚಲನಚಿತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ." <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-27/movie-reviews/32888775_1_upendra-uppi-soundarya|title=Godfather|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://archive.today/20130126031022/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-27/movie-reviews/32888775_1_upendra-uppi-soundarya|archive-date=2013-01-26}}</ref> ಬೆಂಗಳೂರು ಮಿರರ್‌ನ ಮನರಂಜನಾ ಸಂಪಾದಕರಾದ ಎಸ್ ಶ್ಯಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್, ಫ್ಲ್ಯಾಷ್‌ಬ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ 5 ರಲ್ಲಿ 3.5 ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು "ಉಪೇಂದ್ರ ಮಾತ್ರ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹಲವಾರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಲನಚಿತ್ರವು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನರಂಜನೆಯಾಗಿದೆ." <ref>{{Cite web|url=http://www.bangaloremirror.com/article/76/2012072720120727213154923ae68905b/iGodfather-i-Uppi-show-all-the-way.html|title=Godfather: Uppi show all the way, Entertainment - Movie Revie…|archive-url=https://archive.today/20130117123833/http://www.bangaloremirror.com/article/76/2012072720120727213154923ae68905b/iGodfather-i-Uppi-show-all-the-way.html|archive-date=17 January 2013}}</ref> IBN ಲೈವ್ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತ ಹೇಳಿತು, "ಚಿತ್ರವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅಭಿನಯದಿಂದಾಗಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಹಿಂದೆ ಭರತ ನಾಟ್ಯ ನರ್ತಕನಾಗಿದ್ದ ದೈಹಿಕ ವಿಕಲಚೇತನ ಮುದುಕನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅಭಿನಯ ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದ್ಬುತ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ 'ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್‌' ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿನ್ನರ್ ಆಗಿರುವುದು ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯದಿಂದ. ಭರತನಾಟ್ಯ ನರ್ತಕಿಯಾಗಿ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗಿ ನೋಡಿ." <ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kannada-review-godfather-is-all-about-upendra/275377-71-203.html|title=News18.com: CNN-News18 Breaking News India, Latest News Headlines, Live News Updates|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730004313/http://ibnlive.in.com/news/kannada-review-godfather-is-all-about-upendra/275377-71-203.html|archive-date=2012-07-30}}</ref> ಸೂಪರ್‌ಗುಡ್ ಮೂವೀಸ್ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 5 ರಲ್ಲಿ 4 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಅದನ್ನು "ಅದ್ಭುತ ಪ್ಯಾಕೇಜ್" ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.supergoodmovies.com/47815/sandalwood/god-father-kannada-film-review-upendra-movie-movie-review-details#.UBJ6G9jtQD4.facebook|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729222557/http://www.supergoodmovies.com/47815/sandalwood/god-father-kannada-film-review-upendra-movie-movie-review-details#.UBJ6G9jtQD4.facebook|archive-date=29 July 2012|access-date=27 July 2012}}</ref> ಸಿಫಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 5 ರಲ್ಲಿ 3.5 ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು "ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಡೈಲಾಗ್ ಡೆಲಿವರಿ ಈ ಚಿತ್ರದ ಹೈಲೈಟ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದ ಭರತ ನಾಟ್ಯಂ ನರ್ತಕ ಮುದುಕನ ಪಾತ್ರವು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಭಿನಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಾಡ್ ಫಾದರ್ ಒಂದು ಆಹ್ಲಾದಕರ ವೀಕ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ." <ref name="auto3"/> Oneindia ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 5 ರಲ್ಲಿ 3.5 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಹೇಳಿತು, "ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್ ಉತ್ತಮ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತಮವಾದ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಎಂಟರ್‌ಟೈನರ್ ಆಗಿದೆ, ಇದು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿದೆ. ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರ ಭರತನಾಟ್ಯ ನರ್ತಕನ ಪಾತ್ರವು ಚಿತ್ರದ ದೊಡ್ಡ ಹೈಲೈಟ್ ಆಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ." <ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/kannada/reviews/2012/godfather-movie-review-097820.html|title=Godfather Movie Review|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=27 July 2012|website=filmibeat.com}}</ref> ಚಿತ್ರಲೋಕ ಕೂಡ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಹೇಳಿತು, "ಸೂಪರ್ ಸ್ಟಾರ್ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಕ ಶ್ರೀರಾಮ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಉಪೇಂದ್ರ ಸೈಕೋಪಾತ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಿ. ಉಪ್ಪಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪ್ಪಿಯ ಉತ್ತಮ ಅಭಿನಯದಿಂದ ಚಿತ್ರವು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ." <ref>{{Cite web|url=http://www.chitraloka.com/movie-reviews/333-god-father-reivew.html|title=Archived copy|website=www.chitraloka.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731054526/http://www.chitraloka.com/movie-reviews/333-god-father-reivew.html|archive-date=31 July 2012|access-date=15 January 2022}}</ref> === ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಗಳಿಕೆ === ''ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್'' 27 ಜುಲೈ 2012 ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ 120 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ಓಪನಿಂಗ್ ಕಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/article3687941.ece|title=Festival treat for Upendra fans as Godfather is released today|last=Khajane|first=Muralidhara|date=27 July 2012|work=The Hindu|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730102315/http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/article3687941.ece|archive-date=30 ಜುಲೈ 2012|access-date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2022|url-status=dead}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರವು ಅದರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ದಿನದಂದು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ 80 ರಿಂದ 90% ಆಕ್ಯುಪೆನ್ಸಿ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು. ಶುಕ್ರವಾರದಂದು, {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}&nbsp;ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 85% ಆಕ್ಯುಪೆನ್ಸಿಯೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಗಳಿಕೆಯು ೧ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಶನಿವಾರದಂದು ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳು ಅಲ್ಪ ಕುಸಿತವನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸುಮಾರು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೮೫ ಲಕ್ಷ ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಭಾನುವಾರದಂದು ಸಿನಿಮಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 10.5 ದಶಲಕ್ಶಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 29 ದಶಲಕ್ಷ ರ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2012/upendra-godfather-box-office-097865.html|title=Godfather off to a flying start at Box Office|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=30 July 2012|website=filmibeat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kannada.filmibeat.com/news/upendra-godfather-box-office-report-066953.html|title=ಉಪ್ಪಿ 'ಗಾಡ್ ಫಾದರ್' ಕೈಹಿಡಿದಳೇ ಅಂಬುಜಾಕ್ಷಿ?|date=30 July 2012|website=kannada.filmibeat.com}}</ref> ವಿತರಕ ಪ್ರಸಾದ್ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರವು ಅದರ ಆರಂಭಿಕ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 3 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಬಜೆಟ್‌ನ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.chitraloka.com/component/content/article/12-interviews/497-god-father-collects-three-crores-in-three-days-prasad.html|title=Archived copy|website=www.chitraloka.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801083122/http://www.chitraloka.com/component/content/article/12-interviews/497-god-father-collects-three-crores-in-three-days-prasad.html|archive-date=1 August 2012|access-date=15 January 2022}}</ref> ಚಿತ್ರವು ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 46 ದಶಲಕ್ಷ ಗಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಮಾಪಕ ಕೆ ಮಂಜು ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2012/upendra-godfather-first-week-collections-098029.html|title=Upendra's Godfather earns Rs 4.60 cr in first week|last=Upadhyaya|first=By: Prakash|date=3 August 2012|website=filmibeat.com}}</ref> ಚಿತ್ರವು ಎರಡು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ{{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} 75 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}ವಿತರಕರಿಗೆ 56 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿವ್ವಳ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು&nbsp;.<ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/god-father-is-performing-well-in-theatres/279683-71-205.html|title=News18.com: CNN-News18 Breaking News India, Latest News Headlines, Live News Updates|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120811073501/http://ibnlive.in.com/news/god-father-is-performing-well-in-theatres/279683-71-205.html|archive-date=2012-08-11}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ 50 ದಿನಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಮಧ್ಯಮ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಮಾಡಿತು, ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿತರಕರಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು <ref>{{Cite web|url=http://i1250.photobucket.com/albums/hh534/subashchandragandhi/Prasad_investment_returned_02.jpg|title=Praised investment returned|publisher=i1250.photobucket.com|access-date=2020-03-25}}</ref> ಮತ್ತು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಗೆ3 ಕೋಟಿ ಲಾಭವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.. ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು "ಸೂಪರ್ ಹಿಟ್" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="auto2"/><ref name="auto"/><ref name="auto1"/> === ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು === ಚಲನಚಿತ್ರವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ: '''2013 6ನೇ ಸುವರ್ಣ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು 2012 (ಭಾರತ)''' * ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ - [[ಸೌಂದರ್ಯ ಜಯಮಾಲಾ]] ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚೊಚ್ಚಲ ನಟಿಗಾಗಿ ಸುವರ್ಣ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - '''2013 ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಸೌತ್''' * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟಿಗಾಗಿ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ತ್ರೇಸಾ '''2013 [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಬೆಂಗಳೂರು ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]]''' * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ – [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಬೆಂಗಳೂರು ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ]] – [[ಉಪೇಂದ್ರ]] * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ - [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚೊಚ್ಚಲ ನಟಿಗಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] - ಸೌಂದರ್ಯ ಜಯಮಾಲಾ '''2013 ಉದಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ - [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] '''2013 SIIMA ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ - ''ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್'' '''2013 ಸೌತ್ ಸ್ಕೋಪ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ - ವರ್ಷದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಲ್ಬಂಗಾಗಿ ಸೌತ್ ಸ್ಕೋಪ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] * ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ – ಸೌತ್ ಸ್ಕೋಪ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಫಾರ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಆಲ್ಬಮ್ (ಲಿಸನರ್ಸ್ ಚಾಯ್ಸ್) – ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{IMDb title|3270104}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೧೨ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] t8bj9rd6v8vxztucskl18ptyt6p1d13 ಅಶ್ವಿನ್ ಸಂಘಿ 0 142976 1430699 1336080 2026-09-29T18:50:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430699 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|image=Ashwin Sanghi-9.jpg|birth_date={{birth date and age|df=yes|1969|1|25}}|death_date=}} '''ಅಶ್ವಿನ್ ಸಂಘಿ''' (ಜನನ ೨೫ ಜನವರಿ ೧೯೬೯) ಕಾಲ್ಪನಿಕ - ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾರತೀಯ ಬರಹಗಾರ. ಅವರು ಮೂರು ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾದ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ: ''ದಿ ರೋಜಾಬಲ್ ಲೈನ್'', ''ಚಾಣಕ್ಯಸ್ ಚಾಂಟ್'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಕೃಷ್ಣ ಕೀ''.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article2448334.ece|title=Revisiting history|last=Chakravorty|first=Sohini|date=13 September 2011|work=The Hindu|access-date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219182523/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article2448334.ece|archive-date=19 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-25/special-report/30556605_1_westland-indian-publisher-meluha|title=The retell market|last=Khare Ghose|first=Archana|date=25 December 2011|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219123325/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-25/special-report/30556605_1_westland-indian-publisher-meluha|archive-date=19 December 2013|access-date=22 June 2012}}</ref> ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅವರನ್ನು ''ತನ್ನ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ೧೦೦'' ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1|title=Forbes India Celebrity 100|last=Mishra|first=Ashish|date=8 February 2013|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711071335/http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1|archive-date=11 July 2015|access-date=8 July 2013}}</ref>{{ಅವಿಶ್ವಾಸನೀಯ|date=February 2022}}  ಅವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಾದಂಬರಿ, ''ದಿ ವಾಲ್ಟ್ ಆಫ್ ವಿಷ್ಣು'', ೨೭ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == ಸಾಂಘಿ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ ಕಾನನ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು, ಸೇಂಟ್ ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬಿ.ಎ (ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ) ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಯೇಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ನಿಂದ ಎಮ್‍ಬಿಎ ಪದವಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.sparkthemagazine.com/?p=2825|title=Filling the Blanks with History and Mystery!|access-date=22 June 2012}}</ref> ಅವರು ೧೯೯೩ <ref>{{Cite web |url=http://www.mksanghi.com/directors.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-05-28 |archive-date=2025-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215433/http://www.mksanghi.com/directors.htm |url-status=dead }}</ref> ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಬರೆದರು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಉಭಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವರನ್ನು ಉತ್ತಮ ಬರಹಗಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/features/people-places/playing-by-the-book-corporates/writers/articleshow/6801181.cms|title=Playing by the Book: Corporates/Writers|last=MOLEKHI|first=PANKAJ|date=24 October 2010|work=[[The Economic Times]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://businesstoday.intoday.in/story/corporate-executives-writers/1/19238.html|title=Corporate honchos are also writing popular fiction|last=Subramanian|first=Anusha|date=11 October 2011|website=[[Business Today (business magazine)|Business Today]]}}</ref> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ, ಸಂಘಿ ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್ ಅವರು ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್ ಅವರ ಖಾಸಗಿ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಎಂಬ ಭಾರತ ಮೂಲದ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಅನ್ನು ಸಹ-ಬರೆಯುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-11/books/38877950_1_james-patterson-thriller-books|title=I write to enlighten and entertain: Ashwin Sanghi|last=Suresh|first=Suanayana|date=11 May 2013|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://archive.today/20130710024119/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-11/books/38877950_1_james-patterson-thriller-books|archive-date=10 July 2013}}</ref> ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಜುಲೈ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>Menon, Vidya (22 July 2014) [http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Prasoon-Joshi-launches-James-Patterson-and-Ashwin-Sanghis-book-Private-India-in-Mumbai/articleshow/38797538.cms Prasoon Joshi launches James Patterson and Ashwin Sanghi's book 'Private India' in Mumbai]. ''[[The Times of India]]''.</ref> == ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆ == ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಂದ ಅಶ್ವಿನ್ ಅವರು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.tehelka.com/story_main50.asp?filename=hub170911mastertakes.asp|title=Master takes|date=17 September 2011|website=[[Tehelka]]|archive-url=https://archive.today/20130203155131/http://www.tehelka.com/story_main50.asp?filename=hub170911mastertakes.asp|archive-date=3 February 2013|access-date=24 June 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/booksreviews/Above-High-Command/Article1-655844.aspx|title=Above High Command|last=Thapar|first=Mondy|date=28 January 2011|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109215058/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/booksreviews/Above-High-Command/Article1-655844.aspx|archive-date=9 November 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/lifestyle/books/tryst-past-686|title=Article|last=N.C.|first=Vardhini|date=3 April 2011|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201194806/http://www.deccanchronicle.com/channels/lifestyle/books/tryst-past-686|archive-date=1 February 2018}}</ref> ''ದಿ ರೋಜಾಬಲ್ ಲೈನ್'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಕೃಷ್ಣ ಕೀ'' ಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ [[ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌|ಡಾನ್ ಬ್ರೌನ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇವೆರಡೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾದ ''[[ದಿ ಡಾ ವಿನ್ಸಿ ಕೋಡ್‌|ದಿ ಡಾ ವಿನ್ಸಿ ಕೋಡ್]]'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಿಂಬಲ್‌ನ'' ಭಾರತೀಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಎಂದು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದಿವೆ.<ref name="Rediff.com, Ashwin Sanghi:The birth of India's Dan Brown">{{Cite web|url=http://m.rediff.com/getahead/slide-show/slide-show-1-specials-interview-with-ashwin-sanghi/20121204.htm|title=Rediff.com, Ashwin Sanghi:The birth of India's Dan Brown|access-date=20 March 2013}}</ref> [[ಎಮ್. ವಿ. ಕಾಮತ್|ಎಂ.ವಿ.ಕಾಮತ್]] ಅವರು, ''ಇದೊಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕೃತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಬೇಕು. ಪ್ರಚೋದನಕಾರಿ, ಆದರೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ. ಸತ್ಯ ಎಂದರೇನು? ಜೆಸ್ಟಿಂಗ್ ಪಿಲಾತನು ಯೇಸುವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರೂ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಲೇಖಕರಿಗೆ ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಕೇಳಬಹುದು. ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ವಿಷಯದಿಂದ ಅವರು ಉತ್ತರಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ'' ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://organiser.org/archives/historic/dynamic/modulesaeb1.html?name=Content&pa=showpage&pid=278&page=24|title=Did Jesus die on the cross or came to India?|last=Kamath|first=MV|date=22 February 2009|work=Organiser|archive-url=https://archive.today/20130415160415/http://organiser.org/archives/historic/dynamic/modulesaeb1.html?name=Content&pa=showpage&pid=278&page=24|archive-date=15 April 2013}}</ref> == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಗಳು == * ''ದಿ ರೋಜಾಬಲ್ ಲೈನ್'' :<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/lifestyle/2009/mar/070309-Jesus-final-days-Kashmir-Mary-Magdalene-Maghada-Ashwin-Sanghi-author-Rozabal-Line.htm|title=Did Jesus spend his final days in Kashmir?|last=Atray Banan|first=Aastha|date=7 March 2009|website=[[Mid-Day]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailypioneer.com/vivacity/2830-my-wife-told-me-to-quit-moping.html|title=My wife told me to quit moping|date=1 September 2011|website=The Pioneer}}</ref> ಶಾನ್ ಹೈಗಿನ್ಸ್ ಎಂಬ [[ಅನಗ್ರಾಮ್ (ಅಕ್ಷರಪಲ್ಲಟ)|ಅನಗ್ರಾಮ್]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>India, p. 289, Sarina Singh – 2009: "Rozabal The small, green Rozabal Shrine (Ziyarat Hazrati Youza Asouph) is a minute's stroll northwest from Pir Dastgir Sahib facing the... This claim is at the core of Shawn Haigns' 2007 The Da Vinci Code–style thriller The Rozabal Line."</ref> * ''ಚಾಣಕ್ಯಾಸ್ ಚಾಂಟ್'' :<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article2084585.ece|title=Facts of fiction|last=CHHIBBER|first=MINI ANTHIKAD|date=7 June 2011|website=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20130203220246/http://www.thehindu.com/arts/books/article2084585.ece|archive-date=3 February 2013}}</ref> ೪ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ - ಇಂಗ್ಲೀಷ್, [[ಹಿಂದಿ]], [[ತೆಲುಗು]] ಮತ್ತು ತಮಿಳು. * ''ದಿ ಕೃಷ್ಣ ಕೀ'' :<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-15/books/30112380_1_indian-authors-indian-audience-literature|title=A fresh new narrative|last=Panikker|first=Rohit|date=2011-09-15|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://archive.today/20130103131754/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-15/books/30112380_1_indian-authors-indian-audience-literature|archive-date=2013-01-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.anupamtimes.com/2013/05/book-review-krishna-key.html|title=Book Review: The Krishna Key|last=Anupam|first=Suprita|date=2013-05-13|website=Anupamtimes}}</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಹಿಂದಿ, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. * ''ಪ್ರೈವೇಟ್ ಇಂಡಿಯಾ'' :<ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/book/show/19186402-private-india|title=Private India (Private, #8)}}</ref> ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ಯಾಟರ್‌ಸನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ, ನಂತರದ "ಖಾಸಗಿ" ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ. * ''ಥರ್ಟೀನ್ ಸ್ಟೆಪ್ಸ್ ಟು ಬ್ಲಡೀ ಗುಡ್ ಲಕ್''.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/brunch/ashwin-sanghi-s-tales-that-thrill/story-PESiRwAdb73KprPWzdW09O.html|title=Ashwin Sanghi's tales that thrill|date=20 January 2018|work=hindustantimes.com/|access-date=17 February 2018|language=en}}</ref> * ''ಸಿಯಾಲ್ಕೋಟ್ ಸಾಗಾ''.<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/lifestyle/books/2018/feb/13/people-need-to-have-a-spine-like-books-ashwin-sanghi-1772865.html|title=People need to have a spine, like books: Ashwin Sanghi|work=The New Indian Express|access-date=17 February 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/Ashwin-Sanghi-I-had-a-rollicking-time-writing-this-book/article14507971.ece|title=Ashwin Sanghi: I had a rollicking time writing this book|last=Dundoo|first=Sangeetha Devi|date=25 July 2016|work=The Hindu|access-date=17 February 2018|language=en-IN}}</ref> * ''ಥರ್ಟೀನ್ ಸ್ಟೆಪ್ಸ್ ಟು ಬ್ಲಡೀ ಗುಡ್ ವೆಲ್ತ್'' * ''ಥರ್ಟೀನ್ ಸ್ಟೆಪ್ಸ್ ಟು ಬ್ಲಡೀ ಗುಡ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್'' * ''ಪ್ರೈವೇಟ್ ದೆಹಲಿ'' ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ * ''ಕೀಪರ್ಸ್ ಆಫ಼್ ದಿ ಕಾಲಚಕ್ರ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/sunday-chronicle/shelf-life/280118/keeper-of-religious-conscience.html|title=Keeper of religious conscience|date=28 January 2018|work=deccanchronicle.com/|access-date=11 February 2018|language=en}}</ref> * ಥರ್ಟೀನ್ ಸ್ಟೆಪ್ಸ್ ಟು ಬ್ಲಡೀ ಗುಡ್ ಹೆಲ್ತ್ * ಥರ್ಟೀನ್ ಸ್ಟೆಪ್ಸ್ ಟು ಬ್ಲಡೀ ಗುಡ್ ಪೇರೆಂಟಿಂಗ್ * ''ವಾಲ್ಟ್ ಆಫ಼್ ವಿಷ್ಣು '' * ದಿ ಮ್ಯಾಜಿಶಿಯನ್ಸ್ ಆಫ಼್ ಮಾಜ಼್ದಾ == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * ೨೦೧೦ ರ ವೊಡಾಫೋನ್-ಕ್ರಾಸ್‌ವರ್ಡ್ ಪಾಪ್ಯುಲರ್ ಚಾಯ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ''ಚಾಣಕ್ಯಾಸ್ ಚಾಂಟ್'' ಕೃತಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.asianage.com/books/limelight-award-goes-760|title=In the limelight: The award goes to...|last=Anjum|first=Nawaid|date=28 September 2011|website=Asian Age|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231191540/http://www.asianage.com/books/limelight-award-goes-760|archive-date=31 December 2011}}</ref> ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಓದುಗರ ಮತಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ <ref>{{Cite news|url=http://www.asianage.com/newsmakers/vodafone-book-awards-sanghi-joseph-230|title=Vodafone book awards for Sanghi, Joseph|date=5 September 2011|work=[[Asian Age]]}}{{Dead link|date=October 2016|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * ''ಪ್ರೈವೇಟ್ ಇಂಡಿಯಾ'' ಕೃತಿಯು ಯುಕೆ ಟಾಪ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಸೆಲ್ಲರ್ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಅಮಿಶ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ]] * [[:en:Ravinder Singh (author)|ರವೀಂದರ್ ಸಿಂಗ್]] * [[:en:Piyush Jha|ಪಿಯೂಷ್ ಝಾ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.ashwinsanghi.com/ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೯ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಕಾದಂಬರಿಕಾರರು]] 9l5aabco1tj90td666xgeeqjqm3u3rg ಅಶ್ವಿನಿ ಭಟ್ 0 143040 1430698 1336075 2026-09-29T18:50:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430698 wikitext text/x-wiki  {{Infobox ಕಲಾವಿದ|image=CERAMIC ART-4 DONE BY ASHWINI BHAT.jpg|caption=Ashwini Bhat at Golden Bridge Pottery, Pondicherry|name=ಅಶ್ವಿನಿ ಭಟ್|awards=ದಿ ಹಾವರ್ಡ್ ಫ಼ೌಂಡೇಶನ್ ಫ಼ೆಲ್ಲೋಶಿಪ್ ಫ಼ಾರ್ ಸ್ಕಲ್ಪ್ಚರ್}} {{Interwikineeded}} [[Category:Articles with hCards]] '''ಅಶ್ವಿನಿ ಭಟ್''' ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಮೂಲದ ಕಲಾವಿದೆ. ಇವರು ತನ್ನ [[ಶಿಲ್ಪ|ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗೆ]] ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.providencejournal.com/article/20150402/ENTERTAINMENTLIFE/150409909/13938/ENTERTAINMENT|title=Ashwini Bhat's sculptures, at Newport Art Museum, show a dancer's poise|last=Van Siclen|first=Bill|date=2 April 2015|work=Providence Journal}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲಸ == [[ಭಾರತ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ಪುತ್ತೂರು|ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದ ಅಶ್ವಿನಿ ಭಟ್ ಅವರು [[ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ]] ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯವನ್ನು ([[ಭರತನಾಟ್ಯ|ಭರತ ನಾಟ್ಯಂ]]) ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಪದ್ಮಿನಿ ಚೆಟ್ಟೂರ್ ನೃತ್ಯ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.padminichettur.com/productions4.htm|title=Productions: Pushed [2006]|website=Padmini Chettur|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409085909/http://www.padminichettur.com/productions4.htm|archive-date=9 April 2013}}</ref> ಭಟ್ ಅವರು ಗೋಲ್ಡನ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಪಾಟರಿ <ref>{{Cite news|url=http://www.bangaloremirror.com/columns/others/What-you-see-when-you-see-Pottery-in-Pondicherry-now-and-then/articleshow/46317188.cms?|title=What you see when you see: Pottery in Pondicherry now and then|date=20 February 2015|work=Bangalore Mirror}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article51545.ece|title=Bringing you art in teapots|date=28 March 2009|work=The New Indian Express|access-date=1 ಜೂನ್ 2022|archive-date=4 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304232219/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article51545.ece|url-status=dead}}</ref> [[ಪಾಂಡಿಚೆರಿ ನಗರ|ಪಾಂಡಿಚೇರಿಯಲ್ಲಿ]] ರೇ ಮೀಕರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನಂತರ ಭಾರತದ ಪಾಂಡಿಚೇರಿಯ ಆರೋವಿಲ್ಲೆ ಬಳಿ ತನ್ನ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಮತ್ತು ಮರದ ಬೆಂಕಿಯ [[ಆವಿಗೆ|ಗೂಡು]] <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/ceramic-art/article1463095.ece|title=Ceramic art|date=17 February 2011|work=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೊದಲು ಕಲಾವಿದ-ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.thelogbook.net/links.html|title=Woodfire Kiln Sites|website=The Log Book}}</ref> ೨೦೧೫ ರಿಂದ, ಅವರು ಯುಎಸ್ಎಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/on-the-trail-of-a-gypsy-potter/article17358438.ece|title=On the trail of a Gypsy Potter|last=Kumar|first=Sujatha Shankar|date=24 February 2017|work=The Hindu}}</ref> ಭಟ್ ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಕವಿ, ಬರಹಗಾರ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಗ್ಯಾಂಡರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.sonomanews.com/lifestyle/7608150-181/sonoma-ceramics-welcomes-ashwini-bhat|title=Sonoma Ceramics welcomes Ashwini Bhat|date=9 November 2017|work=Sonoma Index-Tribune}}</ref> == ಕಲಾಶೈಲಿ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು == ಅಶ್ವಿನಿ ಭಟ್ ಅವರು ಶಿಲ್ಪದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವು ನಿಕಟ ಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮಾನವ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.indulgexpress.com/culture/art/2018/oct/29/indulge-one-on-one-ashwini-bhat-plays-global-citizen-for-ceramics-with-priya-sundaravalli-10862.html|title=Ashwini Bhat plays global citizen for ceramics|last=Sen|first=Jaideep|date=29 October 2018|website=Indulge Express}}</ref> ಅವರು ಶರ್ಬಾನಿ ದಾಸ್ ಗುಪ್ತಾ, ಡೆಬ್ರಾ ಸ್ಮಿತ್ ಮತ್ತು ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಗ್ಯಾಂಡರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾಲರಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಜೊತೆಗೆ,ಯು ಎಸ್ ಎ (USA), ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಲಾನ ಟರ್ನರ್ <ref>{{Cite journal|url=http://www.lanaturnerjournal.com/|title=Ashwini Bhat: Ceramic Sculptures|journal=Lana Turner: A Journal of Poetry & Opinion|issue=11|pages=161–168|date=28 March 2019}}</ref> ನಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ., <ref>{{Cite web|url=http://www.infoceramica.com/2011/12/the-log-book8-2011/|title=The Log Book. número 48, 2011|date=14 December 2011|website=Infocerámica|language=es|access-date=1 ಜೂನ್ 2022|archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809010333/https://www.infoceramica.com/2011/12/the-log-book8-2011/|url-status=dead}}</ref> ನ್ಯೂ ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ (ಜರ್ಮನಿ), <ref>{{Cite web|url=http://www.new-ceramics.com/index.php?id=75|title=New Ceramics: Issue 06/14|website=new-ceramics.com}}</ref> ಸೆರಾಮಿಕ್ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಿಕೆ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ/ಯುಎಸ್ಎ), ಮಾರ್ಗ್ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್ (ಭಾರತ), ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ (ಐರ್ಲೆಂಡ್), ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ ಮಾಸಿಕ (ಯುಎಸ್ಎ), ಕ್ರಾಫ್ಟ್ಸ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ), <ref>{{Cite web|url=https://www.craftarts.com.au/eshopping/shop/IssueDetail.asp?ID%3D89|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150309054124/https://www.craftarts.com.au/eshopping/shop/IssueDetail.asp?ID=89|archive-date=9 March 2015|access-date=2015-04-08}}</ref> ಮಾಹಿತಿ ಸೆರಾಮಿಕಾ (ಸ್ಪೇನ್), <ref>{{Cite web|url=http://www.infoceramica.com/2013/06/ceramica-india/|title=Cerámica India - Infocerámica|date=June 2013|website=infoceramica.com|access-date=2022-06-01|archive-date=2022-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625020206/https://www.infoceramica.com/2013/06/ceramica-india/|url-status=dead}}</ref> ಆರ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಭಾರತ), ಮತ್ತು ಆರ್ಟ್ ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ (ಯುಎಸ್‌ಎ) <ref>{{Cite web|url=http://artnewengland.com/editions/may-june-2015/|title=Art New England - May / June 2015|website=ArtNewEngland|access-date=2022-06-01|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508005157/http://artnewengland.com/editions/may-june-2015/|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಸ್ಟೀಫನ್ ಎಸ್. ಬುಷ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ 'ಎಮರ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿ ಭಟ್ ಅವರ ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು' [1] ನಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, <ref>{{Cite web|url=http://www.riotmaterial.com/entries-into-circular-self/|title=Philosophical Perspectives on Emerson and Ashwini Bhat|date=27 July 2017|website=RiotMaterial}}</ref> “ಅವಳ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಭೂಮಂಡಲದ ವಿಷಯಗಳು, ಅವುಗಳ ಮಾನವೀಯ ಸಂವೇದನೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಮೂಲಭೂತತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತವೆ. ಅವರ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಮಾನವರ ಅಂತರ್ಗತತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ನಿರಂತರತೆ. ಮಾನವ ಕಾಳಜಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ - ಇಲ್ಲಿ ಅನುಮೋದನೆಯ ಪದವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ - ಭಟ್ ಅವರ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಂತರ್ಗತ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * [https://www.brown.edu/initiatives/howard-foundation/ ದಿ ಹೋವರ್ಡ್ ಫೌಂಡೇಶನ್] ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಫಾರ್ ಸ್ಕಲ್ಪ್ಚರ್ (೨೦೧೩–೧೪) <ref>{{Cite web|url=http://www.brown.edu/initiatives/howard-foundation/previous-fellows-0|title=Previous Fellows|website=brown.edu}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://academicaffairs.risd.edu/2013/05/prince-awarded-howard-fellowship/|title=Prince Awarded Howard Fellowship « RISD Academic Affairs|publisher=}}</ref> * ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಕಲಾವಿದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೧೩–೧೪),ಐಸಿಎಮ್‍ಎ ೨೦೧೩ ಫ್ಯೂಪಿಂಗ್, ಚೀನಾ <ref>{{Cite web|url=http://www.icmea2004.com/images/ICMEA2013%20EMERGING%20ARTISTS-PRELIMINARY%20SELECTED%20_%E6%96%B0%E7%A7%80%E7%AB%9E%E8%B5%9B%E5%85%A5%E5%9B%B4%E5%90%8D%E5%8D%95_.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195140/http://www.icmea2004.com/images/ICMEA2013%20EMERGING%20ARTISTS-PRELIMINARY%20SELECTED%20_%E6%96%B0%E7%A7%80%E7%AB%9E%E8%B5%9B%E5%85%A5%E5%9B%B4%E5%90%8D%E5%8D%95_.pdf|archive-date=4 March 2016|access-date=2015-04-08}}</ref> ಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ == ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು == * ಅಮೇರಿಕನ್ ಜಾಝ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ, ಯುಎಸ್‍ಎ, ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ "೫೦ ಮಹಿಳೆಯರು: ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್‌ಗೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಆಚರಣೆ" <ref>{{Cite web|url=http://americanjazzmuseum.org/event/exhibition-50-women-a-celebration-of-womens-contributions-to-ceramics/|title=Upcoming Events - EXHIBITION: 50 Women – A Celebration of Women's Contributions to Ceramics - American Jazz Museum|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123054706/http://americanjazzmuseum.org/event/exhibition-50-women-a-celebration-of-womens-contributions-to-ceramics/|archive-date=2016-01-23}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://fox4kc.com/2016/03/22/american-jazz-museum-exhibit-displays-ceramic-arts/|title=American Jazz Museum exhibit displays ceramic arts|date=22 March 2016|access-date=1 ಜೂನ್ 2022|archive-date=30 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030180941/http://fox4kc.com/2016/03/22/american-jazz-museum-exhibit-displays-ceramic-arts/|url-status=dead}}</ref> * "ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ವೇವ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಷನ್," [http://thestudiosinc.org ದಿ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ ಇಂಕ್], ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಇನ್ ಸೆರಾಮಿಕ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ [http://nceca.net/wp-content/uploads/2016/01/2016-Exhibition-Listing-for-WEBSITE-1.15TL11am.pdf ೨೦೧೬ ಸಮ್ಮೇಳನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619125458/https://nceca.net/wp-content/uploads/2016/01/2016-Exhibition-Listing-for-WEBSITE-1.15TL11am.pdf |date=2021-06-19 }}, ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ, ಯುಎಸ್‍ಎ<ref>{{Cite web|url=http://temporaryartreview.com/nceca-alternative-spaces/|title=NCECA Alternative Spaces|date=27 May 2016}}</ref> * ಎಫ಼್.ಎಲ್.ಐ.ಸಿ.ಎ.ಎಮ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ (ಫುಲೆ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆರಾಮಿಕ್ ಆರ್ಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಸ್), ಫ್ಯೂಪಿಂಗ್, ಚೀನಾ <ref>{{Cite web|url=http://www.futogp.com/Showtyj.asp?id=283|title=Archived copy|website=www.futogp.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008164233/http://www.futogp.com/Showtyj.asp?id=283|archive-date=8 October 2018|access-date=22 May 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/The+China+feeling%3A+experiments+with+clay+in+the+middle+country.-a0366175882|title=The China feeling: experiments with clay in the middle country.|website=thefreelibrary.com}}</ref> * ಸ್ಕಲ್ಪ್ಚರ್ ಗಾರ್ಡನ್, ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಹಯಾತ್, ಚೆನ್ನೈ, ಭಾರತ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/art/a-passage-to-india/article3775186.ece|title=A Passage to India|last=KAUSALYA SANTHANAM|date=15 August 2012|work=The Hindu}}</ref> * ಡಾ ರಾಜ್ ಮತ್ತು ಆಶಾ ಕುಬ್ಬಾ, ನವದೆಹಲಿ, ಭಾರತ <ref>{{Cite web|url=http://www.delhibluepotterytrust.com/about_us.html|title=Delhi Blue Pottery Trust|website=delhibluepotterytrust.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719083235/http://www.delhibluepotterytrust.com/about_us.html|archive-date=19 July 2015|access-date=11 April 2015}}</ref> ಸಂಗ್ರಹ * "ಅರ್ತ್ ಟುಕ್ ಆಫ್ ಅರ್ಥ್," ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶನ, ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್ ಆರ್ಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್, ರೋಡ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್, ಯುಎಸ್‍ಎ <ref>{{Cite web|url=http://www.newportartmuseum.org/Exhibitions/Now-on-View/Ashwini-Bhat-Earth-Took-of-Earth|title=Ashwini Bhat: Earth Took of Earth|last=Newport Art Museum|website=newportartmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323022016/http://www.newportartmuseum.org/Exhibitions/Now-on-View/Ashwini-Bhat-Earth-Took-of-Earth|archive-date=23 March 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://abigaelelizabeth.com/february-openings-at-the-newport-art-museum/|title=February Openings at the Newport Art Museum|website=abigaelelizabeth.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074502/http://abigaelelizabeth.com/february-openings-at-the-newport-art-museum/|archive-date=4 March 2016|access-date=8 April 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.newportri.com/features/arts/at-the-museum-winter-exhibits-show-art-community-s-diversity/article_b3089ce8-5fa1-55b3-a07d-25f55f2f4db8.html|title=At the Museum: Winter exhibits show art community's diversity|website=NewportRI.com l News and information for Newport, Rhode Island|access-date=2022-06-01|archive-date=2015-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211041554/http://www.newportri.com/features/arts/at-the-museum-winter-exhibits-show-art-community-s-diversity/article_b3089ce8-5fa1-55b3-a07d-25f55f2f4db8.html|url-status=dead}}</ref> * "ಟೆರ್ರಾ ಫರ್ಮಾ," ಶರ್ಬಾನಿ ದಾಸ್ ಗುಪ್ತಾ, [https://www.as220.org/ AS220 ಗ್ಯಾಲರಿ], ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ಆರ್‍ಐ, ಯುಎಸ್‍ಎ <ref>{{Cite web|url=http://www.brown.edu/initiatives/india/news/2015-03/terra-firma-gallery-show-sharbani-das-gupta-and-ashwini-bhat|title=Terra Firma: Gallery Show of Sharbani Das Gupta and Ashwini Bhat|date=17 March 2015|website=[[Brown University]]}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.artscopemagazine.com/asdyn/index.wr?is=54&a=9|title=Artscope Magazine » Current Issue|website=artscopemagazine.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312075340/http://www.artscopemagazine.com/asdyn/index.wr?is=54&a=9|archive-date=2015-03-12}}</ref> ಜೊತೆಗಿನ ಎರಡು-ವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶನ * [https://web.archive.org/web/20150116031639/http://www.unitedartfair.com/uaf2014/ ಯುನೈಟೆಡ್ ಆರ್ಟ್ ಫೇರ್], ನವದೆಹಲಿ, ಭಾರತ <ref>{{Cite web|url=http://in.blouinartinfo.com/news/story/957539/qa-heidi-fichtner-on-uaf-2013|title=Q&A: Heidi Fichtner on UAF 2013 - BLOUIN ARTINFO|website=Artinfo|access-date=2022-06-01|archive-date=2017-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817025234/http://in.blouinartinfo.com/news/story/957539/qa-heidi-fichtner-on-uaf-2013|url-status=dead}}</ref> * "ಅಲೆಗರಿ ಆಫ್ ಫೈರ್," [https://web.archive.org/web/20151004015426/http://ashevillerad.com/artists/ceramics/clay_space_cooperative ಕ್ಲೇಸ್ಪೇಸ್ ಕೋ-ಆಪ್], ಆಶೆವಿಲ್ಲೆ, ಉತ್ತರ ಕೆರೊಲಿನಾ, ಯುಎಸ್‍ಎ <ref>{{Cite web|url=https://pollinatingasheville.wordpress.com/category/arts-thoughts-artistic/page/2/|title=Arts & Thoughts Artistic - - Page 2|website=wordpress.com}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಲಾವಿದರು]] cmy2phiv95d8s7zc9puqd725ah752pg ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ 0 143047 1430695 1429441 2026-09-29T18:48:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430695 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|Not to be confused with [[Ashok Bajpai]].}}{{Infobox writer|name=ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ|image=Ashok Vajpeyi.jpg|image_size=|alt=|caption=With his books at a seminar in IGNOU|pseudonym=|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1941}}<!-- {{Birth date and age|df=yes|Year|Month|Day}} -->|birth_place=|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|Year|Month|Day|Year|Month|Day}} -->|death_place=|resting_place=|occupation=Chairman, [[Lalit Kala Akademi]] India's National Academy of Arts (2008–2011), poet, essayist, literary-cultural critic|language=Hindi|nationality=|ethnicity=|citizenship=|education=|alma_mater=|period=|genre=|subject=|movement=|notableworks=|spouse=|partner=|children=|relatives=|influences=|influenced=|signature=|signature_alt=|website=|portaldisp=}} [[ಚಿತ್ರ:The_Chairman,_Lalit_Kala_Akademi,_Shri_Ashok_Vajpeyi_interacting_with_the_media,_in_New_Delhi_on_December_15,_2011.jpg|thumb|ಲಲಿತ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಶ್ರೀ ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ಡಿಸೆಂಬರ್ 15, 2011 ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಿದ ಕ್ಷಣ]] '''ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ''' ( {{Lang-hi|अशोक वाजपेयी}} ಅಶೋಕ್ ) (ಜನನ ೧೯೪೧) ಇವರೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಯ [[ಕವಿ]], ಪ್ರಬಂಧಕಾರ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಮರ್ಶಕ, ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಕಲಾ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಮತ್ತು ಮಾಜಿ ನಾಗರಿಕ ಸೇವಕ. ಇವರು ಲಲಿತ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ೨೦೦೮-೨೦೧೧ ರ ವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.lalitkala.gov.in/history/up-coming-events/gc-members.html|title=General Council Members|publisher=[[Lalit Kala Akademi]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715182953/http://lalitkala.gov.in/history/up-coming-events/gc-members.html|archive-date=15 July 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tehelka.com/story_main51.asp?filename=hu030312The_word.asp|title=The Word: Ashok Vajpeyi, Poet and former chairman of Lalit Kala Akademi|date=3 March 2012|publisher=Tehelka Magazine, Vol 9, Issue 09, Dated|archive-url=https://archive.today/20130203173943/http://www.tehelka.com/story_main51.asp?filename=hu030312The_word.asp|archive-date=3 February 2013}}</ref> ಇವರು ೨೩ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕವನ, ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]], ಭಾರತದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಲೆಟರ್ಸ ಇವರಿಂದ ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಕವನ ಸಂಕಲನ ''ಕಹಿನ್ ನಹೀನ್ ವಹೀನ್'' ಗಾಗಿ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="jailit">{{Cite web|url=http://jaipurliteraturefestival.org/ashok-vajpeyi/|title=Ashok Vajpeyi|publisher=[[Jaipur Literature Festival]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117134613/http://jaipurliteraturefestival.org/ashok-vajpeyi/|archive-date=17 November 2011|access-date=27 October 2011}}</ref><ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/02/23/stories/2008022357390100.htm|title=Ashok Vajpeyi Lalit Kala Akademi pro-tem chief|date=23 February 2008|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227222401/http://www.hindu.com/2008/02/23/stories/2008022357390100.htm|archive-date=27 February 2008}}</ref> ಇವರ ಗಮನಾರ್ಹ ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳೆಂದರೆ, ''ಶಹರ್ ಅಬ್ ಭೀ ಸಂಭಾವನಾ ಹೈ'' (೧೯೬೬), ''ತತ್ಪುರುಷ್'' (೧೯೮೬), ''ಬಹುರಿ ಅಕೇಲಾ'' (೧೯೯೨), ''ಇಬಾರತ್ ಸೆ ಗಿರಿ ಮಾತ್ರಯೇನ್'', ''ಉಮ್ಮೀದ್ ಕಾ ದೂಸ್ರಾ ನಾಮ್'' (೨೦೦೪) ಮತ್ತು ''ವಿವಕ್ಷ'' (೨೦೦೬), ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇವರು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲಾ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಕೃತಿಗಳು: ''ಫಿಲ್ಹಾಲ್'', ಕುಛ್ ಪೂರ್ವಗ್ರಹ, ''ಸಮಯ ಸೆ ಬಹರ್'', ''ಕವಿತಾ ಕಾ'' ಗಾಲ್ಪ್ ಮತ್ತು ''ಸಿಧಿಯಾನ್'' ''ಶುರು ಹೋ ಗಯಿ ಹೈ''. ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ದೆಹಲಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕತೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ಅಧಿಕಾರಿ-ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರಾದಂತಹ [[ಸೀತಾಕಾಂತ್ ಮಹಾಪಾತ್ರ|ಸೀತಾಕಾಂತ ಮಹಾಪಾತ್ರ]], ಕೇಕಿ ದಾರುವಾಲ್ಲಾ, ಜೆಪಿದಾಸ್, ಗೋಪಿ ಚಂದ್ ನಾರಂಗ್, ಇಂದ್ರ ನಾಥ್ ಚೌಧರಿ ಮತ್ತು ಕೆ.ಸಚ್ಚಿದಾನಂದನ್ ಇವರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/article/The-Literary-Mafia/200102|title=The Literary Mafia|last=Amit Prakash|first=Y.P. Rajesh|date=Nov 1, 1995|work=Outlook Magazine|access-date=ಜೂನ್ 1, 2022|archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202151258/http://www.outlookindia.com/article/the-literary-mafia/200102|url-status=dead}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ದೆಹಲಿಯ ಸೇಂಟ್ ಸ್ಟೀಫನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್‌ನಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ (ಎಮ್.ಎ ಇಂಗ್ಲೀಷ್) ಪಡೆದರು <ref name="The Hindu">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/a-cultural-impact/article4860402|title=A Cultural Impact}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] (ಎಮ್.ಪಿ) [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ]] (ಐ.ಎ.ಎಸ್) ಸೇರಿದರು. ಇವರು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ನಾಯಕ ಅರ್ಜುನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದಾಗ ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದರು. ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಇವರು ೧೧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳ ನೇಮಕದ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇದು ಇವರನ್ನು ಸಂಸದರೊಳಗೆ ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನಿ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ|ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು]] ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ ಭಾರತ್ ಭವನದ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಇವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷವು]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ಸಂಸದೀಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ, ಸುಂದರ್ ಲಾಲ್ ಪಟ್ವಾ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಕಂದಾಯ ಮಂಡಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿತು.<ref name="Outlook_1995">{{Cite journal|url=http://www.outlookindia.com/article/the-literary-mafia/200102|title=The Literary Mafia|last=Amit Prakash and Y. P. Rajesh|journal=Outlook|date=1 November 1995|access-date=1 ಜೂನ್ 2022|archive-date=2 ಫೆಬ್ರವರಿ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202151258/http://www.outlookindia.com/article/the-literary-mafia/200102|url-status=dead}}</ref> ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಕೇಂದ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)|ಸಚಿವಾಲಯ]], ಮತ್ತು ಉಪಕುಲಪತಿಯಾಗಿ, ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಟ್ರಸ್ಟಿ, ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್, ಸದಸ್ಯ, ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್ ( ಐ.ಸಿ.ಸಿ.ಆರ್), ಮತ್ತು [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯ]] ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="hindu"/> ಅವರು ದಯಾವತಿ ಮೋದಿ ಕವಿ ಶೇಖರ್ ಸಮ್ಮಾನ್- ೧೯೯೪, ಮತ್ತು ಕಬೀರ್ ಸಮ್ಮಾನ್ (೨೦೦೬) ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ಹಲವು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="hindu" /> ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಫ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು ಪೋಲಿಷ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿವೆ.<ref name="wlt">{{Cite web|url=http://www.ou.edu/worldlit/11_2010/vajpeyi.html|title=Play: Ashok Vajpeyi|publisher=[[World Literature Today]], [[University of Oklahoma]]}}</ref> ಲಲಿತ್ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿ ಇಂಡಿಯಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ನ ಹಂಗಾಮಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ನಂತರ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೮ ರಿಂದ <ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=37735|title=Ashok Vajpeyi becomes chairman of the Lalit Kala Akademi|date=22 April 2008|publisher=Ministry of Culture}}</ref> ೨೦೧೧ ರವರೆಗೆ ಅದರ ನಿಯಮಿತ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಐಎಎಸ್‌ನಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ನಂತರ ಅವರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2010/12/24/stories/2010122450810500.htm|title=Arty soul: Lalit Kala Akademi Chairman Ashok Vajpeyi..|date=24 December 2010|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20130125121959/http://www.hindu.com/mp/2010/12/24/stories/2010122450810500.htm|archive-date=25 January 2013}}</ref> == ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಾಪಸು == ೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ ರಂದು ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ''ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ಹಕ್ಕನ್ನು'' ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ಬರಹಗಾರರ ಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ ತಮ್ಮ [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india/after-nayantara-sahgal-ashok-vajpeyi-returns-sahitya-akademi-award/story-pn50XQ2QGW5kU3mnH30GPO.html|title=Now, Ashok Vajpeyi returns Sahitya Akademi award, slams PM Modi|date=7 October 2015|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/sahitya-akademi-awardee-ashok-vajpeyi-on-why-they-returned/article7743868.ece?ref=relatedNews|title=Why we returned Sahitya Akademi awards|date=10 October 2015|website=[[The Hindu]]}}</ref> ದಲಿತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ರೋಹಿತ್ ವೇಮುಲನನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ''ದಲಿತ ವಿರೋಧಿ'' ಧೋರಣೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಡಿ.ಲಿಟನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ೨೦ ಜನವರಿ ೨೦೧೬ ರಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/news/india/awardwapsi-returns-writer-ashok-vajpeyi-returns-d-litt-degree-in-protest-against-rohith-vemulas-suicide_1846897.html|title=Writer Ashok Vajpeyi returns D Litt degree in protest against Rohith Vemula's suicide|publisher=[[Zeenews.com]]|access-date=20 January 2016}}</ref> == ಕೃತಿಗಳು == * ''ಕಹೀಂ ನಹಿಂ ವಹೀಂ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ . * ''ಜೋ ನಹಿಂ ಹೈ'' (ಹಿಂದಿ). ಕಿತಾಬ್ಘರ್ ಪ್ರಕಾಶನ, ೧೯೯೬. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7016-349-8|81-7016-349-8]]. * ''ಸೀಡಿಯನ್ ಸುರೂ ಹೋ ಗಯೀ ಹೈ'' (ಹಿಂದಿ). ವಾಣಿ ಪ್ರಕಾಶನ, 1996. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7055-498-5|81-7055-498-5]]. * ''ಏಕ್ ಪತಂಗ್ ಅನಂತ್ ಮೇ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-267-1047-0|81-267-1047-0]]. * ''ಸಮಯ್ ಕೆ ಪಾಸ್ ಸಮಯ್'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7178-972-2|81-7178-972-2]]. * ''ಕವಿತಾ ಕಾ ಗಲ್ಪಾ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7119-272-6|81-7119-272-6]]. * ''ದುಖ್ ಚಿತ್ತಿರಸಾ ಹೈ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-267-1506-0|978-81-267-1506-0]]. * ''ಉಮಂಗ್'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-267-0979-0|81-267-0979-0]]. * ''ಪಾವೋ ಭರ್ ಜೀರಾ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಭೋಜ್'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-267-0533-7|81-267-0533-7]]. * ''ಕುಚ್ ಪೂರ್ವಗ್ರಾಹ್'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-267-0546-9|81-267-0546-9]]. * ''ಸಂಶಯ ಕೆ ಸಾಯೆ'' (ಹಿಂದಿ). ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪೀಠ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-263-1417-6|81-263-1417-6]]. * ''ಕವಿತಾ ಕಾ ಜನಪದ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7119-116-9|81-7119-116-9]]. * ''ಉಜಾಲಾ ಏಕ್ ಮಂದಿರ್ ಬನಾತಿ ಹೈ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜ್ಪಾಲ್ ಎಂಡ್ ಸನ್ಸ್, . * ''ಅವಿಗ್ನಾನ್''. ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7178-431-3|81-7178-431-3]]. * ''ಪುನರ್ವಸು (ಎಸ್.)'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-267-1454-4|978-81-267-1454-4]]. * ''ಕುಛ್ ರಫೂ ಕುಛ್ ತಿಗರೆ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-267-0846-8|81-267-0846-8]]. * ''ವಿವಕ್ಷ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-267-1199-X|81-267-1199-X]]. * ''ಅನ್ಯತ್ರ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-267-2029-3|978-81-267-2029-3]] * ''ಕಭಿ ಕಭಾರ್'' (ಹಿಂದಿ). ವಾಣಿ, 2000. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7055-716-X|81-7055-716-X]]. * ''ಬಹುರಿ ಅಕೆಲಾ'' (ಹಿಂದಿ). ವಾಣಿ, 2005. * ''ಅಬ್ ಯಹಾನ್ ನಹಿನ್'' (ಹಿಂದಿ). ಪೆಂಗ್ವಿನ್, ೨೦೧೧. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-14-310160-4|978-0-14-310160-4]]. ; ಸಂಕಲನಗಳು * ''ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕವಿತಾಯೆನ್ : ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ'' (ಹಿಂದಿ). ರಾಜಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-7178-704-3|978-81-7178-704-3]]. * "ದಿನ್ ಫಿರ್ನೆ ವಾಲೆ ಹೈ" : ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ ಭಾಷಾಂತರಕಾರರಾಗಿ, ಅವರು Renata Czekalska ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು ಪೋಲಿಷ್‌ನಿಂದ ಹಿಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಪೋಲಿಷ್ ಕವಿಗಳ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಕ್ಜೆಸ್ಲಾವ್ ಮಿಲೋಸ್ಜ್, ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಸಿಂಬೋರ್ಸ್ಕಾ, ಝಡ್. ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಟಿ. ರೋಝೆವಿಚ್.<ref name="jailit"/><ref>{{Cite web|url=https://orient.uj.edu.pl/documents/20745011/0/Czekalska_Lista%20publikacji.pdf|title=Lista publikacji|last=Czekalska|first=Renata|website=orient.uj.edu.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114211751/https://orient.uj.edu.pl/documents/20745011/0/Czekalska_Lista%20publikacji.pdf|archive-date=2021-11-14|access-date=2021-11-14}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} * [http://www.littlemag.com/bloodsport/ashokvajpeyi.html ಅವರು ಲಿಟಲ್ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಇಲ್ಲಿದ್ದರು] == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%AF%E0%A5%80 ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ, ಕವಿತಾ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ಕವಿತೆ (ಹಿಂದಿ)] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130415074640/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%AF%E0%A5%80 |date=2013-04-15 }}. * * [[ಔಟ್ಲುಕ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ)|ಔಟ್‌ಲುಕ್‌ನಲ್ಲಿ]] [https://web.archive.org/web/20120210132643/http://outlookindia.com/peoplehome3.aspx?pid=5409&author=Ashok+Vajpeyi ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿಯವರ ಅಂಕಣಗಳು] {{Sahitya Akademi Award For Hindi}}{{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]] e1fprwypce6fljtep15qq9qm0k2rl68 ಅಜಯ ಡಾಟ 0 143333 1430666 1429403 2026-09-29T16:21:38Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430666 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಅಜಯ ಡಾಟ | image = Ajay Data picture.jpg | image size = 250 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1973|03|22}} | birth_place = ಖೈರ್ತಾಲ, [[ಭಾರತ]] | nationality = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಡಾಟಾ ಇಂಜೀನಿಯಸ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಲಿ. ಕಂಪೆನಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ | children = 2 | awards = ೨೦೧೭ರ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸ್ ಸೊಲ್ಯೂಷನ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref>{{Cite web|url=http://bellaward.com/innovation-enterprise-solution-data-ingenious/|title=Innovation in Enterprise Solution - Data Ingenious- Aegis Graham Bell Awards|website=bellaward.com|language=en-US|access-date=2017-03-14}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | spouse = ನಿಧಿ ಎ. ಡಾಟ }}   '''ಅಜಯ ಡಾಟ''' ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಎಣ್ಣೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರದ [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ಉದ್ಯಮಿ. ಅವರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಸ್ವೀಕೃತಿ ಗುಂಪಿ ([[:en:Universal Acceptance|ಯೂನಿವರ್ಸಲ್ ಅಕ್ಸೆಪ್ಟೆನ್ಸ್ ಸ್ಟೀರಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್ (UASG)]]) ಅಧ್ಯಕ್ಷರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/ajay-data-elected-chairman-of-uasg/article26508151.ece|title=Ajay Data elected Chairman of UASG|last=Kurup|first=Rajesh|website=@businessline|language=en|access-date=2019-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.internetx.com/en/news-detailview/its-all-about-domains-with-dr-ajay-data-uasg/|title=It's all about domains with Dr Ajay Data (UASG)|last=Catania|first=Simone|website=InterNetX|language=en|access-date=2021-02-09}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಡೊಮೈನ್ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲ ಭಾಷಾ ಇಮೈಲ್ ವಿಳಾಸವುಳ್ಳ ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಅಜಯ ಡಾಟ ಮಾಡಿದ್ದರು. <ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/tech/internet/datamail-worlds-first-free-linguistic-email-service-supports-eight-india-languages/articleshow/54923001.cms|title=DataMail: World's first free linguistic email service supports eight India languages|work=The Economic Times|access-date=2017-03-19}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://digitalconqurer.com/gadgets/made-india-datamail-empowers-russia-email-address-russian-language/|title=Made In India 'Datamail' Empowers Russia With Email Address In Russian Language - Digital Conqueror|date=2016-12-07|work=Digital Conqueror|access-date=2017-03-19|language=en-US}}</ref> [[ನೇಪಾಳ]], [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]], [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ಮತ್ತು [https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/icann-to-enable-website-name-booking-in-indian-scripts/articleshow/65374233.cms ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ] ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಡೊಮೈನ್ (TLD) ಅನ್ನು ರೂಟ್ ಸರ್ವರ್‌ಗಳಿಗೆ ತರಲು ಅವರು ನಾಯಕತ್ವ ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರು <ref>{{Cite web|url=http://www.hellorajasthan.com/tag/graham-bell-award/|title=GRAHAM BELL AWARD Archives - Hello Rajasthan:Hindi News,Latest News in Hindi,News in Hindi,Hindi News Paper|website=Hello Rajasthan:Hindi News,Latest News in Hindi,News in Hindi,Hindi News Paper|language=en-US|access-date=2017-02-12|archive-date=2017-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319113536/http://www.hellorajasthan.com/tag/graham-bell-award/|url-status=dead}}</ref> ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಪಂಡಿತ ದೀನದಯಾಳ್ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web|url=https://uasg.tech/documents/|title=Documents}}</ref> ಅವರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಡೊಮೈನ್ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಡ್ಡಹೆಸರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಲು ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿ ಸ್ವೀಕೃತಿಯ ನಾಯಕತ್ವ ತಂಡದವರು ಉತ್ತಮ ಅಭ್ಯಾಸವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://uasg.tech/wp-content/uploads/2018/01/Notes-UASG-Coordination-Group-Face-to-Face-Meeting-Hong-Kong-January-2018-v18-01-19.pdf|title=Universal Acceptance Group|last=Hollander|first=Don|website=uasg.tech}}</ref> ಅವರ ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಸಿರಿಲಿಕ್, <ref>{{Cite web|url=https://www.medianama.com/2016/12/223-datamail-russian-email-ids/|title=After Indic languages, DataMail now offers Russian language email ids|date=8 December 2016|website=www.medianama.com|language=en-US|access-date=2018-02-10}}</ref> ಅರೇಬಿಕ್, <ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/now-write-emails-eight-major-indian-languages-courtesy-datamail-51599|title=Now, write emails in eight major Indian languages courtesy DataMail|date=2016-10-19|work=The News Minute|access-date=2018-02-10}}</ref> ಥಾಯ್, ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್, <ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/datamail-starts-email-service-in-chinese-language/1228193|title=Datamail starts e-mail service in Chinese language|work=outlookindia.com/|access-date=2018-02-10|archive-date=2018-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211071808/https://www.outlookindia.com/newsscroll/datamail-starts-email-service-in-chinese-language/1228193|url-status=dead}}</ref> ಕೊರಿಯನ್ <ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/hotwire-text/indian-firm-develops-email-service-in-korean-script|title=Indian firm develops email service in Korean script|work=The Quint|access-date=2018-06-02|language=en}}</ref> ಮತ್ತು 15 ಭಾರತೀಯ <ref>{{Cite news|url=https://gadgets.ndtv.com/internet/news/bsnl-datamail-partner-to-offer-free-email-addresses-in-8-indian-languages-1640646|title=BSNL, Datamail to Offer Free Email Addresses in 8 Indian Languages|work=NDTV Gadgets360.com|access-date=2018-02-10|language=en}}</ref> ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಜಗತ್ತಿನ ೧೯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಮೈಲ್ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು DataMail ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಮೂಲಕ ಲಭ್ಯವಿದೆ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಅಜಯ ಡಾಟ ಅವರು ೨೨ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೭೩ ರಂದು ರಾಜಸ್ಥಾನದ [[ಅಳ್ವಾರ್|ಅಲ್ವಾರ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖೈರ್ತಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಖೈರ್ತಾಲ್‌ನ ಇಂದ್ರ ಹ್ಯಾಪಿ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅವರು ಕಾಲೇಜು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಜೈಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಅಜಯ ಅವರು ಡಾಟ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಂಬ ಕಂಪೆನಿಯನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈಗ ಅದನ್ನು ಡೇಟಾ ಇಂಜಿನಿಯಸ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. == ಐಕಾನ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಜಯ ಡಾಟ == ಅಜಯ ಅವರು [[:en:ICANN|ICANN]] ನ ನಿಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಜನರೇಷನ್ ಪ್ಯಾನೆಲ್‌ನ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು UASG ನಲ್ಲಿ EAI ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿದ್ದರು. TECH ಮತ್ತು ISPCP ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ರೂಟ್ ಝೋನ್ LGR ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಾಗಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪರ್ಟ್ ಪ್ಯಾನೆಲ್ <ref>{{Cite web|url=https://community.icann.org/display/croscomlgrprocedure/Study+Group+on+Technical+Use+of+RZ-LGR|title=Study Group on Technical Use of RZ-LGR - LGR Procedure - Confluence|website=community.icann.org|access-date=2018-08-06}}</ref> ನ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ೨೦೨೧ ರಿಂದ ೨೦೨೩ ರವರೆಗೆ UASG <ref>{{Cite web|url=https://nrinews24x7.com/ajay-data-becomes-first-asian-to-be-elected-as-chairman-of-uasg/|title=Ajay Data becomes first Asian to be elected as Chairman of UASG|last=Bureau|first=Bharat|date=2019-03-16|website=NRInews24x7|language=en-US|access-date=2022-06-12}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಗೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅವಿರೋಧವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಭಾಗೆದಾರಿಯಾದ ಇತರೆ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == * ರಾಜಸ್ಥಾನ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಗುಂಪು, * ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷ TiE ರಾಜಸ್ಥಾನ * ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷ YEO ಜೈಪುರ (ಈಗ EO ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ) * Nasscom * ಡಾಟಾ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ * ಜೈಪುರ ಸಿಟಿಜನ್ ಫೋರಮ್ * AIESEC ನ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿ * ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯ ಫ್ಯಾಕಲ್ಟಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ (ಪೊದ್ದಾರ್ ಕಾಲೇಜ್) - ರಾಜಸ್ಥಾನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ * ಚೇಂಬರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ & ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ, FICCI - ರಾಜಸ್ಥಾನ. * ಸದಸ್ಯ - ರಾಜಸ್ಥಾನ ಏಂಜೆಲ್ ಇನ್ವೆಸ್ಟರ್ಸ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ (RAIN). <ref>{{Cite web|url=https://inc42.com/buzz/3-startups-raises-funding-rajasthan-angel-investor-network/|title=3 Startups Raises Funding From Rajasthan Angel Investor Network|date=2014-11-07|website=Inc42 Media|language=en|access-date=2022-06-12}}</ref> == ಬಹುಭಾಷಾ ಅಂತರಜಾಲ == ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಅಂತರಜಾಲದ ವಿಳಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಡೊಮೈನ್ ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿರುವ ನಿಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಜನರೇಷನ್ ಪ್ಯಾನೆಲ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ICANN ನಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಡಾಟ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಾರ್ವತ್ರಿಕೆ ಸ್ವೀಕೃತಿ ಮತ್ತು ಬಹುಭಾಷಾ ಅಂತರಜಾಲಕ್ಕಾಗಿ [https://www.thehindubusinessline.com/news/internet-panel-on-languages-ropes-in-vijay-shekhar-sharma-as-ambassador/article64908471.ece ಸ್ಟೇಕ್ ಹೋಲ್ಡರ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನಲ್ಲಿ] ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ಅಜಯರನ್ನು ಸದಸ್ಯರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == * ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ "ಮ್ಯಾನ್ ಟು ವಾಚ್ ಇನ್ 2004" * ಲುಫ್ಥಾನ್ಸ "ಪಯೋನಿಯರಿಂಗ್ ಸ್ಪಿರಿಟ್" - ET ನೌ - 2011 * "ರಾಜಸ್ಥಾನ ಗೌರವ" - ಸಂಸ್ಕೃತಿ - ಜೈಪುರ, ರಾಜಸ್ಥಾನ - 2013 * ವರ್ಷದ ಐಟಿ ಇನ್ನೋವೇಟರ್ - ಪೀಟರ್ ಹ್ಯಾಸ್, ಯುಎಸ್ ಇಂಡೋ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ. 2013 * ಈಟಿವಿ ರಾಜಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಕೀ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್. 2013 * ವರ್ಷದ ಐಟಿ ಇನ್ನೋವೇಟರ್ - ಬಿಸಿನೆಸ್ ರ‍್ಯಾಂಕರ್ಸ್ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ 2015 * ಶಾನ್-ಇ-ರಾಜಸ್ಥಾನ - ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಂದ ಸನ್ಮಾನ * ೨೦೧೭ರ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸ್ ಸೊಲ್ಯೂಷನ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ <ref>{{Cite web|url=http://bellaward.com/innovation-enterprise-solution-data-ingenious/|title=Innovation in Enterprise Solution - Data Ingenious- Aegis Graham Bell Awards|website=bellaward.com|language=en-US|access-date=2017-03-14}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷ NBGP - ನಿಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಜನರಲ್ ಪ್ಯಾನೆಲ್ - ICANN <ref>{{Cite web|url=https://community.icann.org/display/croscomlgrprocedure/Neo-Brahmi+GP|title=Neo-Brahmi GP - LGR Procedure - Confluence|website=community.icann.org|access-date=2017-08-15}}</ref> * [https://www.assocham.org/council-leadership-region.php?name=Rajasthan ಅಧ್ಯಕ್ಷ] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಅಸೋಚಾಮ್ ರಾಜಸ್ಥಾನ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://data.in/ data.in] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೭೩ ಜನನ]] 2htp1ke3wes8ugtmng6y5p20amzlihc ಒ. ವಿ. ಉಷಾ 0 144205 1430739 1339915 2026-09-30T01:04:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430739 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=ಒ.ವಿ.ಉಷಾ|image=Ov usha kollam 2019 2.jpg|imagesize=|caption=ಒ.ವಿ.ಉಷಾ ೨೦೧೬ ರರಲ್ಲಿ|pseudonym=|birth_name=|birth_date=೪ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೪೮ [ವಯಸ್ಸು ೭೩]|birth_place=|death_date=|death_place=|occupation=ಕವಿ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರರು|nationality=|period=|genre=|subject=|movement=|notableworks=|spouse=|partner=|children=|relatives=ಒ. ವಿ. ವಿಜಯನ್ (ಸಹೋದರ)|influences=|influenced=|awards=|signature=|website=|portaldisp=}} '''ಒ.ವಿ.ಉಷಾ''' (ಜನನ ೪ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೪೮) <ref>{{Cite web|url=http://keralaliterature.com/old/author.php?authid=1828|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113170030/http://keralaliterature.com/old/author.php?authid=1828|archive-date=13 November 2018|access-date=13 November 2018}}</ref> ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಕಾದಂಬರಿಕಾರರು. <nowiki>''ಕೆ ಎಂ ಜಾರ್ಜ್''</nowiki>, ಉಷಾ ಅವರನ್ನು "ಆಳವಾದ ನೈತಿಕ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಕೌಶಲ್ಯ" ಹೊಂದಿರುವ ಕವಿಯತ್ರಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. {{Sfn|George|1992}} ಉಷಾ ಅವರು ನಾಲ್ಕು ಕವನಗಳ ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗು ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಸಹ ರಚಿಸಿದರೆ. ಅವರು ವಿವಿಧ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಉಷಾ ಅವರು <nowiki>''ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕೊಟ್ಟಾಯಂನಲ್ಲಿ'' ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರ, ೨೦೦೦ ರ೦ದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ಮಜಾ ಎ೦ಬ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ''ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು''</nowiki> ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == [[ಚಿತ್ರ:Malayalam_Poet_O_V_Usha2.resized.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Malayalam_Poet_O_V_Usha2.resized.JPG/220px-Malayalam_Poet_O_V_Usha2.resized.JPG|thumb]] ಉಷಾ ಅವರು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ಪಾಲಘಾಟ್|ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ಬಳಿಯ ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಕಿರಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="hindu1">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/lf/2002/11/24/stories/2002112400620200.htm|title=A passion for the unknown|last=Ajith Kumar|first=J.|date=24 November 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219084833/http://www.hindu.com/thehindu/lf/2002/11/24/stories/2002112400620200.htm|archive-date=19 February 2014}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಅವರ ತಂದೆ "ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೋಲಿಸ್" ನಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರಾದ ಒ. ವಿ. ವಿಜಯನ್ ರವರು ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಟೂನಿಸ್ಟ್ ಆಗಿದ್ದರು.<ref name="hindu1" /> ಉಷಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿ ಇ೦ದ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯದತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಹೀಗಾಗಿ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. {{Sfn|Tharu|Lalita|1993}} ಉಷಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ೧೩ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. <nowiki>''</nowiki>''ಮಾತೃಭೂಮಿಯ೦ಬ<nowiki>''</nowiki> ಮಲಯಾಳಂ'' ವಾರಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ, "ಮಕ್ಕಳ ಕಾರ್ನರ್" ಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. {{Sfn|Tharu|Lalita|1993}} ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ೧೯೭೩ ರವರೆಗೆ, ಅವರ ೨೫ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವರ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಂತರ, ಅವರು [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಗೆ]] ತೆರಳಿ ಅವರ ಸಹೋದರಜೊತೆ ನೆಲೆಸಿದರು. ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="hindu1" /> ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಉಷಾ ಅವರು ಸಂಪಾದಕೀಯ ತರಬೇತಿದಾರರಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದರ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕರಾದರು. {{Sfn|Tharu|Lalita|1993}} ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ, "ಇಂಕ್ವಿಲಾಬ್ ಜಿಂದಾಬಾದ್" ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅವರ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/some-lady-bards/article1151085.ece|title=Some Lady Bards|date=3 February 2011|work=[[The Hindu]]|access-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204020001/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/some-lady-bards/article1151085.ece|archive-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|url-status=dead}}</ref> ಅದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಾಡನ್ನು ಸಹ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ('ಆರುಡೆ ಮನಸಿಲೆ ಗಾನಮಯಿ ನಂ', ಸಂಗೀತ ಜಿ. ದೇವರಾಜನ್, ಗಾಯಕಿ ಪಿ.ಲೀಲಾ). ಬಹುಶಃ ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಗೀತರಚನೆಕಾರಾರಗಿದ್ದರೆ. ೧೯೭೩ ರಿಂದ, ಅವರು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ೧೯೮೨ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕವನಗಳು "ಪುಸ್ತಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ" ಪ್ರಕಟವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಏಕೈಕ ಕಾದಂಬರಿ ''ಶಾಹಿದ್ ನಾಮ'' ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. {{Sfn|Tharu|Lalita|1993}} ಅವರು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಕೊಟ್ಟಾಯಂನ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶಕಾರಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/film-award-jury-formed/article286128.ece|title=Film award jury formed|date=19 May 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204015958/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/film-award-jury-formed/article286128.ece|archive-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/03/22/stories/2010032258880300.htm|title=Bibliography of new books released|date=22 March 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327210357/http://www.hindu.com/2010/03/22/stories/2010032258880300.htm|archive-date=27 March 2010}}</ref> == ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ == * ''ಸ್ನೇಹಗೀತೆಗಳು'' (ಕವನ) * ''ಧ್ಯಾನಂ'' (ಕವನ) * ''ಅಗ್ನಿಮಿತ್ರನ್ನೋರು ಕುರಿಪ್ಪು'' (ಕವನ) * ''ಶಾಹಿದ್ ನಾಮಾ'' (ಕಾದಂಬರಿ, ೨೦೦೧) * ''ನಿಲಂ ತೋಟ ಮಣ್ಣು'' (ಸಣ್ಣ ಕಥೆ) == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * ೨೦೦೦ - ''ಮಜಾಗಾಗಿ'' ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == === ಉಲ್ಲೇಖಗಳು === <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೪೮ ಜನನ]] fbx45ji3mipw8o10t6ylknfe6ddl6z4 ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ 0 144389 1430849 1345714 2026-09-30T10:24:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430849 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ | image = | alt = | caption = | birth_name = | alias = | birth_date = ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೯೩ | birth_place = | origin = | genre = {{Hlist|ವಿಶ್ವ ಸಂಗೀತ|ಅಲ್‌ಟರ್‌ನೇಟಿವ್ ರಾಕ್|ಆಂಬಿಯೆಂಟ್ ರಾಕ್}} | occupation = {{Hlist|ಸಂಯೋಜಕಿ|ಗಾಯಕಿ|ಗೀತರಚನಕಾರ್ತಿ|ಸಂಗೀತ ನಿರ್ಮಾಪಕಿ}} | instrument = | years_active = ೨೦೦೬ - ಪ್ರಸ್ತುತ | label = | associated_acts = | website = <!-- {{URL|example.com}} or {{Official URL}} --> }} '''ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ''' (ಜನನ ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೯೩) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕಿ, ಗಾಯಕಿ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಚೆರ್ತಾಲದ [[ಸಂಗೀತ ನಿರ್ಮಾಪಕ|ಸಂಗೀತ ನಿರ್ಮಾಪಕಿ]]. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ಅಲಪ್ಪುಳದ ಚೆರ್ತಲಾ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಬಂದವರು. ಅವರು ಸೇಂಟ್ ಮೇರಿ ಆಫ್ ಲ್ಯೂಕಾ ಸೀನಿಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ತ್ರಿಪ್ಪುನಿತುರಾದ ಆರ್‌ಎಲ್‌ವಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಂಡ್ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಎ ಸಂಗೀತ ಕೋರ್ಸ್ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಎಮ್‌ಎ ಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://mad-garage.com/chasing-the-octaves-gowry-lekshmi/|title=Chasing The Octaves, Gowry Lekshmi|date=2017-09-02|work=Mad Garage|access-date=2018-07-07}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/just-before-monday/report-born-to-song-2626119|title=Born to song: Gowry Lekshmi's musical journey|last=Khandelwal|first=Heena|date=17 June 2018|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=12 July 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/songs-in-her-heart/article5116388.ece|title=Songs in her heart|last=S.|first=Priyadershini|date=11 September 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=12 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807071049/https://www.thehindu.com/features/cinema/songs-in-her-heart/article5116388.ece|archive-date=7 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|url-status=dead}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರು ತನ್ನ ೧೩ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಕ್ಯಾಸನೋವ್ವಾ'' ಗೀತೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://mad-garage.com/chasing-the-octaves-gowry-lekshmi/|title=Chasing The Octaves, Gowry Lekshmi|date=2017-09-02|work=Mad Garage|access-date=2018-07-07|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815084015/https://mad-garage.com/chasing-the-octaves-gowry-lekshmi/|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://mad-garage.com/chasing-the-octaves-gowry-lekshmi/ "Chasing The Octaves, Gowry Lekshmi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807065523/https://mad-garage.com/chasing-the-octaves-gowry-lekshmi/ |date=2022-08-07 }}. ''Mad Garage''. 2017-09-02<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2018-07-07</span></span>.</cite></ref> ಅವರು ಹಾಡಿದ "ಸಖಿಯೇ" ಹಾಡನ್ನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟ ನಿರ್ದೇಶಕ ರೋಶನ್ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್, ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/who-said-women-can-only-sing-not-compose/articleshow/60424832.cms|title=Who said women can only sing, not compose?|work=[[The Times of India]]|access-date=2018-07-07}}</ref> ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅವರ [[ಮೋಹನ್ ಲಾಲ್‌|ಮೋಹನ್‌ಲಾಲ್]] -ನಟನೆಯ ಕ್ಯಾಸನೋವಾದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಈ ಹಾಡನ್ನು ರಚಿಸಿದಾಗ ಗೌರಿ ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ ೧೩ ವರ್ಷ. ಅವರು ೧೫ ವರ್ಷದವರಿದ್ದಾಗ ಈ ಹಾಡನ್ನು ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ, ಗೌರಿ ಅವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆಗ ವ್ಯಾಪಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/young-female-musicians-are-rocking-the-charts/article7578673.ece|title=Rocking the charts|last=M.|first=Athira|date=25 August 2015|work=[[The Hindu]]|access-date=12 July 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/200517/gowrys-winning-track.html|title=Gowry's winning track|last=Nair|first=Vidya|date=20 May 2017|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=12 July 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2017/oct/11/gowry-croons-to-her-own-tunes-1671438.html|title=Gowry croons to her own tunes|last=Kalyanasundaram|first=Abinaya|date=11 October 2017|work=[[The New Indian Express]]|access-date=12 July 2019}}</ref> ಗೌರಿ ಅವರು ಲಂಡನ್‌ನ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್‌ನಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಕರ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiocity.in/indie/news-details/Gowry-Lekshmi-and-Street-Academics-shall-mesmerize-Namma-Bengaluru/6603|title=Gowry Lekshmi and Street Academics shall mesmerize Namma Bengaluru|date=16 February 2018|website=[[Radio City (Indian radio station)|Radio City]]|access-date=12 July 2019|archive-date=12 ಜುಲೈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712163735/https://www.radiocity.in/indie/news-details/Gowry-Lekshmi-and-Street-Academics-shall-mesmerize-Namma-Bengaluru/6603|url-status=dead}}</ref> ಗೌರಿ ಅವರು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಪಿಳ್ಳೈ ಅವರಿಗೆ ಏಳು ಸುಂದರ ರಾತ್ರಿಗಳು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ|ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯಕಿಯಾಗಿ]] ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು, ನಂತರ ''ಲಾರ್ಡ್ ಲಿವಿಂಗ್ಸ್ಟೋನ್ ೭೦೦೦೦ ಕಂಡಿ'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರೆಕ್ಸ್ ವಿಜಯನ್ ಅವರ ''ಕಾಲಂ ಪಡುನ್ನೆ'' ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ತಮಿಳಿನ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/music/211117/singing-to-her-own-tune.html|title=Singing to her own tune|date=2017-11-21|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=2018-07-07}}</ref> ಗೌರಿ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ ''ಗೋಧಾದಲ್ಲಿ'' ''ಆರೋ ನೆಂಜಿಲ್'' ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದಾಗ ಗಾಯಕಿಯಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರಗತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref name=":1" /><ref>{{Citation|last=Satyam Videos|title=Aaro Nenjil Video Song with Lyrics {{!}} Godha Official {{!}} Tovino Thomas {{!}} Wamiqa Gabbi {{!}} Shaan Rahman|date=2017-04-01|url=https://www.youtube.com/watch?v=UsJkhu8K1gs|access-date=2018-07-07}}</ref> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಗೌರಿ ತನ್ನ ಚೊಚ್ಚಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೋವನ್ನು ''ಥೋನಿ'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು, ಇದು ಅವರು ಸ್ವತಃ ಬರೆದು, ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಮತ್ತು ಹಾಡಿದ ಮೊದಲ ಸಿಂಗಲ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://english.manoramaonline.com/entertainment/music/gowry-lekshmi-singer-musical-video-thoni.html|title=Gowry Lekshmi's 'Thoni' is indie music at its finest|last=Nelson K. Paul|date=23 May 2015|work=[[Malayala Manorama]]|access-date=7 July 2018}}</ref> ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೊಸ ವೀಡಿಯೊಗೆ ಕ್ರೌಡ್‌ಫಂಡಿಂಗ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಮಲಯಾಳಂ ಇಂಡೀ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ''ಆರಾರೋದಲ್ಲಿ'' ಹೊಸ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/gowry-lekshmi-on-crowdfunding-for-her-new-song/article24350802.ece|title=For the people, by the people|last=M|first=Athira|date=2018-07-06|work=[[The Hindu]]|access-date=2018-07-07|issn=0971-751X}}</ref> ಅವರು ಕಪ್ಪಾ ಟಿವಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಮೋಜೋದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೧೫ ಸ್ವಂತ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಮಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ನಡುವೆ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೆಲವು ಹೊಸ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಡ್ರಮ್ಮರ್ ಗಣೇಶ್ ವೆಂಕಿತರಾಮಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಗಣೇಶ್ ಅವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅವರ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರರು ಐಸಾಕ್ ಧರ್ಮಕುಮಾರ್, ಜಾನ್ ಪ್ರವೀಣ್ ಮತ್ತು ಗಾಡ್ಫ್ರೇ ಇಮ್ಯಾನುಯೆಲ್. == ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ == === ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು === {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ ! ಹಾಡು ! ಆಲ್ಬಮ್ ! ಕ್ರೆಡಿಟ್ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ೨೦೧೨ | ''ಸಖಿಯೇ'' | ''ಕ್ಯಾಸನೋವ್ವಾ'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ | |- | ೨೦೧೩ | ''ವಂದೇ ಮಾತರಂ'' | ''ಕುಂತಾಪುರ'' | ಸಂಯೋಜಕಿ | |- | ೨೦೧೪ | ''ಇತು ಜೀವಿತಮ್'' | ''ಏಜ಼್ಹು ಸುಂದರ ರಾತ್ರಿಕಾಲ್'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೧೦೧೫ | ''ಆಯಿರಂ ಕಾಲಮೈ'' | ''ಲಾರ್ಡ್ ಲಿವಿಂಗ್ಸ್ಟೋನ್ ೭೦೦೦ ಕಂಡಿ'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೧೦೧೬ | ''ಸೊಲ್ಲವ'' | ''ಬೊಂಗು'' | ಗಾಯಕಿ | ತಮಿಳು ಹಾಡು |- | ೨೦೧೬ | ''ಕಲೈ ತೇನೀರ್'' | ''ಎನ್ನೋದು ವಿಲಾಯದು'' | ಗಾಯಕಿ | ತಮಿಳು ಹಾಡು |- | ೨೦೧೭ | * ''ಆರೋ ನೆಂಜಿಲ್'' * ''ಆರೋ ನೆಂಜಿಲ್ (ದೇಸಿ ಮಿಕ್ಸ್)'' | ''ಗೋಧಾ'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೭ | ''ಪಟ್ಟಂ ಪೋಲ್'' | ''ಪೂತನ್ ಪನಮ್'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೭ | ''ಉನ್ನೈ ಎದಿರ್ಪಾರ್ಥೆನ್'' | ''ಬಯಾಮ ಇರುಕ್ಕು'' | ಗಾಯಕಿ | ತಮಿಳು ಹಾಡು |- | ೨೦೧೭ | ''ಸುನ್ನತ್ ಕಲ್ಯಾಣಂ'' | ''ಆನ ಅಲರಲೊಡಲರಲ್'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೮ | ''ಆತ್ಮವಿನ್ ಆಕಾಶತಿಲ್'' | ''ನ್ಜಾನ್ ಪ್ರಕಾಶನ'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೯ | ''ಉಯರುಮ್'' | ''ಜೂನ್'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೯ | ''ಇನಿ ವಿದಾ ಪರಾಯಮ್'' | ''ಝಮ್ ಝಮ್'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೯ | ''ಆಲೋಲಂ'' | ''ಲವ್ ಆಕ್ಷನ್ ಡ್ರಾಮಾ'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೧೯ | ''ಸಯ್ಯಾ'' | ''ನೀಯಾ ೨'' | ಗಾಯಕಿ | ತಮಿಳು ಹಾಡು |- | ೨೦೧೯ | ''ಗಣೇಶ'' | ''ರಾಜಾ ಭೀಮ'' | ಗಾಯಕಿ | ತಮಿಳು ಹಾಡು |- | ೨೦೧೯ | ''ತಿರಿಂಜುಂ ಮರಿಂಜಮ್'' | ''ಇಷ್ಕ್'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ | |- |೨೦೧೯ | ''ಕಂಡ ಕಂಡ'' | ''ವಲಿಯಪೆರುನ್ನಾಳ್'' | ಗಾಯಕಿ | |- | ೨೦೨೦ | ''ಕಂಡೋ ಕಂಡೋ'' | ''ಬಿಗ್ ಬ್ರದರ್'' | ಗಾಯಕಿ | |} === ಸಿಂಗಲ್ಸ್ / ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊಗಳು === {| class="wikitable" !ವರ್ಷ ! ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! ಕ್ರೆಡಿಟ್ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ೨೦೧೫ | ''ಥೋನಿ'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ * ನಿರ್ಮಾಪಕಿ | ಎರಡು ಆವೃತ್ತಿಗಳು: ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ತಮಿಳು |- | ೨೦೧೬ | ಥೀಯೆ | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ * ನಿರ್ಮಾಪಕಿ | |- | ೨೦೧೭ | ''ಮಾನೆ'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ * ನಿರ್ಮಾಪಕಿ | |- | ೨೦೧೮ | ಟೇಕ್ ಮೈ ಸೋಲ್ | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ | |- | ೨೦೧೯ | ''ಅತಿರು ಕಾಕ್ಕುಂ'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ನಿರ್ಮಾಪಕಿ | |- | ೨೦೧೯ | ''ಆರಾರೋ'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ | ಎರಡು ಆವೃತ್ತಿಗಳು: ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ತಮಿಳು (ಕ್ರೌಡ್‌ಫಂಡೆಡ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ವಿಡಿಯೋ) |- | ೨೦೧೯ | ''ಕೈತೋಳ ಪಾಯ ವಿರಿಚು'' | * ಗಾಯಕಿ | ಲಗೋರಿ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು |- | ೨೦೨೦ | ''ಕಂಡಿತುಂ ಕಾಣತೆ'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ * ನಿರ್ಮಾಪಕಿ | ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಫ್.ಟಿ ಕೃಷ್ಣ |} === ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು === {| class="wikitable" !ವರ್ಷ ! ಹಾಡು ! ಆಲ್ಬಮ್ ! ಕ್ರೆಡಿಟ್ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ೨೦೦೬ | "ವೆಮ್ನಾಟ್ಟು ತೀರತೊರು" | ''ಕೂಡಿಪೂಜ'' | ಗಾಯಕಿ | ಭಕ್ತಿಯ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ೨೦೦೭ | "ತಿರುನಾಗತಲಯುಂ" | ''ಎಂಟೆ ತಿರುಐರನಿಕುಳತಪ್ಪನ್'' | ಗಾಯಕಿ | ಭಕ್ತಿಯ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ೨೦೦೭ | "ಕಣ್ಣನಾಮುನ್ನಿಯೇ" | ''ಓಂ ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ'' | ಗಾಯಕಿ | ಭಕ್ತಿಯ ಆಲ್ಬಮ್ |- | ೨೦೧೫ | * "ಕೆಡತೆ" * "ಕಂಡಿಟ್ಟುಂ ಕಾಣತೆ" * "ಬಾಲ್ಯಂ" * "ಯಾತ್ರ" * "ಮಕರಮಂಜಿನ್" * "ರಾವುಂ ಪಕಲುಮ್" * "ಉಣಾರ್ಥುಪಾಟ್ಟು" * "ತಾಜ್ವಾರಂ" | ''ಮೊಜೊ ಸೆಷನ್ ಲೈವ್'' | * ಸಂಯೋಜಕಿ * ಗಾಯಕಿ * ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ | ಕಪ್ಪಾ ಟಿ.ವಿ |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಗಾಯಕಿ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] tq9ck88mnydq7m23jip6ssluvm9et5a ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ 0 144648 1430847 1345622 2026-09-30T10:19:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430847 wikitext text/x-wiki '''ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ''' ಇದನ್ನು '''ಅನ್ನಕೂಟ''' (ಅಂದರೆ "ಆಹಾರದ ಪರ್ವತ") ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_WZJCgAAQBAJ|title=The Hidden Revelation: "My passion is Spirituality; my mission is to end homelessness and hunger."|last=Livingston|first=Morson|date=2015-07-10|publisher=Xlibris Corporation|isbn=9781503584082|language=en}}</ref>  <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/absentlordasceti0000babb|title=Absent Lord: Ascetics and Kings in a Jain Ritual Culture|last=Babb|first=Lawrence A.|date=1996-08-01|publisher=University of California Press|isbn=9780520917088|language=en|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://festivals.iloveindia.com/diwali/govardhan-puja.html|title=Govardhan_Puja - Govardhan Puja Legends, Govardhan Pooja Celebrations|website=festivals.iloveindia.com|access-date=2016-04-01}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BWQMBAAAQBAJ|title=Seeing Krishna in America: The Bhakti Tradition of Vallabhacharya in India and Its Movement to the West|last=Richardson|first=E. Allen|date=2014-07-29|publisher=McFarland|isbn=9780786459735|page=187|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PyC4o7i9tnEC|title=India: A Sacred Geography|last=Eck|first=Diana L.|date=2013-03-26|publisher=Three Rivers Press|isbn=9780385531924|page=361|language=en}}</ref> ಇದು ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು [[ಗೋವರ್ಧನ ಗಿರಿ|ಗೋವರ್ಧನ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು]] ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ]] ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Hindu Rites & Rituals|last=Mukundcharandas|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2007|isbn=978-81-7526-356-7|location=India|pages=357}}</ref> [[ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥ|ವೈಷ್ಣವರಿಗೆ]], ಈ ದಿನವು ''[[ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ|ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ]]'' [[ವೃಂದಾವನ|ವೃಂದಾವನದ]] ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯಿಂದ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಗೋವರ್ಧನ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಎತ್ತಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಭಕ್ತರನ್ನು ದೇವರು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಘಟನೆಯು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.baps.org/News/2000/3rd-Guinness-World-Record-for-Annakut-1926.aspx|title=3rd Guinness World Record for Annakut|website=BAPS Swaminarayan Sanstha|access-date=2016-04-01}}</ref> ಭಕ್ತರು ಗೋವರ್ಧನ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ರೂಪಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಆಹಾರದ ಪರ್ವತವನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದೇವರಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ನವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಿಂದೂ ಪಂಗಡಗಳು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೈಷ್ಣವರಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಲ್ಲಭನ ಪುಷ್ಟಿಮಾರ್ಗ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BWQMBAAAQBAJ|title=Seeing Krishna in America: The Hindu Bhakti Tradition of Vallabhacharya in India and Its Movement to the West|last=Richardson|first=E. Allen|date=2014-07-29|publisher=McFarland|isbn=9780786459735|page=25|language=en}}</ref> ಚೈತನ್ಯದ [[ಗೌಡೀಯ ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥ|ಗೌಡೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BWQMBAAAQBAJ|title=Seeing Krishna in America: The Hindu Bhakti Tradition of Vallabhacharya in India and Its Movement to the West|last=Richardson|first=E. Allen|date=2014-07-29|publisher=McFarland|isbn=9780786459735|page=26|language=en}}</ref> ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಸಂಪ್ರದಾಯ,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/leicester/content/articles/2007/11/13/annakut_diwali_feature.shtml|title=Annakut Celebration!|last=BBC|language=en-gb|access-date=2016-04-01}}</ref> ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅನ್ನಕುಟ್ ಹಬ್ಬವು [[ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ|ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ]] ಶುಕ್ಲ [[ಪಕ್ಷ|ಪಕ್ಷದ]] ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಹಿಂದೂ ದೀಪಗಳ ಹಬ್ಬವಾದ [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿಯ]] ನಂತರದ ದಿನವಾಗಿದೆ.<ref name="Livingston">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_WZJCgAAQBAJ|title=The Hidden Revelation: "My passion is Spirituality; my mission is to end homelessness and hunger."|last=Livingston|first=Morson|date=2015-07-10|publisher=Xlibris Corporation|isbn=9781503584082|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLivingston2015">Livingston, Morson (2015-07-10). [https://books.google.com/books?id=_WZJCgAAQBAJ ''The Hidden Revelation: "My passion is Spirituality; my mission is to end homelessness and hunger."'']. Xlibris Corporation. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781503584082|<bdi>9781503584082</bdi>]].</cite></ref><ref>{{Cite book|title=Hindu Rites and Rituals: Sentiments, Sacraments and Symbols.|last=Mukundcharandas|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2007|isbn=978-81-7526-356-7|location=India|pages=104}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Annakut.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Annakut.jpg/220px-Annakut.jpg|thumb| ಅನ್ನಕೂಟ ಹಬ್ಬ]] == ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನಕೂಟದ ಮೂಲಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:1150_CE_Hoysaleswara_temple_Halebidu_Karnataka,_Govardhandhara_Krishna_with_Indra_behind_it.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/1150_CE_Hoysaleswara_temple_Halebidu_Karnataka%2C_Govardhandhara_Krishna_with_Indra_behind_it.jpg/220px-1150_CE_Hoysaleswara_temple_Halebidu_Karnataka%2C_Govardhandhara_Krishna_with_Indra_behind_it.jpg|thumb| ಗೋವರ್ಧನನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಕೃಷ್ಣನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಫಲಕವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಳೇಬೀಡು ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬಂದಿದೆ (ಸುಮಾರು ೧೧೫೦ CE). ಕೃಷ್ಣನ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಕಲ್ಲಿನ ಬ್ಲಾಕ್ ಅನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರ.]] ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಬಹುಪಾಲು ಸಮಯವನ್ನು ಬ್ರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲ್ಯದ ಲೀಲೆಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇದೆ.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PyC4o7i9tnEC|title=India: A Sacred Geography|last=Eck|first=Diana L.|date=2013-03-26|publisher=Three Rivers Press|isbn=9780385531924|page=361|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFEck2013">Eck, Diana L. (2013-03-26). [https://books.google.com/books?id=PyC4o7i9tnEC ''India: A Sacred Geography'']. Three Rivers Press. p.&nbsp;361. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780385531924|<bdi>9780385531924</bdi>]].</cite></ref> ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಬ್ರಜ್‍ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತಗ್ಗು ಬೆಟ್ಟವಾದ ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತವನ್ನು (ಗೋವರ್ಧನ ಬೆಟ್ಟ) ಎತ್ತುವ ಕಥೆಯು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name=":0" /> ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಗೋವರ್ಧನ ಬೆಟ್ಟದ ಹತ್ತಿರ ವಾಸಿಸುವ [[ಗೋಪಿ|ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಗೋಪಾಲಕರು]] ಮಳೆ ಮತ್ತು ಚಂಡಮಾರುತದ ದೇವರಾದ [[ಇಂದ್ರ|ಇಂದ್ರನಿಗೆ]] ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಶರತ್ಕಾಲದ ಋತುವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೃಷ್ಣನು ಇದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಳ್ಳಿಗರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲು, ವಿಗ್ರಹಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದನು.<ref>{{Cite web|url=https://news.jagatgururampalji.org/govardhan-puja-story/|title=Govardhan Puja {{!}}Date & Story{{!}} Why Lord Krishna lifted Govardhan Hill|date=2021-11-03|website=SA News Channel|language=en-US|access-date=2021-11-05}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LFwoDwAAQBAJ|title=The Complete Life of Krishna: Based on the Earliest Oral Traditions and the Sacred Scriptures|last=Vanamali|date=2012-05-22|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-59477-690-8|language=en}}</ref> ಈ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂತು.<ref>{{Cite web|url=https://news.jagatgururampalji.org/govardhan-puja-2020-date-story/|title=Govardhan Puja 2020: Date, Story, Meaning, Arti, Supreme God|date=2020-11-13|website=S A NEWS|language=en-US|access-date=2020-11-14}}</ref> ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನಗರದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೋಕುಲದ ಜನರು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರು. ಇಂದ್ರನು ತನ್ನಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಕೃಷ್ಣನ ಕಡೆಗೆ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರದ ಕೋಪದ ಪ್ರತಿಫಲಿತವಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗು ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಮಳೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಕಿರುಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಜನರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದನು. ೭-೮ ದಿನಗಳ ನಿರಂತರ ಬಿರುಗಾಳಿಗಳ ನಂತರ ಗೋಕುಲದ ಜನರು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗದೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರನು ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಬಿರುಗಾಳಿಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದಿನವನ್ನು ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ - "ಗಿರಿಯಜ್ಞ"-"ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ಮಹಾನ್ ಅರ್ಪಣೆ". ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವತಃ ಪರ್ವತದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು..<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Cite web|url=http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm|title=DISKUS: The journal of the British Association for the Study of Religions (BASR)|website=basr.ac.uk|access-date=2016-04-01|archive-date=2016-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415001335/http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm|url-status=dead}}</ref> ಇಂದ್ರನು ಏಳು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೈಬಿಟ್ಟು ಕೃಷ್ಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ಈ ಕಥೆಯು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name=":0" /> ಅಂದಿನಿಂದ ಗೋವರ್ಧನವು ಕೃಷ್ಣನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಬ್ರಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref name=":0"/> ಅನ್ನಕುಟ್ ದಿನದಂದು ಭಕ್ತರು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಆಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಬ್ರಾಜ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name=":0" /> ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಹನ್ನೊಂದು ಮೈಲಿಗಳ ಟ್ರೆಕ್ ಅನ್ನು ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ.<ref name=":0" /> ಕುಟುಂಬಗಳು ಹಸುವಿನ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಗೋವರ್ಧನ್ (ಪರ್ವತ) ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಚಿಕಣಿ ಹಸುವಿನ ಆಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲಿನ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮರಗಳು ಇವು ಹಸಿರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name=":0"/> ಅನ್ನಕುಟ್‌ಗೆ ಮುಂಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ಚಪ್ಪನ್ ಭೋಗ್) ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":0" /> ಹಸುವನ್ನು ಕಾಯುವ ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಹಸು ಮತ್ತು ಗೂಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಅನ್ನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ ಅವರು ಪವಿತ್ರವಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. [[ಮಥುರಾ|ಮಥುರಾದ]] ಚೌಬೆ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ|ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಈ ಹಬ್ಬವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.<ref name=":0" /> == ಅನ್ನಕುಟ್ನ ಆಚರಣೆಗಳು == ಅನ್ನಕೂಟವನ್ನು ದೀಪಾವಳಿಯ ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನದಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನ್ನಕುಟ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಆಚರಣೆಗಳು ದೀಪಾವಳಿಯ ಐದು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೊದಲ ಮೂರು ದಿನಗಳು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಭಕ್ತನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ದಿನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅನ್ನಕೂಟದ ದಿನವು ಕೃಷ್ಣನ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ದಿನವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/events/govardhan-puja-vidhi-2018-how-to-do-govardhan-puja-at-home-basic-rituals-to-perform/articleshow/66540767.cms|title=Govardhan Puja Vidhi: How to do Govardhan Puja at home, basic rituals to perform - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-11-11}}</ref> === ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ === ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ ಅನ್ನಕೂಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಪಠ್ಯಗಳು ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನಕೂಟವನ್ನು ಸಮಾನಾರ್ಥಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೂ ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆಯು ದಿನದ ಅನ್ನಕೂಟ ಉತ್ಸವದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3KcEotmV2MAC|title=Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares|last=Pintchman|first=Tracy|date=2005-08-25|publisher=SUNY Press|isbn=9780791465950|pages=212, 66|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/govardhan-puja-2020-date-and-time-tithi-and-other-details/679786|title=Govardhan Puja 2020 date and time, tithi and other details|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2020-11-11}}</ref> ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹಲವು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಆಚರಣೆಯ ಒಂದು ರೂಪಾಂತರದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ) ಹಸುವಿನ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಸಮತಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಚನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮಣ್ಣಿನ ದೀಪಗಳು, ಮೇಣದಬತ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ರಚನೆಯನ್ನು ಭಕ್ತರು ಅಥವಾ ಆರಾಧಕರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://festivals.iloveindia.com/diwali/govardhan-puja.html|title=Govardhan Puja - Govardhan Puja Legends, Govardhan Pooja Celebrations|website=festivals.iloveindia.com|access-date=2016-04-04}}</ref> ಭಗವಾನ್ ಗೋವರ್ಧನನಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":3" /> [[ಚಿತ್ರ:Govardhan_-1.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Govardhan_-1.JPG/220px-Govardhan_-1.JPG|thumb| ಗೋವರ್ಧನ್ -೧]] ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆಯು ಇಂದ್ರನ ಘೋರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಬೆರಳಿಂದ ಗೋವರ್ಧನ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಎತ್ತುವುದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm|title=DISKUS: The journal of the British Association for the Study of Religions (BASR)|website=basr.ac.uk|access-date=2016-04-04|archive-date=2016-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415001335/http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3KcEotmV2MAC|title=Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares|last=Pintchman|first=Tracy|date=2005-08-25|publisher=SUNY Press|isbn=9780791465950|page=212|language=en}}</ref> === ಮುಖ್ಯ ಆನ್ನಕೂಟ ಉತ್ಸವ === ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಆಹಾರಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಹಂತ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="basr.ac.uk">{{Cite web|url=http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm|title=DISKUS: The journal of the British Association for the Study of Religions (BASR)|website=basr.ac.uk|access-date=2016-04-04|archive-date=2016-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415001335/http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm "DISKUS: The journal of the British Association for the Study of Religions (BASR)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415001335/http://basr.ac.uk/diskus_old/diskus11/wood.htm |date=2016-04-15 }}. ''basr.ac.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2016-04-04</span></span>.</cite></ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಹತ್ತಿರ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಇತರ ಆಹಾರಗಳಾದ ' [[ತೊವ್ವೆ|ದಾಲ್]] ', ತರಕಾರಿಗಳು, ಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ಕರಿದ ಖಾರದ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತದ ಸಾಂಕೇತಿಕವಾದ ಬೇಯಿಸಿದ ಧಾನ್ಯಗಳ ದಿಬ್ಬವನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಶಿಖರಬದ್ಧ್ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧುಗಳು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅನ್ನಕೂಟವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಮೊದಲು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="swaminarayan.org">{{Cite web|url=http://www.swaminarayan.org/festivals/diwali/index2.htm|title=Nutan Varsh - Annakut (New Year's Day)|website=www.swaminarayan.org|access-date=2016-04-04}}</ref> === ಥಾಲ್ === ಎಲ್ಲಾ [[ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ]] ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಧುಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ನಂತರ 'ತಾಳ್' ಹಾಡುತ್ತಾರೆ - [[ಕೀರ್ತನೆ|ಕೀರ್ತನೆಗಳು]] ಅಥವಾ ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣರ ಕವಿ ಪರಮಹಂಸರು ರಚಿಸಿದ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳು. ಈ ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ. ಗಾಯನವು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಭವ್ಯವಾದ ಆರತಿ ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.swaminarayan.org/festivals/diwali/index2.htm|title=Nutan Varsh - Annakut (New Year's Day)|website=www.swaminarayan.org|access-date=2016-04-04}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.swaminarayan.org/festivals/diwali/index2.htm "Nutan Varsh - Annakut (New Year's Day)"]. ''www.swaminarayan.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2016-04-04</span></span>.</cite></ref> ಬಳಿಕ ಭಕ್ತರು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G9D40mqdvgMC|title=The Power of the Dharma: An Introduction to Hinduism and Vedic Culture|last=Knapp|first=Stephen|date=2006-06-05|publisher=iUniverse|isbn=9780595837489|language=en}}</ref>  ಕೆಲವು ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಆರತಿಯನ್ನು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಭಕ್ತರು ಅನ್ನಕೂಟದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ, ಪವಿತ್ರ ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾದ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ನಾಥದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಲಿನ ಸ್ನಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೊಗಸಾದ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WuVG8PxKq_0C|title=Essential Hinduism|last=Rosen|first=Steven|date=2006-01-01|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275990060|language=en}}</ref> === ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಪೂಜೆ === ಕೆಲವು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಅನ್ನಕೂಟದ ದಿನದಂದು ತಮ್ಮ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g4TtrdejbTEC|title=Festivals of India|date=2002-01-01|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124108697|language=en}}</ref> == ಇಂದು ಅನ್ನಕೂಟ ಆಚರಣೆಗಳು == ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಹಿಂದೂಗಳು ದೀಪಾವಳಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅನ್ನಕೂಟವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಯ ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನದಂದು ಮಾಡಿದ ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನ್ನಕೂಟ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Livingston"/> ಹಿಂದೂಗಳು ಅನ್ನಕುಟ್ ಅನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ರವಾನಿಸಲು ದೇವರಿಂದ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ದೇವರ ಕಡೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಸಮಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನ್ನಕುಟ್ ಅನ್ನು [[ಹಣತೆ|ದಿಯಾಗಳು]] (ಸಣ್ಣ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳು) ಮತ್ತು [[ರಂಗವಲ್ಲಿ|ರಂಗೋಲಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಣ್ಣದ ಅಕ್ಕಿ, ಬಣ್ಣದ ಮರಳು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಹೂವಿನ ದಳಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಲೆ.<ref>{{Cite web|url=http://bapsgermany1.blogspot.com/2014/10/annakut-at-baps.html|title=BAPS Germany: Annakut at BAPS|last=Germany|first=Baps|website=BAPS Germany|access-date=2016-04-04}}</ref> ಅನೇಕ ವಿಭಿನ್ನ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೂರಾರು ಅಥವಾ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಕುಟ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":2">{{Cite book|title=Hindu Rites & Rituals|last=Mukundcharandas|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2007|isbn=978-81-7526-356-7|location=India|pages=357}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMukundcharandas2007">Mukundcharandas (2007). ''Hindu Rites & Rituals''. India: Swaminarayan Aksharpith. p.&nbsp;357. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[ವಿಶೇಷ:ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲಗಳು/978-81-7526-356-7|<bdi>978-81-7526-356-7</bdi>]].</cite></ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೨೦೦೯ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/govardhan-puja-at-iskcon-temple/article163949.ece|title=Govardhan puja at ISKCON temple|date=2009-10-19|work=The Hindu|access-date=2016-04-04|language=en-IN|issn=0971-751X}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಭಾರತದ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಇಸ್ಕಾನ್]] ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ೨೫೦ ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಆಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅನ್ನಕುಟ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಸಹ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/9680810/Diwali-2012-London-temple-welcomes-Hindu-New-Year-with-a-mountain-of-food.html|title=Diwali 2012: London temple welcomes Hindu New Year with a mountain of food|website=Telegraph.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118060507/http://www.telegraph.co.uk/news/religion/9680810/Diwali-2012-London-temple-welcomes-Hindu-New-Year-with-a-mountain-of-food.html|archive-date=2012-11-18|access-date=2016-04-04}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=http://mahalakshmi-temple.com/festival.asp|title=Shri Mahalaksmi Temple Charities - Festivals and special arrangements|last=Designs|first=Enlighten|website=mahalakshmi-temple.com|access-date=2016-04-04|archive-date=2016-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215154230/http://mahalakshmi-temple.com/festival.asp|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ, ಮಾತಾಜಿಗೆ ೫೬ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ೫೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":4" /> ಅನ್ನಕುಟ್ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು ೩,೮೫೦ ಬಿಪಿಎ‍ಎಸ್ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದಿನವಿಡೀ ಈವೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಭಕ್ತರು ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name=":5" /> ಬಿಪಿಎ‍ಎಸ್ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿನ ಅನ್ನಕೂಟ ಉತ್ಸವವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷದ ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=http://www.baps.org/News/2013/Annakut-Celebrations-2013-5407.aspx|title=Annakut Celebrations 2013|website=BAPS Swaminarayan Sanstha|access-date=2016-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.baps.org/News/2014/New-Year---Annakut-Celebrations-with-Pramukh-Swami-Maharaj-6936.aspx|title=New Year - Annakut Celebrations with Pramukh Swami Maharaj|website=BAPS Swaminarayan Sanstha|access-date=2016-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/birmingham-hundreds-people-marked-hindu-8014681|title=In Birmingham hundreds of people marked Hindu New Year and Diwali|last=Fulford|first=Paul|date=29 October 2014|website=birminghammail|access-date=2016-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://parsippanyfocus.com/2014/10/28/diwali-celebrations-baps-parsippany/|title=Diwali Celebrations at BAPS Parsippany|last=Staff|first=Parsippany Focus|date=28 October 2014|website=Parsippany Focus|access-date=2016-04-04|archive-date=2016-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421205653/http://parsippanyfocus.com/2014/10/28/diwali-celebrations-baps-parsippany/|url-status=dead}}</ref> ಸಂದರ್ಶಕರು ಹಿಂದೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ, ಹೊಸ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಸಾದ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಕ್ತಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.<ref name="Rosen">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WuVG8PxKq_0C|title=Essential Hinduism|last=Rosen|first=Steven|date=2006-01-01|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275990060|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRosen2006">Rosen, Steven (2006-01-01). [https://books.google.com/books?id=WuVG8PxKq_0C ''Essential Hinduism'']. Greenwood Publishing Group. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780275990060|<bdi>9780275990060</bdi>]].</cite></ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅನ್ನಕೂಟ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಪಿಎ‍ಎಸ್ ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಮಂದಿರದ ಭಕ್ತರೊಬ್ಬರು, ಅನ್ನಕುಟ್ ಅನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದೇವರು ವಹಿಸುವ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/leicester/content/articles/2007/11/13/annakut_diwali_feature.shtml|title=Annakut Celebration!|last=BBC|language=en-gb|access-date=2016-04-04}}</ref> ಈ ಕೂಟಗಳು ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name=":5" /> ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನೀಸ್ಡೆನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಪಿಎ‍ಎಸ್‍ ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ೧೨೪೭ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ನೀಸ್ಡೆನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬಿಪಿಎ‍ಎಸ್ ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಕುಟ್ ಆಚರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":2"/><ref>{{Cite web|url=http://londonmandir.baps.org/the-mandir/|title=– BAPS Shri Swaminarayan Mandir, London|website=londonmandir.baps.org|access-date=2016-04-04}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೭, ೨೦೧೯ ರಂದು (ದೀಪಾವಳಿ) ಗುಜರಾತ್‌ನ ಬಿಪಿಎ‍ಎಸ್ ಅಟ್ಲಾಡ್ರಾ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ೩೫೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅನ್ನಕುಟ್‌ಗಾಗಿ ಗಿನ್ನೆಸ್ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ..<ref>{{Cite web|url=https://www.baps.org/News/2000/3rd-Guinness-World-Record-for-Annakut-1926.aspx|title=3rd Guinness World Record for Annakut|website=BAPS|language=en-US|access-date=2020-11-14}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] cchlhxo01frkbigurpu94rk22aqi5nd ಒಡಿಶಾದ ಹಬ್ಬಗಳು 0 144683 1430744 1372811 2026-09-30T01:14:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 4 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430744 wikitext text/x-wiki ಈ ಲೇಖನವು ಭಾರತದ [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ''ಬಾರಾ ಮಾಸರೆ ತೇರಾ ಪರ್ಬಾ'' <ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/prathamastami-that-celebrates-firstborns.html|title=Prathamastami that celebrates firstborns|date=9 December 2020|website=The Pioneer|access-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-date=31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231123229/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/prathamastami-that-celebrates-firstborns.html|url-status=dead}}</ref> (ಕನ್ನಡ: <span>''ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಹಬ್ಬಗಳು''</span> ). == ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳು == ಈ ವಿಭಾಗವು ಒಡಿಶಾದಾದ್ಯಂತ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಶರತ್ಕಾಲ === ==== ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ ==== [[ಚಿತ್ರ:Chaudhury_Bazar_Chandi_Medha.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Chaudhury_Bazar_Chandi_Medha.jpg/220px-Chaudhury_Bazar_Chandi_Medha.jpg|thumb| ತಾರಕಾಸಿ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಕಟಕ್|ಕಟಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ದುರ್ಗಾ ವಿಗ್ರಹ.]] [[ದುರ್ಗಾ ಪೂಜಾ|ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ]] (ಒಡಿಯ: ଦୁର୍ଗା ପୂଜା) [[ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸ|ಅಶ್ವಿನಿ]] (ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್) ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ೧೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುವ ಹಬ್ಬ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು|ಪಂದಳಗಳೆಂದು]] ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ [[ದುರ್ಗೆ|ದುರ್ಗಾದೇವಿಯನ್ನು]] [[ಮಂಟಪ|ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ]]. [[ನವರಾತ್ರಿ|ನವರಾತ್ರಿಯು]] ಹಬ್ಬದ ಮೊದಲ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಗೆಯ ಒಂಬತ್ತು ರೂಪಗಳಾದ [[ನವದುರ್ಗಾ|ನವದುರ್ಗೆಯನ್ನು]] ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನವರಾತ್ರಿಯು ಅಶ್ವಿನಿ ಮಾಸದ [[ಪ್ರತಿಪದೆ|ಪ್ರಥಮ]] (ಮೊದಲ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದಿನ) [[ಪಕ್ಷ]] (ಚಂದ್ರನ ಹದಿನೈದು ದಿನ) ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ ಮಳೆಗಾಲದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಹತ್ತನೇ ದಿನದಂದು [[ಅಸುರ]], [[ಮಹಿಷಾಸುರ]], ದುರ್ಗೆಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅಂತಿಮ ಐದು ದಿನಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/Durga_Puja.pdf|title=Durga Puja|date=September 2013|publisher=[[East Coast Railway]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810043612/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/Durga_Puja.pdf|archive-date=10 August 2014|access-date=8 August 2014}}</ref> [[ಕಟಕ್|ಕಟಕ್‌ನ]] ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯು ವಿಗ್ರಹಗಳ ಕಿರೀಟದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡಲ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ತಾರಕಾಸಿ (ಫಿಲಿಗ್ರೀ) ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಕಟಕ್ ನಗರವು ವರ್ಷದ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದಟ್ಟಣೆಯ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರೈಲುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="durgapuja1">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/Durga_Puja.pdf|title=Durga Puja|date=September 2013|publisher=[[East Coast Railway]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810043612/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/Durga_Puja.pdf|archive-date=10 August 2014|access-date=8 August 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20140810043612/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/Durga_Puja.pdf "Durga Puja"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ ರೈಲ್ವೆ|East Coast Railway]]. September 2013. Archived from [http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/Durga_Puja.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 10 August 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 August</span> 2014</span>.</cite></ref> ಕಟಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ನಂತರ, [[ದಸರ|ವಿಜಯದಶಮಿಯ]] ಹತ್ತನೇ ದಿನದಂದು, ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಅದ್ದೂರಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕಥಾಜೋಡಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="durgapuja2">{{Cite web|url=http://orissa.gov.in/festivals/pujas.htm|title=Durga Puja|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081030070412/http://orissa.gov.in/festivals/pujas.htm|archive-date=30 October 2008|access-date=8 August 2014}}</ref> ==== ಕಾಳಿ ಪೂಜೆ ==== ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯು ಅಶ್ವಿನಿ (ಅಕ್ಟೋಬರ್) ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. [[ದುರ್ಗಾ ಪೂಜಾ|ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ]] ಮುಗಿದ ನಂತರ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಳಿ ದೇವಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ನರ್ತಿಸುವ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯದ ವಿಜಯವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಒಡಿಶಾದ ಉತ್ತರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ ಕೆಂಡುಜಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Kali-in-chains-at-Keonjhar-shrine/articleshow/25280143.cms|title=Kali in chains at Keonjhar shrine|website=The Times of India|access-date=21 March 2019}}</ref> ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೆಂಡುಜಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಾರದ [[ಮೇಳ]] ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಾರದ ನಂತರ [[ಕಾಳಿ]] ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಭವ್ಯವಾದ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪವಿತ್ರ ನದಿ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರದ ಯಾವುದೇ ಜಲಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/2018/nov/11/silver-city-bids-adieu-to-goddess-kali-1896726.html|title=Silver City bids adieu to Goddess Kali|website=The New Indian Express|access-date=21 March 2019}}</ref> ==== ಕುಮಾರ್ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ==== ಕುಮಾರ್ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಒಡಿಯ: କୁମାର ପୂର୍ଣିମା) ಅಶ್ವಿನಿ ಮಾಸದ ಮೊದಲ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನದಂದು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರ್ಶ ಗಂಡನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಅವಿವಾಹಿತ ಹುಡುಗಿಯರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿ|ಕಾರ್ತಿಕೇಯ]] ಎಂಬ ಸುಂದರ ದೇವರು ಈ ದಿನ ಜನಿಸಿದನು. ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ಕೂಡ ಈ ದಿನ ''ಪುಚ್ಚಿಯಂತಹ'' ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="kumar1">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/101Kumar_Purnima.pdf|title=Kumar Purnima|publisher=[[Government of Odisha]]|access-date=8 August 2014}}</ref> ==== ದೀಪಾಬಲಿ ==== [[ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ|ಕಾರ್ತಿಕ]] [[ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ|ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು]] ದೀಪಾಬಲಿ (ಒಡಿಯ: ଦୀପାବଳି) ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/17Deepabali.pdf|title=Deepabali|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123160644/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/17Deepabali.pdf|archive-date=23 January 2015|access-date=17 September 2014}}</ref> ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳು [[ಸೆಣಬು|ಸೆಣಬಿನ]] ಕಾಂಡಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ''ಬಡಬಡುವಾ'' ಪದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ:<ref name="Badabadua">{{Cite news|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/thousands-chant-bada-badua-ho-in-puri.html|title=Thousands chant 'Bada Badua Ho' in Puri|date=5 November 2005|work=The Pioneer (newspaper)|access-date=17 September 2014|archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006124623/https://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/thousands-chant-bada-badua-ho-in-puri.html|url-status=dead}}</ref> ''ಬಡಾ ಬಡುವಾ ಹೋ,'' <br>''ಅಂಧರ ರೇ ಆಸಾ,'' <br>''ಅಲುವಾ ರೆ ಜಾ'' <br>''ಮಹಾಪ್ರಸಾದ ಖೈ'' <br>''ಬೈಸಿ ಪಹಾಚಾ ರೇ ಗಡ ಗದು ಥಾ.'' ''(ಒಡಿಯ: ବଡ଼ ବଡୁଆ )ಹೋ,''<br> ''ಅಣುಧಾರೆ'',<br> ''ಆಲೌರೆ'',<br> ''ಮಹಾಪ್ರಿಸಾದ ಖೈ''<br>''ಬೈಶಿ ಪಾಹಾಚ್ ರೇ ಗಡಡಾ ಗಡೂಥಾ.'' ''ಓ ಪೂರ್ವಜರೇ,''<br> ''ಈ ಕರಾಳ ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬನ್ನಿ''<br> ''ನಾವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮ ದಾರಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತೇವೆ.''<br>''ಮಹಾಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ,''<br> ''ಪುರಿಯ [[ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯ|ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯದ]] ೨೨ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ ನೀವು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ.'' <ref name="deepabali">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/17Deepabali.pdf|title=Deepabali|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123160644/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/17Deepabali.pdf|archive-date=23 January 2015|access-date=17 September 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20150123160644/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/17Deepabali.pdf "Deepabali"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರ|Government of Odisha]]. Archived from [http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/17Deepabali.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 23 January 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 September</span> 2014</span>.</cite></ref> ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ದಿನ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಹ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="deepabali"/> === ಚಳಿಗಾಲ === ==== ಪ್ರಥಮಾಷ್ಟಮಿ ==== [[ಚಿತ್ರ:Enduri.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Enduri.jpg/220px-Enduri.jpg|thumb| ಪ್ರಥಮಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ತಯಾರಾಗುವ ಎಂಡುರಿ ಪಿತಾ.]] ಪ್ರಥಮಾಷ್ಟಮಿಯಂದು (ಒಡಿಯ: ପ୍ରଥମାଷ୍ଟମୀ), ಮನೆಯವರು ಮೊದಲ ಜನನದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಂಡುರಿ ಪಿತಾ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ವಿಶೇಷ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Prathamashtami1">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/oriyas-prefer-enduri-pitha-on-prathamashtami/article923205.ece|title=Oriyas prefer 'Enduri Pitha' on 'Prathamashtami'|date=30 November 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=8 August 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮೊದಲು ಜನಿಸಿದವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಮಾರ್ಗಶಿರ ಮಾಸ|ಮಾರ್ಗಶಿರ]] ಮಾಸದ ಎಂಟನೆಯ ದಿನದಂದು ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Prathamastami2">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/113Prathamastami.pdf|title=Prathamastami|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113815/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/113Prathamastami.pdf|archive-date=4 March 2016|access-date=8 August 2014}}</ref> === ವಸಂತ === ==== ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ ==== [[ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ]] (ಒಡಿಯ: ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ) [[ಮಾಘ ಮಾಸ|ಮಾಘ ಮಾಸದ]] (ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿ) ಮೊದಲ ಚಂದ್ರನ ಐದನೇ ದಿನದಂದು ಬರತ್ತದೆ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜನವರಿ ಅಥವಾ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು [[ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ|ಸರಸ್ವತಿ ಪೂಜೆ]] (ಒಡಿಯ: ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା) ಎಂದೂ ಸಹ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಸರಸ್ವತಿ]] [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ]] ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ದೇವತೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ, ಈ ದಿನ ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಿನದಂದು ಅನೇಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಹ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ವಸಂತಕಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸಹ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Vasant1">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/45Vasant_Panchami.pdf|title=Vasant Panchami|publisher=[[Government of India]]|access-date=8 August 2014}}</ref><ref name="odisha-festivals">{{Cite web|url=http://knowindia.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=79|title=Odisha: Fairs and Festivals|website=Know India|publisher=[[Government of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923070714/http://knowindia.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=79|archive-date=23 September 2014|access-date=8 August 2014}}</ref> ==== ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ ==== [[ಚಿತ್ರ:Lingaraja.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Lingaraja.jpg/220px-Lingaraja.jpg|thumb| [[ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಸ್ಥಾನ]]]] [[ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ]] (ಒಡಿಯ: ମହା ଶିବରାତ୍ରି) ಯನ್ನು [[ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸ|ಫಾಲ್ಗುಣ]] ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರನ ಹದಿನೈದು ದಿನದಂದು ೧೩ ನೇ ರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ೧೪ ನೇ ದಿನದಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಫೆಬ್ರವರಿ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ದಿನವನ್ನು [[ಶಿವ|ಶಿವನು]] [[ತಾಂಡವ]] ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿವಾಹಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವಿವಾಹಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ಆದರ್ಶ ಪತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಹಗಲು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಲಿಂಗ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ಲಿಂಗದ]] ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವ ದೇವರಿಗೆ ಬೇಲ್ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರಾಧಕರು ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮುರಿಯತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/150MAHA_SHIVA_RATRI.pdf|title=Mahashiva Ratri|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327171257/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/150MAHA_SHIVA_RATRI.pdf|archive-date=27 March 2014|access-date=8 August 2014}}</ref> ಶಿವರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ [[ಶೈವ ಪಂಥ|ಶೈವ]] ದೇವಾಲಯಗಳಾದ [[ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಸ್ಥಾನ|ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಾಲಯ]], ಕಪಿಲಾಶ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನನ್ನು ತಪಸ್ವಿ ದೇವರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದರಿಂದ ಯತಿಗಳಿಗೆ ಶಿವರಾತ್ರಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳು ಈ ದಿನ [[ಠಂಡಾಯಿ|ತಂದೈಯಂತಹ]] ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="shivaratri">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/150MAHA_SHIVA_RATRI.pdf|title=Mahashiva Ratri|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327171257/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/150MAHA_SHIVA_RATRI.pdf|archive-date=27 March 2014|access-date=8 August 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20140327171257/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/150MAHA_SHIVA_RATRI.pdf "Mahashiva Ratri"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರ|Government of Odisha]]. Archived from [http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/150MAHA_SHIVA_RATRI.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 27 March 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 August</span> 2014</span>.</cite></ref> ==== ಡೋಲಾ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಮತ್ತು ಹೋಳಿ ==== ಇದನ್ನು ಡೋಲಾ ಯಾತ್ರೆ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ( Odia ,) ಐದು ದಿನಗಳ ಡೋಲಾ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಡೋಲಾ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ನಂತರ [[ಹೋಳಿ]] ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ, ಒಡಿಯಾ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು "ಡೋಲಗೋವಿಂದ" ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ಜಗನ್ನಾಥ]] ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="dolapurnima">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/55Dola_Purnima.pdf|title=Dola Purnima|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810080713/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/55Dola_Purnima.pdf|archive-date=10 August 2014|access-date=8 August 2014}}</ref> [[ಕೃಷ್ಣ]] ಮತ್ತು [[ರಾಧೆ|ರಾಧೆಯ]] ವಿಗ್ರಹಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಬೇಸಿಗೆ === ==== ರಥ ಯಾತ್ರೆ ==== [[ಚಿತ್ರ:Rath_Yatra_Puri_2007_11028.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Rath_Yatra_Puri_2007_11028.jpg/200px-Rath_Yatra_Puri_2007_11028.jpg|thumb|200x200px| ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ರಥಯಾತ್ರೆ (೨೦೦೭)]] [[ರಥ ಯಾತ್ರೆ]] (ಒಡಿಯ: ରଥଯାତ୍ରା) ಎಂಬುದು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದ]] [[ಪುರಿ|ಪುರಿಯಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದಾದ್ಯಂತ]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೂನ್/ಜುಲೈನಲ್ಲಿ [[ಆಷಾಢಮಾಸ|ಆಷಾಢ ಮಾಸದ]] (ಆಷಾಢ ಸುಕ್ಲಾ ದುತಿಯಾ) ಎರಡನೇ ದಿನದ ಕರಾಳ ಹದಿನೈದು ದಿನದಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವು [[ಜಗನ್ನಾಥ]], ಬಲಭದ್ರ ಮತ್ತು [[ಸುಭದ್ರ]] ದೇವತೆಗಳ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು [[ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯ|ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯದಿಂದ]] ಗುಂಡಿಚಾ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ದೈತ್ಯ ರಥದ ಮೇಲೆ ಸಾಗಿಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ರಥಗಳನ್ನು ಭಕ್ತರು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೨೦೧೪ ರ ಪುರಿ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ೯೦೦೦೦೦ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref name="Seaofhumanity">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/sea-of-humanity-at-puri-rath-yatra/article6161785.ece|title=Sea of humanity at Puri Rath Yatra|date=30 June 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=24 February 2015}}</ref><ref name="Vamana">{{Cite web|url=http://orissa.gov.in/portal/Orissa-Rath_checked/jagannth_rathajatra.html|title=A glimpse of the Vamana, the dwarf or Lord Jagannath|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224100017/http://orissa.gov.in/portal/Orissa-Rath_checked/jagannth_rathajatra.html|archive-date=24 February 2015|access-date=24 February 2015}}</ref> === ಮಳೆಗಾಲ === ==== ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ ==== [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ|ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಗಣೇಶ|ಗಣೇಶನ]] ಜನ್ಮದಿನವೆಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವರಿಗೆ [[ಮಂಟಪ|ಮೋದಕ]] ಮತ್ತು [[ಲಾಡು|ಲಡ್ಡುಗಳಂತಹ]] [[ಪ್ರಸಾದ|ಪ್ರಸಾದವನ್ನು]] [[ಮೋದಕ|ಪಂದಳಗಳಲ್ಲಿ]] ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹಬ್ಬದ ನಂತರ ಅವರು ಬಳಸುವ ಬರವಣಿಗೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಯಾವುದೇ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ|ಗಣೇಶ ವಿಸರ್ಜನೆಯ]] ನಂತರ, ಅಧ್ಯಯನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ganesha">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/92Ganesha_Chaturthi.pdf|title=Ganesh Chaturthi|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074655/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/92Ganesha_Chaturthi.pdf|archive-date=4 March 2016|access-date=8 August 2014}}</ref> == ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಬ್ಬಗಳು == ಈ ವಿಭಾಗವು ಒಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಕರಾವಳಿ ಒಡಿಶಾ === ==== ರಾಜ ಪರ್ಬ ==== ರಾಜ ಪರ್ಬ (ಒಡಿಯ: ରଜ ପର୍ବ) ಮೂರು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, [[ಆಷಾಢಮಾಸ|ಆಷಾಢ ಮಾಸದಲ್ಲಿ]] ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ದಿನದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೂನ್ ತಿಂಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಭೂಮಿಯ ದೇವತೆಯಾದ [[ಭೂದೇವಿ|ಬಸು-]] ಮಾತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ದೇವಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಯಾವುದೇ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ದಿನವನ್ನು ''ಪಹಿಲ ರಾಜ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯ ದಿನವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ''ರಾಜ'' ಮತ್ತು ಮೂರನೇಯ ದಿನವನ್ನು ''ಬಸಿ ರಾಜ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಒಡಿಯ: Bhuin Na a na/ ଭୂଇନଅଣ) ಈ ದಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕೃಷಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಡುಗಿಯರು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ [[ಉಯ್ಯಾಲೆ|ಸ್ವಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ]] ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಜನರು ಸಂಬಂಧಿಕರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರ ನಡುವೆ [[ಪೀಠಾ|ಪೀಠಗಳನ್ನು]] ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಮಿಥುನ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಬಸುಮತ ಪೂಜೆ ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Raja">{{Cite web|url=http://www.odishatourism.gov.in/portal/Festivals/ReligiousFestivals/RajaSankranti.aspx|title=Raja Sankranti|publisher=Odisha Tourism, Government of Odisha|access-date=24 February 2015|archive-date=24 ಫೆಬ್ರವರಿ 2015|archive-url=https://archive.is/20150224071424/http://www.odishatourism.gov.in/portal/Festivals/ReligiousFestivals/RajaSankranti.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="DampenRaja">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/rain-likely-to-dampen-raja-festival-spirit/article4813357.ece|title=Rain likely to dampen Raja festival spirit|date=14 June 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=24 February 2015}}</ref><ref name="Raja2">{{Cite web|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/june2006/engpdf/122-123.pdf|title=Raja Sankranti : The Festival of Swings|date=June 2006|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101185928/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/june2006/engpdf/122-123.pdf|archive-date=1 November 2013|access-date=24 February 2015}}</ref> ==== ಬಲಿ ಜಾತ್ರೆ/ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ==== [[ಚಿತ್ರ:Balijatra_cuttack.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Balijatra_cuttack.JPG/220px-Balijatra_cuttack.JPG|thumb| [[ಕಟಕ್|ಕಟಕ್‌ನಲ್ಲಿ]] 2012 ರ ಬಲಿ ಜಾತ್ರಾ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳದ ಪ್ರವೇಶ.]] ಬಲಿ ಜಾತ್ರೆ (ಒಡಿಯ: ବାଲି ଯାତ୍ରା) ಯನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಒಡಿಶಾದಿಂದ ಬಾಲಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ|ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ]] ದಿನದಂದು ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ, ಕೊಳಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೋಯಿಟಾಸ್ ಎಂಬ ದೋಣಿಗಳ ಚಿಕಣಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಒಂದು ವಾರ ಕಾಲ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="balijatra">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/odisha-celebrates-glorious-maritime-past/article5365220.ece|title=Odisha celebrates glorious maritime past|date=19 November 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023231304/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/odisha-celebrates-glorious-maritime-past/article5365220.ece|archive-date=23 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021|url-status=dead}}</ref> [[ಕಟಕ್|ಕಟಕ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಮುಖ ವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="bali2">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/lakhs-turn-up-for-bali-yatra-on-opening-day/article904926.ece|title=Lakhs turn up for Bali Yatra on opening day|date=22 November 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=8 August 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ಮಧ್ಯ ಒಡಿಶಾ === ==== ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆ ==== ಗಜ-ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆ (ಒಡಿಯ: ଗଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା)ಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಧೆಂಕನಲ್ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಪಾರ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [https://odishatv.in/odisha/body-slider/celebrations-of-gajalaxmi-puja-begin-with-fervor-across-odisha-245927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021094826/https://odishatv.in/odisha/body-slider/celebrations-of-gajalaxmi-puja-begin-with-fervor-across-odisha-245927 |date=2019-10-21 }} ಇದು [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ೧೧ ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕುಮಾರ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="laxmi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Dhenkanal-gears-up-for-Laxmi-Puja/articleshow/16998200.cms|title=Dhenkanal gears up for Laxmi Puja|date=29 October 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=13 August 2014}}</ref> === ಪಶ್ಚಿಮ ಒಡಿಶಾ === ==== ನುವಾಖಾಯ್ ====   [[ನುವಾಖಾಯ್]] (ಒಡಿಯ: ନୂଆ ଖାଇ) ಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಬಲ್ಪುರಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ಭತ್ತದ (ಒಡಿಯ: ଧାନ) ಸುಗ್ಗಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ|ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ]] ಮರುದಿನ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪುರೋಹಿತರು [[ತಿಥಿ|ತಿಥಿಯನ್ನು]] ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಿಖರವಾದ ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನವಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನರು " ''ನುವಾಖಾಯ್ ಜುಹಾರ್'' " ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜೆ, ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಾಡು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತುಅದನ್ನು " ''ನುವಾಖಾಯ್ ಭೆಟ್‌ಘಾಟ್'' " ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="nuakhai">{{Cite web|url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/93Nuakhai.pdf|title=Nuakhai|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810082410/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/93Nuakhai.pdf|archive-date=10 August 2014|access-date=8 August 2014}}</ref> ==== ಸೀತಾಳಸಾಸ್ತಿ ==== [[ಶಿವ]] ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ವತಿ|ಪಾರ್ವತಿಯ]] ವಿವಾಹವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು [[ಶೀತಲ ಷಷ್ಠಿ ಉತ್ಸವ|ಸೀತಾಳಸಾಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತ ಶಿವನ ಪೋಷಕರಂತೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಭಕ್ತ ಪಾರ್ವತಿಯ ಪೋಷಕರಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವರ ತಂದೆಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ಭಕ್ತನು ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು [[ಸಾಲ್|ಸಾಲ್ ಮರದ]] ಎಲೆಗಳ ಕಟ್ಟುಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವಿಯ ಮನೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನರೆ. ಮದುವೆ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ನಂತರ, ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರೂ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಒಡಿಶಾದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಳಸಾಸ್ತಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="sitalsasthi">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Sambalpur-in-festive-mood-for-Sital-Sasthi/2013/06/10/article1628458.ece|title=Sambalpur in festive mood for Sital Sasthi|date=10 June 2013|work=[[The New Indian Express]]|access-date=8 August 2014|archive-date=5 ಜುಲೈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705035859/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Sambalpur-in-festive-mood-for-Sital-Sasthi/2013/06/10/article1628458.ece|url-status=dead}}</ref> [[ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾಸ|ಜ್ಯೇಷ್ಠ]] ಮಾಸದ ಆರನೇ ದಿನದಂದು ವಿವಾಹ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ನಪುಂಸಕರು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕಲಾವಿದರು ಬೀದಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="sixthday">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Rituals-start-for-divine-marriage-in-Sambalpur/articleshow/35741345.cms|title=Rituals start for divine marriage in Sambalpur|date=30 May 2014|work=[[The Times of India]]|access-date=8 August 2014}}</ref><ref name="eunuchs">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Eunuchs-put-up-impressive-show/articleshow/36092698.cms|title=Eunuchs put up impressive show|date=5 June 2014|work=[[The Times of India]]|access-date=8 August 2014}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Dhanu_jatra.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Dhanu_jatra.jpg/220px-Dhanu_jatra.jpg|thumb| ಧನು ಜಾತ್ರೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ [[ಕಂಸ|ಕಂಸನ]] ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟ]] ==== ಧನು ಜಾತ್ರೆ ==== ಧನು ಜಾತ್ರೆಯು [[ಅಸುರ]] ರಾಜ [[ಕಂಸ|ಕಂಸನ]] ಆಳ್ವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮರಣದ ದೊಡ್ಡ-ಪ್ರಮಾಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಬರ್ಗರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಜನವರಿ ೧ ರಿಂದ ೧೧ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬರ್ಗರ್‌ ಪಟ್ಟಣವು [[ಮಥುರಾ|ಮಥುರಾದ]] ಪೌರಾಣಿಕ ನಗರವೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೆರೆಯ ವಸಾಹತುಗಳು ಸಹ [[ಮಹಾಭಾರತ|ಮಹಾಭಾರತದ]] ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ವರಿಷ್ಠಾಧಿಕಾರಿ ಕೂಡ ಕಂಸನ ನೌಕರರಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಸುದೇವ ಮತ್ತು [[ದೇವಕಿ|ದೇವಕಿಯ]] ವಿವಾಹದೊಂದಿಗೆ ಹಬ್ಬವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಬಪಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಗೋಪಾಪುರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಂಸನಂತೆ ನಟಿಸುವ ನಟನು ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.<ref name="dhanu1">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/bargarh-gears-up-for-dhanu-yatra/article1399914.ece|title=Bargarh gears up for Dhanu Yatra|date=23 December 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=8 August 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="dhanu2">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/dhanu-yatra-gets-under-way/article2765589.ece|title=Dhanu Yatra gets under way|date=1 January 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=8 August 2014}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} * [http://myodia.com/category/festvals-of-odisha/ ಒಡಿಶಾದ ಹಬ್ಬಗಳು] * [https://www.odiaweb.in/top-5-best-place-to-visit-to-celebrate-maha-shivaratri-in-odisha/ ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಬ್ಬಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] qiq6g0xvz21p6f71ogfot6uj9h5396r ಐಎನ್ಎಸ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್(೨೦೧೩) 0 145067 1430734 1339757 2026-09-30T00:47:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430734 wikitext text/x-wiki {{distinguish|ಐ.ಎನ್.ಎಸ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್ (ಆರ್೧೧)}} {|{{Infobox ship begin}} {{Infobox ship image}} {{Infobox ship career}} {{Infobox ship characteristics|Hide header=|Header caption=|Ship class=|Ship tonnage=|Ship displacement={{displacement|45,000|unknown|first=loaded}}<ref>{{Cite web|last=Farley|first=Robert|title=An Update on India's Aircraft Carrier Aspirations|url=https://thediplomat.com/2020/10/an-update-on-indias-aircraft-carrier-aspirations/|access-date=2020-10-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref> {{convert|40,000|t|abbr=on}} standard|Ship length={{convert|262|m|ft|abbr=on}}|Ship beam={{convert|62|m|ft|abbr=on}}|Ship height={{convert|59|m|ft|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1742282 |title=Commencement of Sea Trials of Indigenous Aircraft Carrier IAC-P71 'VIKRANT' |last= |first= |date=4 August 2021 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=6 August 2021}}</ref>|Ship draught={{convert|8.4|m|ft|abbr=on}}|Ship depth={{convert|25.6|m|ft|abbr=on}}|Ship hold depth=|Ship decks=14|Ship deck clearance=|Ship ramps=|Ship power=*4{{nbsp}}×{{nbsp}}[[General Electric LM2500+]] [[gas turbine]] *2 × [[Renk]] [[Combined gas and gas|COGAG]] gearbox|Ship propulsion=Two shafts|Ship speed={{convert|30|kn}}<ref name="The Hindu">{{cite news|others=Special Correspondent|date=2021-06-25|title=Indigenous Aircraft Carrier, to be named INS Vikrant, is biggest ship made in India|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/indigenous-aircraft-carrier-to-be-named-ins-vikrant-is-biggest-ship-made-in-india/article34970142.ece|access-date=2021-07-10|issn=0971-751X}}</ref>|Ship range={{convert|8000|nmi}}<ref name=DN449/>|Ship endurance=|Ship boats=|Ship capacity=|Ship troops=|Ship complement=|Ship crew=196 officers, 1,449 sailors (including air crew)<ref name=iron_beast/>|Ship time to activate=|Ship sensors=*Elta [[EL/M-2248 MF-STAR]] [[Active electronically scanned array|AESA]] multifunction radar. *[[Selex ES|Selex]] [[Selex RAN-40L|RAN-40L]] 3D [[L-Band]] Air Surveillance Radar<ref>{{cite web|url=https://cochinshipyard.com/uploads/anualreport/973b9f482337cbdec7c3c7761a973555.pdf|title=Annual Report 2019-20|publisher=Cochin Shipyard Ltd|access-date=25 September 2020|archive-date=18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018204756/https://cochinshipyard.com/uploads/anualreport/973b9f482337cbdec7c3c7761a973555.pdf|url-status=dead}}</ref>|Ship EW=[[DRDO]] Shakti EW suite<ref name="The Hindu" />|Ship armament=* 32 cell [[Vertical launching system|VLS]] [[Barak 8]] SAM (''Range'' : {{convert|0.5|km|mi|abbr=on}} to {{convert|100|km|mi|abbr=on}} * 4 × [[OTO Melara 76 mm|Otobreda {{convert|76|mm|in|0|adj=on|abbr=on}}]] dual purpose cannons * 4 × [[AK-630]] [[Close-in weapon system|CIWS]]<ref>{{cite web |title=List of Aircraft Carriers Under Construction: 2013 |url=http://world-defece-review.blogspot.com/2013/02/list-of-aircraft-carriers-under.html#ixzz2nvBh8WNd |publisher=World Defense Review |access-date=17 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150519090716/http://world-defece-review.blogspot.com/2013/02/list-of-aircraft-carriers-under.html#ixzz2nvBh8WNd |archive-date=19 May 2015}}</ref> <ref name="YouTube_6CXLp926P20">{{YouTube |6CXLp926P20 |Navy to go for VISHAL {{!}} Vikrant's Lift 10x14m}}</ref>|Ship aircraft=* 30 Total Aircraft<ref name="YouTube_6CXLp926P20"/> *Fixed-wing including : ** 26 x [[Mikoyan MiG-29K]] multi-role fighters<ref>{{cite web |title=How will American Super Hornet compete with French Rafale for multi-billion Indian Navy deal |url=https://www.timesnownews.com/mirror-now/in-focus/how-will-american-super-hornet-compete-with-french-rafale-for-multi-billion-indian-navy-deal-article-91642578 |website=www.timesnownews.com}}</ref><ref>{{cite web |title=India to buy 26 fighters for INS Vikrant on G-2-G basis |date=30 May 2022 |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-to-buy-26-fighters-for-ins-vikrant-on-g-2-g-basis-101653881468920.html |publisher=Hindustan times |access-date=30 May 2022}}</ref> * Rotary-wing including : ** 4 x [[Kamov Ka-31]] [[Airborne early warning and control|AEW&C]] ** 4 x [[Sikorsky SH-60 Seahawk#MH-60R|Sikorsky MH-60R]] [[anti-submarine warfare|ASW]] ** 2 x [[HAL Dhruv]] [[Utility Helicopter|NUH]]|Ship aircraft facilities=*{{convert|10000|m2|sqft|abbr=on}} flight deck *Two aircraft lift|Ship notes=}} |}'''INS ''ವಿಕ್ರಾಂತ್''''' ( (IAC-1 ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದೊಂದು ಸ್ವದೇಶಿ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2018/07/indias-first-homegrown-aircraft-carrier-to-enter-sea-trials-in-early-2020/|title=India's First Homegrown Aircraft Carrier to Enter Sea Trials in Early 2020|last=Gady|first=Franz-Stefan|website=The Diplomat|language=en-US|access-date=2019-04-05}}</ref> ಇದು [[ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆ|ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಗಾಗಿ]] ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (CSL) ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ|ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆಯಾಗಿದೆ]]. ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಮೊದಲ [[ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ|ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆಯಾಗಿದೆ]]. ಭಾರತದ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆಯಾಗಿದ್ದ [[ಐ.ಎನ್.ಎಸ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್ (ಆರ್೧೧)]] ನೆನಪಿಗಾಗಿ 'ವಿಕ್ರಾಂತ್' ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಎಂಬ ಹೆಸರು [[ಸಂಸ್ಕೃತ|ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ]] "ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ" ಎಂದರ್ಥ.<ref name="unveils">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2013/08/12/world/asia/india-aircraft-carrier/index.html|title=India unveils home-built aircraft carrier, INS Vikrant|last=Singh|first=Harmeet|date=12 August 2013|work=[[CNN]]|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517035330/http://edition.cnn.com/2013/08/12/world/asia/india-aircraft-carrier/index.html|archive-date=17 May 2015}}</ref> ಹಡಗಿನ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯವು ''"ಜಯೇಮ ಸಂ ಯುಧಿ ಸ್ಪೃಢಃ"'', ಅಂದರೆ "ನನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ಸೋಲಿಸುತ್ತೇನೆ". 26 MiG-29K <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-to-buy-26-fighters-for-ins-vikrant-on-g-2-g-basis-101653881468920.html|title=India to buy 26 fighters for INS Vikrant on G-2-G basis|date=30 May 2022|publisher=Hindustan times|access-date=30 May 2022}}</ref> ಫೈಟರ್ ಜೆಟ್‌ಗಳು, 4 Kamov Ka-31 <ref>{{Cite web|url=https://www.defensenews.com/global/asia-pacific/2022/05/16/india-halts-ka-31-helicopter-deal-with-russia/|title=India halts Ka-31 helicopter deal with Russia|last=Raghuvanshi|first=Vivek|date=2022-05-16|website=Defense News|language=en|access-date=2022-05-29}}</ref> ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಗಳು, 2 [[ಹೆಚ್.ಎ.ಎಲ್ ಧ್ರುವ್|HAL ಧ್ರುವ]] NUH <ref name="pib">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/efeatures.aspx?relid=98885|title=India's First Indigenous Aircraft Carrier - INS Vikrant|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312125852/http://pib.nic.in/newsite/efeatures.aspx?relid=98885|archive-date=12 March 2016}}</ref> ಯುಟಿಲಿಟಿ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು 4 MH-60R <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/indian-navy-receives-first-two-mh-60r-helicopters-from-us-1829217-2021-07-17|title=Indian Navy receives first two 24 MH-60R helicopters from US|last=Negi, Manjeet|last2=Bhalla, Abhishek|date=17 July 2021|website=India Today|access-date=2021-07-18}}</ref> ಬಹು-ಪಾತ್ರ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಗಳು <ref name="msn">{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-in/news/india/iac-vikrant-india-s-first-indigenously-built-aircraft-carrier-to-be-commissioned-on-september-2/|title=IAC Vikrant, India's first indigenously-built aircraft carrier, to be commissioned on September 2|publisher=msn|access-date=23 August 2022}}</ref> INS ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನಿಂದ ಹಾರಾಟ ನಡೆಸಲಿವೆ. ಈ ನೌಕೆ 262 ಮೀಟರ್ ಉದ್ದ, 62 ಮೀಟರ್ ಅಗಲ, 59 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಇದೆ. ಐಎನ್‍ಎಸ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನ ಗರಿಷ್ಠ ವೇಗ 28 ನಾಟಿಕಲ್ ಮೈಲಿ, ಕ್ರೂಸಿಂಗ್ ವೇಗ 18 ನಾಟಿಕಲ್, ಒಮ್ಮೆಗೆ 7,500 ನಾಟಿಕಲ್ ಮೈಲಿ ಸಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಈ ನೌಕೆಗೆ ಇದೆ. 2,300 ಕಂಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳು, 1700 ಜನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಮಹಿಳಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ಗಳು ಎರಡು ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಮೈದಾನದ ಗಾತ್ರದ ಫ್ಲೈಟ್ ಡೆಕ್‌(ಹಾರಾಟದ ಪ್ರದೇಶ)ಗಳು, ಎಂಟು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳು, ಅದರ ೨೦ ಲಕ್ಷ ಜನರು ವಾಸಿಸುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಬೆಳಗುವಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಎಂಟು ಪವರ್ ಜನರೇಟರ್‌ಗಳು- ಇವು ಐಎನ್‌ಎಸ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು.<ref name="msn"/> ಹಡಗಿನ ವಿನ್ಯಾಸದ ಕೆಲಸವು 1999 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ 2009 ರಲ್ಲಿ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಲಾಯಿತು. ವಾಹಕವನ್ನು 29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011 <ref name="hindu-float"/><ref name="TOILaunch">[http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-launches-first-indigenous-aircraft-carrier-INS-Vikrant/articleshow/21774409.cms India launches first indigenous aircraft carrier INS Vikrant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220504113835/https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-launches-first-indigenous-aircraft-carrier-INS-Vikrant/articleshow/21774409.cms |date=4 ಮೇ 2022 }} Times of India 12 August 2013</ref> ಅದರ ಡ್ರೈ ಡಾಕ್‌ನಿಂದ ತೇಲಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 12 ಆಗಸ್ಟ್ 2013 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು,<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2020/11/indias-new-aircraft-carrier-iac-1-ins-vikrant-passes-basin-trials/|title=India's New Aircraft Carrier IAC 1 - INS Vikrant Passes Basin Trials|date=2020-11-30|website=Naval News|language=en-US|access-date=2020-12-05}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-to-be-named-ins-vikrant-finally-begins-sea-trials/articleshow/85031100.cms|title=India's first indigenous aircraft carrier, to be named INS Vikrant, finally begins sea trials|website=Times of India|access-date=2021-08-04}}</ref> ಹಡಗು ಆಗಸ್ಟ್ 2021 ರಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ವಿಮಾನದ ಹಾರಾಟದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು 2023 ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref name=":1" /><ref name="HBL">{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/indian-navys-long-term-plan-is-to-have-three-aircraft-carriers-navy-chief-admiral-karambir-singh/article30147141.ece|title=Navy's long-term plan is to have three aircraft carriers, says Navy chief Admiral Karambir Singh|date=3 December 2019|work=[[Business Line]]|access-date=4 December 2019}}</ref> ಯೋಜನೆಯ ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ ಅಂದಾಜು {{INRConvert|23000|c|year=2021}} ಮೊದಲ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ.<ref name="msn"/><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2021/aug/04/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-sets-off-for-sea-trials-from-kochi-2340044.html|title=India's first indigenous aircraft carrier INS Vikrant sets off for sea trials from Kochi|date=4 August 2021|access-date=4 August 2021|publisher=The New Indian Express}}</ref> == ಹಿನ್ನೆಲೆ == 1999 ರಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ [[ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್|ಜಾರ್ಜ್ ಫೆರ್ನಾಂಡಿಸ್]] ಅವರು ಯೋಜನೆ 71 ಏರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಶಿಪ್ (ADS) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 'INS ವಿಕ್ರಾಂತ್' ಎಂಬ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಿದರು.<ref name="br-iac">{{Cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/Ships/Future/185-Indian-Aircraft-Carrier.html|title=Indian Aircraft Carrier (Project-71)|publisher=Bharat Rakshak|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217185025/http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/Ships/Future/185-Indian-Aircraft-Carrier.html|archive-date=17 February 2012}}</ref> 2001 ರಲ್ಲಿ, ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (CSL) 32,000-ಟನ್ STOBAR (ಶಾರ್ಟ್ ಟೇಕ್-ಆಫ್ ಆದರೆ ಅರೆಸ್ಟೆಡ್ ರಿಕವರಿ) ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/india/ads.htm|title=Air Defense Ship|last=John Pike|publisher=Globalsecurity.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228050344/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/ads.htm|archive-date=28 December 2010|access-date=1 February 2011}}</ref> ಯೋಜನೆಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜನವರಿ 2003 ರಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ MiG-29K ಫ಼ೈಟರ್ ವಿಮಾನವೂ ಆ ನೌಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುವಂತೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 2006 ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು|, ನೌಕಾಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ]] ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಅರುಣ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ಅವರು ಹಡಗಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಏರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಶಿಪ್ (ADS) ನಿಂದ ಸ್ವದೇಶಿ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ (IAC) ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ನೌಕಾಪಡೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಯೋಜನಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯೋಕ್ತ ADS ಅನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ವಿನ್ಯಾಸದ ಅಂತಿಮ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಮಾನ ವಾಹಕದ ತೂಕ 37,500 ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 40,000 ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಅಂತೆಯೆ ಹಡಗಿನ ಉದ್ದವೂ ೨೫೨ ಮೀಟರ್‌ನಿಂದ ೨೬೨ ಮೀಟರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿತು <ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=48166|title=Antony lays keel of first Indigenous Aircraft Carrier|publisher=Pib.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20110114043451/http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=48166|archive-date=14 January 2011|access-date=1 February 2011}}</ref> == ವಿನ್ಯಾಸ == ಸ್ವದೇಶಿ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ INS ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' {{Convert|262|m|ft}} ಉದ್ದ ಮತ್ತು {{Convert|62|m|ft|abbr=}} ಅಗಲವಿದ್ದು ಸುಮಾರು {{Convert|45000|MT|LT|lk=out}} ತೂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2020/10/an-update-on-indias-aircraft-carrier-aspirations/|title=An Update on India's Aircraft Carrier Aspirations|last=Farley|first=Robert|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2021-07-10}}</ref> ಇದು ಸ್ಕೀ-ಜಂಪ್‌(ವಿಮಾನ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರಿಸಿದ ಒಂದು ಜಾಗ)ನೊಂದಿಗೆ STOBAR( ಶಾರ್ಟ್ ಟೇಕಾಫ್ ಮತ್ತು ಅರೆಸ್ಟೆಡ್ ರಿಕವರಿ) ಸಂರಚನೆಯನ್ನು <ref>{{Cite news|url=http://www.theworldreporter.com/2013/08/aicraft-carrier-liaoning-vs-indian-ins-vikrant.html|title=Comparison of Chinese Aircraft Carrier Liaoning and Indian INS Vikrant|last=Shrivastava|first=Sanskar|date=25 August 2013|work=The World Reporter|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828195035/http://www.theworldreporter.com/2013/08/aicraft-carrier-liaoning-vs-indian-ins-vikrant.html|archive-date=28 August 2013}}</ref> ಹೊಂದಿದೆ. MiG-29Kನಂತಹ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಲು ಅನುವಾಗುವಂತೆ ಹಾರುವೇದಿಕೆಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಕ್ರಾಂತ್ ಮೂವತ್ತು ವಿಮಾನಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ 24-26 ಸ್ಥಿರ ರೆಕ್ಕೆಯ(ಮಡಚಲಾಗದ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ವಿಮಾನಗಳು) ಯುದ್ಧ ವಿಮಾನಗಳು ಸೇರಿವೆ,<ref name="sp'snavalforces">{{Cite web|url=http://www.spsnavalforces.com/ebook.asp?Id=140203043725-c916f52beb13022808869dac8e2950ae&Name=sp_s_naval_forces_01_-_2014&Info=SP%27s%20Naval%20Forces%20February%20-%20March%202014&t=1359441862394&r=85&mob=10055951&year=2014|title=Force Projection and Modernization of Indian Navy|last=Ramsay|first=Sushil|date=March 2014|publisher=SP's Naval Forces|pages=4–6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504171903/http://www.spsnavalforces.com/ebook.asp?Id=140203043725-c916f52beb13022808869dac8e2950ae&Name=sp_s_naval_forces_01_-_2014&Info=SP%27s%20Naval%20Forces%20February%20-%20March%202014&t=1359441862394&r=85&mob=10055951&year=2014|archive-date=4 May 2014|access-date=18 May 2015}}</ref> ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ MiG-29K, ಜೊತೆಗೆ ವಾಯುಗಾಮಿ ಆರಂಭಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆ (AEW) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ 10 Kamov Ka-31 ಅಥವಾ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ ವಿರೋಧಿ ಯುದ್ಧ (ASW)ದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವೆಸ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸೀ ಕಿಂಗ್ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ.<ref name="hindu-keel">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/keellaying-of-indigenous-aircraft-carrier-in-december/article1348007.ece|title=Keel-laying of indigenous aircraft carrier in December|last=Anandan|first=S.|date=29 September 2008|website=The Hindu|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204153135/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/keellaying-of-indigenous-aircraft-carrier-in-december/article1348007.ece|archive-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="indrus5dec12">{{Cite news|url=http://indrus.in/articles/2012/12/05/vikramaditya_and_liaoning_-_forces_of_the_future_19567.html|title=Vikramaditya and Liaoning – forces of the future|last=Simha|first=Rakesh Krishnan|date=5 December 2012|work=IndRus|access-date=18 May 2015}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:INS_Vikrant_CGI.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/INS_Vikrant_CGI.png/220px-INS_Vikrant_CGI.png|thumb| INS ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ ವಿಮಾನವಾಹಕದ ನೀಲನಕ್ಷೆ]] ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ನಾಲ್ಕು ಜನರಲ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ LM2500+ ಗ್ಯಾಸ್ ಟರ್ಬೈನ್‌ಗಳಿಂದ ಎರಡು ಶಾಫ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 80 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್ (110,000) ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಗೇರ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಎಲೆಕಾನ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಪೂರೈಸಿದೆ.<ref name="hindu-float"/><ref name="bs-gears">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/elecon-to-supply-gears-for-indias-first-aircraft-carrier/459654/|title=Elecon to supply gears for India's first aircraft carrier|last=Vora|first=Rutan|date=26 December 2011|work=Business Standard|access-date=18 May 2015}}</ref><ref name="ect5a">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/India-starts-work-on-second-indigenous-aircraft-carrier/articleshow/15004643.cms|title=India starts work on second indigenous aircraft carrier|date=16 July 2012|work=The Economic Times|access-date=18 May 2015}}</ref> ಹಡಗಿನ ಯುದ್ಧ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಕಾಂಬಾಟ್ ಮೆನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್) ಅನ್ನು ಟಾಟಾ ಪವರ್ ಸ್ಟ್ರಾಟೆಜಿಕ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ದೇಶದ ವೆಪನ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಎಸ್ಟಾಬ್ಲಿಷ್ಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು MARS- ಈ ಎರಡು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಜಂಟಿ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಗಾಗಿ ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು 28 ಮಾರ್ಚ್ 2019 ರಂದು ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು <ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/indian-navy-gets-combat-management-system-for-ins-vikrant/articleshow/68635755.cms|title=Indian Navy gets combat management system for INS Vikrant|last=Gurung|first=Shaurya Karanbir|date=29 March 2019|website=The Economic Times|access-date=3 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/defence/indian-navy-gets-most-critical-made-in-india-cm-system-for-its-indigenous-aircraft-carrier/1532128/|title=Indian Navy gets most critical, made in India, CM system for its indigenous Aircraft Carrier|date=29 March 2019|website=The Financial Express|access-date=3 July 2019}}</ref> === ವಾಹಕ ವಾಯು ಗುಂಪು === ಭಾರತವು ತನ್ನ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ INS ನಿಂದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಜಿತ ಸ್ವದೇಶಿ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ. ಭಾರತವು ರಷ್ಯಾದ ಸುಖೋಯ್ Su-33 ಅನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಿತು, ಆದರೆ ''ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ'' ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಮಾನ ಕವಣೆಯಂತ್ರದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಹಗುರವಾದ MiG-29K ಅನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="sp-su33">{{Cite news|url=http://www.strategypage.com/htmw/htnavai/20091013.aspx|title=MiG-29 Shuts Down The Su-33|date=13 October 2009|access-date=31 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105001550/http://www.strategypage.com/htmw/htnavai/20091013.aspx|archive-date=5 November 2012}}</ref> 18 ಜನವರಿ 2010 ರಂದು, IAC-1 ನಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು 29 MiG-29K ಫೈಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಭಾರತ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-18/india/28115936_1_refit-rechristened-ins-vikramaditya-largest-defence-supplier|title=India, Russia to ink $1.2 bn deal for 29 more MiG-29Ks|last=Pandit|first=Rajat|date=18 January 2010|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145014/http://ibnlive.in.com/news/indigenous-aircraft-carrier-to-be-launched-in-august-ak-antony/391008-3.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ನೌಕಾಪಡೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ [[ಎಚ್ಎಎಲ್ ತೇಜಸ್|HAL ತೇಜಸ್‌ನ]] ಆರು ನೌಕಾ-ರೂಪಾಂತರಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/73256/Top%20Stories/First+indigenous+aircraft+carrier+to+be+launched+next+year:+Navy+chief.html|title=First indigenous aircraft carrier to be launched next year: Navy chief: LATEST HEADLINES: India Today|last=Sandeep Unnithan|date=2 December 2009|publisher=Indiatoday.intoday.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20100126052127/http://indiatoday.intoday.in/site/Story/73256/Top%2BStories/First%2Bindigenous%2Baircraft%2Bcarrier%2Bto%2Bbe%2Blaunched%2Bnext%2Byear%3A%2BNavy%2Bchief.html|archive-date=26 January 2010|access-date=1 February 2011}}</ref> ಜೂನ್ 2012 ರಲ್ಲಿ, ''ಫ್ಲೈಟ್ ಗ್ಲೋಬಲ್'' ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಈ ವಾಹಕಗಳಲ್ಲಿ [[ಡಸಾಲ್ಟ್ ರಾಫೆಲ್|ಡಸಾಲ್ಟ್ ರಫೇಲ್ ಎಂ]] (ನೌಕಾ ರೂಪಾಂತರ) ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="FM">{{Cite news|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/indian-aircraft-carrier-enters-sea-trials-as-navy-eyes-rafale-372925/|title=IAC enters trial as navy eyes Rafale|work=Flight magazine|access-date=1 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623224451/http://www.flightglobal.com/news/articles/indian-aircraft-carrier-enters-sea-trials-as-navy-eyes-rafale-372925/|archive-date=23 June 2012}}</ref> 6 ಜನವರಿ 2022 ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯು INS ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನಿಂದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಾಗಿ ರಫೇಲ್-M ಅನ್ನು [[ಗೋವ|ಗೋವಾದ]] INS ಹಂಸಾದಲ್ಲಿರುವ ತೀರ ಆಧಾರಿತ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸೌಲಭ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಕೆಲವು ವರದಿಗಳು ಬೋಯಿಂಗ್ F/A-18E/F ಸೂಪರ್ ಹಾರ್ನೆಟ್ ಅನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ 2022 ರಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/demonstration-of-rafale-fighter-begins-for-navy-at-goa-f/a-18-next-in-march/articleshow/88740199.cms|title=Demonstration of Rafale fighter for Navy begins at Goa, F/A-18 next in March {{!}} India News - Times of India|last=P|first=Rajat|date=6 January 2022|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-01-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-set-to-conduct-trials-of-rafale-fighter-s-naval-version-101640980226180.html|title=Navy to test Rafale-M jet for INS Vikrant|date=2022-01-01|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aviacionline.com/2022/01/rafale-m-to-begin-ski-jump-take-off-trials-for-indian-navy/|title=Rafale M to begin Ski-Jump take-off trials for Indian Navy|last=Dubois|first=Gastón|date=2022-01-03|website=Aviacionline.com|language=es|access-date=2022-01-06|archive-date=2022-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106080900/https://www.aviacionline.com/2022/01/rafale-m-to-begin-ski-jump-take-off-trials-for-indian-navy/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.naval-technology.com/news/indian-navy-tests-rafale-m-fighter/|title=Indian Navy to conduct flight tests of Rafale-M fighter jet|date=2022-01-04|website=Naval Technology|language=en-US|access-date=2022-01-06}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ನೌಕಾಪಡೆಯು ವಾಹಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ HAL ತೇಜಸ್ ಅಧಿಕ ತೂಕ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇತರ ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದು.<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Navy-rejects-Tejas-says-overweight-fighter-does-not-meet-its-requirements/articleshow/55756350.cms|title=Navy rejects Tejas, says 'overweight' fighter does not meet its requirements|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206075145/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Navy-rejects-Tejas-says-overweight-fighter-does-not-meet-its-requirements/articleshow/55756350.cms|archive-date=6 December 2016|access-date=22 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/navy-rules-out-deploying-overweight-tejas-on-aircraft-carriers-4407349/|title=Navy rules out deploying 'overweight' Tejas on aircraft carriers|date=2 December 2016|website=indianexpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220195429/http://indianexpress.com/article/india/navy-rules-out-deploying-overweight-tejas-on-aircraft-carriers-4407349/|archive-date=20 December 2016|access-date=22 December 2016}}</ref> IAC-1 ಗಾಗಿ ನೌಕಾಪಡೆಯು MiG-29K ಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿಮಾನವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/india/iac-1-to-be-inducted-into-indian-navy-in-2020-2160887.html|title=IAC-1 to be inducted into Indian Navy in 2020|date=2018-12-04|website=Zee News|language=en|access-date=2021-02-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/iac-1-to-be-inducted-into-indian-navy-in-2020/articleshow/66922950.cms|title=IAC-1 to be inducted into Indian Navy in 2020 {{!}} India News - Times of India|last=PTI|date=3 Dec 2018|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-02-18}}</ref> ಜನವರಿ 2017 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯು 57 "ಮಲ್ಟಿ-ರೋಲ್ ಕ್ಯಾರಿಯರ್ ಬೋರ್ನ್ ಫೈಟರ್ಸ್" ಗಾಗಿ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ವಿನಂತಿಯನ್ನು (RFI) ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಮುಖ್ಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ಬೋಯಿಂಗ್ F/A-18E/F ಸೂಪರ್ ಹಾರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು [[ಡಸಾಲ್ಟ್ ರಾಫೆಲ್|ಡಸಾಲ್ಟ್ ರಫೇಲ್-ಎಂ]] ನಡುವೆ ಇತ್ತು. ಈ ಎರಡೂ ವಿಮಾನಗಳು ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಮತ್ತು ''ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯದಲ್ಲಿ'' ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/defence/requests-for-proposals-indian-navy-looks-to-buy-57-fighters-for-rs-95000-crore/1136675/|title=Requests for proposals: Indian Navy looks to buy 57 fighters for Rs 95,000 crore|date=2018-04-18|website=The Financial Express|language=en-US|access-date=2021-04-29}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2020 ರಲ್ಲಿ, ಬೋಯಿಂಗ್ USನ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್|ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ನೌಕಾ ಏರ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಪ್ಯಾಟುಕ್ಸೆಂಟ್ ನದಿಯ ತೀರ-ಆಧಾರಿತ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸೌಲಭ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಾಹಕಗಳಿಂದ F/A-18E/F ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/boeing-says-successful-demonstration-of-f-18s-landing-on-indian-navy-carriers/article33383680.ece|title=F/A-18 operation on Indian carriers successfully demonstrated: Boeing|last=Peri|first=Dinakar|date=2020-12-21|work=The Hindu|access-date=2021-04-29|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.economictimes.com/news/defence/boeing-announces-super-hornet-demonstrated-compatibility-with-indian-carriers/articleshow/79836191.cms|title=boeing: Boeing announces Super Hornet demonstrated compatibility with Indian carriers - The Economic Times|website=The Economic Times|access-date=2021-04-29}}</ref> 2020 ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ನೌಕಾಪಡೆಯು ಬಜೆಟ್ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಆರಂಭಿಕ 57 ಬದಲಿಗೆ 36 ಫೈಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/navy-looking-to-combine-fighter-procurement-with-iaf-tender-for-114-jets/article33264017.ece|title=Indian Navy wants to join IAF in fighter jet shopping|date=6 December 2020|work=THE HINDU}}</ref> HAL ತೇಜಸ್ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ Mk2 ಅನ್ನು ವಾಹಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅಧಿಕ ತೂಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ನಂತರ, [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ|ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು]] ಅವಳಿ-ಎಂಜಿನ್, ವಾಹಕ ಆಧಾರಿತ, ಬಹುಪಾಲು ಯುದ್ಧ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು HAL ಟ್ವಿನ್ ಎಂಜಿನ್ ಡೆಕ್ ಬೇಸ್ಡ್ ಫೈಟರ್ (TEDBF) ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆ. ವಿಮಾನದ ಮಾದರಿಯನ್ನು [[ಏರೋ ಇಂಡಿಯಾ]] 2021 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಹಾರಾಟವನ್ನು 2026 ರಲ್ಲಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2032 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. TEDBF ಯುದ್ಧ ವಾಯು ಗಸ್ತು, ವಾಯುದಿಂದ ಗಾಳಿಯ ಯುದ್ಧ, ಹಡಗು ವಿರೋಧಿ ಮುಷ್ಕರ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರ ಇಂಧನ ತುಂಬುವಿಕೆಯಂತಹ ಬಹು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2021/03/indias-new-aircraft-carrier-vikrant-may-get-5th-generation-fighter/|title=India's New Aircraft Carrier, Vikrant, May Get 5th-Generation Fighter|last=Sutton|first=H. I.|date=2021-03-17|website=NAVAL NEWS|language=en-US|access-date=2021-06-10}}</ref> ಈ ವಿಮಾನವು ಐಎನ್‌ಎಸ್ ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'', ಐಎನ್‌ಎಸ್ ''ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ'' ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ ಐಎನ್‌ಎಸ್ <nowiki><i id="mw8Q">ವಿಶಾಲ್‌ನಿಂದ</i></nowiki> ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಹ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. == ನಿರ್ಮಾಣ == [[ಚಿತ್ರ:Indigenous_Aircrafft_Carrier-1_maiden_sea_voyage.webm|thumb|IAC-1 on its maiden sea voyage.]] ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ ನೌಕಾ ವಿನ್ಯಾಸ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯದಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧನೌಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದವು. ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಮೆಟಲರ್ಜಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ (DMRL) ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಉಕ್ಕು ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಸ್ಟೀಲ್ ಅಥಾರಿಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್]] (SAIL) ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ DMR 249 ದರ್ಜೆಯ ಉಕ್ಕನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.<ref name="hindu-float">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2758985.ece|title=Navy floats out first Indigenous Aircraft Carrier|last=Anandan|first=S.|date=30 December 2011|work=The Hindu|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104111832/http://www.thehindu.com/news/national/article2758985.ece|archive-date=4 January 2012|last2=Martin|first2=K. A.}}</ref><ref name="business-standard-keel">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/ins-vikrant-s-first-victory-being-built-from-indian-steel-113080701287_1.html|title=INS Vikrant's first victory: Being built from Indian steel|last=Shukla|first=Ajai|date=29 August 2013|work=The Business Standard|access-date=18 March 2015}}</ref> ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಮಾನವಾಹಕದ ದೇಹ, ಹಾರುವೇದಿಕೆ ಮತ್ತು ಫ್ಲೋರ್ ಕಂಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧದ ಒಟ್ಟು ೨೬೦೦೦ ಟನ್ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ಕನ್ನು [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ]] ಬೊಕಾರೊ ಸ್ಟೀಲ್ ಪ್ಲಾಂಟ್, ಭಿಲಾಯ್ ಸ್ಟೀಲ್ ಪ್ಲಾಂಟ್, [[ಛತ್ತೀಸ್‌ಘಡ್|ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ]] ಮತ್ತು ರೂರ್ಕೆಲಾ ಸ್ಟೀಲ್ ಪ್ಲಾಂಟ್, [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ]] ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿಯೇ ವಿಕ್ರಾಂತ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೇಶೀಯವಾಗಿ ಉಕ್ಕನ್ನು ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಮೊದಲ ಹಡಗು ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/ins-vikrant-s-first-victory-being-built-from-indian-steel-113080701287_1.html|title=INS Vikrant's first victory: being built from Indian steel|last=Shukla|first=Ajai|date=7 August 2013|work=Business Standard|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811162648/http://www.business-standard.com/article/current-affairs/ins-vikrant-s-first-victory-being-built-from-indian-steel-113080701287_1.html|archive-date=11 August 2013}}</ref> ಮುಖ್ಯ ಸ್ವಿಚ್ ಬೋರ್ಡ್, ಸ್ಟೀರಿಂಗ್ ಗೇರ್ ಮತ್ತು ವಾಟರ್ ಟೈಟ್ ಹ್ಯಾಚ್‌ಗಳನ್ನು [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತು ತಾಲೆಗಾಂವ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಸೆನ್ ಮತ್ತು ಟೂಬ್ರೊ ತಯಾರಿಸಿದೆ; [[ಪುಣೆ|ಪುಣೆಯಲ್ಲಿರುವ]] ಕಿರ್ಲೋಸ್ಕರ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ [[ವಾತಾನುಕೂಲ (ಉಪಕರಣ)|ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣ]] ಮತ್ತು ಶೈತ್ಯೀಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಂಪ್‌ಗಳನ್ನು ಬೆಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಂಪ್ಟನ್‌ನಿಂದ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಭಾರತ್ ಹೆವಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ಸ್ (BHEL) ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (IPMS) ಅನ್ನು ಪೂರೈಸಿದೆ, ಇದನ್ನು [[ಇಟಲಿ|ಇಟಾಲಿಯನ್]] ಕಂಪನಿಯಾದ Avio ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಿದೆ; ಗೇರ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಎಲೆಕಾನ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಿದೆ; ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳನ್ನು ನಿಕ್ಕೋ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.<ref name="idr12aug13">{{Cite news|url=http://www.indiandefencereview.com/news/vikrant-reborn-in-indigenous-avtar/|title='Vikrant' Reborn in Indigenous Avtar|date=12 August 2013|work=Indian Defence Review|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226025811/http://www.indiandefencereview.com/news/vikrant-reborn-in-indigenous-avtar/|archive-date=26 February 2014}}</ref> Fincantieri ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಪ್ಯಾಕೇಜ್‌ಗೆ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರೆ ರಷ್ಯಾದ ನೆವ್ಸ್ಕೊಯ್ ಡಿಸೈನ್ ಬ್ಯೂರೋ ವಾಯುಯಾನ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/in-the-heart-of-the-iron-beast/article18440534.ece|title=In the heart of the iron beast, INS Vikrant|date=13 May 2017|work=The Hindu|access-date=30 September 2017}}</ref> 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009 ರಂದು ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಎ.ಕೆ. ಆಂಟನಿ ಅವರು ''ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ಗೆ'' ಉಕ್ಕಿನ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-govt-overhauls-coastal-security-gives-overall-charge-to-navy-1235004|title=Govt overhauls coastal security; gives overall charge to Navy|publisher=dnaindia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410173245/http://www.dnaindia.com/india/report-govt-overhauls-coastal-security-gives-overall-charge-to-navy-1235004|archive-date=10 April 2016|access-date=7 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20090085124|title=India overhauls coastal security, Navy gets charge|date=28 February 2009|publisher=NDTV.com|archive-url=https://archive.today/20120908225312/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20090085124|archive-date=8 September 2012|access-date=1 February 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://en.rian.ru/world/20090226/120325539.html|title=India to lay keel of new aircraft carrier on Saturday {{pipe}} World {{pipe}} RIA Novosti|date=26 February 2009|publisher=En.rian.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605175227/http://en.rian.ru/world/20090226/120325539.html|archive-date=5 June 2011|access-date=1 February 2011}}</ref> ಹಡಗು ಮಾಡ್ಯುಲರ್(ಅಂದರೆ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಭಾಗವೊಂದನ್ನು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ನಂತರ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಜೋಡಿಸುವ ವಿಧಾನ) ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ, ಹಲ್ಗಾಗಿ 874 ಬ್ಲಾಕ್ಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 8,000 ಟನ್ ತೂಕದ 423 ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ.<ref name="Herald_Elite_club">{{Cite news|url=http://archive.deccanherald.com/Content/Mar12009/scroll20090301121399.asp|title=India joins elite warships club|last=Ray|first=Kaylan|date=1 March 2009|work=[[Deccan Herald]]|access-date=18 May 2015|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Farchive.deccanherald.com%2FContent%2FMar12009%2Fscroll20090301121399.asp&date=2012-07-15|archive-date=15 July 2012}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2011 ರಲ್ಲಿ, [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು]] ಹಡಗಿನ 75% ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ವಾಹಕವನ್ನು ಮೊದಲು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು [[ಲೋಕಸಭೆ|ಲೋಕಸಭೆಗೆ]] ವರದಿ ಮಾಡಿತು, ನಂತರ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಮುಂದಿನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು.<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/news/nation/indigenous-aircraft-carrier-launch-this-dec_723865.html|title=Indigenous aircraft carrier launch this Dec|date=2 August 2011|work=Zeenews|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609184600/http://zeenews.india.com/news/nation/indigenous-aircraft-carrier-launch-this-dec_723865.html|archive-date=9 June 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/first-indigenous-aircraft-carrier-to-be-completed-by-dec-govt/773900.html|title=First indigenous aircraft carrier to be completed by Dec: Govt|date=2 August 2011|publisher=Ibnlive.in.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107013318/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/first-indigenous-aircraft-carrier-to-be-completed-by-dec-govt/773900.html|archive-date=7 November 2012}}</ref> 29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011 ರಂದು, 14,000 ಟನ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೂಕವಿದ್ದ ವಾಹಕದ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಹಡಗಿನ ಹೊರಮೈಯನ್ನು CSL ನ ಹಡಗು ಕಟ್ಟುವ ಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಲಾಯಿತು <ref name="bs-gears"/> 2012 ರ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದವರೆಗೆ ಆಂತರಿಕ ಕೆಲಸಗಳು ಮತ್ತು ಫಿಟ್ಟಿಂಗ್ಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅದರ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಡ್ರೈ-ಡಾಕ್ ಆಗುತ್ತದೆ.<ref name="DN449">{{Cite web|url=http://www.defencenow.com/news/449/india-floats-out-its-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-from-cochin.html|title=India Floats out Its First Indigenous Aircraft Carrier|date=2 January 2012|publisher=DefenceNow.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213103829/http://www.defencenow.com/news/449/india-floats-out-its-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-from-cochin.html|archive-date=13 February 2015|access-date=18 May 2015}}</ref><ref name="hindu-float"/> 2012 ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಮುಂದಿನ ಹಂತದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್, ಸೂಪರ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್, ಮೇಲಿನ ಡೆಕ್ಗಳು, ಕೇಬಲ್ಲಿಂಗ್, ಸಂವೇದಕಗಳು ಮತ್ತು [[ಆಯುಧ|ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ]] ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Modi-inducts-Indias-largest-indigenously-built-warship-INS-Kolkata/articleshow/40313665.cms|title=PM Modi inducts India's largest indigenously built warship INS Kolkata|last=Pandit|first=Rajat|date=16 August 2014|work=The Times of India|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002101358/http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Modi-inducts-Indias-largest-indigenously-built-warship-INS-Kolkata/articleshow/40313665.cms|archive-date=2 October 2015}}</ref> === ಲಾಂಚ್ === [[ಚಿತ್ರ:ഐ.എൻ.എസ്. വിക്രാന്ത് കൊച്ചി കപ്പൽ ശാലയിൽ ഓഗസ്റ്റ് 2013.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/%E0%B4%90.%E0%B4%8E%E0%B5%BB.%E0%B4%8E%E0%B4%B8%E0%B5%8D._%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B4%BF_%E0%B4%95%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%BD_%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B2%E0%B4%AF%E0%B4%BF%E0%B5%BD_%E0%B4%93%E0%B4%97%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%8D_2013.jpg/220px-%E0%B4%90.%E0%B4%8E%E0%B5%BB.%E0%B4%8E%E0%B4%B8%E0%B5%8D._%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B4%BF_%E0%B4%95%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%BD_%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B2%E0%B4%AF%E0%B4%BF%E0%B5%BD_%E0%B4%93%E0%B4%97%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%8D_2013.jpg|thumb|INS ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಆಗಸ್ಟ್ 2013 ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಡಾವಣೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ]] ಜುಲೈ 2013 ರಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಆಂಟನಿ ಅವರು ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಅನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ 12 ರಂದು ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಹಡಗನ್ನು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ ಆಂಟೋನಿ ಅವರು 12 ಆಗಸ್ಟ್ 2013 <ref name="NationalPost2013-08-12">{{Cite news|url=http://news.nationalpost.com/2013/08/12/india-launches-first-aircraft-carrier-and-powers-up-nuclear-sub-a-shot-across-the-bow-to-china-for-pacific-dominance/|title=India launches home-built, 37,500-tonne aircraft carrier in a shot across the bow to China|date=12 August 2013|work=[[National Post]]|access-date=18 May 2015|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fnews.nationalpost.com%2F2013%2F08%2F12%2Findia-launches-first-aircraft-carrier-and-powers-up-nuclear-sub-a-shot-across-the-bow-to-china-for-pacific-dominance%2F&date=2013-08-14|archive-date=14 August 2013|agency=Associated Press|quote=The 37,500 tonne INS Vikrant is expected to go for extensive trials in 2016 before being inducted into the navy by 2017, reports say. With this, India joins the select group of countries comprising the United States, the United Kingdom, Russia and France capable of building such a vessel.}}</ref> ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅಡ್ಮಿರಲ್ ರಾಬಿನ್ ಧೋವನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 83% ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕೇಶನ್ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು 75% ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆಯ 90% ದೇಹದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು, ಸುಮಾರು 50% ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುಮಾರು 30% ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು. ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬಹು-ಕಾರ್ಯ ರಾಡಾರ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲೋಸ್-ಇನ್ ವೆಪನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ಸಿಐಡಬ್ಲ್ಯುಎಸ್) ಜೊತೆಗೆ ದೀರ್ಘ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕ್ಷಿಪಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref name="NDTVLaunch">{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/article/india/ins-vikrant-first-indian-made-aircraft-carrier-enters-water-next-week-402556|title=INS Vikrant, first Indian-made aircraft carrier, enters water next week|last=Sen|first=Sudhi Ranjan|date=11 August 2013|work=NDTV|access-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214202405/http://www.ndtv.com/article/india/ins-vikrant-first-indian-made-aircraft-carrier-enters-water-next-week-402556|archive-date=14 December 2013}}</ref> ಉಡಾವಣೆಯ ನಂತರ, ಎರಡನೇ ಹಂತದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಅನ್ನು ಮರು-ಡಾಕ್ ಮಾಡಲಾಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂವೇದಕಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್, ಫ್ಲೈಟ್ ಡೆಕ್ ಮತ್ತು ವಿಮಾನ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="idr12aug13"/> === ಅನ್‌ಡಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಫಿಟ್ಟಿಂಗ್-ಔಟ್ === [[ಚಿತ್ರ:INS_Vikrant_being_undocked_at_the_Cochin_Shipyard_Limited_in_2015_(08).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/INS_Vikrant_being_undocked_at_the_Cochin_Shipyard_Limited_in_2015_%2808%29.jpg/220px-INS_Vikrant_being_undocked_at_the_Cochin_Shipyard_Limited_in_2015_%2808%29.jpg|thumb| INS ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಜೂನ್ 2015 ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನ್‌ಡಾಕಿಂಗ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ]] ರಚನಾತ್ಮಕ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ನಂತರ 10 ಜೂನ್ 2015 ರಂದು ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಅನ್ನು ಅನ್‌ಡಾಕ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೇಬಲ್ ಅಳವಡಿಕೆ, ಪೈಪಿಂಗ್, ಶಾಖ ಮತ್ತು ವಾತಾಯನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು 2017 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಮುದ್ರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/ins-vikrant-undocked/article7301993.ece|title=Cochin Shipyard undocks INS Vikrant|last=Anandan|first=S.|date=10 June 2015|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717115715/http://www.thehindu.com/news/national/kerala/ins-vikrant-undocked/article7301993.ece|archive-date=17 July 2015|access-date=12 June 2015}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಹಡಗಿನ ನಿರ್ಮಾಣವು 98 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಹಾರು ವೇದಿಕೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Aircraft-carrier-INS-Vikrant-will-be-delivered-to-Navy-on-time-Cochin-Shipyard-chief/articleshow/49392647.cms|title=Aircraft carrier INS Vikrant will be delivered to Navy on time: Cochin Shipyard chief|last=Gupta|first=Jayanta|date=15 October 2015|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018021433/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Aircraft-carrier-INS-Vikrant-will-be-delivered-to-Navy-on-time-Cochin-Shipyard-chief/articleshow/49392647.cms|archive-date=18 October 2015|access-date=18 October 2015}}</ref> ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಪೈಪಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲರ್ ಶಾಫ್ಟ್‌ಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯು ಜನವರಿ 2016 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು; ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಾಹಕದ ವಾಯುಯಾನ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದ ಉಪಕರಣಗಳ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/navy-chief-reviews-vikrant-project/article8115862.ece|title=Navy chief reviews Vikrant project|date=17 January 2016|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117014638/http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/navy-chief-reviews-vikrant-project/article8115862.ece|archive-date=17 January 2016|access-date=30 March 2016}}</ref> ಮೇ 2017 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ವಾಹಕದ ಫಿಟ್ಟಿಂಗ್-ಔಟ್ 62% ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು, 2017 ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಸಹಾಯಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ <ref name="iron_beast">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/in-the-heart-of-the-iron-beast/article18440534.ece|title=In the heart of the iron beast|last=Anandan|first=S.|date=13 May 2017|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828014829/http://www.thehindu.com/news/national/kerala/in-the-heart-of-the-iron-beast/article18440534.ece|archive-date=28 August 2017|access-date=13 May 2017}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 ರಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ರಚನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/structural-and-outfitting-work-of-indias-first-indigenous-aircraft-carrier-complete/articleshow/74070075.cms|title=Structural and outfitting work of India's first indigenous aircraft carrier complete|last=Gurung|first=Shaurya Karanbir|date=2020-02-10|work=The Economic Times|access-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110150101/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/structural-and-outfitting-work-of-indias-first-indigenous-aircraft-carrier-complete/articleshow/74070075.cms|archive-date=10 November 2020}}</ref> 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019 ರಂದು ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂರನೆಯ ಹಂತದ ಯೋಜನೆಗಾಗಿನ ೩೦೦೦ ಕೋಟಿ ಮೊತ್ತದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು <ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/stocks/cochin-shipyard-hits-52-week-high-after-bagging-rs-3000-crore-contract-4593411.html|title=Cochin Shipyard hits 52-week high after bagging Rs 3,000-crore contract|date=1 November 2019|website=[[Moneycontrol]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101140707/https://www.moneycontrol.com/news/business/stocks/cochin-shipyard-hits-52-week-high-after-bagging-rs-3000-crore-contract-4593411.html|archive-date=1 November 2019|access-date=2019-11-01}}</ref>. ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಬಂದರಿನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಹಡಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿತರಣೆಯ ನಂತರ ವಾಯುಯಾನ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/cochin-shipyard-bags-rs-3-000-crore-contract-for-aircraft-carrier-vikrant-119110100290_1.html|title=Cochin Shipyard bags Rs 3,000 crore contract for aircraft carrier Vikrant|last=Narasimhan|first=T. E.|date=2019-11-01|work=[[Business Standard India]]|access-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101104634/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/cochin-shipyard-bags-rs-3-000-crore-contract-for-aircraft-carrier-vikrant-119110100290_1.html|archive-date=1 November 2019}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019 ರಲ್ಲಿ, ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ವಿಚ್ ಆನ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/engines-fired-up-basin-trials-next-for-indigenous-aircraft-carrier/articleshow/72324320.cms|title=Engines fired up, basin trials next for Indigenous Aircraft Carrier|last=Pubby|first=Manu|date=2019-12-02|work=The Economic Times|access-date=2019-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212051636/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/engines-fired-up-basin-trials-next-for-indigenous-aircraft-carrier/articleshow/72324320.cms|archive-date=12 February 2020}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2020 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಬಂದರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು, ಆದರೆ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರಿಂದ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಶಾಫ್ಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/aug/21/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ready-for-basin-trials-in-september-2186478.html|title=India's first Indigenous Aircraft Carrier 'ready' for basin trials in September|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824030443/https://www.newindianexpress.com/nation/2020/aug/21/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ready-for-basin-trials-in-september-2186478.html|archive-date=24 August 2020|access-date=2020-08-23}}</ref> 30 ನವೆಂಬರ್ 2020 ರಂದು, ಜಲಾನಯನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡವು. ಯೋಜನೆಯ ಅಂತಿಮ ಹಂತವಾದ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಆರಂಭವಾದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiannavy.nic.in/content/major-milestone-achieved-iac-basin-trials-successful|title=Major Milestone Achieved by IAC - Basin Trials Successful|date=30 November 2020|website=Indian Navy|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314225911/https://indiannavy.nic.in/content/major-milestone-achieved-iac-basin-trials-successful|archive-date=14 March 2022|access-date=2 December 2020}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Basin_Trials_of_Indigenous_Aircraft_Carrier_2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Basin_Trials_of_Indigenous_Aircraft_Carrier_2.jpg/220px-Basin_Trials_of_Indigenous_Aircraft_Carrier_2.jpg|thumb| ವಿಕ್ರಾಂತ್ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ]] ಏಪ್ರಿಲ್ 2021 ರಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ-ಶ್ರೇಣಿಯ, ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ಗಾಳಿಗೆ ಕ್ಷಿಪಣಿ (LRSAM) ಅನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು''.'' <ref>{{Cite web|url=https://www.navyrecognition.com/index.php/news/defence-news/2021/april/9973-lrsam-system-to-equip-the-future-indian-aircraft-carrier-ins-vikrant.html|title=LRSAM system to equip the future Indian aircraft carrier INS Vikrant|website=www.navyrecognition.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413122508/https://www.navyrecognition.com/index.php/news/defence-news/2021/april/9973-lrsam-system-to-equip-the-future-indian-aircraft-carrier-ins-vikrant.html|archive-date=13 April 2021|access-date=2021-04-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eletimes.com/ins-vikrant-to-get-lrsam-cover-soon|title=INS Vikrant to get LRSAM Cover Soon|date=9 April 2021|website=www.eletimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410125450/https://www.eletimes.com/ins-vikrant-to-get-lrsam-cover-soon|archive-date=10 April 2021|access-date=2021-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.defenceaviationpost.com/2021/04/ins-vikrant-to-get-lrsam-cover-soon/|title=INS Vikrant to get LRSAM Cover Soon|date=2021-04-10|website=Defence News India|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410125451/https://www.defenceaviationpost.com/2021/04/ins-vikrant-to-get-lrsam-cover-soon/|archive-date=10 April 2021|access-date=2021-04-10}}</ref> 15 ಜೂನ್ 2021 ರಂದು ನೌಕೆಯನ್ನು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿರುವ]] ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಹಡಗು ಕಟ್ಟೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/photos/dayin/6/15/2021?photo-271573|title=Outlook India Photo Gallery - Jun 15, 2021|website=www.outlookindia.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618144738/https://www.outlookindia.com/photos/dayin/6/15/2021?photo-271573|archive-date=18 June 2021|access-date=2021-06-18}}</ref> 4 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 ರಂದು, ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-to-be-named-ins-vikrant-finally-begins-sea-trials/articleshow/85031100.cms|title=India's first indigenous aircraft carrier, to be named INS Vikrant, finally begins sea trials|website=Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804065851/https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-to-be-named-ins-vikrant-finally-begins-sea-trials/articleshow/85031100.cms|archive-date=4 August 2021|access-date=2021-08-04}}</ref> ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಮೊದಲ ಹಂತವು 8 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 ರಂದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/report/pix-vikrant-successfully-completes-5-day-maiden-sea-voyage/20210808.htm|title=Vikrant successfully completes 5-day maiden sea voyage - Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210014338/https://www.rediff.com/news/report/pix-vikrant-successfully-completes-5-day-maiden-sea-voyage/20210808.htm|archive-date=10 February 2022|access-date=11 August 2021}}</ref> ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು 24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021 ರಂದು ನಡೆಸಲಾಯಿತು,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-begins-second-phase-of-sea-trials/article37150139.ece|title=India's first indigenous aircraft carrier, INS Vikrant begins second phase of sea trials|date=24 October 2021|work=The Hindu|access-date=2021-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109110516/https://www.thehindu.com/news/national/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-begins-second-phase-of-sea-trials/article37150139.ece|archive-date=9 January 2022}}</ref> ನಂತರ ಮೂರನೇ ಹಂತ 9-17 ಜನವರಿ 2022,<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-begins-another-set-of-sea-trials/847808|title=India's first indigenous aircraft carrier INS Vikrant begins another set of sea trials|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109110756/https://www.timesnownews.com/india/article/indias-first-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-begins-another-set-of-sea-trials/847808|archive-date=9 January 2022|access-date=2022-01-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/indigenous-aircraft-carrier-vikrant-heads-out-for-next-round-of-sea-trials/article38203234.ece|title=Indigenous Aircraft Carrier Vikrant heads out for next round of sea trials|date=9 January 2022|work=The Hindu|access-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109123915/https://www.thehindu.com/news/national/indigenous-aircraft-carrier-vikrant-heads-out-for-next-round-of-sea-trials/article38203234.ece|archive-date=9 January 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/india-s-first-indigenous-aircraft-carrier-vikrant-1897963-2022-01-09|title=India's first indigenous aircraft carrier Vikrant enters third phase of trials Top Points|date=9 January 2022|work=India Today|access-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109133727/https://www.indiatoday.in/india/story/india-s-first-indigenous-aircraft-carrier-vikrant-1897963-2022-01-09|archive-date=9 January 2022}}</ref> ಇವೆರಡೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡವು.<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/explainers/explained-why-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-puts-india-in-select-group-of-nations-4667084.html|title=EXPLAINED: Why Indigenous Aircraft Carrier INS Vikrant Puts India In Select Group Of Nations|date=17 January 2022|work=News18|access-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118064936/https://www.news18.com/news/explainers/explained-why-indigenous-aircraft-carrier-ins-vikrant-puts-india-in-select-group-of-nations-4667084.html|archive-date=18 January 2022}}</ref> ಜುಲೈ 10 ರಂದು, ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಹಂತವು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಈ ಹಂತವು ವಿಮಾನಯಾನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ''ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ'' ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="final_trials">{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1840608|title=Indigenous Aircraft Carrier Vikrant: Completion of Fourth Phase of Sea Trials|date=10 July 2022|website=Press Information Bureau of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713043418/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1840608|archive-date=13 July 2022|access-date=13 July 2022}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:IAC-1_Vikrant_going_for_its_maiden_sea_trials.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/IAC-1_Vikrant_going_for_its_maiden_sea_trials.jpg/220px-IAC-1_Vikrant_going_for_its_maiden_sea_trials.jpg|thumb| ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ವಿಕ್ರಾಂತ್ ಮೇಲೆ ಸೀಕಿಂಗ್ ಹೆಲಿಕಾಫ್ಟರ್ ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.]] == ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾರಂಭ == [[ಚಿತ್ರ:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_commissions_the_first_indigenous_aircraft_carrier_as_INS_Vikrant,_in_Kochi,_Kerela_on_September_02,_2022_(2).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/The_Prime_Minister%2C_Shri_Narendra_Modi_commissions_the_first_indigenous_aircraft_carrier_as_INS_Vikrant%2C_in_Kochi%2C_Kerela_on_September_02%2C_2022_%282%29.jpg/220px-The_Prime_Minister%2C_Shri_Narendra_Modi_commissions_the_first_indigenous_aircraft_carrier_as_INS_Vikrant%2C_in_Kochi%2C_Kerela_on_September_02%2C_2022_%282%29.jpg|thumb| ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ|ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿಯವರು]] ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2, 2022 ರಂದು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ]] INS ವಿಕ್ರಾಂತ್ ನೌಕಾಸೇನೆಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು.]] ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ|ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿಯವರು]] ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2, 2022 ರಂದು ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭವ್ಯ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ INS ವಿಕ್ರಾಂತ್ ಅನ್ನು ನೌಕಾಸೇನೆಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು..<ref name="PTICommission">{{Cite news|url=http://www.ptinews.com/news/13670227_PM-Commissions-INS-Vikrant.html|title=PM Commissions INS Vikrant|date=2 September 2022|access-date=2 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904050713/http://www.ptinews.com/news/13670227_PM-Commissions-INS-Vikrant.html|archive-date=4 September 2022|publisher=Press Trust of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/ins-vikrant-indias-first-home-built-aircraft-carrier-commissioned-by-pm-narendra-modi-3308900|title=INS Vikrant, 1st India-Made Aircraft Carrier, Commissioned By PM|work=NDTV.com|access-date=2 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904050721/https://www.ndtv.com/india-news/ins-vikrant-indias-first-home-built-aircraft-carrier-commissioned-by-pm-narendra-modi-3308900|archive-date=4 September 2022}}</ref> ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, INS ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಅನ್ನು 28 ಜುಲೈ 2022 <ref name="delivery_IAC">{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1845871|title=Delivery of Indigenous Aircraft Carrier (IAC) 'Vikrant'|date=28 July 2022|website=Press Information Bureau of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829082134/https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1845871|archive-date=29 August 2022|access-date=28 August 2022}}</ref> ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ ವಿಮಾನ ಪೂರಕದ ಹಾರಾಟದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು 2023 ರ ಮಧ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ, ನಂತರ ಹಡಗು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name=":1"/> ಮಾರ್ಚ್ 2020 ರಲ್ಲಿ, ಅದರ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದ ನಂತರ, ನೌಕಾಪಡೆಯು ''ವಿಕ್ರಾಂತ್'' ಅನ್ನು [[ಚೆನ್ನೈ]] ಬಳಿಯ ಕಟ್ಟುಪಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಲಾರ್ಸೆನ್ ಮತ್ತು ಟೂಬ್ರೊದ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. [[ವಿಶಾಖಪಟ್ನಂ|ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ]] ಬಳಿಯ ರಾಂಬಿಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಜಿತ ನೌಕಾನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ ವಿಕ್ರಾಂತ್ ನೌಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನೈ ಬಳಿಯ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿದೆ. ನೌಕಾಪಡೆಯು 2022 ಮತ್ತು 2030 ರ ನಡುವೆ 8 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಟ್ಟುಪಲ್ಲಿ ಶಿಪ್‌ಯಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ 260 ಮೀ ಉದ್ದದ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಅನ್ನು ಹಡಗಿನ ಮಧ್ಯಂತರ ಬರ್ತಿಂಗ್‌ಗಾಗಿ ಗುತ್ತಿಗೆ ನೀಡಲು ಬಯಸಿದೆ, ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ ರಾಂಬಿಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ನೌಕಾ ನೆಲೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/indian-navy-to-berth-new-aircraft-carrier-at-private-shipyard-11584281200203.html|title=Indian Navy to berth new aircraft carrier at private shipyard|access-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921105413/https://www.livemint.com/news/india/indian-navy-to-berth-new-aircraft-carrier-at-private-shipyard-11584281200203.html|archive-date=21 September 2020}}</ref> == ಕಮಾಂಡಿಂಗ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು == {| class="wikitable sortable " style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 250px;" |ಹೆಸರು ! scope="col" style="width: 150px;" | ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ! scope="col" style="width: 150px;" | ಅವಧಿ ! scope="col" style="width: 500px;" | ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ಕಮೋಡೋರ್ ವಿದ್ಯಾಧರ್ ಹರ್ಕೆ | 7 ಮೇ 2021 | ಪ್ರಸ್ತುತ | ''ಐಎನ್‌ಎಸ್ ವಿಕ್ರಾಂತ್‌ನ'' ಮೊದಲ ಕಮಾಂಡರ್.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-first-made-in-india-aircraft-carrier-not-a-liability-navy-2510905|title=Vikrant, First Made-In-India Aircraft Carrier, Not A Liability: Navy|last=Som|first=Vishnu|date=2021-08-15|website=www.ndtv.com|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816050347/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-first-made-in-india-aircraft-carrier-not-a-liability-navy-2510905|archive-date=16 August 2021|access-date=16 August 2021}}</ref> |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] hodva6bnkfa2q5nvdkm7zb41tyn1xqy ಚೆನ್ನೈ ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ 0 145464 1430872 1346779 2026-09-30T11:52:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430872 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = ಚೆನ್ನೈ ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ | native_name = | native_name_lang = | logo = | former_name = ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಚೆನ್ನೈ | image = [[File:An-Rail-Engine-display-in-ICF-Rail-Museum-Chennai.JPG|200px|thumb|left|ಚೆನ್ನೈ ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂನ ನೋಟ]] | coordinates = {{coord|13.1006076|80.2071805|display=inline}} | established = ೨೦೦೨ | dissolved = | location = ಪೆರಂಬೂರ್, [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ತಮಿಳು ನಾಡು]] ೬೦೦ ೦೩೮, [[ಭಾರತ]] | type = ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ | visitors = ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗೆ ೭೫೦೦ ಜನರು | director = | curator = | publictransit = ವಿಲ್ಲಿವಕ್ಕಂ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ, ಅಣ್ಣಾ ನಗರ ಟವರ್ ಪಾರ್ಕ್ ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣ, }} '''ಚೆನ್ನೈ ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿರುವ]] ರೈಲ್ವೇ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ೧೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೨ ರಂದು ಪೆರಂಬೂರ್ ಬಳಿಯ ಇಂಟೆಗ್ರಲ್ ಕೋಚ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯ (ಐಸಿಎಫ಼್) ಫರ್ನಿಶಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ೬.೨೫ ಎಕರೆಯಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದು, ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಸಮಯದ [[ಉಗಿಯಂತ್ರ|ಉಗಿ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳ]] ಗಣನೀಯ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೇಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿರುವ ವಿಂಟೇಜ್ ಕೋಚ್‌ಗಳನ್ನು ([[ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗ|ಊಟಿ ರೈಲುಗಳಂತಹವು]]ಗಳನ್ನು) ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಳೆಯ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಾರ್ತ್ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಲೋಕೋಮೋಟಿವ್ ಕಂಪನಿಯು ತಯಾರಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/rrm/linkpage/outdoor-mgdiesel.html|title=Meter gauge Diesel locomotive, Western Railway.|publisher=Regional Railway Museum|archive-url=https://archive.today/20121218185639/http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/rrm/linkpage/outdoor-mgdiesel.html|archive-date=18 December 2012|access-date=7 February 2012}}</ref> ಕೆಲವು ರೈಲುಗಳು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಂದಿನದು. <ref name="chug">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/chennai/31373739_1_double-decker-coaches-steam-curator|title=Here, past comes chugging to you|last=Janardhanan|first=Arun|date=20 April 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=3 July 2012|archive-url=https://archive.today/20130103192750/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/chennai/31373739_1_double-decker-coaches-steam-curator|archive-date=3 January 2013}}</ref> ಇಲ್ಲಿಆಟಿಕೆ-ರೈಲು ಸವಾರಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ೩ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಒಳಾಂಗಣ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿವೆ (ಐಸಿಎಫ಼್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ರೈಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ೨ ಇತರೆ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತವಲ್ಲದ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳು, ೯೦-ಆಸನಗಳ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಡಾಲ್ಬಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂವೀ ಥಿಯೇಟರ್ (ರೈಲ್ವೆ ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೇ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್), ನಾಟ್ಯರಂಗಂ, ಅಂಫಿಥೇಟ್ರೆ ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್‌ನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲೋಹದ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ೩ಡಿ ಮ್ಯೂರಲ್, ಕಾರ್ಟೂನ್ ಹೀರೋ ಪಾತ್ರಗಳು ಜಾಯಸ್ ಟಾಯ್ ಟ್ರೈನ್ ರೈಡ್, ರೈಲ್ ಕೋಚ್ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್, ಇಕೋ ಗ್ರೀನ್ ಪಾರ್ಕ್, ಲಸ್ಟ್ ಗ್ರೀನ್ ವೆಜಿಟೇಶನ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಅನ್ನು ಐಸಿಎಫ್ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. == ಸ್ಥಳ == ಇದು ಇಂಟಿಗ್ರಲ್ ಕೋಚ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಪೆರಂಬೂರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ೭೧ ಸರಣಿಯ ಬಸ್ಸುಗಳು ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಅನ್ನು ಬ್ರಾಡ್ವೇ, ಚೆನ್ನೈ ಸೆಂಟ್ರಲ್, ಚೆನ್ನೈ ಎಗ್ಮೋರ್, ಕಿಲ್ಪಾಕ್, ಅಂಬತ್ತೂರ್ ಮತ್ತು ಅವಡಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರೈಲು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು (ಆರ್.ಆರ್.ಎಮ್, ಅದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು) ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. [[ರೈಲ್ವೆ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)|ರೈಲ್ವೆ ಮಂಡಳಿಯು]] ಅದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ಪುಣೆ|ಪುಣೆಗೆ]] ಯೋಜಿಸಲಾದ ಇತರ ಆರ್.ಆರ್.ಎಮ್‍ಗಳಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ಚೆನ್ನೈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಮೊದಲು ೧೯೯೩-೯೪ ರ ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೆ ಮಂಡಳಿಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಐಸಿಎಫ಼್ ಜನರಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್‌ ನಂತರ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನ ಭವಿಷ್ಯದ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಮತ್ತು ಐಸಿಎಫ಼್ ಸಿ‍ಇ ನಡುವಿನ ಸಭೆಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.ಇದನ್ನು ರೈಲ್ವೆ ಸಚಿವ [[ನಿತೀಶ್ ಕುಮಾರ್]] ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ ೩೧, ೨೦೦೨ ರಂದು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೬ ರಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೨, ೨೦೧೬ ರಂದು ೩೭೭ ನೇ ಮದ್ರಾಸ್ ದಿನದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಆರ್.ಆರ್.ಎಮ್ ಅನ್ನು ಚೆನ್ನೈ ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನವೀಕೃತ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಹೊಸ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿಯನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨, ೨೦೧೬ ರಂದು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪುರಸ್ಕೃತ [[ಪದ್ಮಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]] ಅವರು ಕಲಾವಿದ ಮಣಿಯನ್ ಸೆಲ್ವನ್ ಮತ್ತು ಐಸಿಎಫ್ ಜನರಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ಎಸ್.ಮಣಿ ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. <ref name="new-gallery">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/New-galleries-opened-at-Chennai-Rail-Museum/article15423821.ece|title=New galleries opened at Chennai Rail Museum|date=3 October 2016|access-date=23 September 2018|publisher=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925045924/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/New-galleries-opened-at-Chennai-Rail-Museum/article15423821.ece|archive-date=25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022|url-status=dead}}</ref> == ಅವಲೋಕನ == [[ಚಿತ್ರ:Chennai_Rail_Museum_Fowler_Ploughing_Engine.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Chennai_Rail_Museum_Fowler_Ploughing_Engine.jpg/220px-Chennai_Rail_Museum_Fowler_Ploughing_Engine.jpg|alt=19th-centuryengine with flat wheels|left|thumb| ೧೮೯೫ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ಫೌಲರ್ ಉಳುಮೆ ಎಂಜಿನ್]] ೬.೫ ಎಕರೆಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಎರಡು ಗ್ಯಾಲರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸುಮಾರು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊರಾಂಗಣ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಪರಿಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂದರ್ಶಕರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಆಟಿಕೆ ರೈಲು ಮತ್ತು ಆಟದ ಮೈದಾನ ಹೊಂದಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/rail-museum-looks-to-make-inroads-into-tourism/article5816021.ece|title=Rail museum looks to make inroads into tourism|last=Hamid|first=Zubeda|date=22 March 2014|work=The Hindu|access-date=23 March 2014}}</ref> ಇದರ ಸಂಗ್ರಹವು ಒಳಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಹೊರಾಂಗಣ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಒಳಾಂಗಣ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳು ಐಸಿಎಫ಼್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳ ವಿವರವಾದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ರೈಲುಗಳ ಕೆಲಸದ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಪರೂಪದ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ-ಅವಧಿಯ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಎರಡನೇ ದಶಕದ ಹೊಸ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece|title=Housing the history of Indian Railways for a decade|date=20 April 2012|work=The Hindu|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425180223/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece|archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2012|url-status=dead}}</ref> ನೀಲ್ ಅವರ ಬಾಲ್ ಟೋಕನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ (ರೈಲುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಗ್ನಲಿಂಗ್ ಒದಗಿಸಿದ) ಬಗ್ಗೆ ವೀಡಿಯೊವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ|ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ]] <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/10/28/stories/2002102800591100.htm|title=A peep into the Rail Museum|date=28 October 2002|work=The Hindu Business Line|access-date=7 February 2012}}</ref> ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ ಕೋಚ್ ಸಹ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಹೊರಾಂಗಣ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ೪೧ ರೈಲು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/retired-staff-to-showcase-railway-heritage-at-museums/article24188237.ece|title=Retired staff to showcase railway heritage at museums|last=Kumar|first=S. Vijay|date=18 June 2018|work=The Hindu|access-date=28 July 2018}}</ref> ಫೌಲರ್ ಸ್ಟೀಮ್ ಪ್ಲಿಂಗ್ ಇಂಜಿನ್‌ನ ೧೮೯೫ ರ ಮಾದರಿ ( ಜಾನ್ ಫೌಲರ್ ಅವರಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) <ref>{{Cite web|url=http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/rrm/linkpage/outdoor-fowler.html|title=Fowler Ploughing Engine|publisher=|archive-url=https://archive.today/20121219130447/http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/rrm/linkpage/outdoor-fowler.html|archive-date=19 December 2012|access-date=7 February 2012}}</ref> ಮತ್ತು ೧೮೬೦ ರ ಡಬಲ್-ಡೆಕ್ ಕೋಚ್‌ಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿವೆ. ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಚ್ ಆಫ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಷನ್ ಕಾರ್ ಆರ್‌ಎ ೩೦ ( ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಕ್ಯಾರೇಜ್ ಮತ್ತು ಫೈನಾನ್ಸ್‌ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ), ಕ್ರೇನ್ ಹರ್ಕ್ಯುಲಸ್ (ತುರ್ತು ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಐಷಾರಾಮಿ ಕೋಚ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಮ್ಯೂಸಿಯಂನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ತರಬೇತುದಾರರು ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/rrm/linkpage/outdoor-dhr.html|title=Outdoor Exhibits: Narrow Gauge Engine (Darjeeling Himalayan Railways)|publisher=Regional Railway Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522063212/http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/rrm/linkpage/outdoor-dhr.html|archive-date=22 May 2012|access-date=7 February 2012}}</ref> ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಹೈಸ್ಪೀಡ್ ರೈಲುಗಳ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೇಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]], [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್]], [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯೆಟ್ನಾಂ]] ಮತ್ತು [[ಜಾಂಬಿಯ|ಜಾಂಬಿಯಾಕ್ಕೆ]] ತಯಾರಿಸಿದ ಕೋಚ್‌ಗಳ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳು ಮುಂಬೈ ಉಪನಗರ ರೈಲು ಜಾಲದ ಕೋಚ್, ಭಾರತದ ಹಳೆಯ ರೈಲ್ವೆ ನಕ್ಷೆಗಳು, ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಗಡಿಯಾರಗಳು ಮತ್ತು ಡೀಸೆಲ್-ಲೋಕೋಮೋಟಿವ್ ಎಂಜಿನ್ ಬ್ಲಾಕ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. <ref name="Hindu_MuseumToMakeInroadsIntoTourism">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/rail-museum-looks-to-make-inroads-into-tourism/article5816021.ece|title=Rail museum looks to make inroads into tourism|last=Hamid|first=Zubeda|date=22 March 2014|work=The Hindu|access-date=23 March 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHamid2014">Hamid, Zubeda (22 March 2014). [http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/rail-museum-looks-to-make-inroads-into-tourism/article5816021.ece "Rail museum looks to make inroads into tourism"]. ''The Hindu''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 March</span> 2014</span>.</cite></ref> ಹೊರಾಂಗಣ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ [[ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗ|ನೀಲಗಿರಿ ಮೌಂಟೇನ್ ರೈಲ್ವೇ]] ಕೋಚ್, ಜಿಎಮ್ ತಪಾಸಣೆ ಕಾರ್, ಎಮ್.ಜಿ ಇಎಮ್‍ಯು, ಆಸ್ಪತ್ರೆ ವ್ಯಾನ್, ಕೈಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕ್ರೇನ್, ಓವರ್‌ಹೆಡ್ ಉಪಕರಣಗಳ ಕಾರು, ಮೀಟರ್ ಗೇಜ್ ಇಎಮ್‍ಯು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳ (ಸ್ಟೀಮ್) ಜೀವನ ಗಾತ್ರದ ಡೀಸೆಲ್ ಮತ್ತು ನೇಗಿಲು)ಮಾದರಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವಿಶ್ವ ನಾಯಕರು, ರಾಜಮನೆತನದವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಗಣ್ಯರು ಐಸಿಎಫ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮಾದರಿ ರೈಲುಗಳು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ೧೫೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು ಐಸಿಎಫ಼್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ. ಐಸಿಎಫ಼್ ಡೈಮಂಡ್ ಜುಬಿಲಿ ಗ್ಯಾಲರಿಯು ಇಯಾನ್ ಮ್ಯಾನಿಂಗ್ ಅವರ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳು ಉಗಿ-ಎಂಜಿನ್ ಟರ್ನ್ಟೇಬಲ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಗಿ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇದು ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯ ಕಂಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಸನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉಗಾಂಡಾದ ಐಸಿಎಫ಼್ ನಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸಿದ ಮೂರನೇ ದರ್ಜೆಯ ಎಮ್‍ಜಿ ಕೋಚ್‌ಗಳ ಸ್ಕೇಲ್ ಮಾದರಿ ಮತ್ತು [[ಎರಡನೇ ಎಲಿಜಬೆಥ್|ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ II]], [[ಕೆ.ಕಾಮರಾಜ್|ಕೆ. ಕಾಮರಾಜ್]] ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]] ಅವರಂತಹ ಗಣ್ಯರ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿಯು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎಂಎಸ್ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಹಿದ್ ಪಾಷಾ ಅವರಂತಹ ಕಲಾವಿದರ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು, ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ''ಗಾಂಧಿಯವರ ಮೂರ್ತಿ'', ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಗೌರವವಾಗಿದೆ. ಪಾಷಾ ಅವರ ''ಕನ್ಹಯ್ಯನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ'', ಚಿಕ್ಕ [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನು]] ತನ್ನ ತಾಯಿ [[ಯಶೋಧಾ|ಯಶೋದಾ]] ಅವರು ಸೂಟ್‌ಕೇಸ್ ಅನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ|ಬೆಂಗಳೂರು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ]] ಮಥುರಾ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಹತ್ತಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬರ ದೇವರು (ಅಥವಾ ದೇವರುಗಳು) ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಚಿತ್ರಕಲೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. [[ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು|ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಮ್ಮೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಾತನ ಸ್ಟೀಮ್ ಇಂಜಿನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಲಿನ ಜಾಗವನ್ನು ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಕಿಂಗ್ ಪಥವು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪುರಾತನ ರೈಲಿನ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. == ಸಂದರ್ಶಕರು == [[ಚಿತ್ರ:An-Rail-Engine-display-in-ICF-Rail-Museum-Chennai.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/An-Rail-Engine-display-in-ICF-Rail-Museum-Chennai.JPG/220px-An-Rail-Engine-display-in-ICF-Rail-Museum-Chennai.JPG|alt=Blue-and-white diesel engine|thumb| ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿದ್ದ ಎಂಜಿನ್]] ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕೆಲಸ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಅನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೆ ಸಚಿವ [[ನಿತೀಶ್ ಕುಮಾರ್]] ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಹಲವಾರು ಸೇರ್ಪಡೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ರೈಲು ಸವಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಸುಮಾರು ೫೫೦೦ ಜನರು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರೂ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece|title=Housing the history of Indian Railways for a decade|date=20 April 2012|work=The Hindu|access-date=7 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425180223/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece|archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2012|url-status=dead}}</ref> (ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳು), <ref name="Hindu_MuseumToMakeInroadsIntoTourism"/> ಭಾರತದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ರೈಲ್ವೇ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರದ ಕೊರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದೆ. <ref >{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/chennai/31373739_1_double-decker-coaches-steam-curator|title=Here, past comes chugging to you|last=Janardhanan|first=Arun|date=20 April 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=3 July 2012|archive-url=https://archive.today/20130103192750/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/chennai/31373739_1_double-decker-coaches-steam-curator|archive-date=3 January 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJanardhanan2012">Janardhanan, Arun (20 April 2012). [https://archive.today/20130103192750/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/chennai/31373739_1_double-decker-coaches-steam-curator "Here, past comes chugging to you"]. ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|The Times of India]]''. Archived from [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/chennai/31373739_1_double-decker-coaches-steam-curator the original] on 3 January 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 July</span> 2012</span>.</cite></ref> <ref name="gaze">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article572841.ece|title=Rail museum far from public gaze|last=Sreevatsan|first=Ajai|date=16 August 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222180016/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article572841.ece|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ೧೦ ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು. <ref name="deca">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece|title=Housing the history of Indian Railways for a decade|date=20 April 2012|work=The Hindu|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425180223/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece|archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2012|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece "Housing the history of Indian Railways for a decade"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425180223/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3333204.ece |date=2012-04-25 }}. ''The Hindu''. 20 April 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 July</span> 2012</span>.</cite></ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ೧೪,೭೯೨ ಜನರು ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು (ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ೧೦,೮೦೯ ಸಂದರ್ಶಕರು). <ref name="MetroPlus_TrainspottingForBeginners">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/trainspotting-for-beginners/article19680270.ece|title=Trainspotting for beginners|last=Rajendra|first=Ranjani|date=14 September 2017|work=The Hindu|access-date=30 September 2017|last2=|location=Chennai}}</ref> ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಉತ್ತಮ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಶಕರು ದೂರುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಅನೇಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮಾದರಿಗಳು ಹತಾಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಉಪಹಾರ ಗೃಹ == ಆಗಸ್ಟ್ ೩೧, ೨೦೧೮ ರಂದು, ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ರೈಲು ಕೋಚ್-ವಿಷಯದ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. <ref name="coach theme restaurant">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2018/sep/01/integral-coach-factory-installs-ac-rail-coach-restaurant-at-chennai-rail-museum-1865903.html|title=Integral Coach Factory installs AC rail coach restaurant at Chennai Rail Museum|date=1 September 2018|work=[[The New Indian Express]]|access-date=1 September 2018}}</ref> ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಚೆನ್ನೈ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಐಸಿಎಫ್ ಒದಗಿಸಿದ ಲಿಂಕ್ ಹಾಫ್‌ಮನ್ ಬುಶ್ ರೈಲು ಕೋಚ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] (೨೦೧೫) ಒಂದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಐಆರ್‌ನಿಂದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದ ಎರಡನೇ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಇದಾಗಿದೆ. ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಚೈನೀಸ್, ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ-ಭಾರತದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕೋಚ್ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರೈಲ್ವೇ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಅನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.zeebiz.com/india/photo-gallery-indian-railways-luxury-icf-chennai-rail-coach-restaurant-will-leave-you-craving-for-more-see-pics-61772|title=Indian Railways' luxury ICF Chennai Rail Coach Restaurant will leave you craving for more; see pics|date=2018-09-01|website=Zee Business|language=en|access-date=2019-01-04}}</ref> ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ನಲ್ಲಿ ೬೪ ಜನರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/would-you-like-to-dine-in-a-train/article24916881.ece|title=Journey to a full stomach|last=Paitandy|first=Priyadarshini|date=2018-09-10|work=The Hindu|access-date=2019-01-04|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":0" /> ಕೋಚ್‌ನ ಒಳಭಾಗವನ್ನು ಮಹಾರಾಜರ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಡೆಕ್ಕನ್ ಒಡಿಸ್ಸಿಯನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":1" /> ಅದರ ಪಕ್ಕದ ಅಡುಗೆಮನೆಯು ಮರುಬಳಕೆಯ ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕಂಟೇನರ್ ಆಗಿದೆ. <ref name=":1" /> ತರಬೇತುದಾರನ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಅಸ್ಮಾ ಮೆನನ್ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರ ತಂಡ ಚಿತ್ರಿಸಿತ್ತು. <ref name=":0" /> == ರಂಗಮಂದಿರ == ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ೯೦-ಆಸನಗಳ ಸಣ್ಣ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಡಾಲ್ಬಿ, ದೊಡ್ಡ ಪರದೆ, ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಥಿಯೇಟರ್ ಅನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫, ೨೦೧೮ ರಂದು ತೆರೆಯಿತು. <ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/mini-theatre-comes-up-at-rail-museum/article24699169.ece|title=Mini theatre comes up at Rail Museum|last=Staff Reporter|date=2018-08-16|work=The Hindu|access-date=2019-01-04|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ೯೦ ಜನರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಥಿಯೇಟರ್, ಇಂಟಿಗ್ರಲ್ ಕೋಚ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ, ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ, ವಿಶ್ವ ರೈಲ್ವೆ ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೇ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಕ್ಲಿಪ್ಪಿಂಗ್‌ಗಳನ್ನು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Official website|http://www.icf.indianrailways.gov.in/works/uploads/files/rrm_new/index.html}} * [http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/rail-museum-a-hidden-gem/article5815443.ece?ref=slideshow#im-image-0 Rail Museum - a hidden gem: Slideshow] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] jpo8n00vwc8rpxkgmic0ba5elmc352j ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪ 0 145517 1430775 1342090 2026-09-30T04:00:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430775 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:M45_Pleiades_Stromar.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/M45_Pleiades_Stromar.jpg/200px-M45_Pleiades_Stromar.jpg|right|thumb|200x200px]] '''ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪ''' ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತಮಿಳರು ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಶ್ರೀಲಂಕಾಗಳಲ್ಲಿ]] ಆಚರಿಸುವ ದೀಪಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ತಮಿಳರಿಗೆ ಈ ಹಬ್ಬ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಈ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯನ್ನು [[ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ|ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ತ್ರಿಕಾರ್ತಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕಾರ್ತಿಯಾಯೇನಿ (ಚೊಟ್ಟಣಿಕ್ಕರ ಅಮ್ಮ) ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ]] ಎಂಬ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ನೀಲಗಿರಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 'ಲಕ್ಷಬ್ಬ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಹಬ್ಬದ ಹೆಸರು [[ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿ|ಕಾರ್ತಿಕೇಯ]] ದೇವರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ತಮಿಳು ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ತಿಂಗಳ ಹೆಸರು ಕಾರ್ತಿಕೈ (ಕಾರ್ತಿಕೈ)ಎಂದಿದೆ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣದ ತೆಲುಗು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವು ದೀಪಾವಳಿಯ ದಿನದಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನದಿಂದ ಮಾಸಾಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕೈ ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು (ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆ) ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ೩೬೫ ಬತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪವನ್ನು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು ಇಡೀ ತಿಂಗಳು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.[7] == ಆರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಕಥೆ == ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸುತ್ತ ಅನೇಕ ದಂತಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳು ಬೆಳೆದಿವೆ. ಆರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಆಕಾಶ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಆರು ಶಿಶುಗಳನ್ನು ಶರವಣ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಆರು ಮುಖಗಳ ಮುರುಗನನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದುಲಾ, ನಿತತ್ನಿ, ಅಭ್ರಯಂತಿ, ವರ್ಷಯಂತಿ, ಮೇಘಯಂತಿ ಮತ್ತು ಚಿಪುನಿಕಾ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ''[[ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿ|ಕಾರ್ತಿಕೇಯ]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ [[ಶಿವ|ಶಿವನ]] ಅವತಾರದಲ್ಲಿ [[ಗಣೇಶ|ಗಣೇಶನ]] ನಂತರ ಅವನ ಎರಡನೇ ಮಗ. ಆರು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ (ತತ್ಪುರುಷಂ, <ref group="note">[[Tatpurusha]] The face of Concealing Grace</ref> ಅಘೋರಂ, <ref group="note">[[Bhairava|Aghora]] The face of annihilation</ref> ಸದ್ಯೋಜಾತಂ, <ref group="note">[[Sadyojata]] The face of Creation</ref> ವಾಮದೇವಂ, <ref group="note">[[Vamadeva]] The face of Preservation/Healing/Dissolution/Rejuvenation</ref> ಈಶಾನಂ, <ref group="note">[[Ishana]] The face of Revealing Grace</ref> <ref group="note">[[Third eye]] The third eye of Lord Shiva was used to create Lord Muruga, his son,</ref> 3ನೇ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಮುರುಗನನ್ನು ಶಿವನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. <ref group="note">[[Ishana]] The face of Revealing Grace</ref> ಅಧೋಮುಕಮ್ <ref group="note">[https://books.google.com/books?id=SXwDdBdMJPwC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Adhomukam&source=bl&hl=en#v=onepage&q=Adhomukam&f=false The 6th face of shiva specified in the literary work named ''sri kanda puranam''] ([[Skanda Purana]])</ref> ). ಆರು ರೂಪಗಳು ಆರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರಚಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಆರು ಕಾರ್ತಿಕ ಅಪ್ಸರೆಯರು (ಶಿವ, ಸಂಭೂತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಸನ್ನತಿ, ಅನಸೂಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಾ <ref>The Sacred Books of the Hindus, Vol 21, Rai Bahadur Srisa Chandra Vidyaranya, p29, The Panini Office (Bhuvaneswari Asrama), 1918.</ref> ) ಬೆಳೆಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ತಾಯಿ [[ಪಾರ್ವತಿ|ಪಾರ್ವತಿಯಿಂದ]] ಒಂದಾಗಿ ವಿಲೀನಗೊಂಡರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವಾಗ ಅವರು ಆರು ಮುಖದ ಅರುಮುಗಮ್ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಕೈಗಳ ದೇವರಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡರು. ಭಗವಾನ್ ಮುರುಗನ್ ಅವರ ಆರು ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[[Six Abodes of Murugan]] The six spiritual temples (homes) of Lord Murugan</ref> ಅವುಗಳನ್ನು ಆರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮಗುವನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದಂತೆ ಶಿವನು ಆರು ಅಪ್ಸರೆಯರಿಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಜೀವಂತ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಈ ಆರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಪೂಜೆಯು ಸ್ವತಃ ಮುರುಗನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬದ ದಿನದ ಸಂಜೆ ಮನೆ ಮತ್ತು ಬೀದಿಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪವನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಅಥವಾ ಮುರುಗನ ಜನ್ಮದಿನ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ ಮಹಾನ್ ಸಂತ 'ಶ್ರೀ ರಮಣ ಮಹರ್ಷಿ'ಗೆ ಸಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅರಿತು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಬೋಧನೆಗಳು ಮುಂಬರುವ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಅಥವಾ "ನಾನು ಯಾರು" ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಅವರು 'ಅರುಣಾಚಲ ಬೆಟ್ಟಗಳ' ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ 'ಸಮಾಧಿ'ಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web|url=https://giri.in/blog/Thiruvannamalai-Deepam-2022/|title=Another Special|website=giri.in|access-date=2022-01-11|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111105753/https://giri.in/blog/Thiruvannamalai-Deepam-2022/|url-status=dead}}</ref> ಈ 6 ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮೇಲಿನ ಇತರ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಕೃತ್ತಿಕಾ|ಪ್ಲೆಯೆಡ್ಸ್]] ಅಥವಾ ಕೃತ್ತಿಕಾ.<ref>Other Mythological Stories and Literature on these 6 stars [[Pleiades in folklore and literature]]</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಉತ್ಸವದ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ''ಅಕನಾಡುವು'' ಕವಿತೆಗಳ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿಗೆ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೨೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ ೩೦೦ ರ ವರೆಗೆ) ಹಿಂದಿನದು. ತಮಿಳು ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ [[ಹುಣ್ಣಿಮೆ|ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು]] ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಧುನಿಕ ಕೇರಳದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳರ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ (ಪೆರುವಿಜಾ) ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾಲದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ [[ಅವ್ವೆಯಾರ್|ಅವ್ವೈಯಾರ್]] ತನ್ನ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ದೀಪ ತಮಿಳು ಜನರು ಆಚರಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವು ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ''ಅಕನಾಡುಗಳು'' ಮತ್ತು ಅವ್ವೈಯಾರ್ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕೈಯನ್ನು ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ''ಪೆರುವಿಳ'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Balambal">{{Cite book|title=Studies in the History of the Sangam Age|last=V.|first=Balambal|publisher=Kalinga Publications|year=1998|isbn=978-8185163871|location=New Delhi|page=6}}</ref> === ಪೌರಾಣಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು === [[ಶಿವ|ಶಿವನು]] [[ವಿಷ್ಣು]] ಮತ್ತು [[ಬ್ರಹ್ಮ|ಬ್ರಹ್ಮನ]] ಮುಂದೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಬೆಳಕಿನ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ಶಿವನ ತಲೆ ಮತ್ತು ಪಾದಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ವಿಷ್ಣುವು ಹಂದಿಯ ( [[ವರಾಹಾವತಾರ|ವರಾಹ]] ) ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಂಸ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ವಿಷ್ಣು ತನ್ನ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ''[[ಕೇದಗೆ|ಪಾಂಡನಸ್ ವಾಸನೆಯ]]'' ಹೂವಿನ ''ತಾಡಂಪೂ'' ತುಂಡನ್ನು ಕೇಳಿದನು ಅದು ಶಿವನ ತಲೆಯಿಂದ ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ತೇಲುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಅವನು ಇದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ತಾನು ಇದರ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಶಿವನಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡನು. ಶಿವನು ಸುಳ್ಳನ್ನು ಅರಿತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ದೇವಾಲಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡನಸ್ ಹೂವನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ತಡೆದರು. ಶಿವನು ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಈ ದಿನವನ್ನು ''ಕಾರ್ತಿಕ ಮಹಾದೀಪ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/lakhs-of-devotees-witness-lighting-of-karthigai-deepam-at-tiruvannamalai/article30270483.ece, Lakhs of devotees witness lighting of Karthigai Deepam at Tiruvannamalai] [[The Hindu]] News Paper Article 10 December 2019</ref> == ಆಚರಣೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Karthigai_Deepam_Celebration_at_Thiru_Nizhal_Thangal_10.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Karthigai_Deepam_Celebration_at_Thiru_Nizhal_Thangal_10.JPG/220px-Karthigai_Deepam_Celebration_at_Thiru_Nizhal_Thangal_10.JPG|thumb|220x220px| ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪ ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅತ್ತೂರು ನಿಝಲ್ ತಂಗಳ್ ಅವರು ಅಗಲ್ ವಿಲಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು.]] ಪ್ರತಿ ''ಮನೆಯಲ್ಲೂ'' ಮಣ್ಣಿನ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪಗಳು ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪವು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ದೀಪಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಬೆಳಗಿದ ದೀಪವನ್ನು ಮಂಗಳಕರ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ದೂರವಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಹಿಂದೂ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಬೆಳಗಿದ ದೀಪವು ಮುಖ್ಯವಾದುದಾದರೂ, ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪ ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಭೈಯಾ-ಧುಜ್ ಮತ್ತು ರಾಖಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ). ಸಹೋದರಿಯರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ತೆಲುಗು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ (ತಿಂಗಳು) ಬಹಳ ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ದಿನದಂದು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನದಿಂದ ಮಾಸಾಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಪೌರ್ಣಮಿ (ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆ)ಯಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ೩೬೫ ಬತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪವನ್ನು ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಿ ದಿನ ಇಡೀ ತಿಂಗಳು ಕಾರ್ತಿಕ ಪುರಾಣವನ್ನು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ತಮಿಳುನಾಡಿನ ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ ಮತ್ತು ಕೋನೇಶ್ವರಂ, ಟ್ರಿಂಕೋಮಲಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಳು === ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ ಮಹಾ ದೀಪವು ಸಂಜೆ ೬ ಗಂಟೆಗೆ ೨೬೬೮ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಲಿದೆ&nbsp;. ಇಡೀ ಪರ್ವತವು ಶಿವಲಿಂಗವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೩೫೦೦ಕೆಜಿ ತುಪ್ಪ ಬಳಸಿ ಮಹಾ ದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ&nbsp;. ಶ್ರೀ [[ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ|ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರನು]] ಮಹಾದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾ ದೀಪವು ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತದ ಸುತ್ತಲೂ ೩೫ &nbsp;ಕಿ.ಮೀ ತ್ರಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. 16ಕಿಮೀ ಗಿರಿವಾಲಂ (ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ).ಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಲಿದ್ದಾರೆ.&nbsp; ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ಬತ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿದ ನಂತರ ಉಳಿಯುವ ತೇವಭರಿತ ಕಪ್ಪು ಬೂದಿಯನ್ನು ಮಾರ್ಗಜಿ ಆರುದ್ರ ದರಿಸನಂ ದಿನದಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/karthigai-deepam-2016-december-12-2016.html|title=Karthigai Deepam in Thiruvannamalai|last=K|first=Kandaswamy|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=23 November 2017}}</ref> [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ|ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈನಲ್ಲಿರುವಂತೆ]] ಕಾರ್ತಿಕದೀಪ ಹಬ್ಬವು ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಟ್ರಿಂಕೋಮಲಿಯ ಕೋನೇಶ್ವರಂನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/lakhs-witness-karthigai-deepam/article4140984.ece Lakhs witness Karthigai Deepam] [[The Hindu]] News Paper Article 28 November 2012</ref> ಹಬ್ಬವನ್ನು ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ದಿನವನ್ನು ಅಪ್ಪ ಕಾರ್ತಿಗೈ, ಎರಡನೇ ವಡೈ ಕಾರ್ತಿಗೈ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ದಿನವನ್ನು ತಿರು ಕಾರ್ತಿಗೈ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕಾರ್ತಿಗೈ ದಿನವೆಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ಪೂಜೆಯನ್ನು <ref>{{Cite web |url=http://bharatmoms.com/blog/thiruvannamalai-karthigai-maha-deepam-the-festival-of-lights/ |title=Tiruvannamalai Karthigai Maha Deepam - The Story Behind, Significance, Pooja Procedure and Food Recipes |access-date=2022-09-25 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209001845/http://bharatmoms.com/blog/thiruvannamalai-karthigai-maha-deepam-the-festival-of-lights/ |url-status=dead }}</ref> ಕಾರ್ತಿಗೈ ದಿನದಂದು, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ (ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ) ಬೃಹತ್ ಬೆಂಕಿ ದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸುತ್ತಲೂ ಹಲವಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳವರೆಗೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಂಕಿಯನ್ನು (ದೀಪ) ಮಹಾದೀಪ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಭಕ್ತರು ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ, ಭಗವಾನ್ [[ಶಿವ|ಶಿವನಿಗೆ]] ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಸಿಂಹಸ್ಥದ ಮಹಾ [[ಕುಂಭ ಮೇಳ|ಕುಂಭಮೇಳದ]] ಕಾರಣ, ಕಾರ್ತಿಕೈ ದೀಪವು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು ೧೨ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ ರಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸೋಮವಾರದಂದು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಹನ್ನೆರಡು [[ದ್ವಾದಶ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳು|ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳ]] [[ಶಿವ|ಶಿವನಿಗೆ]] ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.drikpanchang.com/festivals/karthigai-deepam/karthigai-deepam-date-time.html# Karthigai Deepam 12 December 2016(Monday)]</ref> == ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಪಟಾಕಿ ==   '''''ಕಾರ್ತಿಕಾಯಿ ಚುಟ್ರು''''' ಅಥವಾ '''''ಕಾರ್ತಿಕಾಯಿ ಚುಟು''''' ಎಂಬುದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ [[ಇದ್ದಿಲು]] ಆಧಾರಿತ ಕೈಯಿಂದ ತಿರುಗುವ [[ಪಟಾಕಿ|ಪಟಾಕಿಯಾಗಿದೆ]]. ಇದನ್ನು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ಭಾರತದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] <ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/improvised-firework-adds-colour-to-kaarthigai-deepam/article1393675.ece Improvised firework adds colour to Kaarthigai Deepam] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[The Hindu]] news paper December 13, 2008. This news paper refers to the [[Cuddalore district]] and city named [[Cuddalore]] where it is popular even these days people celebrate the festival with this firework</ref> ರಾಜ್ಯದ ಗ್ರಾಮೀಣ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕ್ರ್ಯಾಕರ್ ತುಂಬಾ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[ಇದ್ದಿಲು|ಇದ್ದಿಲಿನಿಂದ]] ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಫೋಟಕವಲ್ಲದ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಆಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ರ್ಯಾಕರ್ ಅನ್ನು ಉದ್ದವಾದ ಹಗ್ಗದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ, ಝಿಗ್ ಜಾಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮೋಜು ಮಾಡಲು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು [[ತೆಂಗಿನ ನಾರು|ತೆಂಗಿನ]] ಹಗ್ಗ ಅಥವಾ [[ಸೆಣಬು|ಸೆಣಬಿನ]] ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಕ್ರ್ಯಾಕರ್‌ನ ದಹನಗೊಂಡ ಸೆಟಪ್ ಅನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವಾಗ ಇದ್ದಿಲು ಉರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವ ಸಣ್ಣ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಡುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಚಿಮಣಿ ಸ್ಟಾರ್ಟರ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. <ref group="note">[[Chimney starter]] is similar kind of mechanism used, but it uses fuel to burn charcoal</ref> ಈ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಬೆಂಕಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು, <ref group="note">Rope [[fire performance]] is another form of fire dancing and twirling with fired ropes which needs special skills, because the rope is ignited with fuel</ref> ಆದರೆ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. [[ಚಿತ್ರ:Karthigai_Deepam_Kanyakumari.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Karthigai_Deepam_Kanyakumari.jpg/220px-Karthigai_Deepam_Kanyakumari.jpg|right|thumb| [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಅರುವಿಕ್ಕರೈನಲ್ಲಿರುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಪ್ತ ಕಣ್ಣಿಯಾರ್ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಳಿ ಕಾರ್ತಿಗೈ ದೀಪಂ ೨೦೧೯ ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರುವಿಕ್ಕರೈ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ನೂರಾರು ದೀಪಗಳು ಬೆಳಗಿದವು.]] ಈ ಕ್ರ್ಯಾಕರ್ ಅನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದ ಇದ್ದಿಲಿನಿಂದ [[ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮರ|ತೆಂಗಿನ]] ಚಿಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗೋಣಿ ಚೀಲದ ತುಂಡನ್ನು ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು 3 ಕೊಂಬೆಗಳು ಅಥವಾ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಮರದ ಕಡ್ಡಿ ಅಥವಾ ಸಸ್ಯದ ಕಾಂಡದೊಳಗೆ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ಅಂತರದೊಂದಿಗೆ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸುಡುವ ಇದ್ದಿಲನ್ನು ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉರಿಯುವವರೆಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬೀಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಾಗ ಅದನ್ನು ಹಗ್ಗದ ಸಹಾಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಬಹುದು. ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇದ್ದಿಲು ತುಂಡುಗಳ ಬೀಳುವ ತುಂಡುಗಳು ಫೈರ್ ಕ್ರ್ಯಾಕರ್ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಹೊಳೆಯುವ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗಾಗಿ ಇದ್ದಿಲಿನ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಒಣಗಿದ ತಾಳೆ ಹೂವಿನ ತುಂಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಬಹುದು.. ಪುಡಿಮಾಡಿದ ಇದ್ದಿಲನ್ನು ಸೆಣಬಿನ ಚೀಲ ( ಗೋಣಿ ಚೀಲ ) ತುಂಡುಗಳ ಪದರಗಳಾಗಿ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಬಹುದು == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{Reflist|30em|group=note}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://www.youtube.com/watch?v=BoTE3TJis2U ಕಾರ್ತಿಕೈ ಹೋಮ್ ಮೇಡ್ ಕ್ರ್ಯಾಕರ್ ಡೆಮೊ] * [https://www.youtube.com/watch?v=OOT_K7P1i-0 ಗೋಣಿ ಚೀಲ ಮತ್ತು ತಾಳೆ ಹೂವನ್ನು ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರ] * [https://tiruvannamalai.nic.in/karthigai-festival/ ಕಾರ್ತಿಗೈ ಹಬ್ಬ] {{ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಹಬ್ಬಗಳು}}ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹೊಸ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ (ಮಲಯಾಳಿ-ಕೇರಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ) ವಿಷು ಹೊಸ ವರ್ಷ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿಂಗಂ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ವಿಷು (ಮಲಯಾಳಂ: ವಿಷು) ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ, ಇದು ಸುಗ್ಗಿಯ ವರ್ಷದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. (ವಿಕಿಯಿಂದಲೇ ನಕಲು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 27aycl934y128214nttjd1214ilz3ne ಕರ್ನಾಟಕ ತಮಿಳರು 0 146020 1430756 1381052 2026-09-30T02:41:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430756 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Bharatanatyam_1.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Bharatanatyam_1.jpg/170px-Bharatanatyam_1.jpg|right|thumb| [[ಭರತನಾಟ್ಯ|ಭರತನಾಟ್ಯವು]] ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ]] '''ಕರ್ನಾಟಕ ತಮಿಳರು''' ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]], [[ಕೋಲಾರ]], [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]], ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇತರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳು ಭಾಷೆ]] ಮಾತನಾಡುವವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ. ದಿ ಹಿಂದೂ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುವ ವಸಾಹತುಗಾರರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬಂದರು,೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಮೊದಲನೆಯದು; ಎರಡನೆಯದು ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ; ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು, ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ರೈಲು ಹಳಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಯ ಅಗತ್ಯದ ನಂತರ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಈಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಮಿಳರು ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಎರಡೂ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇತ್ತು ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳಬಹುದು. ೧೯೯೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾಗಿ ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುವ ಜನರು ಸುಮಾರು ೨೧% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://books.google.com/books?id=JZ2Ejl6C2-sC&lpg=PR11&pg=PA16&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false Modernisation and Ethnicity. Locating the Telugu Community in Bangalore]; by D. V. Kumar</ref> ೨೦೧೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ವರದಿಯಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ೨.೧ ಮಿಲಿಯನ್ ತಮಿಳರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://tamil.oneindia.com/news/tamilnadu/tamil-speaking-persons-indian-states-323616.html|title=தமிழ்நாட்டைத் தவிர தமிழ் மொழி பேசுவோர் எந்த மாநிலத்தில் அதிகம் தெரியுமா?|date=29 June 2018|website=Tamil.oneindia.com|access-date=14 December 2018}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಪ್ರಕಾರ, ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಿಂದ ಚೋಳರು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪೂರ್ವದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನುಸುಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು; ಇದು ನಂತರ ಇಂದಿನ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ದೊಮ್ಮಲೂರು. ೧೦೦೪ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ I ರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಚೋಳರು ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಗರವಾಯಿತು, ಅದರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಕನ್ನಡಿಗ|ಕನ್ನಡಿಗರಾಗಿದ್ದ]] "ಪೇಟೆ" ಮತ್ತು "ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್" ಅನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ರಚಿಸಿದರು, ಅವರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳರು. == ಸಮುದಾಯಗಳು == === ಆರ್ಕಾಟ್ ಮುದಲಿಯಾರ್ === [[ಆರ್ಕಾಟ್ ಆಗಮುಡಿ ಮುದಲಿಯಾರ್|ಆರ್ಕಾಟ್ ಮುದಲಿಯಾರ್]] ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ ಆರಂಭಿಕ ವಸಾಹತುಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. [[ಎಂ ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಚಿನ್ನಸ್ವಾಮಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]], ಟೌನ್ ಹಾಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರ್ಕಾಟ್ ಮುದಲಿಯಾರ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವು. ಹಳೆಯ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ಸಮುದಾಯದ ಕಟ್ಟಾಳುಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಹಳೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅಣ್ಣಾಸಾಮಿ ಮುದಲಿಯಾರ್ ಜನರಲ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳು ಆರ್ಕಾಟ್ ಮುದಲಿಯಾರ್ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. === ಹೆಬ್ಬಾರ್ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ === ಹೆಬ್ಬಾರ್ [[ಐಯ್ಯಂಗಾರ್|ಅಯ್ಯಂಗಾರ್‌ಗಳು]] ಹಿಂದೆ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ [[ಐಯ್ಯಂಗಾರ್|ಅಯ್ಯಂಗಾರ್]] ಉಪ-ಜಾತಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ [[ರಾಮಾನುಜ]] ಮತ್ತು [[ವೇದಾಂತ ದೇಶಿಕ]] ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ಅವರು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಹಾಸನ]], [[ಮೈಸೂರು]], [[ತುಮಕೂರು]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದವರು. ಹೆಬ್ಬಾರ್ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್‌ಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೆಬ್ಬಾರ್ ತಮಿಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ತಮಿಳು, [[ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಕೃತ|ಸಂಸ್ಕೃತದ]] ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಗುಂಪಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಾತೃಭಾಷೆ ಹೆಬ್ಬಾರ್ ತಮಿಳು, ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೆಬ್ಬಾರ್ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆಚ್ಚು ಅದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ತಮಿಳಿನ (ಹೆಬ್ಬಾರ್ ತಮಿಳು ಸೇರಿದಂತೆ) ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅದರ ದೈವಿಕ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಆಹಾರ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ತಮಿಳು ಕುಡಿಯುವ ([t̪iːrt̪o]) ಮತ್ತು ಕುಡಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ನೀರು ([d͡ʒʌlo]) ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿನದನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ಎರಡೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆದಿವೆ. ಪ್ರಮಾಣಿತ ತಮಿಳು 'ನೀರು' ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು "ಅಯ್ಯಂಗಾರ್" ಎಂಬ ತಮಿಳು ಉಪನಾಮವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ವೈಷ್ಣವ ಸಂತ [[ರಾಮಾನುಜ|ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬಂದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್‌ಗಳು ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ತಮಿಳಿನ ಉಪ-ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. === ತಿಗಳ === '''ತಿಗಳಾ''' ಅಥವಾ '''ತಿಗಳಾ''' ಎಂಬುದು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಮತ್ತು ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತಮಿಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪು.<ref name="People of India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VBQwAQAAIAAJ&q=thigala+Vanniar|title=People of India|last=Singh|first=Kumar Suresh|last2=India|first2=Anthropological Survey of|year=2003|isbn=9788185938981|page=1423}}</ref> ಅವರು ಹಲವಾರು ವನ್ನಿಯಾರ್ ಜಾತಿಯ ಉಪ-ಜಾತಿಯಾಗಿರಬಹುದು.<ref name="People of India" /> ತಿಗಳರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಕರಗ ಎಂಬ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರಗದ ಕಥೆಯೂ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವನ್ನಿಯಾಕುಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸಮುದಾಯದ ದೇವತೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ತಿಗಳರು ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಮಿಶ್ರಿತ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ <ref name="People of India" /> === ತಿಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ಕರಗ === ಬೆಂಗಳೂರು ಕರಗ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ತಿಗಳ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಕರಗ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮುದಾಯದ ಪುರುಷರು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಈ ಸವಲತ್ತು ನೀಡುವ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರಿಗೆ ನರಕದ ಒಂದು ನೋಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ತ್ರಿಪುರಾಸುರ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಅಸುರ (ರಾಕ್ಷಸ) ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ತಿಗಳರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.<ref name="bangaloremirror.com">{{Cite news|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=10&contentid=200904212009042100394852e56efa0a&sectxslt=&pageno=1|title=bangaloremirror|work=bangaloremirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707213004/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=10&contentid=200904212009042100394852e56efa0a&sectxslt=&pageno=1|archive-date=2011-07-07}}</ref> ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಕ್ತಿದೇವಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದರು. ವೀರಕುಮಾರರೆಂಬ ಸೈನಿಕರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದಳು. ಅಸುರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಸೈನಿಕರು ಶಕ್ತಿದೇವಿಯನ್ನು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಅವಳು ಹಿಂತಿರುಗಬೇಕಾಗಿದ್ದರೂ, ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗದ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇರಲು ಬರುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದಳು <ref name="bangaloremirror.com" /> ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ೧೫೪೭ A D ನಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಯಲಹಂಕದಿಂದ ಹೊಸ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನು..<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-JXDD0gcHgoC&q=Kempegowda++tamil&pg=PA100|title=Landscapes of Urban Memory: The Sacred and the Civic in India's High-tech City|last=Srinivas|first=Smriti|date=2004-01-01|isbn=9788125022541}}</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == [[ಬೆಂಗಳೂರು ಕೇಂದ್ರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಬೆಂಗಳೂರು ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ]] ಒಟ್ಟು ೧೪ ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು ೫.೫ ಲಕ್ಷ ತಮಿಳು ಮತದಾರರಿದ್ದು, ಗೆಲ್ಲುವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ತಮಿಳಿಗರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Kaggere">{{Cite news|url=http://www.bangaloremirror.com/bangalore/others/Tamil-voters-will-decide-winner-in-Blore-Central/articleshow/33460807.cms|title=Tamil voters will decide winner in B'lore Central|last=Kaggere|first=Niranjan|date=9 April 2014|access-date=4 January 2015|publisher=Bangalore Mirror|issue=Bangalore}}</ref><ref name="Hegde">{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/140413/nation-politics/article/will-tamilians-back-bjp-election|title=Will Tamilians back BJP this election?|last=Hegde|first=Bhaskar|date=13 April 2014|access-date=4 January 2015|publisher=Deccan Chronicle|issue=Bangalore}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pcmohan.org/support-from-tamil-sangham-10-04-2014/|title=Support from Tamil Sangham 10-04-2014|last=Mohan|first=P C|date=10 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104114903/http://pcmohan.org/support-from-tamil-sangham-10-04-2014/|archive-date=4 January 2015|access-date=4 January 2015}}</ref> ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಸುದ್ದಿ ಪ್ರಕಾರ, [[ಶಿವಾಜಿ ನಗರ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಶಿವಾಜಿನಗರದ]] ೧.೬೭ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರಲ್ಲಿ ೯೨೦೦೦ ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುವ ಜನರು ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article1531428.ece|title=Indian Express|work=Indian Express|access-date=2022-10-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314082908/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/article1531428.ece|url-status=dead}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಮಿಳರು೩.೪೬% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement3.htm|title=Census of India - DISTRIBUTION OF 10,000 PERSONS BY LANGUAGE|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011050151/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement3.htm|archive-date=11 October 2012|access-date=29 January 2014}}</ref> ಸುಮಾರು ೫ ಮಿಲಿಯನ್ ತಮಿಳರು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಹೊರಗೆ, ಭಾರತದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ೧೦ ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುವ ಜನರ ದಾಖಲಾತಿ ಇದೆ.<ref>{{Cite book|title=Landscapes of Urban Memory|last=Smriti Srinivas|publisher=[[Orient Blackswan]]|year=2004|isbn=9788125022541|pages=100–102|chapter=The Settlement of Tamil speaking Groups|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-JXDD0gcHgoC&pg=PA100}}</ref> [[ಬೆಂಗಳೂರು ದಂಡುಪ್ರದೇಶ|ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನ]] ಉಪನಗರಗಳು ( ಫ್ರೇಸರ್ ಟೌನ್, ಮರ್ಫಿ ಟೌನ್, [[ಶಿವಾಜಿ ನಗರ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಶಿವಾಜಿನಗರ]], [[ಹಲಸೂರು]], ಬೆನ್ಸನ್ ಟೌನ್, ಆಸ್ಟಿನ್ ಟೌನ್, ರಿಚರ್ಡ್ಸ್ ಟೌನ್, ಕಾಕ್ಸ್ ಟೌನ್, ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಟೌನ್, ನೀಲಸಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಿವೇಕನಗರ) ಹೆಚ್ಚಿನ ತಮಿಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಪತನದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರು ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗೆ ಕರೆತಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುವ ಸೈನಿಕರು, ಪೂರೈಕೆದಾರರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಬೆಂಗಳೂರು ದಂಡುಪ್ರದೇಶ|ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್]] ೧೯೪೯ ರವರೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ|ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ]] ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿತ್ತು, ಅದನ್ನು [[ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ|ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ]] ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Srivatsa">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article1939954.ece|title=Bangalore calling: it all goes way back…|last=Srivatsa|first=Sharath S|date=31 October 2007|work=The Hindu|access-date=3 January 2015|issue=Bangalore}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Arul">{{Cite web|url=https://arulsteve736.wordpress.com/2013/04/17/specialization-on-social-and-cultural-indifference-among-kgf-tamil-migrants/|title=Specialization On Social And Cultural Indifference Among Kgf Tamil Migrants|last=Steve|first=Arul|date=17 April 2013|publisher=Word Press|access-date=4 January 2015}}</ref><ref name="Aliyeh3">{{Cite web|url=https://aturquoisecloud.wordpress.com/2013/07/18/greet-meat-eat/|title=Greet.Meat.Eat.|last=Rizvi|first=Aliyeh|date=18 July 2013|website=A Turquoise Cloud|publisher=Word Press|access-date=4 January 2015}}</ref><ref name="Dasharathi">{{Cite web|url=http://bangalore.citizenmatters.in/articles/295-bangalore-cantonment|title=Cantonment: colonial past, multicultural present|last=Dasharathi|first=Poornima|date=23 July 2008|publisher=Citizen Matters|access-date=23 December 2014}}</ref><ref name="Aam">{{Cite web|url=https://aamadmo.wordpress.com/2012/07/07/right-to-be-a-minority-institution-and-make-majority-profits/|title=Right to be a Minority institution (and make majority profits)|date=7 July 2012|publisher=Word Press|access-date=4 January 2015}}</ref><ref name="Harshitha2">{{Cite web|url=http://ramubangalore.blogspot.com.au/2013/06/the-mootocherry-of-bangalore.html|title=The Mootocherry of Bangalore|last=Harshitha|first=Samyuktha|date=1 June 2013|website=Suttha Muttha|access-date=4 January 2015}}</ref> ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನ ಭಾಗವಲ್ಲದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ, ಕಲಾಸಿಪಾಳ್ಯ, ಶ್ರೀರಾಮಪುರ, [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]], ವೈಯಾಲಿಕಾವಲ್, ಹೆಬ್ಬಾಳ, [[ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಯಲಹಂಕ]] ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ತಮಿಳು ಮಾತನಾಡುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಐಟಿ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗೆ ( ವೈಟ್‌ಫೀಲ್ಡ್, [[ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ನಗರ|ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು ಹೊರ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆ ) [[ಇಂದಿರಾ ನಗರ|ಇಂದಿರಾನಗರ]], ಬಾಣಸವಾಡಿ, [[ಕೋರಮಂಗಲ]], [[ಬಿ.ಟಿ.ಎಮ್. ಬಡಾವಣೆ|ಬಿಟಿಎಂ ಲೇಔಟ್]], [[ಹೆಚ್.ಎಸ್.ಆರ್ ಬಡಾವಣೆ|ಎಚ್‌ಎಸ್‌ಆರ್ ಲೇಔಟ್]], ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ರಸ್ತೆ, [[ಜೆ.ಪಿ.ನಗರ|ಜೆಪಿ ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಮಾರತಹಳ್ಳಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರವುಗಳು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಐಟಿ ಕಾರಿಡಾರ್‌ನ ಒಳಗೆ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅನೇಕ ತಮಿಳಿಗರು ಮೊದಲ ತಲೆಮಾರಿನ ವಲಸಿಗರು, ಅವರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನಿಂದ]] ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಗಮನಾರ್ಹ ಚೋಳ ದೇವಾಲಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ == {| class="wikitable sortable " !ಸಂ ! ಹೆಸರು ! ಸ್ಥಳ ! ಅವಧಿ / ಶಾಸನಗಳ ಅವಧಿ |- | 1 | ಸೋಮೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ | ಅಗರ, [[ಬೆಂಗಳೂರು]] | 1500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ <ref>{{Cite web|url=http://cityplus.jagran.com/city-news/a-1200-year-old-shiva-temple_1326437901.html|title=A 1200-YEAR-OLD SHIVA TEMPLE|website=Cityplus.jagran.com|access-date=2022-10-16|archive-date=2012-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715052626/http://cityplus.jagran.com/city-news/a-1200-year-old-shiva-temple_1326437901.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2 | ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | [[ಮಾರತಹಳ್ಳಿ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]] | 1508&nbsp;AD <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/of-inscriptions-and-the-medieval-period/article2793088.ece|title=S.K. Aruni of the Indian Council of Historical Research talks about relics in Marathahalli that date back to 1508|work=THE HINDU}}</ref> |- | 3 | ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | [[ಹಲಸೂರು]], ಬೆಂಗಳೂರು | [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳರ]] ಅವಧಿ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hyViAAAAMAAJ&q=chola+++temple+ulsoor|title=Dynamics of Language Maintenance Among Linguistic Minorities: A Sociolinguistic Study of the Tamil Communities in Bangalore|publisher=Central Institute of Indian Languages, 1986|year=1986|page=7}}</ref> |- | 4 | [[ಹಳೆ ಮಡಿವಾಳ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] | ಹಳೆ [[ಮಡಿವಾಳ ಪ್ರದೇಶ|ಮಡಿವಾಳ]], ಬೆಂಗಳೂರು | 1247&nbsp;ಕ್ರಿ.ಶ., 1365&nbsp;ಕ್ರಿ.ಶ.<ref name="deccanherald">{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/14855/tv-talk.html|title=DeccanHerald|work=DeccanHerald}}</ref> |- | 5 | ಈಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | [[ಕೆಂಗೇರಿ]], ಬೆಂಗಳೂರು | 1050&nbsp;AD <ref>{{Cite news|url=http://archive.deccanherald.com/Content/Feb22009/metromon20090201115918.asp|title=A place of historical significance|work=DeccanHerald|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213075931/http://archive.deccanherald.com/Content/Feb22009/metromon20090201115918.asp|archive-date=2013-12-13}}</ref> |- | 6 | ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ | [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]], ಬೆಂಗಳೂರು | 10ನೇ ಶತಮಾನ AD <ref>{{Cite web|url=http://www.whatisindia.com/opinion/2005/09/wis20050924_history_of_bangalore.html|title=The Indian Analyst -- History of Bangalore|date=24 September 2005|website=Whatisindia.com|access-date=14 December 2018}}</ref> |- | 7 | ಮುಕ್ತಿ ನಾಥೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | ಬಿನ್ನಮಂಗಲ, ನೆಲಮಂಗಲ | ಕ್ರಿ.ಶ. 1110 <ref>{{Cite web|url=http://www.npa.in/ABOUTUS.htm|title=Mukthi Natheshwara temple|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807092015/http://www.npa.in/ABOUTUS.htm|archive-date=2012-08-07}}</ref> |- | 8 | ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | ಕಾಡುಗೋಡಿ, ಬೆಂಗಳೂರು | ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನ ಅವಧಿ <ref>{{Cite news|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=10&contentid=2012080120120801065943170a8e8ce5d|title=Forest to concrete jungle|work=Bangaloremirror.com|archive-url=https://archive.today/20130624204141/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=10&contentid=2012080120120801065943170a8e8ce5d|archive-date=2013-06-24}}</ref> |- | 9 | ಕಾಳಿಕಾಂಬಾ ಕಮತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | ನಗರತ್‌ಪೇಟೆ, ಬೆಂಗಳೂರು | [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳರ]] ಅವಧಿ <ref>{{Cite news|url=http://www.kishys.com/news/news-20110116-12673-Heritage_temple_in_ruins_Karnataka_government_unmoved_Daily_News_Analysis.html|title=Heritage temple in ruins|work=DNAINDIA|archive-url=https://archive.today/20130624183444/http://www.kishys.com/news/news-20110116-12673-Heritage_temple_in_ruins_Karnataka_government_unmoved_Daily_News_Analysis.html|archive-date=2013-06-24}}</ref> |- | 10 | ವಸಂತ ವಲ್ಲಭರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನ | ವಸಂತಪುರ, ಬೆಂಗಳೂರು | [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳರ]] ಅವಧಿ <ref>{{Cite web|url=http://bengaluru.citizenmatters.in/1307-lost-villages-bengaluru-1307|title=Vallabharaya's abode Vasantapura -|date=30 August 2009|website=Bengalurulcitizenmatters.in|access-date=14 December 2018}}</ref> |- | 11 | ಧರ್ಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ | ಕೊಂಡ್ರಹಳ್ಳಿ, ಹೊಸಕೋಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು, ಬೆಂಗಳೂರು | 1065&nbsp;AD <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AphNAAAAYAAJ|title=Art and architecture of Indian temples|last=Saligrama Krishna Ramachandra Rao|publisher=Kalpatharu Research Academy|year=1993|page=222|access-date=24 June 2013}}</ref> |- | 12 | ಶ್ರೀ ಮದ್ದೂರಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ | ಹುಸ್ಕೂರು ( [[ಆನೇಕಲ್]] ತಾಲೂಕು), ಬೆಂಗಳೂರು | [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳರ]] ಅವಧಿ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AphNAAAAYAAJ|title=Art and architecture of Indian temples|last=Saligrama Krishna Ramachandra Rao|publisher=Kalpatharu Research Academy|year=1993|page=214|access-date=24 June 2013}}</ref> |} == ತಮಿಳು ಶಾಸನಗಳು ==   === ದೇವಾಲಯದ ಶಾಸನಗಳು === ==== ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ದೊಮ್ಮಲೂರು ==== [[ಚಿತ್ರ:Domlur_chola_stone_art_10th_century,bangalore.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Domlur_chola_stone_art_10th_century%2Cbangalore.jpg/160px-Domlur_chola_stone_art_10th_century%2Cbangalore.jpg|left|thumb|213x213px| ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]] ತಮಿಳು ಶಾಸನಗಳು]] [[ಚಿತ್ರ:Vijaynagar_Tamil_Inscription,_Someshwara_Temple,_Ulsoor.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Vijaynagar_Tamil_Inscription%2C_Someshwara_Temple%2C_Ulsoor.jpg/100px-Vijaynagar_Tamil_Inscription%2C_Someshwara_Temple%2C_Ulsoor.jpg|thumb|203x203px| [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ]] ತಮಿಳು ಶಾಸನ, ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, [[ಹಲಸೂರು]]]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯವು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನಲ್ಲಿರುವ]] ೧೦ ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]] ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನಗಳಿವೆ. ಈ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು ತೊಂಬಲೂರು ಅಥವಾ ದೇಸಿಮಾಣಿಕ್ಕಾಪಟ್ಟಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಪೊಸಲವೀರರಾಮನಾಥ ದೇವರು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ದೇವಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] [[2ನೇ ದೇವ ರಾಯ|ದೇವರಾಯ II]] ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆಗಳು, ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂಕಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ತೊಂಬಲೂರು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮನೆಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೊಕ್ಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ೧೨೭೦ ರ ಮತ್ತೊಂದು ತಮಿಳು ಶಾಸನವು ಅಳಗಿಯಾರ್ ೨ಬಾಗಿಲಿನ ಕಂಬಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಸನವು ತಲೈಕ್ಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಜಲಪಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ವಿನ್ನಮಂಗಲಂ ತೊಟ್ಟಿಯಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೯೦ ರ ಶಾಸನವು ಪೊಯ್ಸಳ ವೀರ ರಮಾನಂದರಿಂದ ತೊಮ್ಮಲೂರಿನ ಆದಾಯದಿಂದ ಹತ್ತು ಪೆನ್ನುಗಳನ್ನು ದಾನದ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="Rice">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p0wSoEIub1YC&q=tamil+inscriptions+in+bangalore&pg=PA70|title=Mysore: A Gazetteer Compiled for Government|last=Rice|first=Benjamin Lewis|date=1887|publisher=Asian Educational Services|isbn=8120609778|location=London, UK|page=70|access-date=17 January 2015}}</ref><ref name="Githa">{{Cite news|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/apr192004/metro9.asp|title=A Chola temple in Domlur!|last=Githa|first=U B|date=19 April 2004|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104114438/http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/apr192004/metro9.asp|archive-date=4 January 2015|publisher=Deccan Herald|issue=Bangalore}}</ref><ref name="Githa1">{{Cite web|url=http://www.chitralakshana.com/chokkanatha.html|title=Chokkanathaswamy Temple, a fine example of Chola architecture|last=Githa|first=U B|website=Chitralakshana.com|access-date=17 January 2015|archive-date=23 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202919/http://www.chitralakshana.com/chokkanatha.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Sridhar">{{Cite web|url=http://www.vishnutemplesofkarnataka.info/Bang/Chokanarayana.htm|title=Chokkanarayan Swamy Temple Domlur|last=Sridhar|first=Lakshminarasimhan|last2=Sridhar|first2=Geetha|website=Vishnutemplesofkarnataka.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118114213/http://www.vishnutemplesofkarnataka.info/Bang/Chokanarayana.htm|archive-date=18 January 2015|access-date=16 January 2015}}</ref><ref name="Priyanka">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/article524984.ece|title=Chokkanatha: The city's oldest temple|last=Rao|first=Priyanka S|date=19 May 2012|access-date=18 January 2015|publisher=The New Indian Express|issue=Bangalore|archive-date=18 ಜನವರಿ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118114415/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/article524984.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Harshitha-Domlur">{{Cite web|url=http://ramubangalore.blogspot.com.au/2012/12/the-temple-of-cholas.html|title=The temple of the Cholas|last=Harshitha|first=Samyuktha|date=10 December 2012|website=Ramubangalore.blogspot.com.au|access-date=25 January 2015}}</ref> ==== ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಬೇಗೂರು ==== [[ಮಡಿವಾಳ ಪ್ರದೇಶ|ಮಡಿವಾಳದಲ್ಲಿರುವ]] [[ಹಳೆ ಮಡಿವಾಳ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು]] [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳರ]] ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಲವಾರು [[ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥ ಶಾಸನಗಳಿವೆ. ಈ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೪೭ ರ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ವೆಪ್ಪೂರ್ (ಆಧುನಿಕ ಬೇಗೂರು) ನಿವಾಸಿಯೊಬ್ಬರು "ವೆಂಗಲೂರಿನ ದೊಡ್ಡ ತೊಟ್ಟಿಯ ಕೆಳಗೆ" ಭೂದಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇತರ ಶಾಸನಗಳು ಬಲ್ಲಾಳ III ಮತ್ತು ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಇತರ ಭೂದಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ. ೧೩೬೫ ರ ದಿನಾಂಕದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನವು ತಾಮರೈಕ್ಕಿರೈ (ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ 'ಕಮಲ ಕೊಳದ ದಂಡೆ' ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸುತ್ತದೆ), ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಎಚ್.ಎಸ್. ಗೋಪಾಲ ರಾವ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದಿನ ತಾವರೆಕೆರೆ ಉಪನಗರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Meera">{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/14855/content/212867/from-mann-mysore.html|title=Ancient temple; bustling junction|last=Iyer|first=Meera|date=20 July 2009|access-date=4 January 2015|publisher=Deccan Herald|issue=Bangalore}}</ref><ref name="Srikumar">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QrWEAwAAQBAJ&q=tamil+inscription+begur&pg=PA57|title=Kolar Gold Field: (Unfolding the Untold)|last=Srikumar|first=S|date=12 March 2014|publisher=Partridge Publishing|isbn=978-1482815078|edition=International|page=57|access-date=18 January 2015}}</ref> === ಗ್ರಾಮ ಶಾಸನಗಳು === ==== ಕಾಡುಗೋಡಿ ==== ೧೦೪೩ AD ಯ ತಮಿಳು ಶಾಸನವು ಕಾಡುಗೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ I ರ ಕಾಲದಿಂದ ಪಟ್ಟಂದೂರು ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚೋಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ರಾಜ ರಾಜ ವೇಲನ್‌ನ ಮಗ ಪೆರ್ಮಾಡಿ ಗಾವುಂಡನ ಗಣೇಶ, ದುರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Krishnamurthy">{{Cite journal|last=Krishnamurthy|first=P V|title=Inscriptions of Bangalore East Taluk - A Study|journal=Itihasa Dharshana|date=2005|volume=20|url=http://karnatakaitihasaacademy.org/2014/11/20/inscriptions-of-bangalore-east-taluk-a-study/|accessdate=16 January 2015|archive-date=29 ಜನವರಿ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150129123246/http://karnatakaitihasaacademy.org/2014/11/20/inscriptions-of-bangalore-east-taluk-a-study/|url-status=dead}}</ref> ==== ಮಾರತ್ತಹಳ್ಳಿ ==== ದೊಡ್ಡನೆಕ್ಕುಂಡಿ ಗ್ರಾಮವು [[ಮಾರತಹಳ್ಳಿ|ಮಾರತಹಳ್ಳಿಯ]] ಉತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾರತಹಳ್ಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಳೆಯದು, ಇದು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೧೩೦೪ ರ ಮೊದಲ ಶಾಸನವು ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರನ್ನು ನೆರ್ಕುಂಡಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೧೩೦೪ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಗ್ರಾಮದ ಸುತ್ತಲೂ ಕೋಟೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಶಾಸನವು ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ಬಲ್ಲಾಳ III ದೊಡ್ಡನೆಕ್ಕುಂಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆದಾಯವನ್ನು ಶಿವಗಂಗೆ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮಾರತ್ತಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ತೆಲುಗು ಶಾಸನವೂ ಇದೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] [[ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ|ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮುಂಚೆಯೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಬಳಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Marathahalli">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/of-inscriptions-and-the-medieval-period/article2794112.ece|title=Of inscriptions and the medieval period|last=Aruni|first=S K|date=12 January 2012|work=The Hindu|access-date=16 January 2015|issue=Bangalore}}</ref> === ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅವಧಿಯ ಶಾಸನಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:WarMemorialBangalore.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/WarMemorialBangalore.jpg/160px-WarMemorialBangalore.jpg|right|thumb|213x213px| ಮದ್ರಾಸ್ ರೆಜಿಮೆಂಟ್ ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್, ಬೆಂಗಳೂರು]] ==== ಮದ್ರಾಸ್ ಸಪ್ಪರ್ಸ್ ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್, ಬ್ರಿಗೇಡ್ ರಸ್ತೆ ==== ಮದ್ರಾಸ್ ಸಪ್ಪರ್ಸ್ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ನಿಂದ ವಿವಿಧ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಜೀವಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬೆಳೆಸಿದ ಯುದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕ. ಇದು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅಫೀಮು ಯುದ್ಧ, [[ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಬರ್ಮನ್ನರ ಯುದ್ಧ|ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಬರ್ಮೀಸ್ ಯುದ್ಧ]] (೧೮೮೫-೮೭), [[ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ವಿಶ್ವ ಸಮರ I]], ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾ (ಆಧುನಿಕ ಇರಾಕ್) (೧೯೧೬-೧೮), ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಭಾರತೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. (೧೯೧೪-೧೮) ಮತ್ತು ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ (೧೯೧೫). ಅಸ್ಸೆಯೆ, ಸೆರಿಂಗಪಟ್ಟಂ, ಸೀತಾಬುಲ್ಡೀ ಮತ್ತು ಶೋಲಿಂಗೂರ್‌ನ ಭಾರತೀಯ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕರು ಪತನಗೊಂಡರು ಎಂದು ಸಹ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನಗಳು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಎರಡೂ ಇವೆ.<ref name="Rodricks">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-histories-the-memorial-at-brigade-road-junction-in-bangalore-salutes-the-heroes-of-a-bygone-era/article6426720.ece|title=A chapter from the war|last=Rodricks|first=Allan Moses|date=19 September 2014|work=The Hindu|access-date=5 January 2015|issue=Bangalore}}</ref><ref name="Karthik-Deccan">{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/424831/a-memorial-wwi-warriors.html|title=A memorial for WWI Warriors|last=Karthik|first=S A|date=11 August 2014|access-date=16 January 2015|publisher=Deccan Herald|issue=Bangalore}}</ref> ==== ಬ್ರಾಡ್ವೆ, ಶಿವಾಜಿನಗರ ==== [[ಶಿವಾಜಿ ನಗರ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಶಿವಾಜಿನಗರದಲ್ಲಿ]] ಅತಿಕ್ರಮಣಗೊಂಡ ಮಳೆನೀರಿನ ಚರಂಡಿಯನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಬೃಹತ್ ಫಲಕ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಕಲ್ಲು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಬೆಂಗಳೂರು ದಂಡುಪ್ರದೇಶ|ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್]] ಕಟ್ಟಡದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ೧೮೬೮ ರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾಲುವೆಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಾಕಲಾದ ಈ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಎರಡು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಪಾದಗಳು ಧರಿಸಿರುವ ಈ ಕಲ್ಲು ೧೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೨ ರಂದು ಈ ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಯ ಉದ್ಘಾಟನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಶಾಸನವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್‌ನ ಉಪ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ ಎಸ್‌ಕೆ ಅರುಣಿ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸಗಾರರು ತಮಿಳು ಜನರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಲು ಉರ್ದುವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="TOI-Shivajinagar">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Slice-of-history-found-in-encroached-drain/articleshow/45891306.cms|title=Slice of history found in encroached drain|date=15 January 2015|work=The Times of India|access-date=16 January 2015|issue=Bangalore}}</ref><gallery mode="packed"> ಚಿತ್ರ:OldmadiwalasomeshwaraTemple.jpg|ಮಡಿವಾಳದ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ತಮಿಳು ಶಾಸನಗಳು ಚಿತ್ರ:Domlur Chola Temple.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ತಮಿಳು ಶಾಸನಗಳು ಚಿತ್ರ:War_memorial,_Brigade_Road,_Bangalore.JPG|ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="0"></references> ; ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ ಮತ್ತು ಮೂಲಗಳು * {{Cite book|title=Multiple city: writings on Bangalore|url=https://archive.org/details/alf.2797.800.adi|last=De|first=Aditi|publisher=Penguin Books India|year=2008|isbn=9780143100256|ref=Aditi2008}} * {{Cite book|title=Landscapes of Urban Memory: The Sacred and the Civic in India's High-tech City|last=Srinivas|first=Smriti|publisher=[[Orient Blackswan]]|year=2004|isbn=9788125022541|edition=revised|ref=Sri2004}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hyViAAAAMAAJ|title=Dynamics of Language Maintenance Among Linguistic Minorities: A Sociolinguistic Study of the Tamil Communities in Bangalore Volume 2 of Sociolinguistics series|last=Jennifer Marie Bayer|publisher=Central Institute of Indian Languages|year=1986}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 6on5or2oifbrfqksu7dep4xnnhkkdvg ಅಮಿತ್ ಜೇತ್ವಾ 0 146299 1430678 1335140 2026-09-29T17:32:17Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430678 wikitext text/x-wiki   {{Interwikineeded}} [[Category:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] {{Infobox person|name=ಅಮಿತ್ ಜೇತ್ವಾ|birth_date=೩೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೫|death_date=೨೦ ಜುಲೈ ೨೦೧೦|death_place=ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಕಾಂಪ್ಲೆ‍ಕ್ಸ್,ಅಹಮದಾಬಾದ್|nationality=ಭಾರತೀಯ|education=ಡಿ.ಫಾರ್ಮಾ,ಬಿ.ಎ,ಎಲ್‍ಎಲ್‍ಬಿ|known for=ಪರಿಸರವಾದಿ|children=ಅರ್ಜುನ್ ಜೇತ್ವಾ|image=[[File:Amit Jethva.JPG|thumb|ಅಮಿತ್ ಜೇತ್ವಾ]]|parents=ಭಿಕುಭಾಯಿ ಜೇತ್ವಾ}} '''ಅಮಿತ್''' ಜೇತ್ವಾ ( '''ಅಮಿತ್ ಜೇತವಾ''' ) (೧೯೭೫ - ೨೦ ಜುಲೈ ೨೦೧೦) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಪರಿಸರವಾದಿ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವಕ, ಗುಜರಾತ್‌ನ [[ಜುನಾಗಢ|ಜುನಾಗಢ್]] ಬಳಿಯ [[ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ|ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಹಲವು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದ ಅವರು, ಪ್ರತಿವಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ದಿನು ಸೋಲಂಕಿ ಅವರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/rti-activist-shot-dead-near-hc/649665/|title=RTI activist shot dead near HC - Express India|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009161112/http://www.expressindia.com/latest-news/rti-activist-shot-dead-near-hc/649665/|archive-date=9 October 2012|access-date=2010-07-21}}</ref>೨೦ ಜುಲೈ ೨೦೧೦ ರಂದು ಮೋಟಾರ್ ಬೈಕ್ ನಲ್ಲಿ ಬಂದ ಇಬ್ಬರು ದುಷ್ಕರ್ಮಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದರು. <ref name="ht">{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/BJP-MP-behind-murder-RTI-activists-family/Article1-575531.aspx|title=BJP MP behind murder: RTI activists' family - Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723155237/http://www.hindustantimes.com/BJP-MP-behind-murder-RTI-activists-family/Article1-575531.aspx|archive-date=23 July 2010|access-date=2010-07-21}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್, ಸೋಲಂಕಿ ಅವರ ಸೋದರಳಿಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಸೋಲಂಕಿ ಅವರಿಗೆ "ಕ್ಲೀನ್ ಚಿಟ್" <ref name="zee">{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/news/gujarat/gujarat-bjp-mp-dinu-bogha-solanki-arrested-for-murdering-amit-jethwa_888080.html|title=Gujarat BJP MP Dinu Bogha Solanki arrested for murdering Amit Jethwa|last=|date=5 November 2013|publisher=[[Zee News]]}}</ref> ನೀಡಿದ ಗುಜರಾತ್ ಪೋಲೀಸರ ತನಿಖೆಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿತು; ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ|ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳಕ್ಕೆ]] (ಸಿಬಿಐ) ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಆದೇಶಿಸಿತು. <ref> {{Cite news|url=http://www.ndtv.com/article/india/amit-jethwa-case-high-court-orders-cbi-probe-into-rti-activist-s-murder-271907|title=Amit Jethwa case: High court orders CBI probe into RTI activist's murder|last=Surabhi Malik|date=25 September 2012|access-date=2016-09-10|publisher=[[NDTV]]}}</ref> ೨೦೧೩ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಬಿಐ ದಿನು ಸೋಲಂಕಿಯನ್ನು ಕೊಲೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿದ ಆರೋಪದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿತ್ತು. <ref name="zee" /> ೧೧ ಜುಲೈ ೨೦೧೯ ರಂದು, ದಿನು ಸೋಲಂಕಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ ಶಿವ ಸೋಲಂಕಿ ಕೊಲೆಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-amit-jethwa-murder-case-dinu-bogha-solanki-kin-move-gujarat-high-court-against-life-term-2789407|title=Amit Jethwa murder case: Dinu Bogha Solanki, kin move Gujarat High Court against life term|date=2019-09-13|website=dnaindia.com/}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == ಖಂಭದಲ್ಲಿರುವ ಗಿರ್ ನೇಚರ್ ಯೂತ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, ಅಮಿತ್ ಜೇತ್ವಾ ಅವರು ಕಾಡುಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಬೇಟೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಚಿಂಕಾರ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ [[ಬಾಲಿವುಡ್]] ನಟ [[ಸಲ್ಮಾನ್‌ ಖಾನ್‌|ಸಲ್ಮಾನ್ ಖಾನ್‌ಗೆ]] ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು, ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಅನುಸರಿಸಿದ ನಂತರ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-04-12/ahmedabad/27811046_1_forest-officials-bollywood-actor-salman-khan-wildlife-activists|title=Notices to forest official in Salman case|date=12 April 2006|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085800/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-04-12/ahmedabad/27811046_1_forest-officials-bollywood-actor-salman-khan-wildlife-activists|archive-date=11 August 2011}}</ref> ಅವರು ''[[ಲಗಾನ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲಗಾನ್]]'' ಚಿತ್ರದ ದೃಶ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಿಂಕಾರ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿರುವುದನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಟ-ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಆಮಿರ್ ಖಾನ್‌|ಅಮೀರ್ ಖಾನ್]] ವಿರುದ್ಧದ ತನಿಖೆಗೆ ತಡೆ ನೀಡಿದ ಭುಜ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಅರಣ್ಯ ಸೇವೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಆರ್ಟಿಕಲ್ ೩೫೬ ರ ದುರ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬಬರಿಯಾ ಅರಣ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಔಟ್‌ಪೋಸ್ಟ್‌ನ ಕೆಲವು ನೂರು ಮೀಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಲಾದ ಮೂರು ಸಿಂಹಗಳ ನಿಗೂಢ ಸಾವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆದರು. "ಕೆಲವು ಅರಣ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಹ ವಿಷಯ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಜೇತ್ವಾ, ಐಎಫ್‌ಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.frienvis.nic.in/NewDigest/mar-apr-2007.htm|title=March-April-2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122103158/http://www.frienvis.nic.in/NewDigest/mar-apr-2007.htm|archive-date=22 January 2010|access-date=2010-07-22}}</ref> ಈ ಘಟನೆಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಿಂಹ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಂತರ ಅವರು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕುನೋ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಸತ್ತ ಸಿಂಹದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮುಂತಾದ ಅಪರಾಧಗಳ ಆರೋಪದ ಮೂಲಕ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಅರಣ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. <ref name="toi-ahm" /> ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಜೇತ್ವಾ ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಸೋತರು. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಜೇತ್ವಾ ಅವರು ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು|ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು]] ಅನುಸರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಆರ್‌ಟಿಐ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿನಂತಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಕುರಿತು ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/article526677.ece|title=Father of murdered RTI activist alleges BJP MP's involvement|date=21 July 2010|work=The Hindu|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019235548/http://www.thehindu.com/news/article526677.ece|archive-date=19 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|access-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ [[ರಾಜ್ಯ]] ಸರ್ಕಾರದ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಜೇತ್ವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಲೋಕಾಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸುವಂತೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2718/stories/20100910271800400.htm|title=Martyrs to transparency|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008000609/http://www.frontlineonnet.com/fl2718/stories/20100910271800400.htm|archive-date=8 October 2011|access-date=2012-03-30}}</ref> ಆಯುಕ್ತರ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ [[ಗುಜರಾತ್]] ಮಾಹಿತಿ ಆಯೋಗದಲ್ಲಿ (ಜಿಐಸಿ) ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಜೇಥ್ವಾ ಮುನ್ನಡೆಸಿದ್ದರು. ಅವರ ಅರ್ಜಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಅವರು ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರಾರು ಆರ್‌ಟಿಐ ಬಳಕೆದಾರರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಂದರು, ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ರಿಟ್ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆರ್‌ಟಿಐ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವಾಗ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಠೇವಣಿ ಮಾಡುವ ಪಾವತಿ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಪೋಸ್ಟಲ್ ಆರ್ಡರ್ (ಐಪಿಒ) ಅನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. === ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಲಾಬಿ ವಿರುದ್ಧ ತನಿಖೆ === ೨೦೦೮ ರಿಂದ, [[ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ|ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ]] ಹೊರಭಾಗದ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಲಾಬಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡಲು ಜೇತ್ವಾ ಅವರು [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು]] ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಆರು ವಿನಂತಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. <ref name="ndtv">{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/rti-activist-killed-for-campaign-against-bjp-mp-says-family-38770|title=RTI activist killed for campaign against BJP MP, says family|last=Bhan|first=Rohit|date=2010-07-21|publisher=[[NDTV]]|access-date=2016-09-10}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸೋಲಂಕಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾದ ಗೂಂಡಾಗಳಿಂದ ಜೇತ್ವಾ ಅವರನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಥಳಿಸಲಾಯಿತು. ೨೦೧೦ ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ದೊರೆತ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕಾರಣಿ ದಿನು ಸೋಲಂಕಿ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಸಂಬಂಧಿಕರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ, ಗಿರ್ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. <ref name="ndtv"/> ಅಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಕೋರಿದರು. ಜೂನ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆಗಳಿಂದ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. <ref name="deshg">{{Cite web|url=http://deshgujarat.com/2010/07/20/amit-jethwa-was-a-force-rare-in-this-time-his-murder-is-shocking/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723160556/http://deshgujarat.com/2010/07/20/amit-jethwa-was-a-force-rare-in-this-time-his-murder-is-shocking/|archive-date=23 July 2010|access-date=21 July 2010}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಂತರ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಕಳವು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆರ್ಎಸ್ ೪.೧ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ದಿನು ಭಾಯ್ ಅವರಿಗೆ ಶೋಕಾಸ್ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಲಾಗಿದೆ&nbsp;ಅವನ ಮೇಲೆ ಮಿಲಿಯನ್. <ref>{{Cite web|url=http://www.downtoearth.org.in/node/1622|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919203219/http://www.downtoearth.org.in/node/1622|archive-date=19 September 2016|access-date=2013-11-06}}</ref> ೨೦೦೩ ರಿಂದ ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ಖಾಲಿ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನವಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಒಂಬುಡ್ಸ್‌ಮನ್ ಅಥವಾ [[ಲೋಕಾಯುಕ್ತ|ಲೋಕಾಯುಕ್ತದಿಂದ]] ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಭರ್ತಿ ಮಾಡಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೋರಿ ಅವರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. <ref name="ht"/> === ಹತ್ಯೆ === [[ಜುಲೈ]] ೨೦ ರಂದು, ಸೋಲಂಕಿ ವಿರುದ್ಧ ಮೊಕದ್ದಮೆ ದಾಖಲಾದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಜೇತ್ವಾ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ]] [[ಗುಜರಾತ್]] ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಬಳಿ ತನ್ನ ವಕೀಲರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸತ್ಯಮೇವ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ಹೊರ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಂದ ಇಬ್ಬರು ದುಷ್ಕರ್ಮಿಗಳು ಕಂಟ್ರಿ ನಿರ್ಮಿತ ಪಿಸ್ತೂಲ್‌ನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದಿಂದ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಅವರು ದಾಳಿಕೋರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. <ref name="ht"/> ಅವರು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ, ಕೊಲೆಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಧರಿಸಿದ್ದ ಕುರ್ತಾವನ್ನು (ಉದ್ದದ ಅಂಗಿ) ಅವರು ಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು; ಇದು ಜುನಾಗಢಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಲಾಂಡ್ರಿ ಟ್ಯಾಗ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಹೊರಗೆ ಪೊಲೀಸ್ ಕಾರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಪೊಲೀಸರು ಒಂದೇ ಗುಂಡೇಟಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದರು ಆದರೆ ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ವಿಫಲರಾದರು, ಅವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="toi-ahm" /> [[ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ|ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ]] ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಲಾಬಿಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದಿನು ಸೋಲಂಕಿಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಜೇತ್ವಾ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಪಿಸಿದೆ. ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸೋಲಂಕಿಯವರು ಕೋಡಿನಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯ ಮುಂದೆ ಸೋಲಂಕಿ ಅವರಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದರು. ಜೇತ್ವಾ ಅವರು ಕೊಡಿನಾರ್ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಕೋರಿ ಅಫಿಡವಿಟ್ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸೋಲಂಕಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ದಿನು ಸೋಲಂಕಿಯಿಂದ ಅವರ ತಂದೆಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಕರೆ ಬಂದಿತ್ತು. <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-21/ahmedabad/28306023_1_illegal-mining-dinu-solanki-bjp-mp|title=BJP MP behind whistleblower's murder|date=21 July 2010|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-21/ahmedabad/28306023_1_illegal-mining-dinu-solanki-bjp-mp|archive-date=11 August 2011}}</ref> ಹಲವಾರು ನಾಗರಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಎನ್‌ಜಿಒಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಕೋರಿ ಜುಲೈ ೨೧ ರಂದು ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣೆ ನಡೆಸಿದ್ದವು. === ದಿನು ಸೋಲಂಕಿ ಬಂಧಿತ === ತನಿಖೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪೊಲೀಸರು ಕಾನ್ಸ್‌ಟೇಬಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್‌ಸಿನ್ಹ್ ವಾಧರ್ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬಾಡಿಗೆ ಹಂತಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಪಚನ್ ಸಿಲ್ವಾ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ನಂತರ,೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು, ಅವರು ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಆರೋಪಿಯಾಗಿ ದಿನು ಸೋಲಂಕಿಯ ಸೋದರಳಿಯ ಶಿವ ಸೋಲಂಕಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಪೊಲೀಸ್ ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅಮಿತ್ ಜೇಥಾವಾ ಅವರನ್ನು ಎಲಿಮಿನೇಟ್ ಮಾಡಲು ಶಿವ ಕಾನ್‌ಸ್ಟೆಬಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್‌ಸಿನ್ಹ್ ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು. "ಬಹದ್ದೂರ್ ನಂತರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಯೋಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಶಾರ್ಪ್‌ಶೂಟರ್‌ಗಳಾದ ಶೈಲೇಶ್ ಪಾಂಡ್ಯ ಮತ್ತು ಪಚ್ಚನ್ ಶಿವ ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದರು." <ref>[[Indian Express]] [http://www.indianexpress.com/news/bjp-mp-dinu-solankis-nephew-held-in-murder-of-green-activist/678374/ BJP MP Dinu Solanki's nephew held in murder of green activist]</ref> ಜೇತ್ವಾ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದಿನು ಸೋಲಂಕಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೋದರಳಿಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಕೊಲೆ ಸಂಭವಿಸಿದರೂ, ಗುಜರಾತ್ ಪೊಲೀಸ್ ಅಪರಾಧ ವಿಭಾಗದ ತನಿಖೆಗಳು ಸೋಲಂಕಿ ಅವರ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ್ದವು. <ref name="zee"/> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಅಮಿತ್ ಜೇತ್ವಾ ಅವರ ತಂದೆಯ ಈ ವಿಷಯದ ಮೇಲ್ಮನವಿಯನ್ನು ಆಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಪೊಲೀಸರ ತನಿಖೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿತು. ತನಿಖೆಗಳು "ನ್ಯಾಯಯುತ, ಸ್ವತಂತ್ರ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಂಪ್ಟ್‌ನಿಂದ ದೂರವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿವ ಸೋಲಂಕಿ ಮತ್ತು ದಿನು ಒಂದೇ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂವಹನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. <ref name="rediff"> {{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/report/bjp-mp-questioned-by-cbi-in-connection-with-rti-activist-murder/20131105.htm|title=BJP MP questioned by CBI in connection with RTI activist murder|last=|date=5 November 2013|work=[[rediff.com]]}} quote: "It has come on record that Shiva Solanki and DB (Dinu Bogha Solanki) were living together in a joint family and no investigator could have been easily satisfied with the statements that they did not interact in respect of the conspiracy," the court had said. </ref> ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಜರಾತ್ ಪೊಲೀಸರು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref> {{Cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/khaki-death-squads/article4889338.ece|title=Khaki death squads|last=Darshan Desai|date=7 July 2013|work=[[The Hindu]]}}</ref> ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಸಿಬಿಐಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವಂತೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚಿಸಿದೆ. <ref name="rediff" /> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ, ದಿನು ಸೋಲಂಕಿ ಅವರನ್ನು ಸಿಬಿಐ ಬಂಧಿಸಿತು. <ref name="zee"/> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * ೨೦೧೦ (ಮರಣೋತ್ತರ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್‌ಟಿಐ ಫೋರಂನಿಂದ ಸತೀಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಆರ್‌ಟಿಐ ಶೌರ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ವಯಂಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ. <ref>[[Zee News]] [http://www.zeenews.com/news652529.html Jethwa, two others chosen for RTI gallantry awards]</ref> <ref>[[Indian Express]] [http://www.expressindia.com/latest-news/Gallantry-award-named-after-RTI-activist-Satish-Shetty/677469/ Gallantry award named after RTI activist Satish Shetty]</ref> * ೨೦೧೦ (ಮರಣೋತ್ತರ) ಎನ್‍ಡಿಟಿವಿ ಪರಿಸರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು "ದ ಗ್ರೀನ್ಸ್" ನಿಂದ ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. <ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/article938174.ece |title=Let's not forget resources are finite: President |access-date=2022-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025003738/http://www.thehindu.com/news/national/article938174.ece |archive-date=2012-10-25 |url-status=dead}}</ref> * ೨೦೧೧ (ಮರಣೋತ್ತರ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. <ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/National-RTI-winners-felicitated/Article1-652771.aspx |title=National RTI winners felicitated |access-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |archive-date=5 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205192946/http://www.hindustantimes.com/National-RTI-winners-felicitated/Article1-652771.aspx |url-status=dead }}</ref> * ೨೦೧೧ (ಮರಣೋತ್ತರ)ಎನ್‍ಡಿಟಿವಿ ಭಾರತೀಯ ವರ್ಷದ [[ಭಾರತೀಯ ಜೀವವಿಮಾ ನಿಗಮ|LIC]] ಅನ್‌ಸಂಗ್ ಹೀರೋ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಇತರ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು|RTI]] ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾದ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಪಾಟೀಲ್, ವಿಶ್ರಮ್ ದೊಡಿಯಾ, ಸತೀಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ವಿಠ್ಠಲ್ ಗೀತೆ <ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/ndtv-indian-of-the-year-2011-142183|title=NDTV Indian of the Year 2011|website=ndtv.com|access-date=19 October 2011}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> <nowiki> [[ವರ್ಗ:೨೦೧೦ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜ ಸೇವಕ]] [[ವರ್ಗ:ಗುಜರಾತ್]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]</nowiki> q6dsn5zi90ujhoer7tg1exok25296ra ಒಂಡಿವೀರನ್ 0 146802 1430741 1339927 2026-09-30T01:07:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430741 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಒಂಡಿವೀರನ್ ಪಗಡಾಯಿ|image=Ondiveeran 2022 stamp of India.jpg|alt=|caption=|birth_name=ಒಂಡಿವೀರನ್ ಪಗಡಾಯಿ|birth_date=|birth_place=[[ನೆರ್ಕಟ್ಟುಮ್ಸೇವಲ್]], [[ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ]]|death_date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 1771|death_place=|nationality=ಭಾರತೀಯ|other_names=|occupation=[[ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಹೋರಾಟಗಾರ]]|organization=|known_for=|movement=}} '''ಒಂಡಿವೀರನ್ ಪಗಡೈ''' (ಅಥವಾ ಒಂಡಿ '''ವೀರನ್''' ) (ಮರಣ 20 ಆಗಸ್ಟ್ 1771) <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/ondiveeran-remembered/article9013546.ece|title=Ondiveeran remembered|website=The Hindu|access-date=21 August 2016}}</ref> [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ]] ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ]] ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ಭಾರತೀಯ ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/garden-of-classical-tamil-work-to-be-taken-up-soon/article258665.ece|title='Garden of Classical Tamil' work to be taken up soon|work=The Hindu}}</ref> ಒಂಡಿವೀರನ್ ಅವರು ಅರುಂತಥಿಯಾರ್ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಬಂದವರು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ನಾಯಕನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅರುಂತಥಿಯಾರ್‌ಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದಾಗಿ [[ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ|ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರವು]] ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Ucp0otMvDAC&pg=PA91|title=The Fire Against Untouchability}}</ref> ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/cpm-activists-block-road/article1941645.ece|title=CPM activists block road|website=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕೆ 2011 ರಲ್ಲಿ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/foundation-stone-laid-for-memorial/article1101804.ece|title=Foundation stone laid for memorial|last=Staff Reporter|website=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ == ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆಯು 20.08.2022 ರಂದು ಒಂಡಿವೀರನ್‌ನಲ್ಲಿ ರೂ 5 ಮುಖಬೆಲೆಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ.<ref>https://www.epostoffice.gov.in/ProductDetails/ProductDetails?Prodid=P14OkEg7XcTytZJeinlzVQ=={{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಸ್ಮಾರಕ == 2000 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒಂಡಿವೀರನ್‌ಗೆ ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. 2011 ರಲ್ಲಿ ವಾರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಪರ್ಕ ಸಚಿವ ಪರಿತಿ ಇಳಂವಝುತಿ ಅವರು ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕೆ (ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ 49 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚ) ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} p1nve0fk79v6vxnymi6xrvrgvl7se4g ಅಮಿತ್ ಗಾರ್ಗ್ 0 146867 1430677 1376705 2026-09-29T17:32:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430677 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಡಾ. ಅಮಿತ್ ಗಾರ್ಗ್ | nationality = [[ಭಾರತ]] | birth_name = ಅಮಿತ್ ಗಾರ್ಗ್ | image = VT4B0808.jpg | caption = ಡಾ. ಅಮಿತ್ ಗಾರ್ಗ್ | birth_place = ಭಾರತ | title = ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೨ ಮಾನಸಿಕ ವಿಭಾಗ <br>ಮೈಂಡ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಒಲಿಂಪಿಯಾಡ್ ೨೦೧೨ (ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ) <br>ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ವಿಶ್ವಕಪ್ ೨೦೧೨ (೬ ನೇ ಸ್ಥಾನ ಅತ್ಯಂತ ಬಹುಮುಖ ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಟರ್) }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಿತಜ್ಞರು]] ಡಾ. '''ಅಮಿತ್ ಗಾರ್ಗ್''' ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಟರ್.<ref name="es">{{Cite news|url=http://earthsharing.org/the-global-vacuum-cleaner-how-we-suck-the-wealth-out-of-poor-nations/|title=India's great thinkers|date=February 2015|work=earth sharing, new york|access-date=2022-11-12|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711031527/http://earthsharing.org/the-global-vacuum-cleaner-how-we-suck-the-wealth-out-of-poor-nations/|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಒ‍ಆರ್‍ಎಮ್‍ಎ‍ಇ ನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ormae">{{Cite news|url=http://www.ormae.com/about-us/|title=Founder & Chief Scientist, ORMAE|access-date=2022-11-12|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112092451/http://www.ormae.com/about-us/|url-status=dead}}</ref> [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯು‍ಎಸ್‍ಎ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯು‍ಎ‍ಇ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ನೋಂದಾಯಿಸಲಾದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ನವೀನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು, ಸಲಹಾ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು [[ದತ್ತಾಂಶ ವಿಜ್ಞಾನ|ಡೇಟಾ ಸೈನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ. ೧೫ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೨ ರಂದು, ಅವರು ಯಾವುದೇ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ೫:೪೫ ನಿಮಿಷಗಳ ದಾಖಲೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "೧೦-ಅಂಕಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ೫-ಅಂಕಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಭಾಗಿಸಲು" ಹತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿದರು.<ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3419905.ece|title=A genius who divides and rules|date=15 May 2012|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125232624/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3419905.ece|archive-date=25 ನವೆಂಬರ್ 2013|access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3419905.ece "A genius who divides and rules"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125232624/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article3419905.ece |date=2013-11-25 }}. ''The Hindu''. 15 May 2012.</cite></ref> ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಲ್ಟರ್ನೇಟಿವ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಪುಸ್ತಕದ ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಮೆಂಟಲ್ ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಶನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕಪ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಡಾ.ರಾಲ್ಫ್ ಲಾವ್ ಅವರು ಒದಗಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ನ ವಿಲ್ಲೆಮ್ ಬೌಮನ್ ೬:೦೭ ನಿಮಿಷಗಳ ಸಮಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಈ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯನ್ನು [[ಗಿನ್ನೆಸ್ ದಾಖಲೆಗಳ ಪುಸ್ತಕ|ಗಿನ್ನೆಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]], ಲಿಮ್ಕಾ ಬುಕ್ ಆಫ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಯುಕೆ ಬುಕ್ ಆಫ್ ಆಲ್ಟರ್ನೇಟಿವ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆ ಹೊಂದಿರುವವರಾಗಿ, ರಾಲ್ಫ್ ಲಾವ್ ಅವರು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿರುವ ೫ ನೇ ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ವಿಶ್ವಕಪ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ದೃಢಪಡಿಸಿದರು.<ref name="tribune">{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120424/main4.htm|title=Haryana boy creates world record in mental division|date=24 April 2012|work=The Tribune}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.tribuneindia.com/2012/20120424/main4.htm "Haryana boy creates world record in mental division"]. ''The Tribune''. 24 April 2012.</cite></ref> ೨೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೨ ರಂದು, ಅವರು ಲಂಡನ್ (ಯುಕೆ) ನಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾದ ಮೈಂಡ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಒಲಿಂಪಿಯಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ <ref name="IPTr">{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120904/harplus.htm#5|title=Rohtak maths wizard wins silver medal in UK|date=3 September 2012|work=The tribune|access-date=3 September 2012}}</ref> ಈ ಘಟನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ನಂತರ ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪದಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯರಾಗಿದ್ದರು. ೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೨ ರಂದು, ಅವರು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಐದನೇ ಮಾನಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ವಿಶ್ವಕಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ "ಅತ್ಯಂತ ಬಹುಮುಖ ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಟರ್" ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮತ್ತು ಅಚ್ಚರಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಒಟ್ಟಾರೆ ಶ್ರೇಯಾಂಕದಲ್ಲಿ ೧೦ ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಗಣಿತದ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ದುಬೈನ ಮಿಡ್ಲ್‌ಸೆಕ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಕ ಗಣಿತದ ಪ್ರಭಾವದ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದರು.<ref name="gulf">{{Cite news|url=http://gulfnews.com/news/uae/education/maths-genius-trumps-computers-in-dubai-1.2138761|title=Maths Genius trumps Computers in Dubai|date=12 December 2017|work=Gulf News|access-date=12 December 2017}}</ref><ref name="eda">{{Cite news|url=https://www.edarabia.com/world-renowned-math-wizard-dr-amit-garg-address-students-mdx/|title=world renowned math wizard dr amit garg address students at middlesex university|date=12 December 2017|work=edarabia|access-date=12 December 2017|archive-date=13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022412/https://www.edarabia.com/world-renowned-math-wizard-dr-amit-garg-address-students-mdx/|url-status=dead}}</ref> ೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೮ - ೨ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೮ ರಂದು, ಅವರು ಮಾರಿಷಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ಆಯೋಜಿಸಿದ ೫ ದಿನಗಳ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಭಾಷಣಕಾರರಾಗಿ ೧೦೦+ ಶಾಲೆಗಳ ೫೦೦+ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ೧೦೦+ ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್ ಮತ್ತು ಅನಾಲಿಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಗಣಿತ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.<ref name="maur">{{Cite news|url=https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:ugcPost:6377039771935567872|title=Math Genius does math show at University of Mauritius organized by Unesco|date=2 March 2018|work=Mauritius Broadcasting Corporation (MBC)|access-date=2 March 2018}}</ref> ೨೪ ಮೇ ೨೦೧೮ ರಂದು, ಅವರು ಆಕ್ಲೆಂಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಆಕ್ಲೆಂಡ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ವೈಕಾಟೊ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ ಕೆಲವು ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗಣಿತದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.<ref name="nzh">{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12058604|title=Maths Genius beats calculator in square root speed test|date=29 May 2018|work=NZ herald|access-date=29 May 2018|archive-date=29 ಮೇ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529074958/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12058604|url-status=dead}}</ref><ref name="MZ">{{Cite news|url=https://mathspearl.blogspot.com/2021/08/mathematician-from-haryana-amit-garg.html|title=Mathematician from Haryana -- Amit Garg|date=1 Aug 2021|work=Quiz|access-date=1 Aug 2021}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} <nowiki> [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]]</nowiki> tmg52v80vcgemhg992v0u3e7fptnvs5 ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ 0 146871 1430670 1334546 2026-09-29T16:49:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430670 wikitext text/x-wiki {{Use Indian English|date=September 2020}} {{Infobox company | name = ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ | logo = Adani Group logo.svg | logo_size = 200px | caption = | image = | image_size = 250px | image_caption = ಅದಾನಿ ಸಮೂಹದ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಚೇರಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]] | type = ಖಾಸಗಿ | traded_as = | fate = | predecessor = | successor = | foundation = {{Start date and age|20 July 1988}} | founder = ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿ | defunct = | location_city = [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]], [[ಗುಜರಾತ್]] | location_country = [[ಭಾರತ]] | area_served = ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ | key_people = [[ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿ]] | ISIN = | industry = ಕಾಂಗ್ಲೋಮರೇಟ್ (ಕಂಪನಿ) | products = | services = {{hlist|ಬಂದರು ನಿರ್ವಹಣೆ |[[ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ|ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ]] |[[ಗಣಿಗಾರಿಕೆ]] |ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ |ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು |ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ | ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ |[[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]]}} | revenue = | operating_income = | net_income = | assets = | equity = | owner = [[ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿ]] (೧೦೦%) | num_employees = 23,000+ (2021)<ref>{{cite web |url=https://www.adani.com/About-us |title = About us {{!}} Growth with Goodness}}</ref> | parent = | subsid = {{plainlist| * ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ * ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ & ಎಸ್‌ಇಝಡ್ * ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿ * ಅದಾನಿ ಪವರ್ * ಅದಾನಿ ಪ್ರಸರಣ * ಅದಾನಿ ಟೋಟಲ್ ಗ್ಯಾಸ್ * ಅದಾನಿ ವಿಲ್ಮಾರ್ * ಅಂಬುಜಾ ಸಿಮೆಂಟ್ಸ್ * ಎಸಿ‌ಸಿ (ಕಂಪನಿ) * ಅಬಾಟ್ ಪಾಯಿಂಟ್|ನಾರ್ತ್ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ರಫ್ತು ಟರ್ಮಿನಲ್ * ಸರ್ಗುಜಾ ರೈಲು ಕಾರಿಡಾರ್ * ಅದಾನಿ ಫೌಂಡೇಶನ್}} | homepage = {{URL|https://www.adani.com/}} | footnotes = }}   '''ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್''' ಭಾರತೀಯ [[ಮಲ್ಟಿನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್|ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ]] [[ಸಂಘಟಿತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಕಂಪನಿ)|ಸಂಘಟಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು]], [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿ]] ಅವರು ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಯಾದ ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸರಕು ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಮೂಹದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದರು ನಿರ್ವಹಣೆ, [[ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ|ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ]] [[ಉತ್ಪಾದನೆ]] ಮತ್ತು ಪ್ರಸರಣ, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ, [[ಗಣಿಗಾರಿಕೆ]], [[ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು]], ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ, [[ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]] ಮತ್ತು [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]] ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/after-adag-adani-enters-defence-sector-signs-up-with-israeli-firm/article8414039.ece|title=After ADAG, Adani enters defence sector, signs up with Israeli firm|date=30 March 2016|access-date=25 June 2018}}</ref> ೨೦೨೨ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ೭೦ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೧೦೦ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುಎಸ್$ ೨.೫ ಶತಕೋಟಿ $೧೦೦ ಶತಕೋಟಿ ಒಟ್ಟು ಆಸ್ತಿಗಳ ನಿವ್ವಳ ಲಾಭದೊಂದಿಗೆ ಗುಂಪು ಯುಎಸ್$ ೨೫ ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ೨೦೨೨-೨೩ರಲ್ಲಿ $೪೫ ಶತಕೋಟಿ $೪ ಶತಕೋಟಿ ನಿವ್ವಳ ಲಾಭದಿಂದ ೨೦೨೩-೨೪ರಲ್ಲಿ $೯೦ ಶತಕೋಟಿ $೧೦ ಶತಕೋಟಿ ಲಾಭವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದೆ. ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ೧೦೦,೦೦೦ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ ಒತ್ತು ಯುಎಸ $೫.೧ ಶತಕೋಟಿ ಅಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/organizations/adani-ports-and-special-economic-zone-limited-apsez|title=Adani Group Employees|website=World Economic Forum|language=en|access-date=2018-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachHis/a939a85e-c702-43f5-a1f2-9a3072384ff3.pdf|title=Empowering India, Shaping a new future|access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022|archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425173109/https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachHis/a939a85e-c702-43f5-a1f2-9a3072384ff3.pdf|url-status=dead}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳದಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್$ ೧೦೦ ದಾಟಲು ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಟಿತವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/adani-group-becomes-3rd-indian-conglomerate-to-cross-100-billion-in-m-cap-121040600984_1.html|title=Adani Group becomes 3rd Indian conglomerate to cross $100 billion in m-cap|date=6 April 2021|work=Business Standard India|access-date=11 July 2021}}</ref> ಇದು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್$೨೦೦ ಶತಕೋಟಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ದಾಟಿ ಟಾಟಾ ಗ್ರೂಪ್ ಮತ್ತು [[ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್]] ನಂತರ ಮೂರನೇ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/earnings/adani-group-becomes-third-indian-conglomerate-to-cross-200-billion-mcap-8328061.html|title=Adani Group becomes third Indian conglomerate to cross $100 billion Mcap|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2022-04-13}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳೀಕರಣವು ಟಾಪ್ $೨೮೦ ಬಿಲಿಯನ್ (ಐ‌ಎನ್‌ಆರ್ ೨೪ ಟ್ರಿಲಿಯನ್) ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳ ದೃಷ್ಟಿ $೧ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ೨೦೨೯ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತಲುಪಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.adani.com/About-us|title=About us - Market Capitalisation|website=adani.com|language=en|access-date=2022-09-17}}</ref> ಟಾಟಾ ಗ್ರೂಪ್ ಅನ್ನು ಮೀರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/adani-beats-tatas-to-be-most-valued-group/articleshow/94255942.cms|title=Adani beats Tatas to be most valued group|website=Times of India|language=en|access-date=2022-09-17}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಅದಾನಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ಸರಕು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಹು-ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಸರಕುಗಳ ಆಮದು ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಿತು. ₹ ೫ ಲಕ್ಷಗಳ ಬಂಡವಾಳದೊಂದಿಗೆ, ಕಂಪನಿಯು ಈ ಹಿಂದೆ ಅದಾನಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಯಾದ ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://business.mapsofindia.com/business-leaders/gautam-adani.html|title=Gautam Adani Biography- About family, children, education, wife, age, and more|website=business.mapsofindia.com|access-date=25 June 2018}}</ref> ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಮುಂದ್ರಾದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬಂದರನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು. ಇದು ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ ಮುಂದ್ರಾದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, ಇದು ಇಂಡಿಯಾ ಇಂಕ್‌ಗೆ ಅಗ್ರ ನಿವ್ವಳ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.superbrandsindia.com/images/brand_pdf/business_3rd_edition_2011/ADANI.pdf|title=Adandi: Business of Success|website=superbrandsindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501225757/http://www.superbrandsindia.com/images/brand_pdf/business_3rd_edition_2011/ADANI.pdf|archive-date=1 May 2018|access-date=16 December 2018}}</ref> ಕಂಪನಿಯು ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ವಿಲ್ಮಾರ್ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಖಾದ್ಯ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/business/report-adani-to-bring-wilmar-products-to-india-1768311|title=Adani to bring Wilmar products to India|date=23 November 2012|access-date=25 June 2018}}</ref> ಗುಂಪಿನ ಎರಡನೇ ಹಂತವು ದೊಡ್ಡ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಬಂದರುಗಳು, ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು, ಗಣಿಗಳು, ಹಡಗುಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಪೋರ್ಟ್ಫೋಲಿಯೊವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಅದಾನಿ ೪ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಮುಂದ್ರಾದಲ್ಲಿ ಎಮ್‌ಟಿ ಸರಕು ಸಾಗಣೆ, ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಬಂದರು. ನಂತರ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ೧೧ ನೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಆಮದುದಾರರಾದರು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಎಮ್‌ಟಿ.<ref>{{Cite web|url=http://www.superbrandsindia.com/images/brand_pdf/business_3rd_edition_2011/ADANI.pdf|title=Adandi: Business of Success|website=superbrandsindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501225757/http://www.superbrandsindia.com/images/brand_pdf/business_3rd_edition_2011/ADANI.pdf|archive-date=1 May 2018|access-date=16 December 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20180501225757/http://www.superbrandsindia.com/images/brand_pdf/business_3rd_edition_2011/ADANI.pdf "Adandi: Business of Success"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''superbrandsindia.com''. </cite></ref> ಕಂಪನಿಯು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ೧೮೦ ಹೊಂದಿರುವ ಬುನ್ಯು ಮೈನ್ ಅನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಎಮ್‌ಟಿ. ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ೩೩೦ ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨.೨ ಖಾದ್ಯ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎಮ್‌ಟಿ. ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ ೬೦% ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಎನ್‌ಟಿ‌ಪಿ‍ಸಿ ಗೂ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-10-27/news/27576926_1_coal-block-chhattisgarh-mineral-development-corporation-adani-enterprises|title=Adani bags rights to develop Orissa coal block|date=27 October 2010|website=economictimes.indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015035046/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-10-27/news/27576926_1_coal-block-chhattisgarh-mineral-development-corporation-adani-enterprises|archive-date=15 October 2012|access-date=16 December 2018}}</ref> ರಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ ಒರಿಸ್ಸಾ ಗಣಿ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ ಅದಾನಿ ಸಮೂಹವು ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಕಂಪನಿಯಾಯಿತು. ದಹೇಜ್ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ತರುವಾಯ ೨೦ ಕ್ಕೆ ಏರಿತು ಎಮ್‌ಟಿ. ಕಂಪನಿಯು ೧೦.೪ ಗಿಗಾಟನ್ (ಜಿ‌ಟಿ) ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಗೆಲಿಲೀ ಬೇಸಿನ್ ಗಣಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು. ಇದು ೬೦ ಅನ್ನು ಸಹ ನಿಯೋಜಿಸಿತು ಮುಂದ್ರಾದಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಆಮದು ಟರ್ಮಿನಲ್‌ಗೆ ಎಮ್‌ಟಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://thepropertytimes.in/management/press-release/203-adani-group?start=2 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022 |archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129153441/http://thepropertytimes.in/management/press-release/203-adani-group?start=2 |url-status=dead }}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಸಮೂಹವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅಬಾಟ್ ಪಾಯಿಂಟ್ ಪೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ೫೦ ನೊಂದಿಗೆ ಖರೀದಿಸಿತು. ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಎಮ್‌ಟಿ. ಇದು ೪೦ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿತು ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಸಂಸ್ಥೆಯು ೩,೯೬೦ ಅನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆಯಂತೆ ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಕವಾಯಿತು. ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ಮೂರು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮೂಹಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು - ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/adani-group-to-have-new-identity-logo/article23064221.ece|title=Adani Group to have new identity, logo|date=22 February 2012|access-date=25 June 2018}}</ref> ಅದಾನಿ ಪವರ್ ೨೦೧೪ <ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Industry/Jv2Ih444FhQCbWRNfZpGkI/Adani-power-commissions-fourth-unit-of-Tiroda-power-plant.html|title=Adani Power commissions 4th unit of Tiroda power plant in Gujarat|last=Gadgil|first=Makarand|date=3 April 2014|access-date=25 June 2018}}</ref> ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಕರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅದಾನಿ ಪವರ್‌ನ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ೯,೨೮೦ ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-04/news/48866632_1_power-generation-capacity-power-sector-adani-power|title=Adani Power becomes India's largest private power producer|date=4 April 2014|website=articles.economictimes.indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407064138/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-04/news/48866632_1_power-generation-capacity-power-sector-adani-power|archive-date=7 April 2014|access-date=16 December 2018}}</ref> ಮುಂದ್ರಾ ಪೋರ್ಟ್, ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಇ‌ಝಡ್ ಲಿ. (ಎ‌ಪಿಎಸ್‌ಇ‌ಝಡ್), ೧೦೦ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೧೩-೧೪ {{En dash}} ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೌಂಟ್. ಅದೇ ವರ್ಷದ ಮೇ ೧೬ ರಂದು, ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಧಮ್ರಾ ಬಂದರನ್ನು {{INRConvert|5500|c|lk=|year=2014}} ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/shipping-/-transport/adani-ports-acquires-dhamra-port-on-east-coast-of-india-for-rs-5500-crore/articleshow/35206023.cms|title=Adani Ports acquires Dhamra Port on east coast of India for Rs 5,500 crore|last=Mandavia|first=Megha|date=17 May 2014|work=The Economic Times|access-date=25 June 2018|last2=Barman|first2=Arijit}}</ref> ಧಮ್ರಾ ಬಂದರು [[ಟಾಟಾ ಸ್ಟೀಲ್‌|ಟಾಟಾ ಸ್ಟೀಲ್]] ಮತ್ತು ಎಲ್ & ಟಿ ಇನ್ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ಸ್ ನಡುವಿನ 50:50 ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಈಗ ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಬಂದರು ಮೇ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ೧೪.೩ ಸರಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಮೌಂಟ್ ೨೦೧೩ {{En dash}} ೧೪.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/adani-acquires-dhamra-port-for-rs-5-500-crore-114051601060_1.html|title=Adani acquires Dhamra Port for Rs 5,500 crore|date=17 May 2014|work=Business Standard India|access-date=25 June 2018|via=Business Standard}}</ref> ಧಮ್ರಾ ಬಂದರನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಗ್ರೂಪ್ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ೨೦೦ ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿದೆ ೨೦೨೦ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೌಂಟ್.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/adani-ports-acquires-dhamra-port-for-rs5500-cr/article6017248.ece|title=Adani Ports acquires Dhamra Port for Rs.5,500 cr|date=16 May 2014|work=The Hindu|access-date=25 June 2018|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/current/deals/adani-buys-dhamra-port-from-tata-steel-l-and-t/story/206299.html|title=Adani Ports buys Dhamra Port from Tata Steel, L&T for Rs 5,500 crore|date=17 May 2014|website=businesstoday.in|access-date=25 June 2018}}</ref> ೧೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಅದಾನಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಎನರ್ಜಿ ಪಾರ್ಕ್ ೧೦,೦೦೦ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೌರ ಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ೫೦:೫೦ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/business/report-adani-to-set-up-country-s-largest-solar-park-of-10000-mw-in-rajasthan-2095988|title=Adani to set up country's largest solar park of 10,000&nbsp;MW in Rajasthan|date=16 June 2015|access-date=25 June 2018}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಸಮೂಹವು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ವಿಝಿಂಜಂನ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.marinelink.com/news/vizhinjam-kerala-adani396369|title=Adani in Pact with Kerala for Vizhinjam Port|date=18 August 2015|access-date=25 June 2018}}</ref> ಅದಾನಿ ಏರೋ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನ್ ಮ್ಯಾನ್ಡ್ ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ (ಯುಎಎಸ್) ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಬಿಟ್-ಐಎಸ್‌ಟಿಎಆರ್ ಮತ್ತು ಆಲ್ಫಾ ಡಿಸೈನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದೆ. ಎಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ [[ಗುಜರಾತು ಸರ್ಕಾರ|ಗುಜರಾತ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ]] ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಕರಣ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ವಿಭಾಗವಾದ ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿ ( [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ) ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಮನಾಥಪುರಂನಲ್ಲಿರುವ ಕಮುತಿಯಲ್ಲಿ ೬೪೮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.{{INRConvert|4550|c|lk=|year=2016}} ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಅದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ೬೪೮ ಅನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿತು. ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಏಕ-ಸ್ಥಳ ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ. ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Adani%E2%80%99s-648-MW-solar-plant-inaugurated/article14993341.ece|title=Adani's 648-MW solar plant inaugurated|last=Scott|first=D. j Walter|date=22 September 2016|work=The Hindu|access-date=25 June 2018|via=www.thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709232959/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Adani%E2%80%99s-648-MW-solar-plant-inaugurated/article14993341.ece|archive-date=9 ಜುಲೈ 2022|url-status=dead}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ೧೦೦ ಅನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿತು. [[ಬಟಿಂಡಾ|ಭಟಿಂಡಾದಲ್ಲಿ]] ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ, [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬ್‌ನ]] ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು. {{INRConvert|640|c|lk=|year=2016}} ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೨ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ [[ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್|ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇನ್‌ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ನ]] ಪವರ್ ಆರ್ಮ್ ಅನ್ನು {{INRConvert|18800|c|year=2017|mode=historical}} <ref>{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Companies/9bKCuIrmHj5gHLINdSO7XO/Reliance-Infra-sells-Mumbai-power-business-to-Adani-Transmis.html|title=Reliance Infrastructure sells Mumbai power business to Adani Transmission for Rs18,800 crore|last=Patra|first=Shakti|date=21 December 2017|access-date=25 June 2018}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಫ್ರೆಂಚ್ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಕಂಪನಿ ಟೋಟಲ್ ಎನರ್ಜಿಸ್ ಅದಾನಿ ಗ್ಯಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೩೭.೪% ಪಾಲನ್ನು {{INRConvert|6155|c|year=2019|mode=historical}} ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಯ ಜಂಟಿ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/total-buys-374-stake-in-adani-gas-for-rs-5662-crore/article29678364.ece|title=Total buys 37.4 per cent stake in Adani Gas for Rs 6,155 crore|last=Manoj|first=P.|date=14 October 2019|work=Business Line|access-date=5 July 2021|language=en}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೦ <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/productline/power-generation/adani-green-energy-surges-after-signing-deal-with-total-for-510-million/articleshow/74133215.cms|title=Adani Green Energy surges after signing deal with Total for $510 million|work=The Economic Times|access-date=6 July 2021}}</ref> ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿಯ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಯುಎಸ್$ ೫೧೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಜಿವಿಕೆ ಗ್ರೂಪ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಾಲ ಸ್ವಾಧೀನ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತು ನವಿ ಮುಂಬೈ [[ವಿಮಾನ]] ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/gvk-in-deal-with-adani-group-for-mumbai-international-airport/article32484211.ece|title=Adani takes over MIAL, Navi Mumbai airports after a 2-year tussle with GVK|work=Business Line|access-date=5 June 2021|language=en}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದೊಂದಿಗೆ]] ರಿಯಾಯಿತಿ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]], [[ಗುವಾಹಾಟಿ|ಗುವಾಹಟಿ]], [[ಜೈಪುರ]], [[ಲಕ್ನೋ]], [[ಮಂಗಳೂರು]] ಮತ್ತು ತಿರುವನಂತಪುರಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/adani-group-completes-acquisition-of-235-stake-in-mumbai-airport-to-hike-ownership-to-74/story/430554.html|title=Adani Group completes acquisition of 23.5% stake in Mumbai Airport; to hike ownership to 74%|work=www.businesstoday.in|access-date=25 April 2021}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿಯು ಎಸ್‌ಬಿ ಎನರ್ಜಿ, ಸಾಫ್ಟ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗ್ರೂಪ್ ಮತ್ತು ಭಾರ್ತಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್‌ನ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಯುಎಸ್$ ೩.೫ ಶತಕೋಟಿಗೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/adani-green-buys-sb-energy-from-softbank-and-bharti-firm-valued-at-3-5-bn-121051900157_1.html|title=Adani Green buys SB Energy from Softbank and Bharti; firm valued at $3.5 bn|last=Jai|first=Shreya|date=19 May 2021|work=Business Standard India|access-date=5 July 2021}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಅಂಬುಜಾ ಸಿಮೆಂಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಎ‌ಸಿ‌ಸಿ ಅನ್ನು ಯುಎಸ್ $ ೧೦.೫ ಶತಕೋಟಿಗೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಅದಾನಿ ಸಮೂಹವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಿಮೆಂಟ್ ತಯಾರಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/business/story/adani-group-india-2nd-largest-cement-maker-acquires-10-5-billion-ambuja-acc-holcim-1949859-2022-05-16|title=Adani Group becomes India's 2nd largest cement maker with $10.5 billion acquisition of Ambuja-ACC|last=|first=|last2=|first2=|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-16|last3=|first3=}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಸೈಯದ್ ಬಸಾರ್ ಶುಯೆಬ್ ನೇತೃತ್ವದ ಯುಎಇ ಮೂಲದ ಸಂಘಟಿತ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ (ಐಹೆಚ್‌ಸಿ) ಮೂರು ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿ, ಅದಾನಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್$ ೨ ಬಿಲಿಯನ್ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/three-adani-group-companies-receive-2-billion-from-abu-dhabis-ihc/articleshow/91620861.cms|title=Three Adani Group companies receive $2 billion from Abu Dhabi's IHC|work=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/abu-dhabi-s-ihc-invests-rs-15-400-crore-in-three-adani-firms-11652779640296.html|title=Abu Dhabi's IHC invests ₹15,400 crore in three Adani firms|date=17 May 2022}}</ref> ಜೂನ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಟೋಟಲ್ ಎನರ್ಜಿಸ್ ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್‌ನ ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ [[ಹಸಿರು]] ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಅದಾನಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್$ ೧೨.೫ ಶತಕೋಟಿಗೆ ೨೫% ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/companies/news/french-energy-giant-totalenergies-to-invest-12-5-bn-in-adani-group-s-new-firm-11655186103383.html|title=French energy giant TotalEnergies to invest $12.5 bn in Adani Group's new firm|last=Laskar|first=Anirudh|date=14 June 2022|work=mint|access-date=1 July 2022|language=en}}</ref> == ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ಕಂಪನಿಗಳು == === ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ === ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ ಒಂದು ಹಿಡುವಳಿ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು]] ಮತ್ತು [[ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು|ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ]] ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಇನ್ಕ್ಯುಬೇಟರ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/markets/adani-enterprises-now-2nd-most-valuable-adani-group-firm-up-30-in-a-week-121060400609_1.html|title=Adani Enterprises becomes second-most valuable Adani Group firm|date=4 June 2021|work=Business Standard India|access-date=5 June 2021}}</ref> ಇದು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಅದಾನಿ ವಿಲ್ಮಾರ್ (ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ), ಅದಾನಿ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ (ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು) ಮತ್ತು ಅದಾನಿ ರಸ್ತೆ [[ಸಾರಿಗೆ]] (ರಸ್ತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ).<ref>{{Cite news|url=https://www.adanienterprises.com/-/media/Project/Enterprises/Investors/Investor-Downloads/Investors-Presentation/AEL-Q3FY21-Performance-Highlights.pdf|title=Adani Enterprises Ltd Q3 FY21 Performance Highlights|access-date=21 April 2021}}</ref> ಅದರ ಇತರ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ, ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ ಸೌರ ಪಿ‌ವಿ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ತಯಾರಿಕೆ,<ref>{{Cite news|url=https://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/adani-green-arm-transfers-74-stake-held-in-mundra-solar-energy-to-adani-enterprises-121052400237_1.html|title=Adani Green arm transfers 74% stake held in Mundra Solar Energy to Adani Enterprises|work=India Infoline|access-date=1 June 2021}}</ref> ನೀರಿನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ,<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-cm/adani-enterprises-incorporates-subsidiary-prayagraj-water-118122700425_1.html|title=Adani Enterprises incorporates subsidiary - Prayagraj Water|date=2018-12-27|work=Business Standard India|access-date=1 June 2021}}</ref> ದತ್ತಾಂಶ ಕೇಂದ್ರಗಳು,<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/companies/news/adani-enterprises-edgeconnex-form-new-data-center-jv-adaniconnex-11614052245227.html|title=Adani Enterprises, EdgeConneX form new data center JV, AdaniConneX|date=2021-02-23|work=mint|access-date=1 June 2021|language=en}}</ref> ಕೃಷಿ-ಔಟ್‌ಪುಟ್ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆ,<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/FLrzHPxTLdCJdwjWPihI5K/Adani-in-slow-strategic-bid-to-stay-ahead-in-agriculture.html|title=Adani in slow, strategic bid to stay ahead in agriculture|last=Singh|first=Ruchira|date=2015-01-21|work=mint|access-date=1 June 2021|language=en}}</ref> ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಏರೋಸ್ಪೇಸ್,<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-cm/adani-enterprises-gains-as-airbus-adani-defence-sign-mou-120020700337_1.html|title=Adani Enterprises gains as Airbus, Adani Defence sign MoU|date=2020-02-07|work=Business Standard India|access-date=1 June 2021}}</ref> ಬಂಕರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/HBjJhxDsT7rOB4UYHRCjcI/Adani-Enterprises-plans-shipfuelling-business-expansion.html|title=Adani Enterprises plans ship-fuelling business expansion|last=Sood|first=Jyotika|date=28 February 2017|work=mint|access-date=7 June 2021|last2=Bhaskar|first2=Utpal|language=en}}</ref> ರೈಲು ಮತ್ತು [[ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು|ಮೆಟ್ರೋ]] ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ,<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/adani-enterprises-sets-up-new-arm-for-metro-rail-business/articleshow/71634876.cms|title=Adani Enterprises sets up new arm for metro rail business|last=Prasad|first=Rachita|date=17 October 2019|work=The Economic Times|access-date=8 June 2021}}</ref> ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್,<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/adani-in-realty-push-lines-up-projects-114052701395_1.html|title=Adani in realty push, lines up projects|last=Jog|first=Sanjay|date=2014-05-28|work=Business Standard India|access-date=1 June 2021|last2=Kamath|first2=Raghavendra}}</ref> ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/adani-capital-acquires-essel-finances-msme-loan-business/article30623649.ece|title=Adani Capital acquires Essel Finance's MSME loan business|last=Kurup|first=Rajesh|work=Business Line|access-date=1 June 2021|language=en}}</ref> ತೈಲ ಪರಿಶೋಧನೆ,<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/industry/energy/adani-welspun-finds-gas-in-mumbai-offshore-s-tapti-daman-sector-11615782567464.html|title=Adani Welspun finds gas in offshore Mumbai|work=Mint|access-date=21 June 2021}}</ref> ಪೆಟ್ರೋಕೆಮಿಕಲ್ಸ್,<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/adani-enterprises-incorporates-wholly-owned-arm-mundra-petrochem-limited/articleshow/82164822.cms|title=Adani Enterprises incorporates wholly-owned arm Mundra Petrochem Limited|work=The Economic Times|access-date=2 July 2021}}</ref> ಮತ್ತು ಸಿಮೆಂಟ್.<ref name="moneycontrol.com">{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/adani-enterprises-incorporates-new-subsidiary-for-cement-business-7026321.html|title=Adani Enterprises Incorporates New Subsidiary For Cement Business|website=Moneycontrol|access-date=2021-06-18}}</ref> === ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿ === ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿಯು ತನ್ನ ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಂಪಿನ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/adani-green-energy-arm-bags-130-mw-wind-power-project-from-seci/articleshow/69874616.cms?from=mdr|title=Adani Green Energy arm bags 130-MW wind power project from SECI|work=The Economic Times|access-date=2021-03-23}}</ref> ಇದು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೌರಶಕ್ತಿ ಡೆವಲಪರ್ ಆಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ೧೨.೩ ಜಿ‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/companies/news/with-8gw-of-seci-contracts-adani-green-is-largest-solar-power-developer-globally-11598970933610.html|title=With 8GW of SECI contracts, Adani Green is largest solar power developer|last=Thomas|first=Tanya|date=1 September 2020|work=mint|access-date=8 July 2021|language=en}}</ref> ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ಸ್ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಬಿಝ್‌ಗಾಗಿ ೩ ಹೊಸ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/adani-greens-forms-3-new-subsidiary-companies-for-renewable-energy-biz-122100301134_1.html|title=Adani Green|first=Business Standard}}</ref> === ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ & ಎಸ್‌ಇ‌ಝಡ್ === [[ಚಿತ್ರ:Adani_port.jpg|thumb| ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ [[ಮುಂದ್ರಾ ಬಂದರು|ಮುಂಡ್ರಾ ಬಂದರಿನ]] ನೋಟ.]] ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ & ಎಸ್‌ಇ‌ಝಡ್ (ಎಪಿಎಸ್‌ಇ‌ಝಡ್) ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಬಂದರು ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು [[ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ|ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯವಾಗಿದ್ದು]], [[ಮುಂದ್ರಾ ಬಂದರು]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹತ್ತು ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ಟರ್ಮಿನಲ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/adani-aims-to-become-worlds-top-port-operator-by-2030/article34994650.ece|title='Adani aims to become world's top port operator by 2030'|date=26 June 2021|website=@businessline|language=en|access-date=2021-07-20}}</ref> ಕಂಪನಿಯು ಎಪಿಎಸ್‌ಇ‌ಝಡ್ ನ ಸಿ‌ಇಒ ಕರಣ್ ಅದಾನಿ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಕಂಪನಿಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಬಂದರು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ|ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯವನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಕಂಪನಿಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ: [[ಮುಂದ್ರಾ ಬಂದರು|ಮುಂದ್ರಾ]], ದಹೇಜ್ ಮತ್ತು ಹಜಿರಾ, ಗುಜರಾತ್; ಧಮ್ರಾ, [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾ]] ; ಕಟ್ಟುಪಲ್ಲಿ, [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ; ಮತ್ತು ವಿಝಿಂಜಂ, [[ಕೇರಳ]]. === ಅದಾನಿ ಪವರ್ === [[ಚಿತ್ರ:Mundra_thermal_power_station.jpg|thumb|ಗುಜರಾತಿನ ಮುಂದ್ರಾ ಥರ್ಮಲ್ ಪವರ್ ಸ್ಟೇಷನ್.]] ಅದಾನಿ ಪವರ್ ಅನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೯೬ <ref>{{Cite web|url=http://pressroom.today/journey-of-rajesh-adani-managing-director-adani-group/|title=Rajesh Adani: The Journey from Ahmedabad to Adani Group|website=Pressroom Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504012626/http://pressroom.today/journey-of-rajesh-adani-managing-director-adani-group/|archive-date=4 May 2018|access-date=20 April 2018}}</ref> ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯು ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-04/news/48866632_1_power-generation-capacity-power-sector-adani-power|title=Adani Power becomes India's largest private power producer|date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407064138/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-04/news/48866632_1_power-generation-capacity-power-sector-adani-power|archive-date=2014-04-07|access-date=2021-07-06}}</ref> ಇದು ೧೨,೪೫೦ ಸಂಯೋಜಿತ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ನಾಲ್ಕು ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಮ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ.<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/adani-looks-to-buy-opg-s-thermal-plant-11597860895406.html|title=Adani looks to buy OPG's thermal plant|last=Thomas|first=Tanya|date=2020-08-19|website=mint|language=en|access-date=2021-07-20}}</ref> === ಅದಾನಿ ಪ್ರಸರಣ === ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿತವಾದ ಅದಾನಿ ಪ್ರಸರಣವು ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಸರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/company/adani-transmissi-66273/information/company-history|title=Adani Transmission Ltd.|work=Business Standard India|access-date=25 June 2018|via=[[Business Standard]]}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೧ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಕಂಪನಿಯು ೪೦೦ ರಿಂದ ೭೬೫ ಕಿಲೋವೋಲ್ಟ್‌ಗಳವರೆಗಿನ ೧೭,೨೦೦ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಷನ್ ಲೈನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಸರಣ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಜಾಲವಾಗಿದೆ.<ref name="adanitran">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/markets/adani-transmission-pips-adani-port-to-becomes-2nd-valuable-adani-group-firm-121052100421_1.html|title=Adani Transmission becomes the second most valuable Adani Group firm|date=21 May 2021|work=Business Standard India|access-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.reuters.com/finance/stocks/company-profile/ADAI.NS|title=Company Profile for ${Instrument_CompanyName}|website=IN|access-date=25 June 2018}}</ref> === ಅದಾನಿ ಒಟ್ಟು ಅನಿಲ === ಅದಾನಿ ಟೋಟಲ್ ಗ್ಯಾಸ್ ಒಂದು ನಗರ ಅನಿಲ ವಿತರಣಾ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದ್ದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಪೈಪ್ಡ್ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕುಚಿತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಕಂಪನಿ ಟೋಟಲ್ ಎನರ್ಜಿಸ್ ನಡುವಿನ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/adani-gas-to-change-name-to-adani-total-gas/articleshow/79425964.cms|title=Adani Gas to change name to Adani Total Gas|work=The Economic Times|access-date=2021-02-06}}</ref> ಅದಾನಿ ಟೋಟಲ್ ಗ್ಯಾಸ್ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೦ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಘಟಕವಾಗಿ ೨೨ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ (ಜಿ‌ಎ‌ಎಸ್) ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್-ಅದಾನಿ ಗ್ಯಾಸ್ ಪ್ರೈ. ಲಿ. ಅದಾನಿ ಟೋಟಲ್ ಗ್ಯಾಸ್ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್]] ನಡುವಿನ ೫೦:೫೦ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮ, ೧೯ ಜಿಎಗಳಲ್ಲಿ ನಗರ ಅನಿಲ ವಿತರಣಾ ಜಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/markets/adani-gas-gains-for-fifth-straight-day-after-it-buys-cgd-biz-in-3-new-areas-120110900243_1.html|title=Adani Gas gains for fifth straight day after it buys CGD biz in 3 new areas|date=2020-11-09|work=Business Standard India|access-date=6 June 2021}}</ref> ೭೪ [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ೪೧ ಜಿಎಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಅದಾನಿ ಟೋಟಲ್ ಗ್ಯಾಸ್ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಿಟಿ ಗ್ಯಾಸ್ ಆಪರೇಟರ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/adani-gas-to-acquire-three-of-jay-madhok-energy-s-city-gas-licences-120110401231_1.html|title=Adani Gas to acquire three of Jay Madhok Energy's city gas licences|date=2020-11-04|work=Business Standard India|access-date=6 June 2021}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಯುರೋಪ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಅನಿಲ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಕಂಪನಿಯಾದ ಸ್ನಾಮ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯ ಮಿಶ್ರಣ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.adanigas.com/newsroom/media-release/2020_11_06_AGL-Media-Release|title=Adani Group announces strategic collaboration with Snam, Europe's leading gas infrastructure company on energy mix transition|website=www.adanigas.com|language=en|access-date=2021-10-20}}</ref> === ಅದಾನಿ ವಿಲ್ಮರ್ === ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ವಿಲ್ಮರ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿರುವ '''ಅದಾನಿ ವಿಲ್ಮಾರ್''', ಫಾರ್ಚೂನ್ ಬ್ರಾಂಡ್ ಖಾದ್ಯ ತೈಲಗಳ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಸೋಯಾ ಬೀನ್, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಸಾಸಿವೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿ ಹೊಟ್ಟು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಖಾದ್ಯ ತೈಲಗಳ ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದರ ಫಾರ್ಚೂನ್ ಬ್ರಾಂಡ್ ತೈಲವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೦% ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದಾನಿ ವಿಲ್ಮಾರ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎ‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ‌ಎಲ್), ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ಡ್ ಆಹಾರ ಎಫ್‌ಎಮ್‌ಸಿಜಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಗಳು ಮಂಗಳವಾರ (೦೩-೦೫-೨೦೨೨) ಹೆಸರಾಂತ ಕೊಹಿನೂರ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ - ದೇಶೀಯ (ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದೇಶ) ಅನ್ನು ಮೆಕ್‌ಕಾರ್ಮಿಕ್ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್ ಜಿಎಮ್‌ಬಿಎಚ್ ನಿಂದ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. ಈ ಸ್ವಾಧೀನವು ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಾಪುರದ ವಿಲ್ಮಾರ್ ಗ್ರೂಪ್ ನಡುವಿನ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾದ ಎ‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ‌ಎಲ್ ಗೆ 'ಕೊಹಿನೂರ್' ಬ್ರಾಂಡ್‌ನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ 'ರೆಡಿ ಟು ಕುಕ್' ರೆಡಿ ಟು ಈಟ್' ಮೇಲೋಗರಗಳು ಮತ್ತು ಊಟದ ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊವನ್ನು ಕೊಹಿನೂರ್ ಬ್ರಾಂಡ್ ಛತ್ರಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬಿಡುಗಡೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.fortuneindia.com/enterprise/adani-wilmar-buys-kohinoor-rice-brand-to-boost-position-in-food-biz/108008|title=Adani Wilmar buys Kohinoor rice brand to boost position in food biz|website=www.fortuneindia.com|language=en|access-date=2022-05-05}}</ref> == [[ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ == '''ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್''' * ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿಯು ''ದಿ ಬ್ರಾಂಡ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ರಿಪೋರ್ಟ್'' ೨೦೧೫ <ref>{{Cite book|title=The Brand Trust Report 2015|last=Chandramouli|publisher=TRA|year=2015|isbn=978-81-920823-8-7|page=152}}</ref> ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]] ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಿತು. ಎಪಿಎಸ್‌ಇಝಡ್ * ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ & ಎಸ್‌ಇಝಡ್ (ಎಪಿಎಸ್‌ಇಝಡ್) [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] "ಭಾರತದ ಕಂಟೈನರ್ ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್ ೨೦೧೬" ಅನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಪೋರ್ಟ್ ಡೆವಲಪರ್ ಮತ್ತು ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮ್ಯಾರಿಟೈಮ್ ಮತ್ತು ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ (ಮಾಲಾ) ೭ ನೇ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://mala-awards.com/mala16-winners.aspx|title=MALA 2016|website=mala-awards.com|access-date=25 June 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.supplychainlog.com/2016/10/08/adani-ports-wins-indias-container-port-of-the-year-award/|title=Adani Ports wins "India's Container Port of the year" award|date=8 October 2016|access-date=25 June 2018|archive-date=3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203110633/http://www.supplychainlog.com/2016/10/08/adani-ports-wins-indias-container-port-of-the-year-award/|url-status=dead}}</ref> * ಅದಾನಿ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ (ಎಪಿಎಸ್‌ಇಝಡ್) ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಆಲ್ ಟೈಮ್ ಮ್ಯಾರಿಟೈಮ್ ಮತ್ತು ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಅವಾರ್ಡ್ (ಎಮ್‌ಎ‌ಎಲ್‌ಎ) ಯಿಂದ "೨೦೧೫ ರ ವರ್ಷದ ಪ್ರಮುಖವಲ್ಲದ ಬಂದರು" ಅನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://mala-awards.com/Mala15-winners.aspx|title=Rock Band|publisher=Mala-awards.com|access-date=5 February 2020}}</ref> * ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ (ಎಪಿಎಸ್‌ಇಝಡ್) ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ೨೦೧೪ ರ ವರ್ಷದ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/events/et-awards-2014-meet-the-winners/lifetime-achievement-yusuf-k-hamied-chairman-cipla/slideshow/45342498.cms|title=ET Awards 2014: Meet the winners|website=The Economic Times|access-date=25 June 2018}}</ref> '''ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್''' * ಜನವರಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ವಿಭಾಗವಾದ ಅದಾನಿ ಗ್ರೀನ್ ಎನರ್ಜಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಗ್ರೀನ್‌ಟೆಕ್ ಮೀಡಿಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ವಿಭಾಗವಾದ ಜಿಟಿಎಂ ರಿಸರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಜಾಗತಿಕ ಟಾಪ್ ೧೫ ಸೌರಶಕ್ತಿ ಅಭಿವರ್ಧಕರ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/adani-arm-breaks-into-global-top-15-list-of-solar-power-developers/article10020414.ece|title=Adani arm breaks into global top 15 list of solar power developers|date=8 January 2018|access-date=25 June 2018}}</ref> '''ಅದಾನಿ ಪವರ್''' * ಅದಾನಿ ಪವರ್‌ನ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉಡುಪಿ]] ಪವರ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ಗೆ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು]] ಪವರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=479055|title=Udupi: Adani UPCL honoured with Power Awards|publisher=daijiworld.com|access-date=25 June 2018}}</ref> == ಪರೋಪಕಾರ == ಅದಾನಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]] <ref>{{Cite web|url=https://indiaeducationdiary.in/adani-vidyamandir-school-ahmedabad-got-distinction-first-cost-free-school-india-get-nabet-accredited-school-certificate/|title=Adani VidyaMandir School, Ahmedabad got the distinction of being the first cost-free school in India to get NABET Accredited School certificate|date=4 April 2019|website=India Education Diary Bureau|access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022|archive-date=12 ಜೂನ್ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612225732/https://indiaeducationdiary.in/adani-vidyamandir-school-ahmedabad-got-distinction-first-cost-free-school-india-get-nabet-accredited-school-certificate/|url-status=dead}}</ref> ಭದ್ರೇಶ್ವರ <ref>{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/another-feather-in-cap-for-adani-foundation/articleshow/71301165.cms|title=Another feather in cap for Adani foundation|website=Ahmedabad Mirror}}</ref> ಮತ್ತು ಸುರ್ಗುಜಾ <ref>{{Cite web|url=https://indiacsr.in/dr-priti-adani-fronts-adani-vidya-mandir-surguja-chhattisgarh-educate-underprivileged/|title=Dr. Priti Adani fronts Adani Vidya Mandir at Surguja, Chhattisgarh to educate the underprivileged|date=28 February 2018}}</ref> ನ ೩ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರ ಎಂಬ ಉಚಿತ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ಧನಸಹಾಯ ಪಡೆದ ಇತರ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದಾನಿ ಡಿಎವಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್, ಅದಾನಿ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ನವಚೇತನ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಸೇರಿವೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವು ೬೦೦ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಲವಾಡಿಗಳ ಮೂಲಕ ೧,೦೦೦,೦೦೦ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://exclusivenews.co.in/adani-vidya-mandir-school-ahmedabad-becomes-the-first-cost-free-school-in-india-to-get-nabet-accredited-school-certificate/|title=Adani Vidya Mandir School, Ahmedabad becomes the first cost-free school in India to get NABET Accredited School certificate|date=3 April 2019|access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022|archive-date=28 ಜುಲೈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728070214/https://exclusivenews.co.in/adani-vidya-mandir-school-ahmedabad-becomes-the-first-cost-free-school-in-india-to-get-nabet-accredited-school-certificate/|url-status=dead}}</ref> ಗುಜರಾತ್ ಅದಾನಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಜಿಕೆ ಜನರಲ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ಭುಜ್‌ನಲ್ಲಿ ೭೫೦ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/First-batch-of-Bhuj-Medical-college-commences/articleshow/4904224.cms|title=First batch of Bhuj Medical college commences &#124; Rajkot News - Times of India|website=The Times of India}}</ref> ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವು ಬಾಡ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾಮಗಾರಿಗಳನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=626465|title=Udupi: Adani Foundation CSR - Development works worth Rs 30.50 lac unveiled in Bada GP|website=daijiworld.com}}</ref> ಅದಾನಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ೪೨ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ೪,೦೦೦ ಎಕರೆ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ ಮತ್ತು ೨,೦೫೦ ರೈತರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/others/specials/art-of-giving/articleshow/58433385.cms|title=Art of Giving|website=Ahmedabad Mirror}}</ref> ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ {{INRConvert|100|c|lk=|year=2020}} ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಪಿಎಮ್ ಕೇರ್ಸ್ ನಿಧಿಗೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/business/news-coronavirus-gautam-adani-donation-rs-1000-crore-pm-fund-602679|title=Gautam Adani gives Rs 100 crore to PM Fund to fight coronavirus|last=Joshi|first=Manas|date=29 March 2020|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiagazette.com/news/264473036/covid-19-adani-foundation-contributes-rs-100-cr-to-pm-cares-fund|title=COVID-19: Adani Foundation contributes Rs. 100 Cr to PM-CARES fund|website=India Gazette|language=en|access-date=1 April 2020|archive-date=13 ಮಾರ್ಚ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313111432/https://www.indiagazette.com/news/264473036/covid-19-adani-foundation-contributes-rs-100-cr-to-pm-cares-fund|url-status=dead}}</ref> ಫೌಂಡೇಶನ್ ಗುಜರಾತ್ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿಗೆ {{INRConvert|5|c|lk=|year=2020}} ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿಗೆ {{INRConvert|1|c|lk=|year=2020}} ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/billionaire-gautam-adani-commits-to-support-fight-against-coronavirus/articleshow/74983932.cms|title=Billionaire Gautam Adani commits to support fight against coronavirus|date=4 April 2020|work=The Economic Times|access-date=10 April 2020}}</ref> ಅದಾನಿ ಸಮೂಹದ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು [[ಕೋವಿಡ್-೧೯|ಕೋವಿಡ್-19]] ಪರಿಹಾರ ಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ ಅದಾನಿ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ಗೆ {{INRConvert|4|c|lk=|year=2020}} ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/adani-employees-contribute-rs-4-crore-to-pm-fund/articleshow/74975161.cms|title=Ahmedabad: Gautam Adani employees contribute Rs 4 crore to PM fund|date=4 April 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=10 April 2020}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ [[ಕೋವಿಡ್-೧೯]] ವ್ಯಾಕ್ಸಿನೇಷನ್‌ಗಾಗಿ ನೌಕರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮಾಡಿದ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಮರುಪಾವತಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/adani-group-to-reimburse-covid-vaccination-charges-to-employees-11616299865627.html|title=Adani Group to reimburse Covid vaccination charges to employees|last=Staff Writer|date=2021-03-21|website=mint|language=en|access-date=2021-04-26}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ತರಂಗ [[ಕೋವಿಡ್-೧೯]] ಅನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ವೈದ್ಯಕೀಯ ದರ್ಜೆಯ ದ್ರವ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು [[ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್]], ಸಿಂಗಾಪುರ್, [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]] ಮತ್ತು [[ತೈವಾನ್|ತೈವಾನ್‌ನ]] ತಯಾರಕರಿಂದ ೪೮ ಕ್ರಯೋಜೆನಿಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/adani-group-deploys-resources-for-covid-fight-procures-48-oxygen-carrying-tanks/2248324/|title=Adani Group deploys resources for Covid fight, procures 48 oxygen carrying tanks|date=2021-05-08|website=The Financial Express|language=en-US|access-date=2021-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-in/money/topstories/from-amazon-to-tata-reliance-to-vedanta-industry-steps-up-to-combat-covid-19-pandemic/ar-BB1gx932?li=AAgfW3S&srcref=rss|title=From Amazon to Tata, Reliance to Vedanta, industry steps up to combat COVID-19 pandemic|website=www.msn.com|access-date=2021-07-01}}</ref> ಜೂನ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ೬೦,೦೦೦ ಕೋಟಿ (ಯುಎಸ್$೭.೭ ಬಿಲಿಯನ್) ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.adani.com/Newsroom/Media-Release/The-Adani-Family-Commits-Rs-60000-Cr-To-Charity|title=The Adani Family Commits Rs 60000 Cr To Charity|website=www.adani.com|access-date=2022-06-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-23/adani-richest-asian-pledges-7-7-billion-for-social-causes|title=Richest Asian Adani Pledges $7.7 Billion for Social Causes|website=www.bloomberg.com|access-date=2022-06-23}}</ref> "ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ೧೦೦ ನೇ ಜನ್ಮದಿನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ೬೦ ನೇ ಜನ್ಮದಿನದಂದು, ಅದಾನಿ ಕುಟುಂಬವು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ-ದೇವ್‌ಗಾಗಿ ೬೦,೦೦೦ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲು ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ. ಸಮಾನವಾದ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಭಾರತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಕೊಡುಗೆ." ~ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿ ಅಧಿಕೃತ ಟ್ವಿಟರ್.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/gautam_adani/status/1539947148199964673?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1539947148199964673%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Fd-2583447329767622887.ampproject.net%2F2206101637000%2Fframe.html|title=Adani Tweet|website=www.twitter.com|access-date=2022-06-23}}</ref> == ಕ್ರೀಡೆ == [[ಚಿತ್ರ:Adani_Arena_Rockhampton.jpg|thumb|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ರಾಕ್‌ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅದಾನಿ ಅರೆನಾ]]   ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[೨೦೧೬ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್|ರಿಯೊ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ಗೆ]] ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ''ಗರ್ವ್ ಹೈ ('' <span>ನಾವು ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತೇವೆ</span> ). ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ ಟೋಕಿಯೊ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್, ೨೦೨೨ ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ಕಾಮನ್‍ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳಿಗೆ]] ಅಥ್ಲೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮರು-ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಬಿಲ್ಲುಗಾರಿಕೆ, ಶೂಟಿಂಗ್, ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್, ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕುಸ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ''ಗರ್ವ್ ಹೈ'' ಪೈಲಟ್ ಯೋಜನೆಯ ಫಲಾನುಭವಿಗಳು [[ಅಂಕಿತಾ ರೈನಾ]] (ಟೆನ್ನಿಸ್), ಪಿಂಕಿ ಜಾಂಗ್ರಾ (ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್), ಶಿವ ಥಾಪಾ (ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್), ಖುಷ್ಬೀರ್ ಕೌರ್ (ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್), ಇಂದರ್ಜೀತ್ ಸಿಂಗ್ (ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್), ಮನ್ದೀಪ್ ಜಾಂಗ್ರಾ (ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್), ಮಲೈಕಾ ಗೋಯೆಲ್ (ಶೂಟಿಂಗ್) ), ದೀಪಕ್ ಪುನಿಯಾ (ಕುಸ್ತಿ), ಕೆಟಿ ಇರ್ಫಾನ್ (ರೇಸ್‌ವಾಕಿಂಗ್) ಮತ್ತು ಸಂಜೀವನಿ ಜಾಧವ್ (ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್).<ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/news/hot-news/adani-group-announces-training-aid-for-hidden-sports-talents|title=Adani Group announces training aid for hidden sports talents|date=27 June 2019|website=The Quint}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/adani-group-garv-hai-project-sports-grooming-training-india/article28246243.ece|title=Adani Group launches Garv Hai project to groom potential medallists|work=Sportstar|access-date=2 July 2021|language=en}}</ref> [[ಪ್ರೊ ಕಬಡ್ಡಿ|ಪ್ರೊ ಕಬಡ್ಡಿ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಅದಾನಿ ಗುಂಪು ಗುಜರಾತ್ ಜೈಂಟ್ಸ್ ತಂಡವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.gujaratgiants.com/about-gujarat-giants|title=Gujarat Giants About|work=Gujarat Giants|language=en|access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022|archive-date=26 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220826050656/https://www.gujaratgiants.com/about-gujarat-giants|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತೊಂದು ಉಪಕ್ರಮವೆಂದರೆ ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢದ ಸರ್ಗುಜಾ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ. ಇದುವರೆಗೆ ಸುರ್ಗುಜಾದಿಂದ ೧೧ ಆಟಗಾರರು ಭಾರತೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡಕ್ಕೆ ಆಡಲು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/adani-group-garv-hai-project-sports-grooming-training-india/article28246243.ece|title=Adani Group launches Garv Hai project to groom potential medallists|work=Sportstar|access-date=2 July 2021|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://sportstar.thehindu.com/other-sports/adani-group-garv-hai-project-sports-grooming-training-india/article28246243.ece "Adani Group launches Garv Hai project to groom potential medallists"]. </cite></ref> ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ರಾಕ್‌ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹೆಗ್ವಾಲ್ಡ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ (ಈಗ ಅದಾನಿ ಅರೆನಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ).<ref>{{Cite news|url=https://www.themorningbulletin.com.au/news/goodbye-hegvold-stadium-hello-adani-arena/3712737|title=Goodbye Hegvold Stadium, hello Adani Arena|work=The Morning Bulletin|access-date=22 July 2021|archive-date=22 ಆಗಸ್ಟ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822062416/https://www.themorningbulletin.com.au/news/goodbye-hegvold-stadium-hello-adani-arena/3712737/|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನ ಪೆವಿಲಿಯನ್ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸುವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-25/india-cricket-arena-that-hosted-trump-named-after-narendra-modi|title=World's Biggest Cricket Arena That Hosted Trump Is Renamed After Modi|work=Bloomberg|access-date=22 July 2021}}</ref> ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಯುಎಇಯ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲೀಗ್ ಟಿ೨೦ ನಲ್ಲಿ ಗಲ್ಫ್ ಜೈಂಟ್ಸ್ ತಂಡವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://emiratescricket.com/news-detail/OyLkQWjnegZ6dwZ1p0GD|title=Adani Group makes landmark foray into franchise cricket acquiring rights to a franchise in UAE's flagship T20 league|work=Emirates cricket|access-date=16 May 2022}}</ref> ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಲೆಜೆಂಡ್ಸ್ ಲೀಗ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/companies/news/adani-gmr-buy-franchises-in-legends-league-cricket-11661413452291.html|title=Adani Group acquires franchise in Legends League Cricket|work=livemint|access-date=25 Aug 2022}}</ref>  == ವಿವಾದಗಳು == === ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Adani's_Abbot_Point_coal_spill_photos_(33962498356).jpg|thumb|೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಡೆಬ್ಬಿ ಚಂಡಮಾರುತದ ನಂತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅಬಾಟ್ ಪಾಯಿಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸೋರಿಕೆ.]] ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. [[ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌|ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ]] ಗೆಲಿಲೀ ಬೇಸಿನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಮೈಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಯೋಜನೆ ( ಕಾರ್ಮೈಕಲ್ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿ ) $೨೧.೫ ಶತಕೋಟಿ <ref>ADANI, [http://www.adaniaustralia.com.au/pdf_details.php?pid=63 "Description of the mine project" by the Adani, PDF, 110 pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316183555/http://www.adaniaustralia.com.au/pdf_details.php?pid=63 |date=16 ಮಾರ್ಚ್ 2015 }} (version projecting a 90-year exploitation)</ref> ಗೆ (ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ, ಅಂದರೆ ೬೦ ವರ್ಷಗಳು). ಈ ಗಣಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ೧೦ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಉಷ್ಣ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಎಮ್‌ಟಿ.<ref>{{Cite web|url=https://www.bravus.com.au/carmichael-mine/|title=Carmichael Mine {{!}} Bravus Mining & Resources|website=Carmichael Mine {{!}} Bravus Mining & Resources|language=en|access-date=2021-05-18|archive-date=25 ಮಾರ್ಚ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325025450/https://www.bravus.com.au/carmichael-mine/|url-status=dead}}</ref> ಈ ಯೋಜನೆಯು {{Convert|35,000|ha}} ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಕೆಲವು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/nov/18/carmichael-mine-environmental-impact-unknown-for-years|title=Carmichael mine: environmental impact will be unknown for years|last=Milman|first=Oliver|date=17 November 2014}}</ref> ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾವು ಕಾರ್ಮೈಕಲ್ ಯೋಜನೆಯು ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ೧೦೦% ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/adani-s-carmichael-mine-rail-project-to-be-financed-through-group-s-resources-118112900349_1.html|title=Adani's Carmichael mine, rail project to be financed through group's resources|date=2018-11-29|work=Business Standard India|access-date=2021-05-18|agency=Press Trust of India}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಯೋಜನೆಯು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅದರ ಅಂತಿಮ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಗಣಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.statedevelopment.qld.gov.au/coordinator-general/assessments-and-approvals/coordinated-projects/completed-projects/carmichael-coal-mine-and-rail-project.html|title=Carmichael Coal Mine and Rail Project|date=12 November 2020|website=statedevelopment.qld.gov.au|access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022|archive-date=25 ನವೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125021707/https://statedevelopment.qld.gov.au/coordinator-general/assessments-and-approvals/coordinated-projects/completed-projects/carmichael-coal-mine-and-rail-project.html|url-status=dead}}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಎರಡು ಬಾರಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಫೆಡರಲ್ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು. ಒಮ್ಮೆ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ (ಇನ್ನೂ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೦ ರಂತೆ ), [[ಅಂತರ್ಜಲ]] ಮತ್ತು ದೇಶದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಮೈಕಲ್ ಗಣಿಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮತ್ತು ''ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆ ೧೯೯೯'' ರ ಆಪಾದಿತ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.acf.org.au/acf_challenges_morrison_govt_decision_to_not_apply_water_trigger_to_adani_pipeline|title=ACF challenges Morrison Government decision to not apply water trigger to Adani pipeline|date=16 March 2020|website=Australian Conservation Foundation|access-date=31 August 2020|archive-date=15 ಮಾರ್ಚ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315190040/https://www.acf.org.au/acf_challenges_morrison_govt_decision_to_not_apply_water_trigger_to_adani_pipeline|url-status=dead}}</ref> ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಮೈನಿಂಗ್ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಬ್ರಾವಸ್ ಮೈನಿಂಗ್ ಮತ್ತು ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2020-11-05/adani-changes-name-to-barvus-mining-and-resources/12851592|title=Adani Mining changes name to Bravus in Australia|last=Philpott|first=Meech|date=2020-11-05|work=ABC News|access-date=2022-09-19|language=en-AU}}</ref> ೨೯ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ಕಾರ್ಮೈಕಲ್ ಗಣಿಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಮೊದಲ ಸಾಗಣೆಯನ್ನು ಬೋವೆನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ತರ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ರಫ್ತು ಟರ್ಮಿನಲ್‌ನಲ್ಲಿ (ಎನ್‌ಕ್ಯೂ‌ಎಕ್ಸ್‌ಟಿ) ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬ್ರಾವಸ್ ಘೋಷಿಸಿದಂತೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.bravus.com.au/carmichael-s-first-export-ready-to-sail-yzj7r4/ |title=''Carmichael's first export ready to sail'' |access-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2022 |archive-date=2 ಜನವರಿ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102083113/https://www.bravus.com.au/carmichael-s-first-export-ready-to-sail-yzj7r4/ |url-status=dead }}</ref> === ತೆರಿಗೆ ವಂಚನೆ === ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೭, ೨೦೧೦ ರಂದು, [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ|ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ]] ದಳವು ₹೮೦ ಲಕ್ಷದ ಕಸ್ಟಮ್ ಸುಂಕವನ್ನು ವಂಚಿಸಿದ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಅದಾನಿ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ರಾಜೇಶ್ ಅದಾನಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adani-Enterprises-MD-arrested-for-custom-duty-evasion/articleshow/5623927.cms|title=Adani Enterprises MD arrested for custom duty evasion – Times of India ►|website=The Times of India|access-date=7 April 2019}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಅದಾನಿ ಗ್ರೂಪ್ ಕಂಪನಿಯ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಹಣವನ್ನು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಅದಾನಿ [[ಕುಟುಂಬ]] ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಆರೋಪಿಸಿದೆ. ಹಣವನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಲು ದುಬೈ ಶೆಲ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಅದಾನಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2018/feb/22/adani-mining-giant-facing-renewed-claims-of-600m-in-india|title=Adani mining giant facing renewed claims of $600m fraud in India|last=Safi|first=Michael|date=21 February 2018|website=the Guardian|language=en|access-date=25 June 2018}}</ref> ದಿ ''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್|ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌ನಿಂದ]]'' $೨೩೫ ಮಿಲಿಯನ್ ತಿರುವುಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/356317230/Adani-document|title=Adani document|website=Scribd|language=en|access-date=25 June 2018}}</ref> ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಡೈರೆಕ್ಟರೇಟ್ ಆಫ್ ರೆವೆನ್ಯೂ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಿಂದ]] [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು ದುಬೈ ಮೂಲಕ ಸಂಕೀರ್ಣ ಹಣದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಮ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿ|ಗೌತಮ್ ಅದಾನಿಯವರ]] ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ವಿನೋದ್ ಶಾಂತಿಲಾಲ್ ಅದಾನಿ ಒಡೆತನದ [[ಮಾರಿಷಸ್|ಮಾರಿಷಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಕಡಲಾಚೆಯ ಕಂಪನಿಗೆ ಮ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/16/adani-mining-giant-faces-financial-claims-as-it-bids-for-australian-coal-loan|title=Adani mining giant faces financial fraud claims as it bids for Australian coal loan|last=Safi|first=Michael|date=15 August 2017|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=25 June 2018}}</ref> == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಗುಜರಾತ್]] ಅದಾನಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ [[ವಿಜ್ಞಾನ]] ಸಂಸ್ಥೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{url|www.adani.com}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] b402osb5nc8xav9rvizvqij5mfc4x1o ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ 0 147073 1430664 1334211 2026-09-29T16:20:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430664 wikitext text/x-wiki {{Infobox certification mark | name = ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ (ಕೃಷಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ) | image = ಚಿತ್ರ:Agmark.gif | agency = ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ತಪಾಸಣೆ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] | region = [[ಭಾರತ]] | founded = ೧೯೩೭, ೧೯೮೬ (ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ) | products = ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು | legalstatus = ಸಲಹಾ | mandatorysince = | Headquarter =ಫರಿದಾಬಾದ್(ಹರಿಯಾಣ) }} '''ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್''' ಎನ್ನುವುದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿನ]] [[:en:Agricultural productivity|ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ]] ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುವ [[:en:Certification mark|ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣದ ಗುರುತಾಗಿದೆ]]. ಈ ಗುರುತು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ರೈತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ರೈತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯ ಲಗತ್ತಿಸಲಾದ ಕಛೇರಿಯ ''ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ತಪಾಸಣೆ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯದಿಂದ'' ಅನುಮೋದಿಸಲಾದ ಮಾನದಂಡಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಏಜೆನ್ಸಿ <ref name="agmarknet-agm_std1">{{Cite web|url=http://agmarknet.nic.in/agm_std1.htm|title=Directorate of Marketing and Inspection. 'Promotion of Standardisation and Grading of Agricultural and Allied Produce'.|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111120742/http://agmarknet.nic.in/agm_std1.htm|archive-date=2011-11-11|access-date=2011-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mofpi.nic.in/ContentPage.aspx?CategoryId=141|title=:: Ministry of Food Processing Industries ::|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426002100/http://mofpi.nic.in/ContentPage.aspx?CategoryId=141|archive-date=26 April 2012|access-date=29 May 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article2670176.ece|title=Slush and stench|website=The Hindu|access-date=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213002126/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article2670176.ece|archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article2140908.ece?css=print|title=Nectar of kindness|last=K. Santhosh|website=The Hindu|access-date=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213005241/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article2140908.ece?css=print|archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article2398861.ece?textsize=large&test=1|title=Minister inaugurates open auction system at market|last=Staff Reporter|website=The Hindu|access-date=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212192432/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article2398861.ece?textsize=large&test=1|archive-date=12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref>  ''ಫರಿದಾಬಾದ್ ( '''ಹರಿಯಾಣ''' ) ನಲ್ಲಿರುವ ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯು'' ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೧೯೩೭ ''ರ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನ (ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ಗುರುತು) ಕಾಯಿದೆಯ ಮೂಲಕ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (ಮತ್ತು ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ)''.<ref name="agmarknet-agm_std1" /> ಪ್ರಸ್ತುತ ''ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್'' ಮಾನದಂಡಗಳು ವಿವಿಧ [[ನಾಡಿ|ದ್ವಿದಳ]] ಧಾನ್ಯಗಳು, [[ಧಾನ್ಯ|ಧಾನ್ಯಗಳು]], [[ಸಾರತೈಲ|ಸಾರಭೂತ ತೈಲಗಳು]], [[:en:Vegetable oil|ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆಗಳು]], [[ಹಣ್ಣು|ಹಣ್ಣುಗಳು]] ಮತ್ತು [[ತರಕಾರಿ|ತರಕಾರಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[:en:Vermicelli|ವರ್ಮಿಸೆಲ್ಲಿಯಂತಹ]] ಅರೆ-ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ೨೨೪ ವಿವಿಧ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref name="agmarknet-agm_std1" /> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ (ಮೂಲ) == [[ಚಿತ್ರ:Agmark_logo_1941.jpg|left|thumb| ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿನ ಲೋಗೋ]] ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಚಿಹ್ನೆಗಾಗಿ 'ಗುರುತು' ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡಲು 'ಆಗ್' ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪದವನ್ನು ಮೂಲತಃ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ''ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನ (ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ಗುರುತು) ಕಾಯಿದೆಗಾಗಿ'' ಮಂಡಿಸಿದ ಮಸೂದೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://agmarknet.nic.in/apgm1937.htm|title=Agricultural Produce (Grading and Marking) Act, 1937 (Act No. 1 of 1937) (as amended up to 1986)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106083201/http://agmarknet.nic.in/apgm1937.htm|archive-date=2012-01-06|access-date=2012-05-05}}</ref> ೧೯೩೪ ರಿಂದ ೧೯೪೧ ರವರೆಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಲಹೆಗಾರರಾದ ಆರ್ಕಿಬಾಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಲಿವಿಂಗ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಅವರು ಹೆಸರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅಗ್‌ಮಾರ್ಕ್‌ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೂರಾರು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಳೆಗಾರರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಅವರು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿತರಕರಿಂದ ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡರು.<ref>Archibald McDonald Livingstone 1890-1972, in conversation with 1970.</ref> == ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು == ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು, ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ನಾಗಪುರ|ನಾಗ್ಪುರದಲ್ಲಿ]] ''ಕೇಂದ್ರೀಯ ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ (ಸಿಎಎಲ್)'' ಜೊತೆಗೆ, ೧೧ ನೋಡಲ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ( [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]], [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ಕಾನ್ಪುರ]], [[ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಗುಂಟೂರು]], [[ಅಮೃತಸರ]], [[ಜೈಪುರ]], [[ರಾಜಕೋಟ್|ರಾಜ್ಕೋಟ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]] ) ''ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಗ್ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು (ಅರ್‍ಎಎಲ್'') ಇವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://agmarknet.nic.in/ral.htm|title=ADDRESSES OF THE CENTRAL AGMARK LABORATORY AND REGIONAL AGMARK LABORATORIES|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20040906013416/http://www.agmarknet.nic.in/ral.htm|archive-date=6 September 2004|access-date=29 May 2015}}</ref> ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಸಜ್ಜುಗೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದ ಉತ್ಪನ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯು ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ್ಯಂತ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="agmarknet">{{Cite web|url=http://agmarknet.nic.in/Agmark1.htm|title=TESTING, RESEARCH AND STANDARDISATION FACILITIES|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20030308011330/http://agmarknet.nic.in/AGMARK1.htm|archive-date=8 March 2003|access-date=29 May 2015}}</ref> == ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು == ಈ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ|ಮಸಾಲೆಗಳು]], ನೆಲದ ಮಸಾಲೆಗಳು, [[ತುಪ್ಪ]], [[ಬೆಣ್ಣೆ]], ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆಗಳು, [[:en:Mustard oil|ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆ]], [[ಜೇನು|ಜೇನುತುಪ್ಪ]], ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳು (ಗೋಧಿ), [[ಗೋಧಿ]] ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ([[:en:Atta flour|ಅಟ್ಟಾ]], [[ರವೆ|ಸೂಜಿ]] ಮತ್ತು [[:en:Maida (flour)|ಮೈದಾ]]), [[ಕಡಲೆ ಹಿಟ್ಟು]], [[ಸೋಯಾ ಅವರೆ|ಸೋಯಾಬೀನ್ ಬೀಜಗಳು]], [[ಸಜ್ಜೆ|ಜೋಳ]], ಬಜ್ರಾ, [[ಕಡಲೆ]], [[ಶುಂಠಿ]], ಎಣ್ಣೆ [[:en:Press cake|ಕೇಕ್]], ನಾನ್ ಖಾದ್ಯ ತೈಲ, ತೈಲಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬುಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕವಚಗಳು, [[ಮಾಂಸ]] ಮತ್ತು ಇತರ ಆಹಾರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, [[:en:Pesticide residue|ಕೀಟನಾಶಕ ಶೇಷ]] ಮತ್ತು [[:en:Aflatoxin|ಅಫ್ಲಾಟಾಕ್ಸಿನ್]] ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಸೇರಿವೆ.<ref name="agmarknet"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕೃಷಿ]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ಪನ್ನ ನಿರ್ವಹಣೆ]] 0h7604z77h1dwp2rjlnyp0ssypnzns8 ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪರಿಷತ್ 0 147206 1430660 1378983 2026-09-29T16:12:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430660 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪರಿಷತ್ (ಎಬಿವಿಪಿ) | native_name = | image = Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad official logo.png | image_size = | alt = ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪರಿಷತ್ತು | caption = '''ಎಬಿವಿಪಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಲೋಗೋ''' | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | motto = | predecessor = | merged = | successor = | formation = {{start date and age|df=yes|p=y|1949|07|09}} | founder = | extinction = <!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | type = ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿಭಾಗ | tax_id = <!-- or | vat_id = (for European organizations) --> | registration_id = <!-- for non-profit org --> | status = ಸಕ್ರಿಯ | purpose = | headquarters = [[ಮುಂಬಯಿ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಭಾರತ]] | location = | coords = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | region = [[ಭಾರತ]] | services = | products = | methods = | fields = | membership = {{increase}}4,545,180<ref name="IE2021">{{cite news |title=15 नवंबर, 2022 तक अभाविप की सदस्यता का आंकड़ा 31,45,180 है: निधी त्रिपाठी|url=https://twitter.com/ABVPVoice/status/1474398897585807363 |access-date=25 December 2021 |work=Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad |date=24 December 2021 |language=en-IN}}</ref> | membership_year = ೨೦೨೨-೨೩ | language = | owner = <!-- or | owners = --> | sec_gen = | leader_title = ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು | leader_name = ಡಾ.ರಾಜಶರಣ ಶಾಹಿ | leader_title2 = ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | leader_name2 = ಯಜ್ಞವಾಲ್ಕ್ಯ ಶುಕ್ಲಾ | leader_title3 = ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಘಟನಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | leader_name3 = ಆಶಿಶ್ ಚೌಹಾಣ್ | leader_title4 = ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | leader_name4 = ದಿಗಂಬರ ಪವಾರ್ | board_of_directors = | key_people = | main_organ = | parent_organization = [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ]] (ಆರ್‍ಎಸ್ಎಸ್) | subsidiaries = | secessions = | affiliations = | budget = | budget_year = | revenue = | revenue_year = | disbursements = | expenses = | expenses_year = | endowment = | staff = | staff_year = | volunteers = | volunteers_year = | slogan = | mission = | website = {{URL|www.abvp.org}} | remarks = | formerly = | footnotes = }} '''ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪರಿಷತ್ (ಎಬಿವಿಪಿ)''' ( transl. <span>''ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್''</span> ), [[ಹಿಂದುತ್ವ|ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ]] - [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ]] (ಆರ್‍ಎಸ್ಎಸ್) ಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರುವ [[ಬಲಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯ|ಬಲಪಂಥೀಯ]] ಅಖಿಲ ಭಾರತ [[:en:Student society|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿದೆ]].<ref>Nilanjana Bhowmick, [https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2017/06/21/indias-crackdown-at-college-campuses-is-a-threat-to-democracy/?noredirect=on India’s crackdown at college campuses is a threat to democracy], The Washington Post, 21 June 2017.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/protests-by-bjym-abvp-mar-icet-counselling/article1874351.ece|title=Protests by BJYM, ABVP mar ICET counselling|date=17 July 2007|work=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದು ೩ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/world/asia/la-fg-india-student-activists-20160301-story.html|title=Controversial student activists turn India's universities into ideological battlegrounds|date=24 February 2016|work=LA Times|access-date=28 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edtimes.in/what-makes-abvp-the-largest-student-organization-in-india/|title=What Makes ABVP The Largest Student Organization In India?|date=9 July 2019|work=ED Times|access-date=20 May 2022}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಎಬಿವಿಪಿ, [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ|ಆರ್‍ಎಸ್ಎಸ್]] [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ|ಕಾರ್ಯಕರ್ತ]] [[:en:Balraj Madhok|ಬಲರಾಜ್ ಮಧೋಕ್]] ಅವರ ಉಪಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ೯ ಜುಲೈ ೧೯೪೯ <ref name="Jaffrelot2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC&pg=PA193|title=Religion, Caste, and Politics in India|last=Christophe Jaffrelot|publisher=Primus Books|year=2010|isbn=978-93-80607-04-7|page=193}}</ref> ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗ ಅದರ ಉದ್ದೇಶವು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC|title=Religion, Caste, and Politics in India|last=Christophe Jaffrelot|date=1 January 2010|publisher=Primus Books|isbn=9789380607047|page=47|language=en}}</ref> [[ಮುಂಬಯಿ.|ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ]] ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿದ್ದ [[:en:Yashwantrao Kelkar|ಯಶವಂತ್ ರಾವ್ ಕೇಳ್ಕರ್]] ಅವರು ೧೯೫೮ ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಸಂಘಟಕರಾದರು. ಎಬಿವಿಪಿ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು ಈಗಿರುವಂತೆ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು 'ಎಬಿವಿಪಿಯ ನಿಜವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.abvp.org/about/|title=About|website=Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad|access-date=4 March 2016|archive-date=16 ಜೂನ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616223630/http://abvp.org/about|url-status=dead}}</ref> ಎಬಿವಿಪಿ ಯ ವಿವಿಧ ಶಾಖೆಗಳು ೧೯೬೧ ರಿಂದ ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಕೋಮುಗಲಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite book|title=Antinomies of Modernity: Essays on Race, Orient, Nation|last=Mazumdar|first=Sucheta|date=21 April 2003|publisher=Duke University Press|isbn=0822330466|editor-last=Vasant Kaiwar|page=239|chapter=Politics of religion and national origin|editor-last2=Sucheta Mazumdar|chapter-url=https://books.google.com/books?id=haJl-fvKqCcC&pg=PA239}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.massviolence.org/IMG/article_PDF/Hindu-Muslim-Communal-Riots-in,736.pdf|title=Hindu-Muslim Communal Riots in India I (1947-1986), Online Encyclopedia of Mass Violence|last=Graff|first=Violette|last2=Galonnier|first2=Juliette|publisher=Sciences Po|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824023819/http://www.massviolence.org/IMG/article_PDF/Hindu-Muslim-Communal-Riots-in,736.pdf|archive-date=24 August 2013}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಜಡತ್ವದಂತಹ ಕೆಳ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎಬಿವಿಪಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref name="kaiwar239" /> ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[:en:Bihar Movement|ಜೆಪಿ ಚಳವಳಿಯ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಬಿವಿಪಿ ಆಂದೋಲನದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಇದು ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಸಹಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ|ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ]] ನಂತರ ಎಬಿವಿಪಿ ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC|title=Religion, Caste, and Politics in India|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=1 January 2010|publisher=Primus Books|isbn=9789380607047|page=193|language=en}}</ref> ೧೯೭೪ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಎಬಿವಿಪಿ ೭೯೦ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ೧೬೦೦೦೦ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅಂತೆಯೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೂಲಕ [[:en:Delhi University|ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿತು. ೧೯೮೩ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ೨೫೦,೦೦೦ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ೧೧೦೦ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="kaiwar239">{{Cite book|title=Antinomies of Modernity: Essays on Race, Orient, Nation|last=Mazumdar|first=Sucheta|date=21 April 2003|publisher=Duke University Press|isbn=0822330466|editor-last=Vasant Kaiwar|page=239|chapter=Politics of religion and national origin|editor-last2=Sucheta Mazumdar|chapter-url=https://books.google.com/books?id=haJl-fvKqCcC&pg=PA239}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMazumdar2003">Mazumdar, Sucheta (21 April 2003). </cite></ref> ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿಎಬಿವಿಪಿ ಬೆಳೆಯಿತು. [[:en:Demolition of the Babri Masjid|ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿ ಧ್ವಂಸ]] ಮತ್ತು [[ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್|ಪಿ.ವಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್]] ಸರ್ಕಾರವು ಅನುಸರಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸ್ಸಿವ್ ಅಲೈಯನ್ಸ್ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ಇದು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿತು. ೨೦೧೬ ರ ವೇಳೆಗೆ ಸದಸ್ಯತ್ವದಲ್ಲಿ ೩.೧೭೫ ದಶಲಕ್ಷ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/jnu-protests-jnusu-behind-abvp-confidence-govt-and-growth-rohith-vemula/|title=JNU row: Behind ABVP's confidence, govt and growth|last=Tiwary|first=Deeptiman|date=24 February 2016|access-date=28 June 2016|publisher=The Indian Express}}</ref> ಇದು ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="latimes1">{{Cite news|url=http://www.latimes.com/world/asia/la-fg-india-student-activists-20160301-story.html|title=Controversial student activists turn India's universities into ideological battlegrounds|date=24 February 2016|work=LA Times|access-date=28 June 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.latimes.com/world/asia/la-fg-india-student-activists-20160301-story.html "Controversial student activists turn India's universities into ideological battlegrounds"]. </cite></ref> == [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಕೊಂಡಿ]] == ಎಬಿವಿಪಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ]] (ಬಿಜೆಪಿ) ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಬಿವಿಪಿ ವಕ್ತಾರರು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅದನ್ನು ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ನ "ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿಭಾಗ" ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://abvp.org/akhil-bhartiya-vidyarthi-parishad-not-students-wing-bjp-shreehari-borikar Akhil Bhartiya Vidyarthi Parishad is not the students' wing of BJP: Shreehari Borikar], Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad web site, retrieved 22 April 2018. </ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬಿಜೆಪಿ ಮತ್ತು ಎಬಿವಿಪಿ ಎರಡೂ [[:en:Sangh Parivar|ಸಂಘ ಪರಿವಾರದ]] ಸದಸ್ಯರು, ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ನ "(ಸಂಯೋಜಿತ) ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕುಟುಂಬ" ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Citation|last=Spitz|first=Douglas|title=The Rising Tide of Cultural Pluralism: The Nation-state at Bay?|url=https://archive.org/details/risingtideofcult00youn/page/242|pages=[https://archive.org/details/risingtideofcult00youn/page/242 242–264]|year=1993|editor1=Crawford Young|chapter=Cultural Pluralism, Revivalism, and Modernity in South Asia: The Rashtriya Swayamsevak Sangh|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rltc46FaQsYC&pg=PA242|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-13884-4|ref={{sfnref|Spitz, Cultural Pluralism, Revivalism and Modernity in South Asia|1993}}}}</ref> ಎಬಿವಿಪಿಯ ಬೆಂಬಲದ ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಿಜೆಪಿ ಉತ್ತಮ ಲಾಭ ಪಡೆಯಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಮಾಜಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ [[ಅರುಣ್‌ ಜೇಟ್ಲಿ|ಅರುಣ್ ಜೇಟ್ಲಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಬಿಜೆಪಿಯ ಹಲವಾರು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಎಬಿವಿಪಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="CatchNews">Atul Chandra, [http://www.catchnews.com/politics-news/a-string-of-losses-on-campuses-across-india-is-the-abvp-the-bjp-losing-its-appeal-among-students-90912.html A string of losses on campuses across India: Is the ABVP losing its appeal among students?], Catch News, 29 November 2017.</ref> ಹಲವಾರು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಬಿಜೆಪಿ]] ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಎಬಿವಿಪಿಯನ್ನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಅಥವಾ ಅವರಿಬ್ಬರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref> {{Cite journal|last=Sonntag|first=Selma K.|title=The political saliency of language in Bihar and Uttar Pradesh|url=https://archive.org/details/journal-of-commonwealth-comparative-politics_1996-07_34_2/page/1|journal=The Journal of Commonwealth & Comparative Politics|volume=34|issue=2|year=1996|pages=1–18|doi=10.1080/14662049608447722}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Thapar|first=Romila|title=Banning Books|journal=India Review|volume=13|issue=3|year=2014|pages=283–286|doi=10.1080/14736489.2014.937277}}</ref><ref>Navneet Sharma and Anamica, "[http://www.mainstreamweekly.net/article7310.html Imbecility and Impudence: The Emergency and RSS]", Mainstream Weekly, VOL LV, No 30, 16 July 2017: "The ideological parent of the BJP, the RSS, and its student wing, the ABVP, have their own crucial role in the BJP's anti-democratic-secular India agenda."</ref> ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಎಬಿವಿಪಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಲಿನ ಸರಮಾಲೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತ್ತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಕಾಶಿ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ, [[:en:Gujarat University|ಗುಜರಾತ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು ಗೌಹಾಟಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಸೇರಿದೆ. ಪ್ರಧಾನಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ|ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿಯವರ]] ತವರು ಕ್ಷೇತ್ರವಾದ [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ]] [[:en:Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith|ಕಾಶಿ ವಿದ್ಯಾಪೀಠದ]] ಸೋಲನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಿಜೆಪಿಯಲ್ಲಿ ಆತಂಕ ಮೂಡಿಸಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದ್ದು, ಎಬಿವಿಪಿ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸಮಿತಿ ರಚಿಸಿದೆ.<ref name="CatchNews"/><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/abvp-loses-student-union-polls-on-pm-modi-turf/articleshow/61514187.cms ABVP loses student union polls on PM Modi turf], The Times of India, 5 November 2017.</ref> ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಚುನಾವಣೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಜಂಟಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ಎಬಿವಿಪಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/abvp-wins-presidents-two-other-posts-in-dusu-polls-nsui-one/articleshow/65800960.cms?from=mdr|title=ABVP wins president's, two other posts in DUSU polls, NSUI one|date=14 September 2018|work=The Economic Times}}</ref> ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಬಿವಿಪಿ ಎಲ್ಲಾ ಆರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/abvp-sweeps-hyderabad-university-students-union-polls-after-8-years-1357810-2018-10-07|title=ABVP sweeps Hyderabad University students' union polls after 8 years|date=7 October 2018|work=India Today|access-date=14 February 2020|agency=Ist}}</ref> == ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು == ಎಬಿವಿಪಿಯ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article3884573.ece|title=ABVP educational reforms|date=11 September 2012|work=The Hindu|access-date=6 May 2013|publisher=Thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120913084506/http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article3884573.ece|archive-date=13 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ-ಸಂಸ್ಥೆಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು (ಎಸ್ಎಫ್‍ಡಿ), ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ "ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಗತ್ಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸರಿಯಾದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ"ವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಎಬಿವಿಪಿ ಯ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://abvp.org/sfd|title=SFD|website=Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad|access-date=4 March 2016}}</ref> ಎಬಿವಿಪಿಯ ಅಧಿಕೃತ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು ''ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಛತ್ರಶಕ್ತಿ'', ಇದು [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ]] [[ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ|ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ]] ಮಾಸಿಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.abvp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=80|title=Обновление FLV Player|publisher=Abvp.org|access-date=6 May 2013|archive-date=25 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325153150/http://abvp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=80|url-status=dead}}</ref> === ಹಿಂಸೆ === ಎಬಿವಿಪಿ ಮೇಲೆ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇತರೆಡೆ ಕಲ್ಲು ತೂರಾಟ, ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವಿಕೆ, ವಿಧ್ವಂಸಕ ಕೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಹಲ್ಲೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಆರೋಪವಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ranchi-students-boycott-classes-to-support-anna-abvp-cadres-ransack-missionary-school/1/148592.html|title=Jharkhand: ABVP cadres ransack missionary school over Anna protest|date=19 August 2011|access-date=4 March 2014|publisher=India Today}}</ref> ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಪಶುಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Prof-murder-two-ABVP-men-arrested/articleshow/1945429.cms|title=Prof murder: two ABVP men arrested|date=1 September 2006|work=The Times of India|access-date=27 September 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/khandwa-prof-dies-after-abvp-assault/story-2C1A8OMZqPlFY63ZoJFfhP.html|title=Khandwa prof dies after ABVP assault|date=12 March 2011|access-date=27 September 2018|publisher=Hindustan Times}}</ref> ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ೫ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ ರಂದು, [[:en:Jawaharlal Nehru University Students' Union|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ]] ಪ್ರಕಾರ, ಮುಸುಕುಧಾರಿ ಎಬಿವಿಪಿ ಸದಸ್ಯರು ಜೆಎನ್‌ಯು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು, ಕಾರುಗಳನ್ನು ಒಡೆದರು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲು ತೂರಾಟ ನಡೆಸಿದರು ಎಂದು ಎಬಿವಿಪಿ ಎಡಪಂಥೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸಿತು. ನಂತರ ಎಬಿವಿಪಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ <ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/TimesNow/status/1214229897717010433|title=Listen in: ABVP Delhi State Jt Secretary 'explains' the video of alleged ABVP violence in JNU.|date=6 January 2020|work=Times Now|access-date=8 January 2020|publisher=Twitter}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/asked-to-step-out-with-rods-acid-abvp-delhi-joint-secretary-admits-its-men-were-armed-in-jnu-2448373.html|title='Asked to Step Out With Rods, Acid': ABVP Delhi Joint Secretary Admits Its Men Were Armed in JNU|date=7 January 2020|work=News18|access-date=8 January 2020}}</ref> ಮತ್ತು [[:en:Sting operation|ಕುಟುಕು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ]] ತಪ್ಪೊಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಅದಾಗ್ಯೂ, ಎಬಿವಿಪಿ ಯ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು [[:en:Investigative journalism|ತನಿಖಾ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದ]] ಮೂಲಕ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಇದನ್ನು ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.altnews.in/investigating-the-masked-woman-photographed-during-jnu-violence/|title=Investigating the masked woman photographed during JNU violence|last=Sharma|first=Pratik|date=10 January 2020|work=AltNews.in|access-date=11 January 2020|archive-date=10 ಜನವರಿ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110184536/https://www.altnews.in/investigating-the-masked-woman-photographed-during-jnu-violence/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/government/jnu-masked-woman-komal-sharma-abvp-delhi-police-confirm|title=JNU Attack: Delhi Police Confirm Masked Woman Is ABVP Member Komal Sharma|date=15 January 2020|work=The Wire|access-date=2 February 2020}}</ref> ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಶಿಕ್ಷಕರು ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ೨೮ ಮಂದಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="HinduMasked20">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/live-updates-jnu-students-attacked-inside-campus-by-abvp-activists/article30486246.ece|title=As it happened: Masked goons strike terror in JNU, none arrested|date=5 January 2020|work=The Hindu|access-date=6 January 2020}}</ref><ref name="ITBarged20">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/jawaharlal-nehru-university-sabarmati-hostel-abvp-jnusu-1634173-2020-01-05|title=ABVP members barged into JNU hostels, attacked students with sticks, claims JNUSU|date=5 January 2020|work=India Today|access-date=6 January 2020}}</ref> == ಉಪಕ್ರಮಗಳು == === ಮಿಷನ್ ಸಾಹಸಿ === ಎಬಿವಿಪಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ "ಮಿಷನ್ ಸಾಹಸಿ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://news.statetimes.in/over-3000-girls-participate-in-abvps-mission-sahasi/|title=Over 3,000 girls participate in ABVP's 'Mission Sahasi'|date=30 October 2018|website=State Times|language=en-GB|access-date=20 May 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2019/dec/13/vijayawada-girls-showcase-skills-post-martial-arts-workshop-2075377.html|title=Vijayawada girls showcase skills post martial arts workshop|work=The New Indian Express|access-date=16 April 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/abvp-starts-mission-sahasi-for-safety-of-girls-676002|title=ABVP starts 'Mission Sahasi' for safety of girls|work=Tribuneindia News Service|access-date=16 April 2020|language=en}}</ref> === ಮಿಷನ್ ಆರೋಗ್ಯ === ಕೋವಿಡ್-೧೯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳಿಗಾಗಿ ದೆಹಲಿಯ ೧೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಬಿವಿಪಿ ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ತಪಾಸಣೆ ನಡೆಸಿತು ಮತ್ತು ಲಸಿಕೆಗಾಗಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲು ಜನರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/abvp-plans-drive-to-help-slum-residents/articleshow/82667832.cms|title=ABVP plans drive to help slum residents|date=16 May 2021|website=The Times of India|language=en|access-date=20 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.edexlive.com/news/2021/may/14/abvp-to-start-covid-19-screening-in-100-delhi-slums-from-may-16-asks-neutral-students-to-join-in-20710.html|title=ABVP to start COVID-19 screening in 100 Delhi slums from May 16, asks 'neutral' students to join in|website=The New Indian Express|language=en|access-date=20 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2021/may/15/delhi-abvp-to-conduct-mass-screening-to-trace-coronavirus-cases-in-slum-areas-2302775.html|title=Delhi: ABVP to conduct mass screening to trace coronavirus cases in slum areas|website=The New Indian Express|access-date=20 May 2021}}</ref> ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ== * {{cite book|last1=Kaiwar |first1=Vasant |last2=Mazumdar |first2=Sucheta |title=Antinomies of Modernity: Essays on Race, Orient, Nation |url=https://books.google.com/books?id=haJl-fvKqCcC&pg=PA239 |date=21 April 2003 |publisher=Duke University Press |isbn=0-8223-3046-6 |pages=239–}} * {{cite book|last1=Basu |first1=Amrita |title=Violent Conjunctures in Democratic India |url=https://books.google.com/books?id=TTrjCQAAQBAJ&pg=PA71 |date=30 June 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-08963-1 |pages=258–}} * {{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Religion, Caste, and Politics in India |url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC&pg=PA787 |year=2010 |publisher=Primus Books |isbn=978-93-80607-04-7 |pages=47–}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Official website|https://www.abvp.org/}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ]] 1ywz1w5m2bca5s5xr7m5dc1ntfyg9sz ಕೆ. ಎಸ್. ಭವಾನಿ ಶಂಕರ್ 0 147468 1430788 1342983 2026-09-30T05:02:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430788 wikitext text/x-wiki '''ಕೆ. ಎಸ್. ಭವಾನಿ ಶಂಕರ್''' (ಜನನ ೧೬ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೬೫), ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ [[ಮೃದಂಗ]] ವಾದಕ, <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article40394.ece|title=A world language|date=29 October 2009|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109135107/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article40394.ece|archive-date=9 ನವೆಂಬರ್ 2013|access-date=18 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022|url-status=dead}}</ref> ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ. [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೌಶಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಗಾಯನ ಸಮಾಜದಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜೊತೆಗಾರ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಬೆಂಗಳೂರು ಗಾಯನ ಸಮಾಜದಿಂದ ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ "ಮೃದಂಗ ಚತುರ" ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು. ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಟ್ರಾವೆಲ್ ಅನುದಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಯು.ಕೆ ಹೊರಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಶಂಕರ್ ಅವರು ಭಾರತದ [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಭರತನಾಟ್ಯ]] ಕಲಾವಿದ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಲಾಶ್ರೀ ಗುರು ಕೆ. ಶಿವ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಾವತಿ ಎಸ್. ರಾವ್ ಅವರಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬಳೆಪೇಟೆಯ ಚಿಕ್ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸರಸ್ವತಿ ಟ್ಯುಟೋರಿಯಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಬಸವನಗುಡಿ|ಬಸವನಗುಡಿಯ]] ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಬಿಎಸ್‌ಸಿ ಕೋರ್ಸ್ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬಸವನಗುಡಿಯ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ. ಅವರ ಮೃದಂಗ ತರಬೇತಿಯು ಶ್ರೀ ಆರ್. ಶ್ರೀವಾಸನ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಎಂ. ವಾಸುದೇವ್ ರಾವ್ ಮತ್ತು ದಂತಕಥೆ ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಡಾ. ಉಮಯಾಳಪುರಂ ಕೆ ಶಿವರಾಮನ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. == ವೃತ್ತಿ == ಭವಾನಿ ಹನ್ನೆರಡನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವರು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲಾಖೆ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಅವರು ೧೯೮೭ ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನರ್ತಕರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಆರು ಕಲಾವಿದರ ತಂಡವಾದ ತ್ರಿಭಾಂಗ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಯುಕೆಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದರು. ಮೃದಂಗ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನ ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾಭವನದ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತೂರ್ ಕೃಷ್ಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಗುರುತಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಗೆ ಸೇರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ತಾಳವಾದ್ಯಗಾರರಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಒಂದು ಗೂಡನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಭವಾನಿ ಅವರು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಮುಖರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೆಲಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮಾಸಿವ್ ಅಟ್ಯಾಕ್ ಎಂಬ ಪಾಪ್ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಎಮ್.ಟಿ.ವಿ ಮತ್ತು [[ಬಿಬಿಸಿ|ಬಿ.ಬಿ.ಸಿ]] ಯ ಮೂಲಕ ಆಲ್ಬಮ್ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಆನಂದಿಸಿತು. ಭವಾನಿ ಅವರು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ ಕಂಪನಿಯಾದ ಸಮುದ್ರದ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಡ್ರೀಮ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಲೇಬಲ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಡ್ರಮ್ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ''ರಿದಮ್ ಡಿವೈನ್'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ತಾಳವಾದ್ಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. === ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ === * ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಮೃದಂಗ ಚತುರ ಪುರಸ್ಕಾರ, ಬೆಂಗಳೂರು ಗಾಯನ ಸಮಾಜದಿಂದ ಯುವ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಕಿರಿಯ ತಾಳವಾದ್ಯ ವಾದಕ * ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಘಟಂ ನುಡಿಸುವ ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತಾಳವಾದ್ಯ ವಾದಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. * ''ರಿದಮ್ ಡಿವೈನ್‌ಗೆ'' ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ತಾಳವಾದ್ಯ ಆಲ್ಬಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು * ೧೯೯೬ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್ ಯು.ಕೆ, ಯು.ಕೆ ಹೊರಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದರು. === ಹಬ್ಬಗಳು === {{Columns-list| *ರಿದಮ್ ಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ 99, ಯುಕೆ *ವುಮಾಡ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಯುಕೆ *ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ, ಚೆನ್ನೈ *ಗ್ಲಾಸ್ಟನ್‌ಬರಿ ಉತ್ಸವ, ಯುಕೆ *ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಸ್ಯಾಲಿಸ್‌ಬರಿ ಥಿಯೇಟರ್, ಯುಕೆ *ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಯುಕೆ * ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಮೇಳ, ಯುಕೆ *ಲಂಡನ್ ಜಾಝ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಯುಕೆ *ನಾರ್ವಿಚ್ ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವ, ಯುಕೆ *ಡಾರ್ಟಿಂಗ್ಟನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಯುಕೆ |colwidth=22em}} == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಶಂಕರ್ ಅವರು ಭರತನಾಟ್ಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕಿ ತನುಜಾ ಮೋಹನನ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗ ಸಚಿನ್ ಶಂಕರ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನ ನೈಸ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಈಗ ಮೋನಾ ಜೈಸ್ವಾಲ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮಗ ಸಿದ್ಧಾಂತ್ ಎಡೇಕರ್ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಭೈರವಿ ಶಂಕರ್ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Cite web|url=http://margazhi.org/lively-performance-by-three-aksha-dance-ensemble/|title=Lively performance by Three Aksha Dance Ensemble – Margazhi|date=2013-08-02|publisher=Margazhi.org|access-date=2013-11-09|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109094420/http://margazhi.org/lively-performance-by-three-aksha-dance-ensemble/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.hindu.com/fr/2005/02/18/stories/2005021802710200.htm|title=Entertainment Bangalore / Dance : A fluid performance|date=2005-02-18|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109094215/http://www.hindu.com/fr/2005/02/18/stories/2005021802710200.htm|archive-date=2013-11-09|access-date=2013-11-09}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೫ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] be0yfyr8qy6g2yk8jet1w5fzznkj9z8 ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ನಾಗರಿಕ ಸರಬರಾಜು ನಿಗಮ 0 147557 1430794 1343347 2026-09-30T05:34:44Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430794 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|name=ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ನಾಗರಿಕ ಸರಬರಾಜು ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ|image=File:Supplyco peoples bazar.JPG|alt=|caption=|map=|map2=|abbreviation=ಸಪ್ಲೈಕೋ|motto=|predecessor=|successor=|formation=೧೯೭೪<!-- {{Start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} -->|extinction=|type=ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ|status=|purpose=|headquarters=ಮಾವೇಲಿ ಭವನ, ಗಾಂಧಿ ನಗರ, ಕೊಚ್ಚಿ|location=|coords=<!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} -->|membership=|language=|leader_title=Chairman<ref name="supplycokerala-whoiswho">{{Cite web |url=http://www.supplycokerala.com/whoiswho.asp |title=Supplyco Official Website. 'Who is Who'. |access-date=2022-12-24 |archive-date=2018-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519042137/http://www.supplycokerala.com/whoiswho.asp |url-status=dead }}</ref>|leader_name=ಡಾ ಬಿ ಅಶೋಕ್,ಐಎ‌ಎಸ್ <ref name="supplycokerala-whoiswho"/>|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|key_people=|main_organ=|affiliations=|budget=|website={{URL|supplycokerala.com}}|remarks=}} '''ಕೇರಳ ಸ್ಟೇಟ್ ಸಿವಿಲ್ ಸಪ್ಲೈಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್''' ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಇದರ ಬ್ರಾಂಡ್ ಹೆಸರು '''ಸಪ್ಲೈಕೋ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದ [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸರಬರಾಜು ಇಲಾಖೆಯ ಮರಣದಂಡನೆ ಅಂಗವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |url=http://kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=55&Itemid=330 |title=Government of Kerala Official Website. 'Food & Civil Supplies Department.' |access-date=2022-12-24 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216203825/http://kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=55&Itemid=330 |url-status=dead }}</ref> ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು ಈ <ref>{{Cite web|url=http://www.supplycokerala.com/about-s.htm|title=Supplyco Official Website. 'About Supplyco.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704101005/http://www.supplycokerala.com/about-s.htm|archive-date=4 July 2018|access-date=7 December 2011}}</ref> ಕಂಪನಿಯು ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. <ref>[http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/article2293288.ece The Hindu. 'Move to hike Supplyco prices flayed.'] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ನಿಗಮವು ಸಪ್ಲೈಕೋ ಎಂಬ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಲರೆ ಸೂಪರ್‌ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾವೇಲಿ ಸ್ಟೋರ್ಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಗಡಿಯ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಳಿಗೆಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಸಪ್ಲೈಕೋ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ನಾಗರಿಕ ಸರಬರಾಜು ನಿಗಮವು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ೩೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಗೇಟ್‌ವೇ ಆಗಿದೆ. ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ-ಬಡವರು ಮತ್ತು ನಗರ- ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರದವರಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು ೧೫೦ ರ ಅಧಿಕೃತ ಬಂಡವಾಳದೊಂದಿಗೆ ಮಿಲಿಯನ್ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಸಮಂಜಸವಾದ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಸೀಮಿತ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು, ಸುಮಾರು ಮೂರು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಪ್ಲೈಕೋದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ತಿರುವನಂತಪುರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಐದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಗಳು, ೧೪ ಜಿಲ್ಲಾ ಡಿಪೋಗಳು, ೫೬ ''[[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲೂಕು]]'' ಡಿಪೋಗಳು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೧೫೦೦ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಮಳಿಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇದು ೪೫೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. == ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ == ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಸಪ್ಲೈಕೋದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ|ಮಸಾಲೆಗಳನ್ನು]] ಸರ್ಕಾರವು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಸಬ್ಸಿಡಿ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಖರೀದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅನುದಾನ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದ ಪೌರಾಣಿಕ ರಾಜ [[ಬಲಿ|ಮಹಾಬಲಿಯ]] ಸಾಹಸಗಾಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಮಾವೇಲಿ ಸ್ಟೋರ್ಸ್‌ನ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಮೂಲಕ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಮಾವೇಲಿ ಸ್ಟೋರ್ಸ್ ರಾಜ್ಯದ ಗ್ರಾಹಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಸಪ್ಲೈಕೋ ಮಾವೇಲಿ ಸ್ಟೋರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಮಾವೇಲಿ ಸ್ಟೋರ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ''[[ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ಯ|ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳನ್ನು]]'' ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಸಬ್ಸಿಡಿ ಬೆಲೆಯು ಅವಳಿ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಾಗಿವೆ, ಇದು ಸಪ್ಲೈಕೋ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೦೦ ಆಯ್ದ ಪಡಿತರ ಅಂಗಡಿಗಳ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ಸಬ್ಸಿಡಿ ದರದಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ಸಪ್ಲೈಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬ್ರಾಂಡ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸಪ್ಲೈಕೋ ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. ಸಪ್ಲೈಕೋ ಸೂಪರ್ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗಳು, ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಬಂಕ್‌ಗಳು, [[ದ್ರವೀಕೃತ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಮ್‌ ಅನಿಲ(ಎಲ್‌ಪಿಜಿ),|ದ್ರವೀಕೃತ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಗ್ಯಾಸ್]] ಔಟ್‌ಲೆಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು [[ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿ/ವೃತ್ತಿ|ಔಷಧಾಲಯಗಳಿಗೆ]] ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಚಹಾ, ಕಾಫಿ, ಗಿರಣಿ ಮಾಡಿದ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಕರಿ ಪುಡಿಗಳು, ಅಯೋಡೈಸ್ಡ್ ಉಪ್ಪು, ಬಾಟಲ್ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ತೆಂಗಿನೆಣ್ಣೆ, ಮಸಾಲೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬ್ರಾಂಡ್‌ನ ತ್ವರಿತ-ಚಲನೆಯ ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳನ್ನು '''ಸಬರಿ''' ಬ್ರಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. == ಹಬ್ಬದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು == [[ಓಣಮ್‌|ಓಣಂ]], [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್|ಕ್ರಿಸ್‌ಮಸ್]] ಮತ್ತು [[ರಂಜಾನ್|ರಂಜಾನ್‌ನಂತಹ]] ಹಬ್ಬದ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳ ಬೆಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಾಗ, ಸಪ್ಲೈಕೋ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. == ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ == ಸರ್ಕಾರದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಡಿ ಸಪ್ಲೈಕೋ ೨.೩೪ ಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಲಿಯನ್ ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳು ಸಪ್ಲೈಕೋನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. == ಇತರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು == ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಪಡಿತರ ವಿತರಕರಿಗೆ ಲೆವಿ ಸಕ್ಕರೆಯ ಏಕೈಕ ವಿತರಕ ಸಪ್ಲೈಕೋ ಆಗಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ೯೫ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸರಾಸರಿ ೧೫% ರಿಯಾಯಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಬಡತನ ರೇಖೆಗಿಂತ ಕೆಳಗಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ೨೫% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರಿಯಾಯಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿದ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಪ್ಲೈಕೋ ನೇರವಾಗಿ ರೈತರಿಂದ [[ಅಕ್ಕಿ|ಭತ್ತವನ್ನು]] ಖರೀದಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಭತ್ತವನ್ನು ಸಪ್ಲೈಕೋದ ಗುತ್ತಿಗೆ ಅಕ್ಕಿ ಗಿರಣಿಗಳಿಗೆ ಗಿರಣಿ ಮಾಡಲು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 2iw8bp8b5p9lije9sejrukebwel0wdc ಎಂ. ಎಂ. ಜೋಶಿ (ನೇತ್ರತಜ್ಞ) 0 147582 1430724 1338734 2026-09-29T22:36:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430724 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಎಂ. ಎಂ. ಜೋಶಿ | image = The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Dr Mahipati M. Joshi, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 28, 2016.jpg | imagesize = | caption = ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಪ್ರಣಬ್ ಮುಖರ್ಜಿ ಅವರು ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಡಾ.ಮಹಿಪತಿ ಎಂ. ಜೋಶಿ ಅವರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವುದು | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1935|05|10}} | birth_place = ನಿಂಬಾಳ | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = [[ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ (ನೇತ್ರವಿಜ್ಞಾನ)|ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] | yearsactive = | known for = ಎಂ. ಎಂ. ಜೋಶಿ ನೇತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ | spouse = | domesticpartner = | children = | parents = | website = https://www.mmjoshieyeinstitute.com | signature = | awards = [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]<br>[[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]<br>ಎಐಒಎಸ್ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಎಫ್‌ಐಇ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ }} '''ಮಹಿಪತಿ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯ ಜೋಶಿ''' (ಜನನ ೧೯೩೫) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಧಾರವಾಡ|ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ೭೫ ಹಾಸಿಗೆಗಳ ಸೂಪರ್-ಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಕಣ್ಣಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ''ಎಂಎಂ ಜೋಶಿ ನೇತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯ'' ( ''ಪದ್ಮಾ ನಯನಾಲಯ'' ) ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು. <ref name="M M Joshi Eye Institute in Dharwad">{{cite web | url=https://www.askme.com/dharwad/outlets/m-m-joshi-eye-institute-dharwad-belgaum-road-krishinagar-u2091873584l39267485 | title=M M Joshi Eye Institute in Dharwad | publisher=Ask Me | date=2016 | accessdate=30 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160818132100/https://www.askme.com/dharwad/outlets/m-m-joshi-eye-institute-dharwad-belgaum-road-krishinagar-u2091873584l39267485 | archive-date=18 August 2016 | url-status=dead }}</ref> ಇವರು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯರು. ಹಾಗೂ ''ಕರ್ನಾಟಕ ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ಸೊಸೈಟಿಯ'' ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. <ref name="M.M. Joshi, Venkateshkumar among winners">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/mm-joshi-venkateshkumar-among-winners/article8153628.ece|title=M.M. Joshi, Venkateshkumar among winners|date=26 January 2016|publisher=The Hindu|access-date=30 July 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. <ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/PadmaAwards_25012016.pdf|title=Padma Awards|date=2016|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803085913/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/PadmaAwards_25012016.pdf|archive-date=3 August 2017|access-date=3 January 2016}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == ಎಂ. ಎಂ. ಜೋಶಿಯವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ನಿಂಬಾಳ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ೧೦ ಮೇ ೧೯೩೫ ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. <ref name="Founder">{{Cite web|url=http://www.mmjoshieyeinstitute.com/founder.html|title=Founder|date=2016|publisher=M M Joshi Eye Clinic|access-date=30 July 2016|archive-date=19 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119200838/http://mmjoshieyeinstitute.com/founder.html|url-status=dead}}</ref> ನೇತ್ರವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ (ಎಮ್. ಎಸ್) ಪಡೆದ ನಂತರ, ಅವರು [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ|ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ]] ತಮ್ಮ ಖಾಸಗಿ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರು ಖಾಸಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ೧೯೬೭ ರಲ್ಲಿ ಎಂ. ಎಂ. ಜೋಶಿ ನೇತ್ರಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಂಸ್ಥೆಯು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು-ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ(ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡ) ಸೂಪರ್ ಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಸಮೂಹವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು ನೇತ್ರವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. <ref name="M M Joshi Eye Institute in Dharwad" /> ಅವರ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಜೋಶಿಯವರು ಉಚಿತ ನೇತ್ರ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Cataract Surgery for screened patients at M.M. Joshi Eye Institute, Hubli under CSR - Kaiga Site">{{Cite web|url=http://www.npcil.nic.in/pdf/news_05jun2014_02.pdf|title=Cataract Surgery for screened patients at M.M. Joshi Eye Institute, Hubli under CSR - Kaiga Site|date=20 May 2014|publisher=Nuclear Power Corporation of India|access-date=30 July 2016}}</ref> <ref name="Blinded by greed">{{Cite web|url=http://www.iijnm.org/mastersproject2015/navalgund-blinded-by-greed-2015.html|title=Blinded by greed|date=2016|publisher=Indian Institute of Journalism and New Media|access-date=30 July 2016|archive-date=2 ಫೆಬ್ರವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202001102/http://www.iijnm.org/mastersproject2015/navalgund-blinded-by-greed-2015.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="CME on ophthalmology draws 170 participants">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2004/10/12/stories/2004101201230300.htm|title=CME on ophthalmology draws 170 participants|date=12 October 2004|website=[[The Hindu]]|access-date=30 July 2016}}{{Dead link|date=April 2021|bot=medic}}</ref> ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನೇತ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನೇತ್ರದಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="M.M. Joshi, Venkateshkumar among winners" /> ಅವರು ''ಕರ್ನಾಟಕ ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ಸೊಸೈಟಿಯ'' ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಇದು ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರಿಗೆ ೧೯೮೯ ರಲ್ಲಿ [[ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref name="Padma Awards" />{ [[ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ]] ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದಿರುವ ಜೋಶಿ ಅವರು ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ ಎಫ್‌ಐಇ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ೨೦೧೫ ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಪ್ತಾಲ್ಮಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref name="M.M. Joshi, Venkateshkumar among winners" /> ನೇತ್ರವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ನೇತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ಸೊಸೈಟಿಯು ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ''ಡಾ. ಎಂ.ಎಂ. ಜೋಶಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು'' ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. <ref name="Orations & Awards">{{Cite web|url=http://kos.drgiri.org/index.php/orations-awards|title=Orations & Awards|date=2016|publisher=Karnataka Ophthalmic Society|access-date=30 July 2016|archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224085552/http://kos.drgiri.org/index.php/orations-awards|url-status=dead}}</ref> <ref name="Dr Padmamalini Mahendradas">{{Cite web|url=http://www.narayananethralaya.org/doctors/dr-padmamalini/|title=Dr Padmamalini Mahendradas|date=2016|publisher=Narayana Netthralaya|access-date=30 July 2016}}</ref>   == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== *{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=nWUU7d782Hw | title=ಡಾ.ಎಂ. ಎಂ. ಜೋಶಿ ಅವರಿಗೆ "ಪದ್ಮಶ್ರೀ" ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಯಿತು | publisher=M. M. Joshi Eye Institute | work=[[YouTube]] video | date=5 April 2016 | accessdate=30 July 2016}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 1dmnszdllfpa7seyoydyg5swrkjgib4 ಶ್ರೀ ಅಭಿನವ ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳು 0 148072 1430689 1365307 2026-09-29T18:09:24Z Bheemrao Rodda 95052 /* ೧೮ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿ ಶ್ರೀ ಅಭಿನವ ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರರು */ added current info 1430689 wikitext text/x-wiki <big>[[ಕೊಪ್ಪಳ]] '''[[ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಠ|ಶ್ರೀ ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಠದ]]''' ೧೮ ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳು.</big> == ಪೂರ್ವಾಶ್ರಮ == === ಜನನ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ === ೧೯೭೭ ಜೂನ್ ೧ರಂದು ಕಲಬುರ್ಗಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಹಾಗರಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಜನನ. ಮೂಲ ಹೆಸರು ಪರುತಯ್ಯ.<ref name=":0">https://kannada.asianetnews.com/karnataka-districts/koppals-shri-gavisiddeshwara-swamiji-coronation-19-years-completed-grg-r41pyz</ref> ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಹೇರಿ ಗ್ರಾಮದವರು === ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ === ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕ ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.sgvvtrust.org/sgvvt-founders/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2023-01-10 |archive-date=2023-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110091237/https://www.sgvvtrust.org/sgvvt-founders/ |url-status=dead }}</ref> ಗುಲಬುರ್ಗಾ ವಿವಿಯಿಂದ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ೬ನೇ ರ‍್ಯಾಂಕ್ ಪಡೆದಿರುವ ಇವರು, ಕನ್ನಡ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ನಾತಕ ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. <ref name=":0" /> === ಸನ್ಯಾಸ === ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಗವಿಮಠಕ್ಕೆ ಬಂದ ಇವರು ೧೭ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶಿವಶಾಂತವೀರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರಗುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀ ಶಿವಶಾಂತವೀರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳು ಇವರಿಗೆ '''ಪರುತದೇವರು''' ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಪಟ್ಟಾನಂತರ '''ಅಭಿನವ ಶ್ರೀ ಗವಿಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳು''' ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. == ೧೮ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿ ಶ್ರೀ ಅಭಿನವ ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರರು == ೨೦೦೨ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೩ರಂದು ಕೊಪ್ಪಳ ಶ್ರೀ ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನದ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭೀಷೆಕ.<ref name=":0" /> === ಧಾರ್ಮೀಕ/ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು === === ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು === * ೨೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ವಸತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ೮ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯ ಸ್ಥಾಪನೆ. * [https://www.sgcoekoppal.org/ ಡಿ.ಎಡ್, ಬಿ.ಎಡ್ ಮತ್ತು ಬಿ.ಬಿ.ಎಮ್ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110091735/https://www.sgcoekoppal.org/ |date=2023-01-10 }}.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.sgcoekoppal.org/sgvvt-founder/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2023-01-10 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925192416/https://www.sgcoekoppal.org/sgvvt-founder/ |url-status=dead }}</ref> * ವಸತಿ ಶಾಲೆ ಸ್ಥಾಪನೆ - ಸಿ.ಬಿ.ಎಸ್.ಸಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ<ref name=":1" /> * ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಥಮಿಕದಿಂದ ಸ್ನಾಕಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣದವರೆಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ<ref name=":1" /> === ಸಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು === * ಹಿರೇಹಳ್ಳ ಪುನಚ್ಸೇತನ ಟ್ರಸ್ಟ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ '''<nowiki/>'ಜಲ ದೀಕ್ಷ'''<nowiki/>' ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರೀಯ - '''''ಜಲಋಷಿ''''' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತಿ.<ref name=":0" /> * ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹದೊಂದಿಗೆ ವೃಕ್ಷ ದಾಸೋಹ ಪ್ರಾರಂಭ<ref name=":0" /> * ಜಾತ್ರೆಗೊಂದು ಹೊಸರೂಪ-ಹೊಸಮೆರುಗು<ref>[[ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಮಠ#ಜಾತ್ರೆಗೊಂದು ಹೊಸರೂಪ-ಹೊಸಮೆರುಗು]]</ref> * ಇತ್ತೀಚಿಗೆ 5,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಸತಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ===೨೦೨೬ರ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಉದ್ಘಾಟನೆ=== ೨೦೨೬ರ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ (ನಾಡಹಬ್ಬ) ಉತ್ಸವವನ್ನು ಕೊಪ್ಪಳದ ಗವಿಮಠದ ೧೮ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾದ ಶ್ರೀ ಅಭಿನವ ಗವಿಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಡಿ.ಕೆ. ಶಿವಕುಮಾರ್ ಅವರು ಈ ಅಧಿಕೃತ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ "ನಡೆಯುವ ದೇವರು" ಎಂದೇ ಭಕ್ತರಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುವ ಶ್ರೀಗಳು, ೨೦೨೬ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೧ ರಂದು ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೧೧:೫೦ ರಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೧೨:೧೩ ರ ನಡುವಿನ ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಮಹೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ, ಯುವ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದ ಯುವ ದಸರಾ ೨೦೨೬ ಉಪ-ಉತ್ಸವವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಖ್ಯಾತ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕ, ನಟ ಹಾಗೂ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಭುದೇವ ಅವರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಮುಖ ವಿವರಗಳು: • ದಸರಾ ಉದ್ಘಾಟಕರು: ಶ್ರೀ ಅಭಿನವ ಗವಿಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ (ಕೊಪ್ಪಳ ಗವಿಮಠದ ಶ್ರೀಗಳು) • ಯುವ ದಸರಾ ಉದ್ಘಾಟಕರು: ಪ್ರಭುದೇವ (ನಟ/ನಿರ್ದೇಶಕ) • ಉದ್ಘಾಟನಾ ದಿನಾಂಕ: ೧೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ • ಸಮಯ: ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೧೧:೫೦ ರಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೧೨:೧೩ ರವರೆಗೆ • ಸ್ಥಳ: ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ, ಮೈಸೂರು == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳು]] 3nye41v66aovat4otewwiydkya2ky5i ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು 0 149393 1430871 1346778 2026-09-30T11:52:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430871 wikitext text/x-wiki {{Infobox Port | name = ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು | image = Madras Port In 1996.jpg | image_size = 250px | image_caption = 1996 ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು | country = ಭಾರತ | location = [[ಚೆನ್ನೈ]] (ಮದ್ರಾಸ್) | coordinates = {{coord|13.08441|N|80.2899|E|display=title,inline}} | locode = | opened = 1881 | operated = ಚೆನ್ನೈ ಪೋರ್ಟ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ | owner = ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು ಟ್ರಸ್ಟ್, ಬಂದರುಗಳು, ಹಡಗು ಮತ್ತು ಜಲಮಾರ್ಗಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] | type = ಕರಾವಳಿ ಬ್ರೇಕ್ ವಾಟರ್, ಕೃತಕ, ದೊಡ್ಡ ಬಂದರು | sizewater = | berths = 26 | wharfs = | piers = | employees = 8,000 (2004)<ref name="NewChief2004"/> | leadershiptitle = ಅಧ್ಯಕ್ಷ | leader = ಶ್ರೀ ಸುನೀಲ್ ಪಲಿವಾಲ್, ಐ.ಎ.ಎಸ್. | blankdetailstitle1 = | arrivals = | cargotonnage = 51.88 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ (2017–18)<ref>{{cite news|title= Cargo traffic handled by major ports up 4.77% in FY18 |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/shipping-/-transport/cargo-traffic-handled-by-major-ports-up-4-77-in-fy18/articleshow/63665824.cms}}</ref> | containervolume = 1.55 ಮಿಲಿಯನ್ ಟಿಇಯುಗಳು (2014–2015)<ref name="JOC">{{cite web | url = http://www.joc.com/port-news/asian-ports/port-nhava-sheva/india%E2%80%99s-major-ports-see-67-percent-growth-container-volumes_20150407.html | title = India's major ports see 6.7 percent growth in container volumes | publisher = JOC.com. | date = 7 April 2015 | access-date = 27 June 2015 | archive-date = 7 ಜನವರಿ 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107040625/https://www.joc.com/port-news/asian-ports/port-nhava-sheva/india%E2%80%99s-major-ports-see-67-percent-growth-container-volumes_20150407.html | url-status = dead }}</ref> | cargovalue = | passengertraffic = | revenue = {{INR}} 890.4 ಕೋಟಿ (2007–08)<ref name="CPTAchievesRecordTurnOver"/> | profit = | blankstatstitle1 = ಹಡಗುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ | blankstats1 = 2,181 (2010–2011) | blankstatstitle2 = ಸಾಮರ್ಥ್ಯ | blankstats2 = '''ಸರಕುಗಳು:''' 55.75 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ (2008–09)<ref name="PerformanceOfMajorPort">{{cite web | title = Performance of Major Port | publisher = Ministry of Shipping, Government of India | url = http://www.shipping.nic.in/writereaddata/l892s/PerformanceofMajorPorts-24060860.pdf | access-date = 22 October 2011 }}{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br/>'''ಕಂಟೇನರ್‌ಗಳು:''' 2 ಮಿಲಿಯನ್ ಟಿಇಯುಗಳು<ref>{{cite news | title = Chennai Port terminal project gets Cabinet nod | newspaper = Business Standard | location = Chennai | date = 13 October 2010 | url = http://www.business-standard.com/india/news/chennai-port-terminal-project-gets-cabinet-nod/411372/ | access-date = 22 October 2011}}</ref> | blankstatstitle3 = | blankstats3 = | website = [https://www.chennaiport.gov.in/ www.chennaiport.gov.in] }} ''' ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು''', ಹಿಂದೆ '''ಮದ್ರಾಸ್ ಬಂದರು''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ಮುಂಬೈನ ನ್ಹವಾ ಶೇವಾ ನಂತರ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಂಟೈನರ್ ಬಂದರು ಆಗಿದೆ. ಇದು 1881 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಬಂದರು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ 13 ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ-ಹಳೆಯ ಬಂದರು, ಆದಾಗ್ಯೂ 1639 ರಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರವು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನಂತರದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಟೇನರ್ ಬಂದರಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಬಂದರು1600 ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ, ಬಂದರು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿ]]ನ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನೈ ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಬಂದರಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದಾಗಿ [[ಚೆನ್ನೈ]] ನಗರವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಗೇಟ್‌ವೇ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. [[File:KITLV 92070 - Unknown - Port at Madras, India, seen from the lighthouse - Around 1870.tif|thumb|210px|1870 ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಬಂದರು]] 17 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಸಾಹತು ರಚನೆಯಾಗದಿದ್ದರೂ, ಇಂದಿನ ಬಂದರಿನ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು 1 ನೇ ಶತಮಾನದ ದಿಂದ ವಿವಿಧ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜವಂಶಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪಾಂಡ್ಯ, [[ಚೋಳ]] ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು. [[File:Madras city and harbor in the 1910s.JPG|thumb|210px|1910 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಗರದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಂದರು]] ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಅನೇಕ ದೂರದ ನಾಗರಿಕತೆಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗ 52 ಮತ್ತು 70 ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://cs.nyu.edu/kandathi/thomas.html |title=Saint Thomas the Apostle |publisher=D. C. Kandathil |access-date=26 April 2010 |archive-date=6 ಜೂನ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606161624/http://cs.nyu.edu/kandathi/thomas.html |url-status=dead }}</ref><ref name="missick">Stephen Andrew Missick (2000). [http://www.jaas.org/edocs/v14n2/missick.pdf Mar Thoma: The Apostolic Foundation of the Assyrian Church and the Christians of St. Thomas in India.] Journal of Assyrian Academic Studies. '''XIV'''.2 pgs. 34-61. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227170937/http://www.jaas.org/edocs/v14n2/missick.pdf|date=27 February 2008}}.</ref><ref> {{cite web |url=http://nasrani.net/2007/02/16/references-about-the-apostolate-of-saint-thomas-in-india-records-of-indian-tradition-of-thomas-statements/ |title=Early references about the Apostolate of Saint Thomas in India, Records about the Indian tradition, Saint Thomas Christians & Statements by Indian Statesmen |date=16 February 2007 |publisher=Nasrani Syrian Christians Network |access-date=27 October 2009}} </ref> ==ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪಗಳು== 26 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004 ರ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಸುನಾಮಿ, ದಾಖಲಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರಣಾಂತಿಕವಾಗಿದೆ, ಇದು ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿತು ಮತ್ತು ಕ್ರೇನ್‌ಗಳು, ವಾರ್ಫ್‌ಗಳು, ಮೂರಿಂಗ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಹಡಗು ಚಾನಲ್‌ನ ಕೆಲವು ಭಾಗ ಸೇರಿದಂತೆ ಬಂದರಿನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಬಂದರಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಹಡಗುಗಳು ಅವರು ಬಂದಿಳಿದ ಸ್ಥಳದ ಸಮೀಪವಿರುವ ವಾರ್ವ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದವು.<ref>{{cite news | last = Jagannath | first = Venkatachari | title = Chennai Port suffers Rs. 10-crore damage | newspaper = domain-b.com | date = 27 December 2004 | url = http://www.domainb.com/economy/general/200412dec/20041227_damage.html | access-date = 15 November 2011}}</ref> ==ಸಹಾಯಕ ಕಾರ್ಯಗಳು== ===ಹವಾಮಾನ ಕಾರ್ಯಗಳು=== [[File:ChennaiPortTrustTower FromBeachStation.jpg|thumb|ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ಕಟ್ಟಡ, ಬಂದರಿನ ಆಡಳಿತ ಕಟ್ಟಡ]] ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹವಾಮಾನ ಕೇಂದ್ರದ ಸೈಕ್ಲೋನ್ ಪತ್ತೆ ರಾಡಾರ್ ಕೇಂದ್ರವು ಬಂದರಿನ ಆಡಳಿತ ಕಟ್ಟಡವಾದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲೆ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು 53 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ 18 ಟನ್ ತೂಕದ ಗುಮ್ಮಟದಲ್ಲಿದೆ. ರೇಡಾರ್ 500 ಕಿಮೀ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | title = Doppler radar completes 10 years too | newspaper = The Hindu | location = Chennai | publisher = Kasturi & Sons | date = 22 February 2012 | url = http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article2917442.ece | access-date = 23 February 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120223005226/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article2917442.ece | archive-date = 23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012 | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news | title = Regional Meteorological Centre open for public today | location = Chennai | date = 27 February 2009 | url = http://www.hindu.com/2009/02/27/stories/2009022757670200.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20090303044830/http://www.hindu.com/2009/02/27/stories/2009022757670200.htm | url-status = dead | archive-date = 3 March 2009 | newspaper = [[The Hindu]] | access-date = 14 November 2011}}</ref> ===ರೋಗ ನಿಯಂತ್ರಣ=== ಪೋರ್ಟ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್, ಚೆನ್ನೈ, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇದನ್ನು 1946 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಿಂದ [[ಹಳದಿ ಜ್ವರ]] ಮತ್ತು ಇತರ ಕ್ವಾರಂಟೈನ್ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಮತ್ತು [[ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗ]]ಗಳ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="PHOEstablishment">{{cite web | title = Port Health Organization, Chennai | publisher = Ministry of Health & Family Welfare, Government of India | url = http://mohfw.nic.in/WriteReadData/l892s/rtophochennai-28867919.pdf | access-date = 28 October 2011 | archive-date = 28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928010125/http://mohfw.nic.in/WriteReadData/l892s/rtophochennai-28867919.pdf | url-status = dead }}</ref> ==ಸೋದರಿ ಬಂದರುಗಳು== ಬಂದರು ಕಡಲ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಂದರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಲು ಕೆಳಗಿನ ಬಂದರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹೋದರ ಬಂದರು ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣತಿ, ಕ್ರೂಸ್ ಜ್ಞಾನ, ಕಂಟೈನರ್ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಬಂದರುಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ 1)ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಜೀಬ್ರುಗ್ 2)ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ==ಗಮನಾರ್ಹ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು== ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಮಾನುಜನ್, ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತಜ್ಞ (1912)<ref name="Janaki">{{cite web|title= Ramanujan's wife: Janakiammal (Janaki)|url= https://www.imsc.res.in/~rao/ramanujan/newnow/janaki.pdf|publisher= Institute of Mathematical Sciences|place= Chennai|access-date= 10 November 2012|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20121224003120/https://www.imsc.res.in/~rao/ramanujan/newnow/janaki.pdf|archive-date= 24 December 2012}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== *[https://www.chennaiport.gov.in/ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324055107/https://www.chennaiport.gov.in/ |date=2023-03-24 }} *[http://www.dpworldchennai.com/ ಡಿಪಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚೆನ್ನೈ] *[https://web.archive.org/web/20071013074124/http://www.businessline.in/cgi-bin/print.pl?file=2006120502400700.htm&date=2006%2F12%2F05%2F&prd=bl& ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರು ಅಗ್ರ 100 ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ] *[https://web.archive.org/web/20070926223621/http://www.mol.co.jp/opensea/0701_nlsdo.html ಚೆನ್ನೈ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಂಟೈನರ್ ಸೇವೆ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಂದರುಗಳು]] p1t7wegg9c4zydjjm6ru4tdfr4nw8lo ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ 0 149584 1430807 1383264 2026-09-30T06:18:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430807 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox settlement | name = ಕೊಲ್ಲಂ | native_name = | native_name_lang = | other_name = ಕ್ವಿಲಾನ್ | settlement_type = [[ಮಹಾನಗರ]] | image_skyline = Kollam_Collage.png | imagesize = 255px | image_caption = ಮೇಲಿನಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ: [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]] & [[ದ ರವಿಜ್]] ನ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ, [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಲೈಟ್ಹೌಸ್]], [[ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಕೋಟೆ]]ಯ ಅವಶೇಷಗಳು, [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] & [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಡಿ ಫೆರಿ ಟರ್ಮಿನಲ್|ಕೆಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಡಿ ದೋಣಿ ಘಟ್ಟ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], [[ಡೌನ್ಟೌನ್ ಕೊಲ್ಲಂ]] ಪ್ರದೇಶ ([[ಆರ್ಪಿ ಮಾಲ್, ಕೊಲ್ಲಂ|ಆರ್ಪಿ ಮಾಲ್]] ಸೇರಿದಂತೆ), [[ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ]]ದಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿಗರು, [[ಅಡ್ವೆಂಚರ್ ಪಾರ್ಕ್, ಕೊಲ್ಲಂ|ಅಡ್ವೆಂಚರ್ ಪಾರ್ಕ್]], [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]], [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಬ್ರೇಕ್ ವಾಟರ್ ಟೂರಿಸಂ ಪಾರ್ಕ್|ಬ್ರೇಕ್ ವಾಟರ್ ಟೂರಿಸಂ]] & [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]], [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬೀಚ್]] ಮತ್ತು [[ಚಿನ್ನಕಡ ಘಂಟಾಗೋಪುರ]] | etymology = [[ಕರಿಮೆಣಸು]]: ''ಕೊಲ'' ("ಕರಿಮೆಣಸು") | nicknames = "ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ರಾಜಕುಮಾರ"<br />"ವಿಶ್ವದ ಗೋಡಂಬಿ ರಾಜಧಾನಿ"<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollams-cashew-crunch/article23701507.ece |title=Kollam's cashew crunch |work=The Hindu|date=28 April 2018 |access-date=10 August 2018}}</ref> <br /> "ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ" <br /> "[[ಯೌವನದ ಚಿಲುಮೆ]]"<ref>{{cite web | url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2012/kollam-quilon/154 | title=Kollam, Quilon, Land of cashew, coir, backwaters, Kerala Tourism }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.grunge.com/236799/the-tragic-history-of-the-search-for-the-fountain-of-youth/ | title=The Tragic History of the Search for the Fountain of Youth | newspaper=Grunge | date=14 August 2020 }}</ref> | image_map = Location map India Kollam EN.svg | mapsize = 250x200px | map_alt = | map_caption = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ]]ದೊಳಗಿನ ನಗರದ ಸ್ಥಾನ | pushpin_map = India#India Kerala | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ಕೊಲ್ಲಂ ([[ಭಾರತ]]) | coordinates = {{coord|8|53|35.5|N|76|36|50.8|E|display=inline,title}}[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Kollam&params=8_53_35.5_N_76_36_50.8_E_type:city(1342509)_region:IN-KL] | subdivision_type = [[ದೇಶ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪ್ರದೇಶ]] | subdivision_name1 = [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] | subdivision_type2 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name2 = [[ಕೇರಳ]] | subdivision_type3 = [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name3 = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಲ್ಲಂ]] | established_title = ಸ್ಥಾಪನೆ | established_date = 823 | founder = [[ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ ಪ್ರೋತ್|ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ]]<ref>Kollam Tarisappalli Copper plates</ref><ref>{{cite work |last=Perczel |first=István |title= The Syriac World|publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781317482116 |editor-last=King |editor-first=Daniel |page=665-671|chapter=Syriac Christianity in India }}</ref><ref>{{Cite book|title=Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy|last=Narayanan|first=M. G. S.|publisher=CosmoBooks.|year=2013|isbn=9788188765072|location=Thrissur (Kerala)|pages=277, 278, 295, 435–37|orig-year=1972}}</ref> (ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿ) <br /> [[ರಾಮ ವರ್ಮ ಕುಲಶೇಖರ]]<ref>{{Cite web |first=M. S. | last = Dhiraj |title=Kollam Pillar Inscription of Rama Kulasekhara: The Last Chera Record of a Jain Perumal of Makothai |url=https://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume6/19.pdf |website=Department of History, Pondicherry Central University | location = Pondicherry, India}}</ref> (ಆಡಳಿತ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ) | leader_party = [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|INC]] | government_type = [[ನಗರ ನಿಗಮ (ಭಾರತ)|ನಗರ ನಿಗಮ]] | governing_body = [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] | leader_title = [[ಮೇಯರ್#ಭಾರತ|ಮೇಯರ್]] | leader_name = ಎ.ಕೆ ಹಫೀಜ್ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = 4 | area_total_km2 = 73.03 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 38.32 | population_total = 397,419 | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/india/kerala/|title = Kerala (India): Districts, Cities and Towns - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_rank = [[ಕೇರಳದ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|5]] ([[ಭಾರತದ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|41ನೇ IN]]) | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,871,086 | population_metro_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf| title=Demographia World Urban Areas |publisher=Demographia |access-date=23 April 2016}}</ref> | population_demonym = ಕೊಲ್ಲಮೈಟ್, ಕೊಲ್ಲത്തುಕಾರನ್/ಕಾರಿ, ಕೊಲ್ಲಂಕರನ್/ಕಾರಿ | demographics_type1 = [[ಭಾಷೆ]]ಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = {{hlist|[[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ|ಮಲಯಾಳಂ]]|[[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]}} | timezone1 = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್|PIN]] | postal_code = 691 XXX | area_code_type = [[ದೂರವಾಣಿ]] ಕೋಡ್ | area_code = +91474xxxxxxx | registration_plate = ಕೊಲ್ಲಂ- [[ಭಾರತದ RTO ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ#KL—ಕೇರಳ|KL]] 02, [[ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ]]- KL 23, [[ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ]]- KL 24, [[ಪುನಲೂರು]]- KL 25, [[ಕುನ್ನತೂರು, ಕೇರಳ|ಕುನ್ನತೂರು]]- KL 61, [[ಪಥನಾಪುರಂ]]- KL 80, [[ಚಡಯಮಂಗಳಂ]]- KL 82 | blank2_name_sec2 = ಸಾಕ್ಷರತೆ | blank2_info_sec2 = 91.18%<ref name=Cities1Lakhandabove>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf| title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> | website = {{URL|www.kollam.nic.in}} | blank_name_sec2 = [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ|HDI]] | blank_info_sec2 = <span style="color:#090">ಹೆಚ್ಚು</span> | blank3_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank3_info_sec2 = '''IN QUI<br />IN KUK''' | footnotes = | official_name = }} '''ಕೊಲ್ಲಂ''' ({{IPA|ml|kolːɐm|lang|Kollam-pronunciation.ogg}};{{efn|({{IPAc-en|'|k|w|aɪ|.|l|ɒ|n}} {{Respell|KWAI|lon}}; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ {{IPAc-en|k|ɔɪ|.|l|ɒ|n}} {{Respell|KOY|lon}} {{audio|Pronunciation of the alternate name "Quilon" of the city Kollam.ogg|ಉಚ್ಚಾರಣೆ}})}}) ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ [[ಕೇರಳದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ]]. ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ನಗರವು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ತಿರುವನಂತಪುರ]]ದಿಂದ 71 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (44 ಮೈಲಿ) ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೆ.<ref>{{cite web |title=Kollam - Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kollam |access-date=7 February 2020 |publisher=Britannica}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ [[ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ,<ref>{{cite web |date=16 June 2016 |title=12 Oldest Living and Continuously Inhabited Cities of India |url=http://www.walkthroughindia.com/cities/12-oldest-living-continuously-inhabited-cities-india/ |access-date=11 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611144213/http://www.walkthroughindia.com/cities/12-oldest-living-continuously-inhabited-cities-india/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=History &#124; District Kollam, Government of Kerala &#124; India |url=https://kollam.nic.in/en/history/}}</ref> ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಅವಧಿಯವರೆಗಿನ ವಾಸದ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಈ ನಗರವು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರ [[ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ]]ವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಫೀನಿಷಿಯನ್ನರು ಮತ್ತು ರೋಮನ್ನರ ಕಾಲದವು.<ref>{{Cite journal |last1=A. |first1=Shaji |last2=H. |first2=Adabiya |date=March 11, 2020 |title=The Early Maritime Trade Relations of Kollam: A Historical Introspection |url=http://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume8.2/23.pdf |journal=Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology |volume=8 |issue=2 |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 7, 2026 |archive-date=ಜೂನ್ 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601225244/http://www.heritageuniversityofkerala.com/JournalPDF/Volume8.2/23.pdf |url-status=dead }}</ref> ಇದು [[ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು|ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳ]] ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿದೆ,<ref>{{Cite web |title=Ashtamudi Lake, the gateway to the backwaters of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/destination/ashtamudi-backwaters/426 |website=Kerala Tourism}}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆ, [[ಕೊಯಿರ್]] ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=In 2 years, 80% cashew producing units closed in Kollam |url=https://www.downtoearth.org.in/news/agriculture/in-2-years-80-cashew-producing-units-closed-in-kollam-61749 |website=www.downtoearth.org.in|date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Coir products of Kerala, Kollam, Kerala, India |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2012/coir-products/161 |website=Kerala Tourism}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅರಬ್ಬರು, [[ಫೀನಿಷಿಯನ್ನರು]], ಚೀನಿಯರು, ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ನರು, ಸಿರಿಯನ್ನರು, ಯಹೂದಿಗಳು, [[ಕಲ್ಡಿಯನ್ನರು]], ಮತ್ತು ರೋಮನ್ನರು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite book |first=K. A. Nilakanta |last=Sasthri |title=History of South India |url=https://archive.org/details/historyofsouthin0000kall |edition=2nd| publisher=Oxford University Press |year=1958 |orig-year=1935}}</ref> ಚೀನಾದ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, [[ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ]] 14 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಐದು ಭಾರತೀಯ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.thebetterindia.com/152778/news-kerala-china-iit-prof-gulis-children/ |title=Kozhikode to China: IIT Prof Unearths 700-YO Link That'll Will Blow Your Mind! |publisher=The Better India |date=26 July 2018 |access-date=7 December 2015}}</ref><ref name="www.mathrubhumi.com">{{Cite web|url=http://www.mathrubhumi.com/travel/article/destination/kollam/1095/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009210850/http://www.mathrubhumi.com/travel/article/destination/kollam/1095/|url-status=dead|title=Kollam - Mathrubhumi|archivedate=9 October 2014}}</ref> ದೇಸಿಂಗನಾಡಿನ ರಾಜರು ಚೀನೀ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ಆದರೆ ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಚೀನೀ ವಸಾಹತು ಇತ್ತು. 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಚೀನಾದ [[ಗುವಾಂಗ್ಝೌ|ಕ್ಯಾಂಟನ್]]ಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಪರ್ಷಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ [[ಸುಲೈಮಾನ್ ಅಲ್-ತಾಜಿರ್]] ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಚೀನೀ ಜಂಕ್ಗಳು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಮಾರ್ಕೊ ಪೊಲೊ]], ವೆನಿಸ್ನ ಪ್ರವಾಸಿಗ, 1275 ರಲ್ಲಿ [[ಕುಬ್ಲೈ ಖಾನ್]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು, ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ, ಚೀನೀ ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಆಗಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದನು.<ref>{{Cite web|url=http://kollam.nic.in/history.html|title=Short History of Kollam}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಲ್ಲಂ]] [[ಥಾಮಸ್ ಅಪೊಸ್ತಲ|ಸಂತ ಥಾಮಸ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಏഴರಪ್ಳ್ಳಿಕಳ್|ಏಳು ಚರ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು [[ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್]] [[ಕೇರಳ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ|10 ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಕ್ವಿಲಾನ್ನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]] ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Diocese of Quilon |url=https://www.quilondiocese.com/quilon.php?Pid=16&Mid=89 |access-date=2023-09-07 |website=www.quilondiocese.com |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907162517/https://www.quilondiocese.com/quilon.php?Pid=16&Mid=89 |url-status=dead }}</ref> [[ವಿ. ನಾಗಮ್ ಅಯ್ಯ]] ತಮ್ಳ ''ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಮ್ಯಾನ್ಯುಯಲ್'' ನಲ್ಲಿ 822 AD ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು [[ಪೂರ್ವ ಸಿರಿಯಾಕ್ ಸಂಪ್ರದಾಯ|ಪೂರ್ವ ಸಿರಿಯಾಕ್]] ಬಿಷಪ್ಗಳು, [[ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ ಪ್ರೋತ್]], ತಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ವಿಲಾನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮಲಬಾರ್ ಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು (824 AD), ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ]]ಗಿಂತ ಮುನ್ನ ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಯಿತು.<ref name="Aiyya, V.V Nagom p. 244"/> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಅನ್ನು ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ 825 ರಲ್ಲಿ [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಬ್ಯಾಕರೆ (ತೆವಲಕರ) ಬಳಿಯ ಕೊರೆ-ಕೆ-ನಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಳನಾಡಿನ ಬಂದರನ್ನು ಪುನಃ ತೆರೆಯಲು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ರೋಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕರಿಗೆ ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ ಮತ್ತು ಟಿಂಡಿಸ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ತಮಿಳರಿಗೆ ತೊಂಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Aiyya, V.V Nagom p. 244">Aiyya, V.V Nagom, State Manual p. 244</ref> [[ತಂಬಿರಾನ್ ವನಕ್ಕಂ]], 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1578 ರಂದು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾದ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=2010-06-20 |title=Tamil saw its first book in 1578 |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece |access-date=2023-09-07 |issn=0971-751X}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] ನಗರ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ [[ISO 9000#ISO 9001:2015 ವಿಷಯಗಳು|ISO 9001:2015]] ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://lsgkerala.gov.in/index.php/en/news-district-news/kollam-corporation-achieved-iso-certification-1636 |title=Kollam Corporation achieved ISO Certification |date=17 May 2019 |access-date=18 June 2019}}</ref> [[ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯುನಿಟ್|ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯುನಿಟ್ (EIU)]] ಜನವರಿ 2020 ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ|ಕೊಲ್ಲಂ]] 2015 ಮತ್ತು 2020 ರ ನಡುವೆ 31.1% ನಗರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತನೇ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/three-of-worlds-ten-fastest-growing-urban-areas-are-in-kerala-6205749/ |title=3 of world's 10 fastest-growing urban areas are in Kerala: Economist ranking |date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020}}</ref> ಇದು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಕರಾವಳಿ ನಗರವಾಗಿದೆ. ನಗರವು [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಅನುಪಾತವು ಭಾರತದ 500 ಅತಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/city.php |title=census2011.co.in - Indian Cities |access-date=7 December 2015}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/lifestyle/the-4-least-polluted-cities-in-india-757032/ |title=The 4 Least Polluted Cities in India - India.com |date=7 December 2015 |access-date=7 December 2015}}</ref> [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರ]] ರಾಜವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ನಂತರದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊಲ್ಲಂ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಕೊಲ್ಲಂ ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಸುತ್ತಲೂ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ]], [[ಪುನಲೂರು]], [[ಪರವೂರು, ಕೊಲ್ಲಂ|ಪರವೂರು]], ಮತ್ತು [[ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ]] ಸೇರಿವೆ. ಕೊಲ್ಲಂ [[ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಂಡೆವಿಲ್|ಮ್ಯಾಂಡೆವಿಲ್]] ಅವರ ''[[ಟ್ರಾವೆಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಸರ್ ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಂಡೆವಿಲ್|ಪ್ರಯಾಣಗಳು]]'' ನಲ್ಲಿ '''ಪಲೋಂಬೆ''' ಎಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದು [[ಯೌವನದ ಚಿಲುಮೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>Mandeville, John. ''[http://www.gutenberg.org/cache/epub/782/pg782.txt The Travels of Sir John Mandeville]''. Accessed 24 September 2011.</ref><ref>Kohanski, Tamarah & Benson, C. David (Eds.) ''The Book of John Mandeville''. Medieval Institute Publications (Kalamazoo), 2007. Op. cit. "[http://www.lib.rochester.edu/camelot/teams/tkap2.htm Indexed Glossary of Proper Names]". Accessed 24 September 2011.</ref> ==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ== {{main|ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಹೆಸರುಗಳು}} ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, "ಕೊಲ್ಲಂ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ''ಕೊಯಿಲ್ಲಂ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದು ''[[ಕೊವಿಲಕಂ]]'' ("ರಾಜಮನೆತನದ ಅರಮನೆ" ಎಂದರ್ಥ) ಮತ್ತು ''[[ಇಲ್ಲಂ]]'' ([[ಇಲ್ಲತು ನಾಯರ್|ನಾಯರ್ ಶ್ರೀಮಂತರು]] ಅಥವಾ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]]ರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮನೆ) ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Kollam, Government of Kerala {{!}} India |url=https://kollam.nic.in/en/history/#:~:text=One%20theory%20has%20it%20that,and%20illam%20(brahmin%20house). |access-date=2025-05-02 |language=en-US}}</ref> ಮತ್ತೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಈ ಹೆಸರು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಪದ ''ಕೊಲ್ಲಂ'' ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ "ಮೆಣಸು," ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮೆಣಸಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Kollam, Government of Kerala {{!}} India |url=https://kollam.nic.in/en/history/#:~:text=The%20name%20Kollam%20has%20a,and%20exporting%20centre%20for%20pepper. |access-date=2025-05-02 |language=en-US}}</ref> 825 AD ರಲ್ಲಿ, [[ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]], ಅಥವಾ ''ಕೊಲ್ಲವರ್ಷಂ'', ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>ending with the Royal sanction of Tarissapalli copper plates to Assyrian Monks by Vaishnaite Chera King Rajashekara Varma, against the backdrop of a Shivite revival led by Adi Shankara among the Nampoothiri communities [http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayat_statistics2001/klm_shis.htm Kerala government website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121073245/http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayat_statistics2001/klm_shis.htm |date=21 November 2007 }}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಅನ್ನು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ನಾಶವಾದ ನಂತರ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಗರವನ್ನು ಅರೇಬಿಕ್ನಲ್ಲಿ ''ಕೂಲಂ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು,<ref name="Koolam">{{cite book |author=S. Muhammad Hussain Nainar |url=https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage |title=Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language |publisher=University of Madras |year=1942}}</ref> ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ನಲ್ಲಿ ''ಕೌಲಾಂ'', ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ''ದೇಸಿಂಗನಾಡು''.<ref name="auto" /> ==ಇತಿಹಾಸ== {{main|ಕೊಲ್ಲಂ ಇತಿಹಾಸ}} [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|left|thumbnail|''[[ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದ ಎರಿಥ್ರಿಯನ್ ಸೀ]]'' (1ನೇ ಶತಮಾನ CE) ನ ಹೆಸರುಗಳು, ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳು]] ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರವಾದ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಆಗಿ, ಕೊಲ್ಲಂ [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (ಸುಮಾರು 3ನೇ ಶತಮಾನ BC–12ನೇ ಶತಮಾನ) ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಬಂದರಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಸುಮಾರು 825 ರಲ್ಲಿ ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸ್ವತಂತ್ರ [[ವೆನಾಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆನಾಡು]] ಅಥವಾ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆರಂಭಿಕ [[ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈಜಿಪ್ಟ್ನ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಕೈರೋ, ಚೀನಾ ದೇಶದ [[ಕ್ವಾನ್ಝೌ]] ನಗರ, ಮತ್ತು ಮಲೇಷಿಯನ್ ದ್ವೀಪಸಮೂಹದ [[ಮಲಕ್ಕಾ]] ಸೇರಿದಂತೆ.<ref name=Tignor>{{cite book|last=tignor|first=Robert|title=Worlds together, worlds apart: a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=978-0-393-93492-2|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> 1280 ರಲ್ಲಿ, [[ಯುವಾನ್ ರಾಜವಂಶ|ಯುವಾನ್]] ಚೀನಾದ ರಾಯಭಾರಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಬಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=Al-Hind, The making of the Indo-Islamic World|publisher=Brill|chapter-url=https://archive.org/details/AndreWinkAlHindTheMakingOfTheIndoIslamKhaledWahsh2FFacebook2FkWahshyahoo.com/page/n24/mode/1up?view=theater&q=Embassy|year=2002|chapter='Trade embassy to Kollam'}}</ref> ===ಪಾಂಡ್ಯ ಆಳ್ವಿಕೆ=== ಕೊಲ್ಲಂನ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸವು ಕೇರಳದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಆಲಪ್ಪುಳ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ನಡುವಿನ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿತು. ಇದು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆ]], [[ಕೊಯಂಬತ್ತೂರು]], [[ಸೇಲಂ, ತಮಿಳುನಾಡು|ಸೇಲಂ]], ಮತ್ತು [[ಕೊಳ್ಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಸೇರಿದಂತೆ. [[ಕೊಯಂಬತ್ತೂರು]] ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು [[ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ ಶತಮಾನ CE ನಡುವೆ ಚೇರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ನಡುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗವಾದ ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆಗೆ ಪೂರ್ವ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶವು (ತಿರುವನಂತಪುರ ಮತ್ತು ಆಲಪ್ಪುಳ ನಡುವಿನ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿ) [[ಆಯ್ ರಾಜವಂಶ]]ದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಇದು ಚೇರರಿಗಿಂತ [[ಮಧುರೈ]]ನ [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>KA Nilakanta Sastri</ref> [[ಕಾಸ್ಮಾಸ್ ಇಂಡಿಕೋಪ್ಲ್ಯೂಸ್ಟಸ್]], ಗ್ರೀಕ್ [[ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್|ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್]] ನಾವಿಕ,<ref>{{cite web|author=Roger Pearse |url=http://www.ccel.org/ccel/pearse/morefathers/files/cosmas_00_0_eintro.htm |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography. Preface to the online edition |publisher=Ccel.org |date=5 July 2003 |access-date=20 April 2013}}</ref> ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಟೋಪೋಗ್ರಫಿಯಲ್ಲಿ,<ref>{{cite web|author=Roger Pearse |url=http://www.ccel.org/ccel/pearse/morefathers/files/cosmas_11_book11.htm |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography (1897) pp. 358–373. Book 11 |publisher=Ccel.org |access-date=20 April 2013}}</ref> 550 ರಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಅವರು, ''ಮೇಲ್'' (ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ) ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ವಿಶ್ವಾಸಿಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಸಾಹತು ಇರುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, "ತಬ್ರೋಪೇನ್ (ಸಿಲೋನ್) ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ ಚರ್ಚ್, ಪಾದ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಂತೆಯೇ ಮೇಲ್ನಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮೆಣಸು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿಯಾನ (ನಿಲ್ಲಕಲ್ನ ಕಲ್ಲಿಯಾನ್ಕಲ್) ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ, ಪರ್ಷಿಯಾದಲ್ಲಿ 325 AD ನ ನೈಸಿಯಾ ಸುನ್ನಹಾಡೋಸ್ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಬಿಷಪ್ ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ."<ref>Travancore Manual</ref> ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಬಳಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದಕ್ಕೆ ವೆನಾಡ್ ರಾಜ ಅಯ್ಯನಾಟಿಕಲ್ ದಾನ ನೀಡಿದರು. [[ತರಿಸಾಪ್ಳ್ಳಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚರ್ಚ್, ರಾಜನು ನೀಡಿದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳು|ಕೊಲ್ಲಂ ತಾಮ್ರ ಫಲಕ]] ಅನುದಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಕೊಲ್ಲಂ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M. E. Sharpe |year=1999|isbn=9780765601049 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book |author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012 |year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book|author=Uri M. Kupferschmidt|title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458|access-date=25 July 2012|year=1987|publisher=Brill|isbn=978-90-04-07929-8|pages=458–459}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles |url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> ''[[ಕ್ವಿಸ್ಸತ್ ಶಕರ್ವತಿ ಫರ್ಮದ್]]'' ಪ್ರಕಾರ, [[ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು]], ಕೊಲ್ಲಂ, [[ಮದಾಯಿ]], [[ಬಾರ್ಕೂರು]], [[ಮಂಗಳೂರು]], [[ಕಾಸರಗೋಡು]], [[ಕಣ್ಣೂರು]], [[ಧರ್ಮದಂ]], [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ|ಪಂಥಲಯಿನಿ]], ಮತ್ತು [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಗಳಲ್ಲಿನ [[ಮಸೀದಿ|''ಮಸ್ಜಿದ್'']]ಗಳು [[ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್]] ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಮತ್ತು ಅವು [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ''ಮಸ್ಜಿದ್''ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.'' Cambridge University Press, 2018. 98.</ref> ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಪಟ್ಟಣದ [[ತಲಾಂಗರ]]ದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref name="ch">Pg 58, Cultural heritage of Kerala: an introduction, A. Sreedhara Menon, East-West Publications, 1978</ref> ===ವೆನಾಡಿನ ರಾಜಧಾನಿ (9 ನೇ ನಿಂದ 12 ನೇ ಶತಮಾನಗಳು)=== {{see also|ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು}} [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|300px|1320 CE ನಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]] ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು, ನಂತರ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದನ್ನು 825 ರಲ್ಲಿ ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು, [[ಮಾರ್ ಸಬೊರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ ಪ್ರೋತ್]], ಅಯ್ಯನಾಡಿಕಲ್ ತಿರುವಡಿಕಲ್, ಸ್ವತಂತ್ರ ವೆನಾಡು ಅಥವಾ ಕ್ವಿಲಾನ್ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ, [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಂತ, ಇವರ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>Kerala Charithram P.59 Sridhara Menon</ref><ref name="Travancore Manual page 244">V. Nagam Aiya (1906), [[Travancore State Manual]], page 244</ref>{{sfnp|Malekandathil|2010}} ಮಾರ್ ಸಪೊರ್ ಐಸೊ ಅವರು ಬ್ಯಾಕರೆ (ತೆವಲಕರ) ಬಳಿಯ ಕೊಲ್ಲಂ (ಕೊರೆ-ಕೆ-ನಿ) ನ ಬಹುತೇಕ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಒಳನಾಡಿನ ಬಂದರನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯ ಬದಲಿಗೆ, ಅವರು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಳಿ ಹೊಸ ಬಂದರನ್ನು ರಚಿಸುವಂತೆ ಚೇರ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇದು ರೋಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕರಿಗೆ ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ ಮತ್ತು ಟಿಂಡಿಸ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ತಮಿಳರಿಗೆ ತೊಂಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ 6 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಲ್ಲವರು]] ಚೇರರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಇದು ನೆಸ್ಟೋರಿಯನ್ನರಿಗೆ ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಸಿರಿಯನ್ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಂಪೂತಿರಿ ವೈಷ್ಣವರು ಮತ್ತು ನಾಯರ್ ಉಪಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ವೇದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದೆ, ತ್ರಿತ್ವದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ಅಯ್ಯನಾಡಿಕಲ್ ತಿರುವಡಿಕಲ್ ಅವರು ಮರುವಾನ್ ಸಪೊರ್ ಐಸೊಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ [[ಥರಿಸಾಪ್ಳ್ಳಿ ಫಲಕಗಳು]] ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರಿಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಸವಲತ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಿತು. [[ಹರ್ಮನ್ ಗುಂಡರ್ಟ್]] ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ ಅವರು ಥರಿಸ್ಸಪ್ಳ್ಳಿ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ [[ಮಣಿಗ್ರಾಮಂ]] ವ್ಯಾಪಾರ ಗಿಲ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual |publisher=Asian Educational Services |year=2000 |isbn=978-8120604469 |volume=2 |pages=cxxv–cxxvi, cxxxviii |chapter=Appendix XII (Collection of Deeds)}}</ref> {{sfnp|Malekandathil|2010}}<ref name="Sharma2010">{{cite book|author=Yogesh Sharma|title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India|url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC|year=2010|publisher=Primus Books|page=78|isbn=978-93-80607-00-9}}</ref> [[File:Quilon Syrian copper plates (849 AD) PLATE 3.jpg|thumb|'''ಕ್ವಿಲಾನ್ ಸಿರಿಯನ್ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳು (849 AD) PLATE 3''']] ಹೀಗೆ ಮಲಯಾಳಂ ಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದನ್ನು ನಗರದ ನಂತರ ಕೊಲ್ಲ ವರ್ಷಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.{{sfnp|Malekandathil|2010}} ಸಿರಾಫ್ನ ಪರ್ಷಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸೊಲೇಮಾನ್ 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದನು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದಿಂದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳ ಸಾಗಾಣಿಕೆಗಾಗಿ ಬೃಹತ್ ಚೀನೀ ಹಡಗುಗಳು ಬಳಸುವ ಏಕೈಕ ಬಂದರಾಗಿ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಅನ್ನು ಕಂಡನು. ಕೊಲ್ಲಂನ ಆಡಳಿತಗಾರರು (ಹಿಂದೆ 'ದೇಸಿಂಗನಾಡು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು) ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. [[ಟ್ಯಾಂಗ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (618–913) ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ,<ref>Travancore Manual, page 244</ref> 7 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲು ಕ್ವಿಲಾನ್ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರಾಗಿತ್ತು. ಚೀನೀ ವ್ಯಾಪಾರವು ಸುಮಾರು 600 ರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಂಡಿತು. ಬಿಷಪ್ ಕ್ಯಾಟಲಾನಿ ಅವರ ''ಮಿರಾಬಿಲಿಯಾ ಡೆಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟಾ'' ಕೊಲ್ಲಂನ ಜೀವನದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಅವರು ಅದನ್ನು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾದ ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ ನೋಡಿದರು. [[ಮಾರ್ಕೊ ಪೊಲೊ]] ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮೊದಲು ಅವರು 'ಇಂಡಿಯಾ ದಿ ಮೇಜರ್' ನಲ್ಲಿನ ಜೀವನದ ನಿಜ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref>Mirabilia Descripta by Jordanus Catalani circa 1320–1336 (trans Hiracut Society, London)</ref> ಸುಲೈಮಾನ್ ಅಲ್-ತಾಜಿರ್, [[ಸ್ಥಾನು ರವಿ ವರ್ಮ]] (9 ನೇ ಶತಮಾನ CE) ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವೆ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಿತ್ತು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=India Charitram|last=Menon|first=A. Shreedhara|publisher=DC Books|year=2016|isbn=9788126419395|location=Kottayam|pages=219}}</ref> === ಕ್ಯಾಟಲನ್ ಅಟ್ಲಾಸ್ (1375) ನಲ್ಲಿ "ಕೊಲಂಬೊ" ಆಗಿ ಕೊಲ್ಲಂ === [[File:Sultan of Delhi (top) and King of Vijayanagar (bottom) in the Catalan Atlas of 1375.jpg|thumb|[[ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು|ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನ]] (ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಧ್ವಜ: [[File:Sultan of Delhi Flag according to the Catalan Atlas (1375).png|15px]]) ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ "ಕೊಲಂಬೊದ ರಾಜ" (ಕೊಲ್ಲಂ) (ಧ್ವಜ: [[File:Flag_of_the_Kigdom_of_Colombo,_Catalan_Atlas_1375.png|15px]], ಅಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ [[ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು|ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಮತ್ತು 1329 ರಿಂದ [[ಜೋರ್ಡಾನ್ ಕ್ಯಾಟಲಾ|ಜೋರ್ಡಾನಸ್]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಮಿಷನ್ ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ)<ref name="VL4">{{cite journal |last1=Liščák |first1=Vladimír |title=Mapa mondi (Catalan Atlas of 1375), Majorcan cartographic school, and 14th century Asia |journal=International Cartographic Association |date=2017 |volume=1 |pages=4–5 |doi=10.5194/ica-proc-1-69-2018 |bibcode=2018PrICA...1...69L |url=https://www.proc-int-cartogr-assoc.net/1/69/2018/ica-proc-1-69-2018.pdf |doi-access=free }}</ref> ಸಮಕಾಲೀನ [[ಕ್ಯಾಟಲನ್ ಅಟ್ಲಾಸ್]] 1375 ರಲ್ಲಿ.<ref>{{cite book |last1=Massing |first1=Jean Michel |last2=Albuquerque |first2=Luís de |last3=Brown |first3=Jonathan |last4=González |first4=J. J. Martín |title=Circa 1492: Art in the Age of Exploration |date=1 January 1991 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05167-4 |url=https://books.google.com/books?id=wMK-Ba0-RG4C&pg=PA30 |language=en}}</ref> ಸ್ಥಳದ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ನಿಖರವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite book |title=Cartography between Christian Europe and the Arabic-Islamic World, 1100-1500: Divergent Traditions |date=17 June 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-44603-8 |page=176 |url=https://books.google.com/books?id=eq0zEAAAQBAJ&pg=PA176 |language=en}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ರಾಜನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆ: "ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬೊದ ರಾಜ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ."<ref>{{cite journal |last1=Liščák |first1=Vladimír |title=Mapa mondi (Catalan Atlas of 1375), Majorcan cartographic school, and 14th century Asia |journal=International Cartographic Association |date=2017 |volume=1 |page=5 |doi=10.5194/ica-proc-1-69-2018 |bibcode=2018PrICA...1...69L |url=https://www.proc-int-cartogr-assoc.net/1/69/2018/ica-proc-1-69-2018.pdf |doi-access=free }}</ref>]] 13 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ, [[ಮರವರ್ಮನ್ ಕುಲಶೇಖರ ಪಾಂಡ್ಯನ್ I]], [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಾಂಡ್ಯ]] ಆಡಳಿತಗಾರ, ವೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.<ref>KA Nilakanta Sastri, p197</ref> ಈ ನಗರವು 1375 CE ನ ಕ್ಯಾಟಲನ್ ಅಟ್ಲಾಸ್ನಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬೊ ಮತ್ತು ಕೊಲೊಬೊ ಎಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಕ್ಷೆಯು ಈ ನಗರವನ್ನು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ನಗರವೆಂದು, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಆಡಳಿತಗಾರನಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="VL4"/> ರಾಜನ ಚಿತ್ರದ ಮೇಲಿನ ಪಠ್ಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ: {{blockquote|''ಆಸಿ ಸೆನ್ಯೊರೆಜ ಲೊ ರೇ ಕೊಲೊಬೊ, ಕ್ರಿಸ್ಟಿಯಾ. ಪ್ರುವಿನ್ಸಿಯ ಡಿ ಕೊಲಂಬೊ''<br />(ಇಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಕಿಂಗ್ ಕೊಲೊಬೊ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಕೊಲಂಬೊ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ).<ref name="VL4"/>}} ಈ ನಗರವನ್ನು 825 ರಲ್ಲಿ ಮರುವಾನ್ ಸಪಿರ್ ಐಸೊ, ಪರ್ಷಿಯನ್ [[ಪೂರ್ವ ಸಿರಿಯಾಕ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು]] ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. 1329 CE ಯಲ್ಲಿ, [[ಪೋಪ್ ಜಾನ್ XXII]] ಕೊಲ್ಲಂ / ಕೊಲಂಬೊವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಏಕೈಕ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಮತ್ತು [[ಜೋರ್ಡಾನ್ ಕ್ಯಾಟಲಾ|ಕ್ಯಾಟಲೋನಿಯಾದ ಜೋರ್ಡಾನ್]] ಅನ್ನು, [[ಡೊಮಿನಿಕನ್ ಸನ್ಯಾಸಿ]], ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಪಂಥದ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೊದಲ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು.<ref name="VL4" /> ===ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್, ಡಚ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳು (16 ನೇ ನಿಂದ 18 ನೇ ಶತಮಾನಗಳು)=== [[File:Thambiran Vanakkam 1578.JPG|thumbnail|''[[ತಂಬಿರಾನ್ ವನಕ್ಕಂ]]'']] [[File:Retrato de Afonso de Albuquerque (após 1545) - Autor desconhecido-cortado.png|thumb|ವೈಸ್ರಾಯ್ [[ಅಫೋನ್ಸೊ ಡಿ ಅಲ್ಬುಕ್ವೆರ್ಕ್]]]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು [[ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಯುಗ]]ದಲ್ಲಿ 1498 ರಲ್ಲಿ [[ಕಪ್ಪಾಡ್]] [[ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು, ಹೀಗಾಗಿ ಯುರೋಪ್ನಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆದರು.<ref>DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> ಅವರು 1502 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮೊದಲ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು, ಇದು ಅವರ ಮೆಣಸಿನ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/thangasseri-kollam/296|title=Thangasseri, Kollam, Dutch Quilon, Kerala|website=Kerala Tourism}}</ref> ನಂತರ ಮೂರ್ಸ್/ಅರಬ್ಬರೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ, ತೆವಲಕರದ ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚರ್ಚ್ (ದೇವಾಲಯ) ನಾಶವಾಯಿತು. 1517 ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು, ಅದು ನಂತರ ಡಚ್ಚರೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. 1661 ರಲ್ಲಿ, [[ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]] ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಹಳೆಯ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು, ನಂತರ ಡಚ್ಚರಿಂದ ನವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ನಂತರ 1795 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web|url=https://kollamcity.in/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602132809/http://kollamcity.in/about-kollam-city|url-status=usurped|title=Kollam City|archivedate=2 June 2015|website=Bebas88}}</ref> ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಇಂದಿಗೂ ಆಂಗ್ಲೋ-ಭಾರತೀಯ ವಸಾಹತಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಕೆಲವೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಭಾರತೀಯರು ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿನ ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಚರ್ಚ್, ಹಳೆಯ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್-ನಿರ್ಮಿತ ಚರ್ಚ್,<ref>[http://www.ucanindia.in/news/new-proof-for-preportuguese-mission-in-kollam/23928/daily New proof for Pre-Portuguese mission in Kollam]</ref> ಪ್ರದೇಶದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://tourmet.com/thangassery-fort/ |title=Tourmet - Thangassery, Kollam |date=21 May 2013 |access-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://indica.co.in/history-of-kollam#.UtZLhNKVO-0 |title=History of Kollam |access-date=15 January 2014 |archive-date=2 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602133158/http://indica.co.in/history-of-kollam#.UtZLhNKVO-0 |url-status=dead }}</ref><ref>'Jornada' of Portuguese Bishop Dom Alexis Menezes 1599–1600AD</ref> <gallery> File:Quilon 1505 verbessert.jpg|1500 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ File:Quilon 1670 verbessert.jpg|1661 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ File:A view of Coylang Wellcome L0038178.jpg|1700 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ </gallery> ===ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕದನ=== {{main|ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕದನ}} [[File:1756 Bellin Map of Kollam Fort, Kerala, India - Geographicus - Coylan-bellin-1756.jpg|thumb|1756 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಕೋಟೆಯು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ ಡಚ್ಚರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ನಂತರ]] [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕದನ]]ವು 1809 ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ನ ಭಾರತೀಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ, ಆಗಿನ ದಳವ (ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ) [[ವೇಲು ಥಂಪಿ ದಳವ]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್ನ [[ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್ ಮೈದಾನ]]ದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಲ್ ಚಾಲ್ಮರ್ಸ್ ನೇತೃತ್ವದ [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯ ನಡುವೆ ಹೋರಾಡಲಾಯಿತು. ಕದನವು ಕೇವಲ ಆರು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YYlC_qF_eB0C&q=History+of+Travancore+by+P.+Shangoony+Menon&pg=PA6 |title=E-book:History of Travancore by P. Shangoony Menon |isbn=9788184650013 |access-date=2014-11-05|last1=David |first1=Maria A. |year=2009 |publisher=ISPCK }}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್ ಮೈದಾನದ ಬಳಿ ಇರುವ ಅವರ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಕ್ರಮಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿತ್ತು. ಕಂಪನಿ ಪಡೆಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಬಂಡುಕೋರರಿಗೆ ಕೋರ್ಟ್-ಮಾರ್ಷಲ್ ಮಾಡಿ ನಂತರ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="History of Travancore">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/a-place-in-history/article3218611.ece|title=A place in history|newspaper=The Hindu |date=29 June 2006|via=www.thehindu.com}}</ref> ===ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಆಳ್ವಿಕೆ=== 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ CE, [[ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ರಾಜಮನೆತನ]]ವು [[ಕಣ್ಣೂರು]] ಮೂಲದ [[ಕೊಲತುನಾಡು]] ರಾಜಮನೆತನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿರುವ [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನದಿಂದ ಕೆಲವು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>Travancore State Manual</ref> 1755 ರಲ್ಲಿ [[ಪುರಕ್ಕಡ್]] ಕದನದಲ್ಲಿ [[ಕೋಳಿಕೋಡ್ ಇತಿಹಾಸ|ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ನ ಪ್ರಬಲ [[ಜಾಮೋರಿನ್]] ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು.<ref name="AHoT 162">{{cite book|last1=Shungoony Menon|first1=P.|title=A History of Travancore from the Earliest Times|date=1878|publisher=Higgin Botham & Co.|location=Madras|pages=[https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog/page/n212 162]–164|url=https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog|access-date=5 May 2016|language=en|format=pdf}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಕಚೇರಿಯು 1830 ರ ದಶಕದವರೆಗೂ ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದನ್ನು [[ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್ ರಾಮ ವರ್ಮ|ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/short-history-kerala-secretariat-building-celebrates-150-years-111767 |title=A short history of the Kerala Secretariat as building celebrates 150 years |publisher=The NEWS Minute |date=5 November 2019 |access-date=6 November 2019}}</ref> ===ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಸಮುದ್ರ ತಳದಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ=== [[File:Plan of Kollam 1850.jpg|thumb|1850 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಯೋಜನೆ]] [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 ರಿಂದ ಉತ್ಖನನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ತಂಡವು ಚೀನೀ ಪಿಂಗಾಣಿ ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece |title=Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam |work=The Hindu|date=21 February 2014 |access-date=11 January 2017}}</ref> ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನೊಂದಿಗಿನ ಚೀನೀ ತಂಡ, ಕೇರಳ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ (KCHR) ನೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ತಂಡ, ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚೀನೀ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/from-china-on-a-coin-trail/article7192254.ece|date=2015-05-11|title=From China on a coin trail|access-date=2020-11-04|last=Pereira|first=Ignatius|work=The Hindu}}</ref> ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂನ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ}} [[File:Kollam Canal, Jan 2016.jpg|thumb|[[ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ]] ಪರವೂರ್ ಬಳಿ|left]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ನೀಂದಕರ]] ಮತ್ತು [[ತ್ರಿಕ್ಕರುವ]] [[ಪಂಚಾಯತಿ ರಾಜ್ ಭಾರತ|ಪಂಚಾಯತ್]]ಗಳು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಮಯ್ಯನಾಡ್]], ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತ್ರಿಕ್ಕೋವಿಲ್ವಟ್ಟಂ]] ಮತ್ತು [[ಕೊಟ್ಟಂಕರ]], ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರವು ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ನಗರವು ತಿರುವನಂತಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು {{cvt|71|km}}, ಕೊಚ್ಚಿಯಿಂದ {{cvt|140|km}}, ಮತ್ತು [[ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ನಿಂದ {{cvt|350|km}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]] ಮತ್ತು [[ಇತ್ತಿಕ್ಕರ ನದಿ]] ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. {{cvt|7.7|km|adj=on}} ಉದ್ದದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ]] ಪರವೂರ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಉಪನಗರಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ ಮತ್ತೊಂದು ನದಿಯಾದ ಕಲ್ಲಡ ನದಿಯು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇತ್ತಿಕ್ಕರ ನದಿಯು [[ಪರವೂರ್ ಕಾಯಲ್]] ಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಟ್ಟಕಾಯಲ್, ನಗರದಲ್ಲಿನ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರ, ವಟ್ಟಕ್ಕಾಯಲ್ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2004/09/20/stories/2004092005720300.htm |archive-url=https://archive.today/20140901102439/http://www.thehindu.com/2004/09/20/stories/2004092005720300.htm |url-status=dead |archive-date=1 September 2014 |title=A stream fading into historyg |date=20 September 2004 |work=[[The Hindu]] |access-date=23 January 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.maruthadi.elisting.in/ |title=Maruthadi - Maruthadi.Elisting.in |access-date=23 January 2020 |archive-date=3 ನವೆಂಬರ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234102/http://www.maruthadi.elisting.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.docs.kerala.gov.in/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=467&Itemid=2707&limitstart=100 |title=Water Resources - Government of Kerala |date=7 March 2015 |access-date=23 January 2020 |archive-date=3 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235948/http://www.docs.kerala.gov.in/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=467&Itemid=2707&limitstart=100 |url-status=dead }}</ref> ಮಾರ್ಚ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ''ಇಂಡಿಯಾಟೈಮ್ಸ್'' ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಒಂಬತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/culture/travel/9-of-the-least-polluted-cities-on-earth-you-could-consider-moving-to-251818.html |title=9 of the Least Polluted Cities on Earth You Could Consider Moving To |date=13 March 2016 |publisher=Indiatimes |access-date=21 March 2016}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ [[ಬುಕಿಂಗ್.ಕಾಮ್]] ನ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವಿಮರ್ಶಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2020 ರ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/travel-tourism/for-2nd-year-in-row-kerala-tops-list-of-most-welcoming-places-report/1832102/ |title=For 2nd year in row, Kerala tops list of most welcoming places: Report |publisher=Financial Express |date=22 January 2020 |access-date=23 January 2020}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ – ರೋಮನ್ನರು, ಚೀನಿಯರು, ಅರಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಇತರ ಪೂರ್ವ ದೇಶದವರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಬೈಬಲ್ನ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸೊಲೊಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯವರೆಗಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿವರಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರದ ಬಂದರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ (ಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮನ್ ನಾಣ್ಯಗಳ ಪತ್ತೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ).<ref>{{cite web|title=The legendary beauty of Kollam|date=28 June 2023 |url=http://www.financialexpress.com/story-print/1159603}}</ref><ref>{{cite web|title=History of Kollam|url=http://paru.in/history-of-kollam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602135640/http://paru.in/history-of-kollam|archive-date=2 June 2015}}</ref> [[ಅರ್ಯಂಕಾವು|ಅರ್ಯಂಕಾವು ಕಣಿವೆ]] ಮೂಲಕ [[ಸೆಂಗೊಟ್ಟೈ|ಶೆಂಕೊಟ್ಟಾ ಅಂತರ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರವನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ಇತ್ತು. ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಮೆಣಸಿನ ಒಳನಾಡಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು [[ಆಲಪ್ಪುಳ]] ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರವು ಇದು ಭಾರತದ ಆರಂಭಿಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ನಂತರ ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಬಲವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದವು. ಸಮುದ್ರ ರಫ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|title=Kollam Tourism - Official Website|url=http://www.kollamtourism.com/history.html/|access-date=6 January 2014|archive-date=27 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227075259/http://www.kollamtourism.com/history.html|url-status=dead}}</ref> {{Weather box |location= ಕೊಲ್ಲಂ |metric first= yes |single line= yes |width = auto |temperature colour = pastel |Jan high C= 31 |Feb high C= 31 |Mar high C= 32 |Apr high C= 32 |May high C= 31 |Jun high C= 29 |Jul high C= 29 |Aug high C= 29 |Sep high C= 29 |Oct high C= 30 |Nov high C= 29 |Dec high C= 30 |Jan low C= 23 |Feb low C= 23 |Mar low C= 25 |Apr low C= 26 |May low C= 25 |Jun low C= 24 |Jul low C= 24 |Aug low C= 24 |Sep low C= 24 |Oct low C= 24 |Nov low C= 24 |Dec low C= 23 |Jan rain mm= 18 |Feb rain mm= 26 |Mar rain mm= 53 |Apr rain mm= 147 |May rain mm= 268 |Jun rain mm= 518 |Jul rain mm= 381 |Aug rain mm= 248 |Sep rain mm= 209 |Oct rain mm= 300 |Nov rain mm= 208 |Dec rain mm= 51 |rain colour = green |Jan rain days= 1 |Feb rain days= 2 |Mar rain days= 4 |Apr rain days= 8 |May rain days= 11 |Jun rain days= 21 |Jul rain days= 19 |Aug rain days= 16 |Sep rain days= 12 |Oct rain days= 12 |Nov rain days= 8 |Dec rain days= 3 |unit rain days= 0.1 mm |source= [http://www.weather2travel.com/climate-guides/india/kerala/kollam.php Weather2Travel] |date= May 2012 }} ==ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರಗಳು== === ಜನಸಂಖ್ಯೆ === {{As of|2011|alt=2011 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ,}}<ref name=census>{{Cite web|url=http://www.censusindia.net/results/data/ker_uatowns.PDF|title=Kerala: Population, Population in the age group 0-6 and literates by sex – Urban Agglomeration /Town : 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927004314/http://www.censusindia.net/results/data/ker_uatowns.PDF |archive-date=27 September 2007 }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು 349,033 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗೆ 5,400 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ (ಪ್ರತಿ 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ) 1,112 ಆಗಿತ್ತು, ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. {{As of|2010}}, ಕೊಲ್ಲಂ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು 93.77% ಆಗಿತ್ತು,<ref>{{cite web|url=http://kollam.nic.in/edu.html |title=Kollam District |publisher=kollam.nic.in |access-date=24 June 2010}}</ref> ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 74.04% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಪುರುಷರ ಸಾಕ್ಷರತೆ 95.83% ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರದು 91.95%. ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ, 11% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಆರು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಮೇ 2015 ರಲ್ಲಿ, [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು ಪಂಚಾಯತ್ ಅನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]]ಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ವಿಲೀನದೊಂದಿಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು {{cvt|73.03|km2}} ಆಗಿ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 384,892 ಆಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/thrikadavur-becomes-part-of-kollam-city/article7300668.ece |title=Thrikadavur becomes part of Kollam city |work=The Hindu|date=9 June 2015 |access-date=11 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://lsgkerala.in/thrikkadavoorpanchayat/general-information/ |title=Thrikadavur Panchayath |publisher=Thrikadavur Panchayath |access-date=11 June 2015 |archive-date=12 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612055856/http://lsgkerala.in/thrikkadavoorpanchayat/general-information/ |url-status=dead }}</ref> ಮಲಯಾಳಂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ನಗರದ ಕೆಲವು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ [[ಆಂಗ್ಲೋ-ಭಾರತೀಯ]]ರ, [[ಕೊಂಕಣಿ ಜನರು|ಕೊಂಕಣಿ]] ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, [[ತೆಲುಗು ಜನರು|ತೆಲುಗು]] ಚೆಟ್ಟಿ, ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಾಲಿಗಳು|ಬೆಂಗಾಲಿ]] ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಣ್ಣ ಸಮುದಾಯಗಳೂ ಇವೆ. ಆಡಳಿತದ ಸುಲಭತೆಗಾಗಿ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]]ಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಸ್ಥಳೀಯ ವಲಯ ಕಚೇರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://ksudp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=268&Itemid=70 |title=Building Permit Management System -Kollam Corporation |access-date=16 December 2014 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220101846/http://ksudp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=268&Itemid=70 |url-status=dead }}</ref> * ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ (''[[ಕೊಲ್ಲಂ ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್|ಕ್ಯಾಂಟನ್ಮೆಂಟ್]] ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ''), [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ವಡಕ್ಕೇವಿಲ]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * [[ಇರವಿಪುರಂ]] ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] * ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು ವಲಯ, [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]] 2014 ರಲ್ಲಿ, ಮಾಜಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಮೇಯರ್, ಪ್ರಸನ್ನ ಅರ್ನೆಸ್ಟ್, ಟ್ರಿವಾಂಡ್ರಮ್ ರಾಯಲ್ ರೋಟರಿ ಕ್ಲಬ್ ನಿಂದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಮೇಯರ್ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/award-for-kollam-mayor/article5865568.ece |title=Award for Kollam Mayor |work=[[The Hindu]] |date=2014-04-03 |access-date=2014-06-06}}</ref> === ಧರ್ಮ === {{See also|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ}} {{bar box |title=ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ (2011)<ref name="census2001">{{cite web | title = Kollam City Census 2011 data | publisher = Census2011 | url = http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html | access-date =27 January 2016}} </ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ಧರ್ಮ |right1=ಶೇಕಡಾವಾರು |float=right |bars= {{bar percent|[[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]|darkorange|56}} {{bar percent|[[ಇಸ್ಲಾಂ]]|green|22}} {{bar percent|[[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]]|blue|21}} {{bar percent|ಇತರೆ|black|1}} |caption=ಧರ್ಮಗಳ ವಿತರಣೆ<br /> †<small>ಹೇಳದಿರುವುದು, [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ]] (<0.01%), [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] (<0.01%) ಸೇರಿದೆ.</small> }} [[File:Front Wide Anthonys Church Kollam Kerala Mar22 A7C 01676.jpg|thumb|ಸೇಂಟ್ ಆಂಟನಿ ಚರ್ಚ್, ವಡ್ಡಿ, 1910 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ, ಇದರ ನಿವಾಸಿಗಳು ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಜನಾಂಗೀಯ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="A Survey of Kerala History">Menon, A Sreedhara; "A Survey of Kerala History"; DC Books, 1 January 2007 – History – pp 54–56 [https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&q=A+Survey+Of+Kerala+History]</ref> ನಗರ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಶತಮಾನಗಳ-ಹಳೆಯ ಚರ್ಚುಗಳು ಮತ್ತು ಮಸೀದಿಗಳಿವೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 56.35% [[ಹಿಂದೂ]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ [[ಸೌರ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್|ಸೌರ]] ಮತ್ತು [[ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮಯ|ನಕ್ಷತ್ರ]] [[ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]] ಆದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಯುಗ]] (''ಮಲಯಾಳಂ ಯುಗ'' ಅಥವಾ ''ಕೊಲ್ಲವರ್ಷಂ'' ಅಥವಾ ''ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್'' ಅಥವಾ ''ಮಲಬಾರ್ ಯುಗ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) 825 CE (ಪೊತು ವರ್ಷಂ) ನಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Kollam Era|url=http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b5f_93.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527163650/http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b5f_93.pdf|archive-date=27 May 2015|access-date=30 December 2014|publisher=Indian Journal History of Science}}</ref><ref>{{Citation|author=Broughton Richmond|title=Time measurement and calendar construction|url=https://books.google.com/books?id=gUlmAAAAMAAJ|page=218|year=1956}}</ref><ref>{{Cite book|author=R. Leela Devi|url=https://books.google.com/books?id=pXpuAAAAMAAJ|title=History of Kerala|publisher=Vidyarthi Mithram Press & Book Depot|year=1986|page=408}}</ref> [[ಮುಸ್ಲಿಂ]]ಗಳು ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 22.05% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 80,935 ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Population of Kollam City - Census 2011 data|url=http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html|access-date=25 March 2013|publisher=Census2011}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತರಿಗಿಂತ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯವಾಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಜಿಲ್ಲೆ ಇದಾಗಿದೆ<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/283-kollam.html|website=census2011.co.in |date=1 January 2011|title=Kollam District Religion Data - Hindu/Muslim|access-date=18 May 2026}}</ref>. ಕರ್ಬಲಾ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಮಕಾನಿ ಮಸೀದಿಯು ನಗರದ ಈದ್ಗಾಹ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕರುವಾದ 300 ವರ್ಷಗಳ-ಹಳೆಯ ಜುಮಾ-'ಅತ್ ಪಲ್ಲಿಯು ಸೂಫಿ ಸಂತ, ಸಯ್ಯದ್ ಅಬ್ದುರ್ ರಹಮಾನ್ ಜಿಫ್ರಿ ಅವರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Important religious centres in Kollam|url=http://kollam.nic.in/reli.html|access-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Juma-Ath-Mosque|url=http://keralapilgrimcenters.com/muslim-juma-ath-palli-kollam-mosques/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608035033/http://keralapilgrimcenters.com/muslim-juma-ath-palli-kollam-mosques/|url-status=usurped|archive-date=8 June 2013|access-date=29 July 2014}}</ref> ಕ್ರೈಸ್ತರು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 21.17% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|title=Kollam City Census 2011 data|url=http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html|access-date=25 March 2013|publisher=Census2011}}</ref> [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]] (ಕೊಲ್ಲಂ) ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು [[ಪೋಪ್ ಜಾನ್ XXII]] 9 ಆಗಸ್ಟ್ 1329 ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು 1 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1886 ರಂದು ಮರು-ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವು {{cvt|1,950|sqkm}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು 4,879,553 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ 235,922 (4.8%). ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]], 400 ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯದು, ಇದು [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ದ ಸಹ-ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Roman Catholic Diocese of Quilon|url=http://www.quilondiocese.com/index.php|access-date=25 March 2013|publisher=Kollam Diocese|archive-date=18 ಜನವರಿ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118222513/http://www.quilondiocese.com/index.php|url-status=dead}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ-ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚರ್ಚ್|CSI ಕೊಲ್ಲಂ-ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚರ್ಚ್ನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|title=CSI Redraws Borders of Dioceses|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/CSI-Redraws-Borders-of-Dioceses/2015/04/10/article2756962.ece|access-date=19 January 2016|publisher=The New Indian Express|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193822/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/CSI-Redraws-Borders-of-Dioceses/2015/04/10/article2756962.ece|url-status=dead}}</ref> ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರಕ್ಕಾಗಿ [[ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್ ಮಿಷನ್]]ನ ಕೇರಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿದೆ. ==ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ}} {{See also|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಪೊಲೀಸ್}}[[File:Location map India Kollam EN.svg|left|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ನಕ್ಷೆ]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಿಗಮದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೇಯರ್ [[ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|CPI(M)]] ನ ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ [[ವಿ. ರಾಜೇಂದ್ರಬಾಬು]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-11-18/news/68382329_1_cpi-ldf-udf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126072923/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-11-18/news/68382329_1_cpi-ldf-udf |url-status=dead |archive-date=26 November 2015 |title=CPI(M) rides to power in five of six corporations in Kerala |work=The Economic Times|date=18 November 2015 |access-date=25 November 2015}}</ref> ===ನಗರ ರಚನೆ=== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ}} ಒಟ್ಟು 1,187,158<ref name="Panchayath Level Statistics - Kollam(2011)">{{cite web | url = http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/ps/pskollam2011.pdf | title = Kollam District Level Statistics 2011 | access-date = 2014-01-01 | year = 2012 | publisher = ecostat.kerala.gov.in | archive-date = 2 January 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140102192758/http://www.ecostat.kerala.gov.in/docs/pdf/reports/ps/pskollam2011.pdf | url-status = dead }}</ref> ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು 349,033 ನಗರ ನಿಗಮ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ, ಕೊಲ್ಲಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ]] 49 ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. {{As of|2011}}, ನಗರದ 154.59% ನಗರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="Census India-2011 - Kollam">{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Analysis_Census_Data.pdf | title = Analysis of Census Date |website=censusindia.gov.in}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವು ಉಳಿಯಾಕೋವಿಲ್, [[ಅಡಿಚನಲ್ಲೂರು]], [[ಅಡಿನಾಡ್]], [[ಅಯನಿವೇಲಿಕುಲಂಗರ]], ಚವರ, [[ಚವರ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್|ಚವರ ದಕ್ಷಿಣ]], [[ಎಲಂಪಲ್ಲೂರು]], [[ಇರವಿಪುರಂ]] (ಭಾಗ), [[ಕಲ್ಲೇಲಿಭಾಗೊಮ್]], [[ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ]], ಕೊಲ್ಲಂ, ಕೊಟ್ಟಂಕರ, [[ಕುಲಶೇಖರಪುರಂ]], ಮಯ್ಯನಾಡ್, [[ಮೀನಾಡ್]], [[ನೆಡುಂಪನ]], [[ನೀಂದಕರ]], [[ಓಚಿರ]], [[ಪನಾಯಂ]], [[ಪನ್ಮನ]], ಪರವೂರ್, [[ಪೆರಿನಾಡ್]], [[ಪೂತಕ್ಕುಳಂ]], [[ತಾಳುತಲ]], [[ತೊಡಿಯೂರು]], ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು, ತ್ರಿಕ್ಕರುವ, [[ತ್ರಿಕ್ಕೋವಿಲ್ವಟ್ಟಂ]], ಮತ್ತು [[ವಡಕ್ಕುಂತಲ]] ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/461-kollam.html| title=Kollam city population Census |publisher=census2011.co.in |access-date=16 December 2013}}</ref>[[File:British Residency in Asramam, Kollam.jpg|right|thumb|[[ಅಸ್ರಾಮಂ]] ನಲ್ಲಿನ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, ಕೊಲ್ಲಂ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], ಕೊಲ್ಲಂ.]] ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವನ್ನು "ಕೇರಳದ ಬಂದರು ನಗರ"ವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. [[ಮಾರುತಡಿ]]-[[ಇರವಿಪುರಂ]] ಪ್ರದೇಶದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗುವುದು.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== {{main|ಕೊಲ್ಲಂನ ಆರ್ಥಿಕತೆ}} [[File:RP Mall, Kollam.jpg|thumb|[[ಆರ್ಪಿ ಮಾಲ್, ಕೊಲ್ಲಂ]]]] [[File:Dreams Mall(Lulu Market), Kottiyam.jpg|thumb|ಡ್ರೀಮ್ಸ್ ಮಾಲ್ ([[ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್|ಲುಲು ಹೈಪರ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್]]), [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕೊಟ್ಟಿಯಂ]] [[File:Chinese Fishing Net Raising Birds Sunrise Ashtamudi Kollam Mar22 A7C 01784.jpg|right|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ [[ಚೀನೀ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಲೆ|ಚೀನೀ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಲೆ]]]] ಕೊಲ್ಲಂನ ನಗರ ಜೀವನವು ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು [[ತಲಾ ಆದಾಯ]]ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ]].<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/newdelhi/delhi-ranked-23rd-in-mega-survey-of-53-indian-cities/article1-1358453.aspx |title=Delhi ranked 23rd in mega survey of 53 Indian cities |work=Hindustan Times |date=14 June 2015 |access-date=26 June 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626182426/http://www.hindustantimes.com/newdelhi/delhi-ranked-23rd-in-mega-survey-of-53-indian-cities/article1-1358453.aspx |url-status=dead }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಫ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ನಗರವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://dgft.gov.in/exim/2000/AppANFS2015.pdf |title=Appendices and Aayat Niryat Forms |publisher=Government of India |access-date=1 July 2015 |archive-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701150541/http://dgft.gov.in/exim/2000/AppANFS2015.pdf |url-status=dead }}</ref> ಹೈನುಗಾರಿಕೆಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್ ಸೌಲಭ್ಯವೂ ಇದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿದೆ. ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ನಗರದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ನೀಂದಕರ ಮತ್ತು [[ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ]] ಗ್ರಾಮಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಅಂದಾಜು 134,973 ಜನರು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಚೆರಿಯಾಜೀಕ್ಕಲ್, ಆಲಪ್ಪಾಡ್, ಪಾಂಡರತುರುತು, ಪುತ್ತೆಂತುರ, [[ನೀಂದಕರ]], ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ, [[ಇರವಿಪುರಂ]] ಮತ್ತು ಪರವೂರು 26 ಪ್ರಮುಖ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು. 24 ಒಳನಾಡಿನ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ಸರ್ಕಾರವು ನೀಂದಕರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಂದರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಮೀನು ಸಂಪನ್ಮೂಲವು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 85,275 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಮೀನು ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಕೊಲ್ಲಂನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 3000 ಯಾಂತ್ರೀಕೃತ ದೋಣಿಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಬಂದರಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. FFDA ಮತ್ತು VFFDA ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಮೀನು ಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಸೀಗಡಿ ಸಾಕಣೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇರವಿಪುರಂನಲ್ಲಿ 100 ಮನೆಗಳ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. [[ಅಯಿರಂತೆಂಗು]]ನಲ್ಲಿ ಸೀಗಡಿ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆದಾರರ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹಲವಾರು ಹೊಸ ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಏಕೈಕ ಟರ್ಕಿ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರವು [[ಕುರೀಪುಳ (ಪೆರಿನಾಡ್)|ಕುರೀಪುಳ]]ದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.old.kerala.gov.in/dept_anihusbandry/modifi.htm |title=Department of Animal Husbandry - Kerala |access-date=13 January 2014 |archive-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029102340/http://www.old.kerala.gov.in/dept_anihusbandry/modifi.htm |url-status=dead }}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿವೆ, ಇಂಡಿಯನ್ ರೇರ್ ಅರ್ಥ್ಸ್, ಚವರ ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ವತಿ ಮಿಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್|ಪಾರ್ವತಿ ಮಿಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್]], ಕೊಲ್ಲಂ. [[ಕುಂದರ]]ದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, [[ಕುಂದರ]]ದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಅಲೈಡ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ, ಚವರದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಪ್ರೇಮೋ ಪೈಪ್ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಚವರದಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಮಿನರಲ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮೆಟಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ ಕಂಪನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಖಾಸಗಿ/ಸಹಕಾರಿ ವಲಯದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ [[ಕುಂದರ]]ದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಥಾಮಸ್ ಸ್ಟೀಫನ್ & ಕಂ, ಪರವೂರ್ನಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರ್ಕೋ ಮತ್ತು ಚಥನ್ನೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿ ನೂಲುವ ಮಿಲ್.<ref>{{Cite web |url=http://www.kollamcorporation.gov.in/trade-commerce |title=Kollam - Trade & Commerce |access-date=10 January 2014 |archive-date=22 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192403/http://www.kollamcorporation.gov.in/trade-commerce |url-status=dead }}</ref> [[File:Kollam technopark, Kundara.jpg|thumb|ಟೆಕ್ನೋಪಾರ್ಕ್ ಕೊಲ್ಲಂ]] ಕುಂದರ, ಮುಲವನ, ಮತ್ತು ಚಥನ್ನೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಕ್ಲೇಯ ದೊಡ್ಡ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣದ ಚಿಪ್ಪುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಮತ್ತು ಅಡಿಚನಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಬಾಕ್ಸೈಟ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollam.gov.in/reso.html|title=resources - Kollam|access-date=10 January 2014|archive-date=18 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118081338/http://kollam.gov.in/reso.html|url-status=dead}}</ref> "ವಿಶ್ವದ ಗೋಡಂಬಿ ರಾಜಧಾನಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೊಲ್ಲಂ ತನ್ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗೋಡಂಬಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 600 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news | last = Pereira | first = Ignatius | title = Kerala's cashew processing industry in crisis | newspaper = [[The Hindu]] | date = 20 November 2016 | url = https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Kerala%E2%80%99s-cashew-processing-industry-in-crisis/article16664972.ece | access-date = 2026-08-04 }}</ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ, ಸುಮಾರು 800,000 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಣೆಗಾಗಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |language=ml |script-title=ml:കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക് |access-date=2014-11-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022170950/http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |archive-date=22 October 2014 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ 130,000 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಗೋಡಂಬಿಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/rise-in-earnings-from-cashew-kernel-exports/article3893095.ece] Rise in earnings from cashew kernel exports - The Hindu</ref> [[ಭಾರತದ ಗೋಡಂಬಿ ರಫ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ ಮಂಡಳಿ]] (CEPCI) 2020 ರ ವೇಳೆಗೆ ರಫ್ತುಗಳು 275,000 ಟನ್ಗಳಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಕ್ಕಿಂತ 120 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.business-standard.com/article/markets/cashew-body-sets-target-to-double-exports-by-2020-108122901044_1.html] CEPCI - Kollam</ref> [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಗೋಡಂಬಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ಲಿಮಿಟೆಡ್]] (KSCDC) ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ [[ಮುಂಡಕ್ಕಲ್]] ನಲ್ಲಿದೆ. ಕಂಪನಿಯು ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ 30 ಗೋಡಂಬಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 24 ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cashewcorporation.com/Organization.php |title=:: KSCDC :: |publisher=Cashewcorporation.com |access-date=26 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215062231/http://cashewcorporation.com/Organization.php |archive-date=15 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kollamcity.in/kerala-state-cashew-development-corporation |archive-url=https://archive.today/20140806070550/http://kollamcity.in/kerala-state-cashew-development-corporation |url-status=usurped |archive-date=6 August 2014 |title=:: The Kerala State Cashew Development Corporation Limited :: |publisher=Cashewcorporation.com |access-date=29 July 2014}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರ ರಫ್ತು ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ನಗರದ [[ಮಾರುತಡಿ]], [[ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ]], [[ಕವನಾಡ್]], [[ನೀಂದಕರ]], [[ಅಸ್ರಾಮಂ]], [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]], [[ತಿರುಮುಲ್ಲವಾರುಂ|ತಿರುಮುಲ್ಲವಾರಂ]] ಮತ್ತು [[ಉಳಿಯಾಕೋವಿಲ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.<ref>[http://www.keralaexporters.com/categories/food/] Kerala Exporters</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mpeda.com/exporters/IQF/ExportersOtherMarineProducts.htm |title=Other Items |access-date=2014-11-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043858/http://www.mpeda.com/exporters/IQF/ExportersOtherMarineProducts.htm |archive-date=4 March 2016}} Kollam - Marine Food Exporters</ref> ಕ್ಯಾಪಿಥಾನ್ಸ್, ಕಿಂಗ್ಸ್ ಮರೀನ್ ಎಕ್ಸ್ಪೋರ್ಟರ್ಸ್, ಇಂಡಿಯಾ ಫುಡ್ ಎಕ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಓಷಿಯಾನಿಕ್ ಫಿಶರೀಸ್ ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರ ರಫ್ತುದಾರರಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref>[http://e-mpeda.nic.in/registration/Exporter_Item.aspx?pcode=05&product=Live%20other%20than%20ornamental%20fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209205334/http://e-mpeda.nic.in/registration/Exporter_Item.aspx?pcode=05&product=Live%20other%20than%20ornamental%20fish|date=9 December 2014}} Registered Kerala Exporters</ref> ಕೊಲ್ಲಂನ [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]]ದ ಚಿಪ್ಪು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಸಮುದ್ರ ಸ್ಟೀವರ್ಡ್ಶಿಪ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್]] (MSC) ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.icar.org.in/en/node/8346|title=Ashtamudi short-neck clam fisheries becomes India's first MSC certified fisheries|date=2014-11-05|publisher=[[Indian Council of Agricultural Research]]|access-date=2015-05-16}}</ref> ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== ಕೊಲ್ಲಂ ಫೆಸ್ಟ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಸ್ವಂತ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇರಳೀಯರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನೂರಾರು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಫೆಸ್ಟ್ನ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ಅಶ್ರಮಂ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಫೆಸ್ಟ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಸಹಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೊಲ್ಲಂನ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|title=Kollam Fest 10 November 2011|url=http://thiraseela.com/static/festivals/Kollam-Fest-2011.php|access-date=3 March 2016|publisher=Thiraseela.com}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಪೂರಂ]], [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ]] ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 15 ಏಪ್ರಿಲ್ ರಂದು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ 16 ಏಪ್ರಿಲ್ ರಂದು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರಂ ಅನ್ನು ಅಶ್ರಮಂ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಟ್ರೋಫಿ ದೋಣಿ ಪಂದ್ಯ]] (PTBR) ಕೊಲ್ಲಂನ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ರೆಗಟ್ಟಾ ಆಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|title=presidents trophy boat race|url=http://presidentstrophy.gov.in/|access-date=20 April 2013|publisher=Presidentstrophy.gov.in}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|date=24 October 2016|title=President's Trophy boat race on November 1|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/presidents-trophy-boat-race-on-nov-1/article9260279.ece|access-date=20 April 2013|work=The Hindu}}</ref> ==ಸಾರಿಗೆ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ}} ===ರಸ್ತೆ=== ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ|ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ (KSRTC)]] ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 3 ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ - [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]], [[ಅಂಡಮುಕ್ಕಂ ನಗರ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಂಡಮುಕ್ಕಂ ನಗರ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]], ಮತ್ತು [[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಲ್]].<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/thiruvananthapuram-ksrtc-executive-directors-in-charge-of-zones/articleshow/56403671.cms| title=Thiruvananthapuram: KSRTC executive directors in-charge of zones |work=The Times of India|date=8 January 2017 |access-date=9 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=NH%20in%20Kerala&pageId=301|title=National Highways in Kerala|publisher=Kerala PWD|access-date=9 August 2016|archive-date=16 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023351/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=NH%20in%20Kerala&pageId=301|url-status=dead}}</ref> {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | image1 = Dalavapuram bridgea.jpg | caption1 = ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಬಳಿಯ [[ಚವರ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್]] ಸೇತುವೆ - ಈ ಸೇತುವೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್ ಜನರಿಗೆ ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. | image2 = Kollam Bypass, Feb 2020.jpg | caption2 = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬೈಪಾಸ್]] - {{cvt|13.141|km|adj=on}} ಉದ್ದದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬೈಪಾಸ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1975 ರಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಕೆಲಸ ವಿಳಂಬವಾಯಿತು. | image3 = KSRTC Bus Station, Kollam.jpg | caption3 = [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಆರ್ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಇನ್ನೂ ನವೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. | image4 = Traffic Thevally Bridge Kollam Kerala Mar22 A7C 01797.jpg | caption4 = ಥೇವಳ್ಳಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಯತುಕಡವಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಥೇವಳ್ಳಿ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚಾರ, [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]], ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ | total_width = | alt1 = }} ===ರೈಲು=== {{see also|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ}} [[File:Main terminal of Kollam Junction railway station, Jan 2017.jpg|right|thumb|[[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಟರ್ಮಿನಲ್]] [[File:Kollam Railway.jpg|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ]] {{rws|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್}} ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಒಟ್ಟು 6 ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು 17 ರೈಲು ಹಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಇತರ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳೆಂದರೆ [[ಇರವಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಇರವಿಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]]. ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ 1180.5 ಮೀಟರ್ (3873 ಅಡಿ) ಅಳತೆಯ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಉದ್ದದ ರೈಲ್ವೇ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/west-bengal-tea-plantations-and-other-rajera-relics-9835426.html |title=West Bengal: tea plantations and other Raj-era relics|access-date=3 April 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು !ಕ್ರ.ಸಂ. !ನಿಲ್ದಾಣದ ಹೆಸರು !ವೇದಿಕೆಗಳು !ಪ್ರದೇಶ |- |1 |[[ಇರವಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಇರವಿಪುರಂ]] |2 |ದಕ್ಷಿಣ ಕೊಲ್ಲಂ |- |2 |[[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್]] |6 |ಮಧ್ಯ ಕೊಲ್ಲಂ |- |3 |[[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]] |2 ||ಪೂರ್ವ ಕೊಲ್ಲಂ |} ಮುಖ್ಯ ರೈಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಬಹು ಘಟಕ ([[MEMU]]) ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಹನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಶೆಡ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. MEMU ರೈಲು ಸೇವೆಯು ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಎರ್ನಾಕುಲಂ (ಆಲಪ್ಪುಳ ಮತ್ತು ಕೊಟ್ಟಾಯಂ ಮೂಲಕ), ಪುನಲೂರು (ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಮೂಲಕ), ಮತ್ತು ಕನ್ನಿಯಾಕುಮಾರಿ (ತಿರುವನಂತಪುರ ಮೂಲಕ) ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article163030.ece|title=Timings of MEMUs included|publisher=The New Indian Express|date=2 July 2010|access-date=9 August 2016|archive-date=13 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813013003/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article163030.ece|url-status=dead}}</ref> ===ಜಲ=== [[File:Houseboat Thevally Bridge Ashtamudi Kollam Mar22 R16 05860.jpg|thumb|ಥೇವಳ್ಳಿ ಸೇತುವೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೌಸ್ಬೋಟ್ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ]] [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ|ರಾಜ್ಯ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ]] [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕೆಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಡಿ ಫೆರಿ ಟರ್ಮಿನಲ್]] ನಿಂದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಕಲ್ಲಡ]], ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ, ಗುಹಾನಂದಪುರಂ, ಚವರ ಥೆಕ್ಕುಂಭಾಗೊಮ್, ದಲವಾಪುರಂ, ಮತ್ತು ಆಲಪ್ಪುಳಕ್ಕೆ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]]ದ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸರೋವರವು ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಜಲ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ನೀರು ನಗರವನ್ನು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3 ರ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ತೋಡು 7.7 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಅಪಧಮನಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರವನ್ನು ಇತರ ಜಲಾಶಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಒಳನಾಡು ಜಲಮಾರ್ಗ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (IWAI) ಒಳನಾಡು ಟರ್ಮಿನಲ್ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ನವೀಕರಣ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಂತರ, ಕಾಲುವೆಯು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕು ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಎರಡನ್ನೂ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದ [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಲಿಂಕ್ ರಸ್ತೆ]] ಫೆರಿ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Introduction-KSWTD">{{cite web |url=http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=aboutdept |title=Kerala State Water Transport Department - Introduction |publisher=KSWTD |access-date=2015-01-04 |archive-date=26 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226161243/http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=aboutdept |url-status=dead }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂನಿಂದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳು, ಕಡಿಮೆ-ದೂರದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದೋಣಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪ್ರವಾಸಿ ಕ್ರೂಸ್ಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಕೊಲ್ಲಂ-ಆಲಪ್ಪುಳ (ಅಲೆಪ್ಪಿ) ಕ್ರೂಸ್: ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 55 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಸಂಪರ್ಕಿತ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ 8-ಗಂಟೆಗಳ ಸುಂದರ ಕ್ರೂಸ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಎರಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವೆ ನೇರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |last1=E |first1=Krishna Kumar K. |title=SWTD unable to resume long-haul boat service on Alappuzha-Kollam waterway |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2025/Jul/14/swtd-unable-to-resume-long-haul-boat-service-on-alappuzha-kollam-waterway |website=The New Indian Express |language=en |date=14 July 2025}}</ref> * ಸ್ಥಳೀಯ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ-ದೂರ ಸೇವೆಗಳು: ನಿಯಮಿತ, ಕಡಿಮೆ-ದರದ ದೋಣಿ ಸೇವೆಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು ಜಿಲ್ಲೆಯೊಳಗಿನ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಳುಂಕಡವು, ಗುಹಾನಂದಪುರಂ, ಮತ್ತು ಕಣ್ಣನಲ್ಲೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇವು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |title=Important places enroute |url=https://swtd.kerala.gov.in/pages-en-IN/placesenroute |publisher=State Water Transport Department |access-date=7 March 2026}}</ref> * ಪ್ರವಾಸಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸೇವೆಗಳು: "ಸೀ ಅಷ್ಟಮುಡಿ" ಪ್ರವಾಸಿ ಸೇವೆ: ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ 5-ಗಂಟೆಗಳ ವಿಹಾರ ಪ್ರಯಾಣ, ಸಾಂಬ್ರನಿಕ್ಕೋಡಿ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಲುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ. ಇದು ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 11:30 ಗಂಟೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಡೆಕ್ಗೆ ₹400 ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಡೆಕ್ಗೆ ₹500 ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title="SEE ASHTAMUDI" PASSENGER-CUM-TOURIST SERVICE |url=https://swtd.kerala.gov.in/pages-en-IN/placesenroute |publisher=State Water Transport Department |access-date=7 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='See Ashtamudi' boat service set to complete 2 years; New Solar Boat to join fleet |url=https://english.mathrubhumi.com/lifestyle/travel/see-ashtamudi-travel-in-kollam-solar-boat-soon-backwater-cruise-e5920409 |website=@mathrubhumi |language=en |date=8 March 2025}}</ref><ref>{{cite web |author1=The Hindu Bureau|title='See Ashtamudi' tourist boat service in Kollam to be launched on Friday |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/see-ashtamudi-tourist-boat-service-in-kollam-to-be-launched-on-friday/article66599527.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=9 March 2023}}</ref> ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರವಾಸ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಮತ್ತು ರೆಸಾರ್ಟ್ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ದಿನದ ಕ್ರೂಸ್ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಇದು ಹೌಸ್ಬೋಟ್ಗಳು, ಮೋಟಾರು ದೋಣಿಗಳು, ಮತ್ತು ಕ್ಯಾನೋಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |last1=Balan |first1=Saritha S. |title=Deserted homestays, jobless boatmen: Tourism in Kerala's Munroe Island hit hard |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/deserted-homestays-jobless-boatmen-tourism-kerala-s-munroe-island-hit-hard-137420 |website=The News Minute |language=en |date=11 November 2020}}</ref> ದ್ವಿಮಹಡಿಯ ಆಡಂಬರದ ದೋಣಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಅಲೆಪ್ಪೆಯ ನಡುವೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಓಡುತ್ತವೆ. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಮಾಲೀಕರು ನಡೆಸುವ ಆಡಂಬರದ ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೋಣಿ ಘಟ್ಟದಿಂದ ಓಡುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಹೊಸ್ಡುರ್ಗ್]] ನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು [[ಪರವೂರು, ಕೊಲ್ಲಂ|ಪರವೂರು]], ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ, ಮತ್ತು ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Corporation of Kollam">{{cite web |url=http://www.kollamcorporation.gov.in/transport |title=Transport - Kollam Corporation |publisher=Kollam Municipal Corporation |access-date=2015-01-04 |archive-date=20 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124744/http://www.kollamcorporation.gov.in/transport |url-status=dead }}</ref><ref name="Routes-KSWTD">{{cite web |url=http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=placesnroute |title=Important places enroute - KSWTD |publisher=KSWTD |access-date=2015-01-04 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061357/http://swtd.gov.in/index.php?langCode=en&compName=general&compView=placesnroute |url-status=dead }}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸರಕು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು 2013 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.<ref>''[http://www.hindu.com/2009/06/18/stories/2009061855000700.htm Kollam port starts cargo handling]{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}''. Accessed 29 July 2014.</ref> ವಿದೇಶಿ ಹಡಗುಗಳು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಬಂದರಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ, ಆಂಟಿಗುವಾದಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾದ {{convert|145|m|adj=on}} ಹಡಗು MV ಅಲಿನಾ 4 {{nbsp}}ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 ರಂದು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Foreign-Ship-Reaches-Kollam-Port/2014/04/05/article2150731.ece#.U0I8V9LHm-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225152/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Foreign-Ship-Reaches-Kollam-Port/2014/04/05/article2150731.ece#.U0I8V9LHm-0 |url-status=dead |archive-date=8 April 2014 |title=Foreign Ship Reaches Kollam Port|publisher=The New Indian Express |date=5 April 2014 |access-date=7 April 2014}}</ref> ಒಮ್ಮೆ ಬಂದರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೆ, ಅದು ಕೊಲ್ಲಂ ಮೂಲದ ಗೋಡಂಬಿ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಾರಿಗೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>''[http://www.shippingtribune.com/kollam-cashew-importers-suffering-due-port-congestion-tuticorin-terminal/ Kollam cashew importers suffering due to port congestion at tuticorin terminal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814143721/http://www.shippingtribune.com/kollam-cashew-importers-suffering-due-port-congestion-tuticorin-terminal/ |date=14 August 2014 }}''. Accessed 29 July 2014.</ref> ಶ್ರೇಯಸ್ ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು ಈಗ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು]] ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು|ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು]] ನಡುವೆ ನಿಯಮಿತ ಕಂಟೇನರ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.<ref>''[http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/shreyas-shipping-starts-kochikollam-container-service/article5339784.ece Shreyas Shipping starts Kochi-Kollam container service]''. Accessed 29 July 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420153237/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/shreyas-shipping-starts-kochikollam-container-service/article5339784.ece |date=20 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Exim India::The first & the only national daily on Export, Import, Shipping. |url=https://www.eximin.net/NewsDetails.aspx?name=73939 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117200427/https://www.eximin.net/NewsDetails.aspx?name=73939 |archive-date=2022-01-17 |access-date=2026-01-18 |website=www.eximin.net |language=en}}</ref> [[File:Old Airport, Kollam.jpg|thumb|right|ಹಳೆಯ [[ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಪ್ರದೇಶ, [[ಅಸ್ರಾಮಂ]]]] ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ (ಅಥವಾ ಕ್ವಿಲಾನ್ ಕಾಲುವೆ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಂ ತೋಡು ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ), ಇದು ದೊಡ್ಡ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು 1880 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಥಾನ ಟ್ರಾವಂಕೋರ್ನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು, ಸರಕು ಹಡಗುಗಳು ನಗರದ ಮೂಲಕ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |title=Renovated Kollam canal now a cesspool |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/renovated-kollam-canal-now-a-cesspool/article7013897.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=19 March 2015}}</ref> ====ಭವಿಷ್ಯದ ಯೋಜನೆಗಳು==== ಅದರ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಕೊಲ್ಲಂ ಹಲವಾರು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ;ಕೊಲ್ಲಂ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ: ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳಿವೆ, ಇದು ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಅಂತರ-ನಗರ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |author1=The Hindu Bureau|title=Traffic study on anvil to assess feasibility of launching Water Metro in Kollam and 17 other cities |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/traffic-study-on-anvil-to-assess-feasibility-of-launching-water-metro-in-kollam-and-17-other-cities/article69471421.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=20 April 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hallikeri |first1=G.D. |title=IWAI Board commissions feasibility study for Urban Water Transport System in 17 cities |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2105345 |publisher=Ministry of Ports, Shipping and Waterways |access-date=7 March 2026}}</ref> ;ಜಲಮಾರ್ಗ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3 ಅನ್ನು 24-ಗಂಟೆಗಳ ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್ಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸುವಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಚಾನಲ್ಗಳನ್ನು ಆಳಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಸೇರಿದೆ. ===ವಾಯು=== {{See also|ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}} ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ನಿಗಮವು [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು NH66 ಮೂಲಕ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 56 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ರೋ ಅಲ್ಲದ ನಗರದ ಮೊದಲ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.aai.aero/allAirports/thiru_general.jsp|title=TRV Airport|publisher=AAI|access-date=23 August 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902180351/http://www.aai.aero/allAirports/thiru_general.jsp|archive-date=2 September 2016}}</ref> ==ಶಿಕ್ಷಣ== {{Main|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ}} [[File:Thangal Kunju Musaliar College of Engineering, Kollam, Kerala.jpg|200px|thumb|[[ಕರಿಕೋಡ್]] ನಲ್ಲಿನ [[ಟಿ.ಕೆ.ಎಂ. ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್|TKM ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್]]|alt=ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮುಘಲ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಗುಲಾಬಿ-ಬಿಳಿ ಕಟ್ಟಡ|left]] ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಾಲೇಜುಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. [[ಟಿ.ಕೆ.ಎಂ. ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್|ಥಂಗಲ್ ಕುಂಜು ಮುಸಲಿಯಾರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]], ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಮೊದಲ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು {{cvt|7|km}} ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಕಿಳಿಕೊಲ್ಲೂರು]] ನಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಕೊಲ್ಲಂವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ [[ಫಾತಿಮಾ ಮಾತಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಲೇಜ್]] ಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref name="Autonomy: 13 colleges in the list">{{cite web | url = http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Autonomy-13-colleges-in-the-final-list/2013/12/24/article1962583.ece | archive-url = https://web.archive.org/web/20140108131951/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Autonomy-13-colleges-in-the-final-list/2013/12/24/article1962583.ece | url-status = dead | archive-date = 8 January 2014 | title = Autonomy: 13 colleges in the list | access-date = 2014-01-08 | year = 2012 | publisher = The New Indian Express}}</ref> [[File:SN Law College, Kollam.jpg|thumb|right|[[ಕರ್ಬಲ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು ಕಾನೂನು ಅಧ್ಯಯನ ಕಾಲೇಜು]]]] [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆ]] (KSID), [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕೊಲ್ಲಂನ ಚಂದನತೋಪೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು 2008 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. KSID ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಅಹಮದಾಬಾದ್ ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url = http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Admission-Process-Starts-at-KSID-for-New-Diploma-Courses/2015/05/14/article2812971.ece|archive-url = https://web.archive.org/web/20150516123319/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Admission-Process-Starts-at-KSID-for-New-Diploma-Courses/2015/05/14/article2812971.ece|url-status = dead|archive-date = 16 May 2015|title = Admission Process Starts at KSID for New Diploma Courses}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/institute-of-design-inaugurated/article1277100.ece|title = Institute of design inaugurated}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ|ಭಾರತೀಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ (IIIC-ಕೊಲ್ಲಂ)]] ನಿರ್ಮಾಣ-ಸಂಬಂಧಿತ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ [[ಚವರ]]ದಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.skilldevelopment.gov.in/states.html |title=States-Ministry of Skill Development & Entrepreneurship |publisher=Government of India |access-date=27 November 2019}}</ref> [[ಕೇರಳ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ, ಕೊಲ್ಲಂ]], ಕೇರಳವು ವೆಲ್ಲಿಮೋನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು IMK (ಕೇರಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸಂಸ್ಥೆ) ವಿಸ್ತರಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ.<ref name="IMK Extension Centres">{{cite web | url = http://www.imk.ac.in/extension.htm | title = IMK Extension Centres - Kerala | access-date = 2014-01-08 | year = 2012 | publisher = imk.ac.in | archive-date = 23 July 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130723113518/http://imk.ac.in/extension.htm | url-status = dead }}</ref> [[ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ [[ನೀಂದಕರ]]ದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೇರಳದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/maritime-institute-to-come-up-at-neendakara/article289620.ece |title=Maritime institute to come up at Neendakara |work=The Hindu |date=23 May 2009 |access-date=27 November 2019}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 5,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬೋಟ್ ಕ್ರೂ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಂದಕರ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2013/may/08/steps-begun-to-set-up-maritime-university-475431.html | title=Steps begun to set up Maritime university | date=8 May 2013 |newspaper=The New Indian Express |access-date=27 November 2019}}</ref> ಕಾಲೇಜುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬ್ಯಾಂಕ್ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.<ref name="Bank test coaching Centres - Kollam">{{cite web | url = http://careeradda.co.in/index.php?topic=3021.0 | title = Which is the best banking coaching centre in India - Kollam | access-date = 2014-08-09}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪರೀಕ್ಷಾ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 40 ಅಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.<ref name="Kollam - The bank test coaching hub of India">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Engineering-graduates-opt-for-banking-sector/articleshow/16597692.cms | title = Engineering graduates opt for banking sector | access-date = 2014-08-09 |work = Times of India| date = 29 September 2012 }}</ref> ==ಕ್ರೀಡೆ== ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಾಕಿ. ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲಾ, ರಾಜ್ಯ, ಮತ್ತು ವಲಯ-ಮಟ್ಟದ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್, ಹಾಕಿ, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಕಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಕೊಲ್ಲಂ|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಕಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು ನಗರದ [[ಅಸ್ರಾಮಂ]]ನಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಟರ್ಫ್ ಸೌಲಭ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ರೂ. 13 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article86081.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021813/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article86081.ece |url-status=dead |archive-date=5 September 2014 |title=Astro-turf hockey stadium |publisher=The New Indian Express |access-date=22 February 2018}}</ref> ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಸ್ರಾಮಂ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನಗರವು [[ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ (ಕೊಲ್ಲಂ)|ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಕೊಲ್ಲಂ]] ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಬಹುಪಯೋಗಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದ್ದು, ರಣಜಿ ಟ್ರೋಫಿ, ಸಂತೋಷ್ ಟ್ರೋಫಿ, ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳಂತಹ ಕ್ರೀಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಆಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Kerala/Grounds/1095_f.html |title=KCA-Cricket Archive |publisher=Cricket Archive |access-date=22 February 2018 |archive-date=7 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507020928/http://cricketarchive.com/Kerala/Grounds/1095_f.html |url-status=dead }}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿನ ಎರಡು ತೆರೆದ ಮೈದಾನಗಳು, [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಮೈದಾನ]] ಮತ್ತು [[ಪೀರಂಕಿ ಮೈದಾನ]] ಕೂಡ ಕ್ರೀಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಾರ್ಮ್-ಅಪ್ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. == ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು == {{Expand section|date=October 2025}} ===ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು=== [[File:Kottarakkara Temple(HighResoluion).jpg|thumb|right|ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ]] *[[ಆನಂದವಲ್ಲೀಶ್ವರಂ ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವರ ದೇವಾಲಯ]] ನಗರದ 400 ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ 400-ವರ್ಷಗಳ-ಹಳೆಯ [[ಗರ್ಭಗುಡಿ]]ಯನ್ನು ತೇಗದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|title=400-year-old sreekovil to be replaced|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/400yearold-sreekovil-to-be-replaced/article7468835.ece|access-date=13 October 2015|work=The Hindu|date=26 July 2015 }}</ref> *[[ಅಮ್ಮಚೀವೀಡು ಮೂರ್ತಿ ದೇವಾಲಯ]] ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು 600 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೊಲ್ಲಂನ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಅಮ್ಮಚಿ ವೀಡು ಕುಟುಂಬವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref name="kollamcity1">{{Cite web |title= Ammachiveedu Muhurthi Temple |url=http://www.kollamcity.com/index.php?menu=other&menu1=Religious |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115114800/http://www.kollamcity.com/index.php?menu=other&menu1=Religious |archive-date=2010-11-15 | website=Kollam City }}</ref><ref name="thekeralatemples1">{{Cite web |title=Ammachi Veedu Muhurthi |url=https://www.thekeralatemples.com/templeinfo/others/ammachiveedu_muhurthi.htm |access-date=2026-01-18 |website=The Kerala Temples }}</ref> *ಕೊಲ್ಲಂನ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಪೂರಂ]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯ ಏಪ್ರಿಲ್ನಲ್ಲಿ [[ಅಸ್ರಾಮಂ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ]]ದ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Hindu">{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2008/04/05/stories/2008040551540300.htm|title=The Hindu : Kerala / Kollam News : Kollam Pooram on April 15|date=9 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409111532/http://www.hindu.com/2008/04/05/stories/2008040551540300.htm |archive-date=9 April 2008 }}</ref> *[[ಕೊಟ್ಟಂಕುಲಂಗರ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ]] ಕೇರಳದ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ''ಚಮಯವಿಲಕ್ಕು'' ಆಚರಣೆಗಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ವೇಷಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷರು ದೊಡ್ಡ ದೀಪಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ಎರಡು ದಿನಗಳ ವೇಷಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲನೆಯದು ಸೋಮವಾರದಂದು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|title=Kerala temple: Where the lady with the lamp is a man|url=http://www.ndtv.com/south/kerala-temple-where-the-lady-with-the-lamp-is-a-man-517252|access-date=25 March 2013|publisher=NDTV}}</ref> *ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದೂ ಪೂಜಾ ಕೇಂದ್ರಗಳೆಂದರೆ, ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರದಲ್ಲಿನ [[ಕೊಟ್ಟಾರಕ್ಕರ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ]],<ref>{{cite web|title=Of small appam and Kottarakkara|url=http://mathrubhumi.com/travel/article/travel_special/of_small_appam_and_kottarakkara/139317/|access-date=25 March 2013|publisher=Mathrubhumi|archive-date=28 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828170452/http://www.mathrubhumi.com/travel/article/travel_special/of_small_appam_and_kottarakkara/139317/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.keralatemples.net/klm_subra.html|title=Welcome to the Temples of God's Own Country|website=www.keralatemples.net}}</ref> [[ಪರವೂರು, ಕೊಲ್ಲಂ|ಪರವೂರು]]ನಲ್ಲಿನ [[ಪುಟ್ಟಿಂಗಲ್ ದೇವಾಲಯ|ಪುಟ್ಟಿಂಗಲ್ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ]],<ref>{{cite web|title=Puttingal Devi Temple, aravur|url=http://www.puttingaltemple.org/|access-date=25 March 2013|publisher=Puttingal Devi Temple}}</ref> ಸೂರನಾಡ್ ಉತ್ತರ ಅನಾಯಡಿ ಪಝಯಿದಂ ಶ್ರೀ ನರಸಿಂಹ ಮೂರ್ತಿ ದೇವಾಲಯ, [[ಪೊರುವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಪೊರುವಳಿ ಪೆರುವಿರುತಿ ಮಲನಾಡ ದೇವಾಲಯ]],<ref>{{cite news|title=Malanada temple fete draws big crowds|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/malanada-temple-fete-draws-big-crowds/article3205866.ece|access-date=25 March 2013|work=The Hindu|date=24 March 2012 }}</ref> [[ಶಾಸ್ತಂಕೋಟ್ಟ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಶಾಸ್ತಂಕೋಟ್ಟ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ ದೇವಾಲಯ]],<ref>{{cite web|title=Sasthamcotta Sree Dharma Sastha Temple|url=http://www.sasthamcotta.com/Dharmasastha%20Temple.html|access-date=25 March 2013|publisher=Sasthamcotta Sree Dharma Sastha Temple|archive-date=6 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206180354/http://sasthamcotta.com/Dharmasastha%20Temple.html|url-status=dead}}</ref> ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ ದೇವಾಲಯ,<ref>/Sakthikulangara-sreesharmasastha-karadevasom.com/</ref> ಕಡವೂರಿನ ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಪೊನ್ಮನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಲ್ ಮೆಕ್ಕತಿಲ್ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ,<ref>{{cite web|title=Here, bells on tree answer your prayers|url=https://www.deccanchronicle.com/141127/nation-current-affairs/article/here-bells-tree-answer-your-prayers|access-date=25 March 2013|work=Deccan Chronicle}},</ref> ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ ಪಡನಾಯರ್ಕುಲಂಗರ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ.<ref>{{cite web|title=No permission for RSS to conduct 'shakha' in temple: Kerala HC told|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/No-permission-for-RSS-to-conduct-shakha-in-temple-Kerala-HC-told/articleshow/47558696.cms|access-date=25 March 2013|work=The Times of India}}</ref> === ಚರ್ಚುಗಳು === [[File:Kollam neue Kathedrale.JPG|thumb|right|ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿನ ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್, ಕೊಲ್ಲಂ]] ಥಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿನ [[ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]] ಅನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು 1614 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಈಗ [[ಕ್ವಿಲಾನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ದ ಪ್ರೊ-ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಆಗಿದೆ – ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ [[ಕ್ವಿಲಾನ್]] ನಗರದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಚರ್ಚ್ ಉಳಿದಿದೆ.<ref name="Church_Kollam">{{cite news|title=About Kollam City|location=Kollam, India|url=http://kollamcity.in/about-kollam-city|url-status=usurped|access-date=19 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602132809/http://kollamcity.in/about-kollam-city|archive-date=2 June 2015|quote=About the city of Quilon}}</ref> [[ನೀಂದಕರ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಸೇಂಟ್ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್, ನೀಂದಕರ|ಸೇಂಟ್ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ಚರ್ಚ್]] ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚ್. [[ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ|ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಡಚ್ ಚರ್ಚ್, ಮನ್ರೋ ದ್ವೀಪ|ಡಚ್ ಚರ್ಚ್]] ಅನ್ನು 1878 ರಲ್ಲಿ [[ಡಚ್ ಜನರು|ಡಚ್ಚರು]] ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>{{cite news|title=The emerald isle|work=The Hindu|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/travel/the-emerald-isle/article4316024.ece|access-date=19 January 2016}}</ref> [[ಕಚೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಅವರ್ ಲೇಡಿ ಆಫ್ ವೆಲಂಕಣ್ಣಿ ದೇಗುಲವು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. [[ತ್ರಿಕ್ಕಡವೂರು|ಕಡವೂರು]]ನಲ್ಲಿನ ಸೇಂಟ್ ಕಾಸಿಮಿರ್ ಚರ್ಚ್,<ref>{{cite web|title=Church festival from Saturday|url=http://www.thehindu.com/2005/04/22/stories/2005042205760300.htm|work=[[The Hindu]]|date=2005-04-22|access-date=19 January 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> [[ಕವನಾಡ್]]ನಲ್ಲಿನ ಹೋಲಿ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಚರ್ಚ್, ತೋಪ್ಪಿನಲ್ಲಿನ ಸೇಂಟ್ ಸ್ಟೀಫನ್ ಚರ್ಚ್,<ref>{{cite web|title=St.Stephen's Church|url=http://ststephenschurchkollam.weebly.com/|access-date=19 January 2016|publisher=Kollam St.Stephen's Church}}</ref> ಮತ್ತು [[ಕಡಪ್ಪಕಡ]]ದಲ್ಲಿನ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಚರ್ಚ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಕೆಲವು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚುಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite news|title=St.Thomas Church|work=The Hindu|url=http://catholicchurches.in/directory/changanacherry-churches/st-thomas-church-kollam.htm|access-date=19 January 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Piety marks Good Friday observance|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/piety-marks-good-friday-observance/article5927794.ece|access-date=19 January 2016|work=The Hindu|date=18 April 2014 }}</ref> === ಮಸೀದಿಗಳು === [[File:കരുനാഗപ്പള്ളി‍മുസ്ലീം‍പള്ളി.jpg|right|thumb|ಕರುನಾಗಪಲ್ಲಿ ಮಸೀದಿ]] ಚವರದಲ್ಲಿನ ಕೊಟ್ಟುಕಾಡು ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್, ಎಲಂಪಲ್ಲೂರು ಜುಮಾ-ಎ-ಮಸ್ಜಿದ್, ಜೋನಕ್ಕಪುರಂನಲ್ಲಿನ ವಲಿಯಪ್ಳ್ಳಿ, [[ಚಿನ್ನಕಡ]] ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್, ಕೊಲ್ಲೂರುವಿಲದಲ್ಲಿನ ಜುಮಾ-'ಅತ್ ಪಲ್ಲಿ, [[ತಟ್ಟಮಲ]]ದಲ್ಲಿನ ಜುಮಾ-'ಅತ್ ಪಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚವರದಲ್ಲಿನ ಕೊಯಿವಿಲ ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮಸೀದಿಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|title=Juma-Ath-Palli|url=http://www.webindia123.com/city/kerala/kollam/destinations/mosque/jumaathpalli.htm|access-date=29 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Elampalloor Juma-A-Masjid|url=http://elampalloormuslimjama-ath.org/aboutus.html|access-date=29 July 2014|archive-date=9 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809144815/http://elampalloormuslimjama-ath.org/aboutus.html|url-status=dead}}</ref> ==ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== *[[ಕೊಲ್ಲಂನ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ]] <!---♦♦♦ ದಯವಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಡಿ - ಅವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಲೇಖನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು [[ಕೊಲ್ಲಂನ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ]] ಗೆ ಸೇರಿಸಿ ♦♦♦---> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಡೌನ್ಟೌನ್ ಕೊಲ್ಲಂ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ವ್ಯಾಪಾರ]] * [[GDP ಪ್ರಕಾರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳು]] ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|liststyle=decimal}} ==ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ== * {{cite book | last=Ring | first=Trudy | title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania, Volume 5 | year=1994 | publisher=Taylor & Francis | location=United Kingdom | isbn=978-1-884964-05-3}} * {{cite book | last=Chan | first=Hok-lam | title=The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | isbn=978-0-521-24332-2 | chapter=The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435}} * {{cite book | last=Lin | title=Zheng He's Voyages Down the Western Seas | year=2007 | publisher=China Intercontinental Press | location=Fujian Province | isbn=978-7-5085-0707-1}} * [[ಎಳಂಕುಲಂ ಕುಂಜನ್ ಪಿಳ್ಳೈ]], ಕೇರಳಥಿಂಡೆ ಎರುಳದನ್ಜ ಎಡುಗಳ್, p.&nbsp;64,112,117 * Travancore Archaeological Series (T.A.S.) Vol. 6 p.&nbsp;15 * Diaries and writings of Mathai Kathanar, the 24th generation priest of Thulaserry Manapurathu, based on the ancestral documents and Thaliyolagrandha handed down through generations * Z.M. Paret, Malankara Nazranikal, vol. 1 * [[ಎಲ್. ಕೆ. ಅನಂತಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್]], State Manual, p50,52 * Bernard Thoma Kathanar, Marthoma Christyanikal, lines 23,24 * {{cite book|first=Pius |last=Malekandathil|author-link= Pius Malekandathil|title=Maritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=rN69iFj1PJoC|year=2010|publisher=Primus Books|page=43|isbn=978-93-80607-01-6}} * Narayan, M.G.S, Chera-Pandya conflict in the 8th–9th centuries which led to the birth of Venadu: Pandyan History seminar, Madurai University, 1971 * The Viswavijnanakosam (Malayalam) Vol. 3, p.&nbsp;523,534 * Narayan M.G.S., Cultural Symbiosis p33 * The handwritten diaries of Pulikottil Mar Dionyius (former supreme head of the [[Malankara Orthodox Syrian Church]] and Chitramezhuthu KM Varghese ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Kollam&params=8_53_35.5_N_76_36_50.8_E_type:city(1342509)_region:IN-KL GeoHack - ಕೊಲ್ಲಂ] * {{Official website|http://kollam.nic.in/Default.htm}} {{Kollam}} {{Navboxes|list= {{Kerala}} {{Kollam district}} {{Kerala topics}} {{Million-plus cities in India}} }} {{Subject bar|auto=1|voy=Kollam|India|History}} {{Authority control}} [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂ| ]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಮಹಾನಗರ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ: ಹಿಂದಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೇರಳದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಜನನಿಬಿಡ ಕರಾವಳಿ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಭಾರತದ ಬಂದರು ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] ah0lxlqx7tmrw76s1a124f1qwd1jobr ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ 0 149632 1430771 1383209 2026-09-30T03:21:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430771 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox settlement | name = ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ | other_name = | type = [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] | caption = | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[ಕೇರಳ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ''' | pushpin_map = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|11.25|N|75.77|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | image = {{Photomontage | photo2a = View point of Thamarassery Churam.jpg | photo2b = | photo3a = Calicut mini bypass.jpg | photo3b = HiLITE City - Mixed Use Development Project in Calicut.jpg | photo4a = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | photo4b = Chaliyam Harbour, Calicut.jpg | photo5a = NITC AB.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ಮೇಲಿನಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ:'''<br/>, [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ|KSRTC]] ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ ಸಂಕೀರ್ಣ, [[ಹಿಲೈಟ್ ಮಾಲ್ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ|ಹಿಲೈಟ್ ಮಾಲ್]],<br/> [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಬಂದರು, [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ|NIT ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ]]ಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಟ್ಟಡ, [[IIM ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]], ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಮಿನಿ ಬೈಪಾಸ್, ಮತ್ತು [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ ಚುರಂ]]. }} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = ಭಾರತ | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = [[ಕೇರಳ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ | seat = [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] | parts_type = ಉಪವಿಭಾಗಗಳು | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗಗಳು: 2 | 1 = [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] | 2 = [[ವಟಕರ]] }} {{Collapsible list | title = ತಾಲೂಕುಗಳು: 4 | 1 = [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] | 2 = [[ವಟಕರ]] | 3 = [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] | 4 = [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] }} | leader_title1 = ಕಲೆಕ್ಟರ್ | leader_name1 = ಸ್ನೇಹಿಲ್ ಕುಮಾರ್ ಸಿಂಗ್<ref>{{cite web |title=Who's Who|url=https://kozhikode.nic.in/about-district/whos-who/|website=District Kozhikode |access-date=5 June 2023}}</ref> | leader_title2 = ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು | leader_name2 = ಶೀಜಾ ಶಶಿ [[CPI (M)]]<ref>{{Cite web|url=http://kozhikodejillapanchayath.in/index.html|title=District Panchayath Kozhikode|website=kozhikodejillapanchayath.in|access-date=15 February 2020|archive-date=19 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219021157/http://kozhikodejillapanchayath.in/index.html|url-status=dead}}</ref> | leader_title3 = ಸಂಸದರು | leader_name3 = * [[ಎಂ. ಕೆ. ರಾಘವನ್]] * [[ಶಫಿ ಪರಂಬಿಲ್]] * [[ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಗಾಂಧಿ]] | unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್ | area_total_km2 = 2,344 | area_rank = [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|9ನೇ]] | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2339 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> [[ವಾವುಲ್ ಮಲ]] | population_total = 3,249,761 | population_as_of = 2018 | population_footnotes = <ref name="kkddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=29 October 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = 1386 | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | time_zone1 = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = 673--- | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = '''KL-11''' [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ನಗರ]],<br /> '''KL-18''' [[ವಟಕರ]],<br /> '''KL-56''' [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]],<br /> '''KL-57''' [[ಕೊಡುವಳ್ಳಿ]],<br /> '''KL-76''' [[ನನ್ಮಂಡ]],<br /> '''KL-77''' [[ಪೆರಾಂಬ್ರ]],<br /> '''KL-85''' [[ರಾಮನಟ್ಟುಕರ]] ([[ಫೆರೋಕೆ]]) | unemployment_rate = | website = {{URL|kozhikode.nic.in}} | custom_label_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.781<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-05|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| ಹೆಚ್ಚು}})}} | custom_label_sec1 = [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ|HDI]] {{nobold|(2005)}} | demographics1_info1 = [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ|ಮಲಯಾಳಂ]], ಇಂಗ್ಲಿಷ್ | official_name = | custom_data_sec2 = {{unbulleted list| [[ಹೋಪಿಯಾ ಎರೋಸಾ|ಥೆಯ್ಯಕಂ]]| [[ಮೆಲಸ್ಟೋಮ ಮಲಬಾತ್ರಿಕಮ್|ಅತಿರಾಣಿ]]| [[ಮ್ಯಾನಿಸ್ ಕ್ರಾಸಿಕೌಡಾಟಾ|ಭಾರತೀಯ ಪ್ಯಾಂಗೊಲಿನ್]]| [[ಸೆಯಾಕ್ಸ್ ಎರಿಥಾಕಾ|ಮೇನಿಪೋನ್ಮನ್]]| [[ಪ್ಯಾಚ್ಲಿಯೋಪ್ಟಾ ಪಾಂಡಿಯಾನಾ|ಮಲಬಾರ್ ಗುಲಾಬಿ]]| [[ಸೈಕಾಸ್ ಸರ್ಸಿನಾಲಿಸ್|ಈಂತು]]| [[ಲುಟ್ರೋಗೇಲ್ ಪರ್ಸ್ಪಿಸಿಲ್ಲಾಟಾ|ನೀರುನಾಯಿ]]| [[ಪಾಂಗಿಯೋ ಭುಜಿಯಾ|ಪಾತಾಳ ಪೂಂತರಕನ್]] }} | custom_label_sec2 = {{unbulleted list| ಅಧಿಕೃತ ಮರ<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kozhikode-gets-official-flower-bird-animal-and-tree/article69614425.ece|title=Kozhikode gets official flower, bird, animal and tree|access-date=25 May 2025}}</ref>| ಅಧಿಕೃತ ಹೂವು| ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಾಣಿ| ಅಧಿಕೃತ ಪಕ್ಷಿ| ಅಧಿಕೃತ ಚಿಟ್ಟೆ| ಅಧಿಕೃತ ಪರಂಪರೆ ಮರ| ಅಧಿಕೃತ ಜಲಚರ ಪ್ರಾಣಿ| ಅಧಿಕೃತ ಮೀನು }} }} '''ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ''' ({{IPA|ml|koːɻikːoːɖɨ̆|pron|Kozhikode_mal.ogg}}), [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|14 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದು ಅದರ ನೈಋತ್ಯ [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿದೆ. [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ನಗರವನ್ನು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="up">{{cite news |last=Govind |first=Biju |date=18 April 2018 |title=Kozhikode emerges fastest growing urban district |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/kozhikode-emerges-fastest-growing-urban-district/article23581284.ece/ |work=The Hindu |location=Kozhikode |access-date=22 June 2022}}</ref> [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ನಗರಸಭಾ ನಿಗಮ]]ವು 609,224<ref name="Census2011cities"/> ರಷ್ಟು ನಿಗಮದ ಮಿತಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು 2 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹಾನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವನ್ನು [[ಕೇರಳದ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ-ಅತಿದೊಡ್ಡ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಯನ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ 19ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ]] ನಗರ ಸಮೂಹವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="ma">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 million and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215163132/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf|archive-date=15 December 2011}}</ref> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ಟಿಯರ್ 2 ನಗರವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.mapsofindia.com/maps/india/tier-1-and-2-cities.html|title=Tier I and Tier II Cities of India, Classification of Indian Cities|website=Mapsofindia.com|access-date=1 March 2022}}</ref> [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ|NIT ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ]], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ & ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಷನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|NIEIT]] ಮತ್ತು [[IIM ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಹಿಂದಿನ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ, [[ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರ|ಭಾರತೀಯ ಮಸಾಲೆಗಳ]] ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ''ಮಸಾಲೆಗಳ ನಗರ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="purdue1">{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/history/lecture26/lec26.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090716191222/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/history/lecture26/lec26.html|url-status=dead|archive-date=16 July 2009|title=Lectures 26–27|date=16 July 2009|access-date=22 June 2019}}</ref> ಇದು [[ಸಾಮೂತಿರಿ]]ಗಳು (ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳು) ಆಳಿದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು, ಇದು 18ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ [[ಕೇರಳ]]ದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=22 June 2022|language=ml}}</ref> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಬಂದರು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಕರಾವಳಿಗೆ ಚೀನೀಯರು, [[ಅರಬ್ಬರು]], ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು, [[ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ|ಡಚ್]] ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ|ಬ್ರಿಟಿಷರು]] ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ದ್ವಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಕಣ್ಣೂರು]] ಮತ್ತು [[ಮಾಹೆ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಾಹೆ]] ([[ಪುದುಚೇರಿ (ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ)|ಪುದುಚೇರಿ]]) ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ವಯನಾಡ್]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ವು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ]] ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. [[ವಾವುಲ್ ಮಲ]], ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]], ಮತ್ತು [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡ್]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ತ್ರಿಸಂಧಿಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವ 2,339 ಮೀ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎತ್ತರದ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಇದು 11° 08'N ಮತ್ತು 11° 50'N ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು 75° 30'E ಮತ್ತು 76° 8'E ರೇಖಾಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ ಚುರಂ]] [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ನಗರವನ್ನು [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು [[ತಾಲೂಕು]]ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್, [[ವಟಕರ]], [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] ಮತ್ತು [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]]. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ 12 ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಿವೆ: ಬಾಲುಸ್ಸೇರಿ, ಚೆಳನ್ನೂರು, ಕೊಡುವಳ್ಳಿ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್, ಕುನ್ನಮಂಗಲಂ, ಕುನ್ನುಮ್ಮಲ್, ಮೇಲಾಡಿ, ಪಂತಲಾಯನಿ, ಪೆರಾಂಬ್ರ, ತೊಡನ್ನೂರು, ತುನೇರಿ ಮತ್ತು ವಟಕರ.<ref>{{Cite web|title=Reports of National Panchayat Directory: Block Panchayats of Kozhikode, Kerala|publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India|url=http://panchayatdirectory.gov.in/adminreps/viewpansumSQL.asp?selstate=561&parenttype=D&ptype=B|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113204450/http://panchayatdirectory.gov.in/adminreps/viewpansumSQL.asp?selstate=561&parenttype=D&ptype=B|archive-date=13 November 2011|url-status=dead|access-date=22 April 2013}}</ref> [[NITI Aayog]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ 2015–16 ಆಧಾರಿತ [[ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] ವರದಿಯು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು [[ಕೊಟ್ಟಾಯಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಟ್ಟಾಯಂ]] ಮತ್ತು [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಎರ್ನಾಕುಳಂ]] ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ-ಕಡಿಮೆ ಬಡ [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ, ಇದು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು 0.26% ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="mpi">{{cite news |last=News Bureau |first=ABP |date=27 November 2021 |title=Kottayam Only District With Zero Poverty: NITI Aayog's Poverty Index Report |url=https://news.abplive.com/states/kottayam-only-district-with-zero-poverty-niti-aayog-s-poverty-index-report-1496078/amp |work=ABP News |location=Chennai |access-date=22 June 2022}}</ref> ==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ== ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಹೆಸರಿನ ನಿಖರವಾದ ಮೂಲವು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಹೆಸರು ''ಕೊಯಿಲ್-ಕೋಟ'' (ಕೋಟೆ) ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ ''ಕೋಟೆಯ ಅರಮನೆ''.<ref>{{Cite book|title=Kerala District Gazetteers: Kozhikode – Gazetteer of India, ''Volume 5 of Kerala District Gazetteers, Kerala (India)'' |first= A. Sreedhara |last= Menon| publisher= Superintendent of Govt. Presses| year= 1965|url=https://books.google.com/books?id=BsO1AAAAIAAJ}}</ref> ''ಕೊಯಿಲ್'' ಅಥವಾ ''ಕೊಯಿಲ್'' ಅಥವಾ ''ಕೋವಿಲ್'' ಎಂಬುದು [[ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ [[ಮಲಯಾಳಂ]]/[[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಪದವಾಗಿದ್ದು, ಇದು [[ತಾಳಿ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ]]ವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="a-s-menon-1">{{cite book |last1=Menon |first1=A. Sreedhara |title=Kerala History and Its Makers |date=2011 |publisher=DC Books |isbn=9788126437825 |pages=252}}</ref> ''ಕೋಯಿಲ್'' ಮತ್ತು ''ಕೋವಿಲ್'' ಎರಡೂ ಪದಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರು ''ಕೋಲಿಕೋಡ್'' ಎಂದು ಭ್ರಷ್ಟಗೊಂಡಿದೆ, ಅಥವಾ ಅದರ ಅರೇಬಿಕ್ ಆವೃತ್ತಿ ''ಕಾಲಿಕೂಟ್'' ಮತ್ತು ನಂತರ ಅದರ ಆಂಗ್ಲೀಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಯಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ.<ref name="Krishna-iyer">{{Cite book|title=The Zamorins of Calicut: From the Earliest Times Down to A.D. 1806 |first=K. V. Krishna| last=Ayyar|publisher=Publication Division, University of Calicut; University of Michigan| year=1938|url=https://books.google.com/books?id=BsO1AAAAIAAJ}}</ref> [[ಅರಬ್ ಜನರು|ಅರಬ್]] ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇದನ್ನು ''ಕಾಲಿಕೂಟ್'' ಎಂದು ಕರೆದರು ([[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ವರ್ಣಮಾಲೆ|IPA]]: qˠaːliqˠːuːtˤ).<ref name=Battuta1>{{Cite book |title=A History of India |author=Hermann Kulke, Dietmar Rothermund |chapter=18. Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast |publisher=Routledge |isbn=9780415485432 |chapter-url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp |quote=Thence we travelled to the town of Qāliqūṭ. [Calicut], which is one of the chief ports in Mulaibār. |year=2010 |access-date=4 September 2015 |archive-date=27 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151027035017/http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp |url-status=dead }}</ref> ಚೀನೀ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇದನ್ನು ''ಕೂಲಿಫೋ'' ಎಂದು ಕರೆದರು. ತಮಿಳರು ಇದನ್ನು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೈ ಎಂದು ಕರೆದರು.{{sfn|Chandran|2018|p=366}} ಈ ನಗರವನ್ನು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಇದು ಅದರ ಆಂಗ್ಲೀಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಯಾದ ''ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ'' ಯಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="Narayanan.M.G.S. 2006">M.G.S. Narayanan, ''Calicut: The City of Truth'' (2006) Calicut University Press, Kozhikode.</ref> ''[[ಕ್ಯಾಲಿಕೋ (ಜವಳಿ)|ಕ್ಯಾಲಿಕೋ]]'' ಎಂಬ ಪದವು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಬಂದರಿನಿಂದ ರಫ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕೈ-ನೇಯ್ದ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ''ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ'' ಎಂಬುದರಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name=eb-calico>Encyclopædia Britannica (2008). ''calico''</ref> ಕ್ಯಾಲಿಕೋ ಬೆಕ್ಕುಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೂರು ಬಣ್ಣದ ಬೆಕ್ಕುಗಳ ಪದವೂ ಸಹ ಬಟ್ಟೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref name=dreamstress>{{Cite web|url=http://thedreamstress.com/search/calico%2C+Muslin%2C+gauze/|title=You searched for calico, Muslin, gauze|access-date=11 June 2023|archive-date=10 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410075034/https://thedreamstress.com/search/calico,+Muslin,+gauze/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/calico|title=Calico definition and meaning|work=Collins English Dictionary|access-date=10 February 2023|archive-date=1 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501193908/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/calico|url-status=live}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Uru.jpg|thumbnail|left|''[[ಉರು (ದೋಣಿ)|ಉರು]]'', [[ಬೇಪೂರು]], [[ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ|ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ]]ಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹಡಗು]] 1956 ರಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ]] ರಚನೆಯ ನಂತರ, ಹಿಂದಿನ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು: [[ಕಣ್ಣೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]], ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮತ್ತು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]].<ref name="1961_kkd">{{Cite book|title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961)|last=Devassy|first=M. K.|publisher=Government of Kerala|year=1965|location=Ernakulam|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎರಡು [[ಕೇರಳದ ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗಗಳು|ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿತ್ತು: ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗ.<ref name="1961_kkd"/> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗವು ನಾಲ್ಕು ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು: ವಟಕರ, ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್, ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಯನಾಡ್.<ref name="1961_kkd"/> ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಭಾಗವು ಎರಡು ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು: [[ಎರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಎರನಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ತಿರೂರು ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರು]].<ref name="1961_kkd"/> [[File:Caminho maritimo para a India.png|thumb|1498 ರಲ್ಲಿ [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]] ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ತಲುಪಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮಾರ್ಗ (ಕಪ್ಪು ರೇಖೆ), ಇದು ಯುರೋಪ್ನಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗದ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಯುಗ|ಶೋಧನೆಯಾಗಿದೆ]], ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ [[ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಭಾರತ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಗೆ]] ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.]] 16 ಜೂನ್ 1969 ರಂದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗವು, ಮೂರು ರಾಜಸ್ವ ಗ್ರಾಮಗಳಾದ [[ಫೆರೋಕೆ]], [[ರಾಮನಟ್ಟುಕರ]], ಮತ್ತು [[ಕಡಲುಂಡಿ]]ಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="c1971">{{Cite book|title=District Census Handbook – Malappuram (Part-C) – 1971|last=K. Narayanan|publisher=Directorate of Census Operations, Kerala|year=1972|location=Thiruvananthapuram|pages=3|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5714/1/51172_1971_MAL.pdf}}</ref> ಮತ್ತೆ 1 ನವೆಂಬರ್ 1980 ರಂದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ವಯನಾಡ್ ತಾಲೂಕನ್ನು [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಯಿತು. ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== {{historical populations|11=1901|12=6,10,058|13=1911|14=6,54,846|15=1921|16=6,78,122|17=1931|18=7,96,881|19=1941|20=8,92,078|21=1951|22=11,16,391|23=1961|24=14,03,413|25=1971|26=18,21,734|27=1981|28=22,45,265|29=1991|30=26,19,941|31=2001|32=28,79,131|33=2011|34=30,86,293|35=2018|36=32,49,761|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Decadal Variation In Population Since 1901|access-date=15 February 2020}}</ref>|align=left}} ('ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಅರ್ಬನ್' ಗಾಗಿ ವಿವರಗಳು ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |title=Census GIS HouseHold |access-date=23 May 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103061419/http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |archive-date=3 January 2009 }}</ref>) [[ಜನನ ಮರಣ ವರ್ಗೀಕರಣ (ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು)|2018 ರ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ವರದಿ]] ಪ್ರಕಾರ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯು 3,249,761 [[ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ|ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ,<ref name="kkddemo_2018"/> ಇದು [[ಮಂಗೋಲಿಯಾ]]<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote =Mongolia 3,133,318 July 2011 est. }}</ref> ಅಥವಾ US ರಾಜ್ಯವಾದ [[ಅಯೋವಾ]]ಕ್ಕೆ ಸರಿಸುಮಾರು ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=30 September 2011 |quote=Iowa 3,046,355 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 }}</ref> [[2011 ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 115 ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಒಟ್ಟು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|640]] ರಲ್ಲಿ).<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kozhikode |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/656/download/2272/DH_2011_3204_PART_A_DCHB_KOZHIKODE.pdf |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> 2001–2011 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇದರ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ಯೋಜನೆ|ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ]]ವು 7.31% ಆಗಿತ್ತು.<ref name=districtcensus/> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು ಪ್ರತಿ 1000 ಪುರುಷರಿಗೆ 1097 [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು|ಮಹಿಳೆಯರ]] [[ಲಿಂಗಾನುಪಾತ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref name=districtcensus/> ಮತ್ತು 95.24% [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ|ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. 67.15% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 6.45% ಮತ್ತು 0.49% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref name=districtcensus/> [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವು 2 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು [[ಕೇರಳದ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ-ಅತಿದೊಡ್ಡ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಯನ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ 19ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ]] ನಗರ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ.<ref name="ma"/> [[2011 ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 67.15% ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ (ಇದು ನಗರಸಭಾ ನಿಗಮಗಳು, ನಗರಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನಗಣತಿ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ) ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="up"/> [[NITI Aayog]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ 2015–16 ಆಧಾರಿತ [[ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] ವರದಿಯು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು [[ಕೊಟ್ಟಾಯಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಟ್ಟಾಯಂ]] ಮತ್ತು [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಎರ್ನಾಕುಳಂ]] ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ-ಕಡಿಮೆ ಬಡ [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ, ಇದು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು 0.26% ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="mpi"/> [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಪ್ರಬಲ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದು, 99.05% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]] ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ===ಧರ್ಮ=== {{Pie chart | thumb = | radius = 101 | caption= ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಗಳು (2011)<ref name="religion"/> | footer = | label1 = [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] | value1 = 56.21 | color1 = orange | label2 = [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ]] | value2 = 39.24 | color2 = green | label3 =[[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]] | color3 = dodgerblue | value3 = 4.26 | label4 = ಇತರೆ ಅಥವಾ ಹೇಳದಿರುವುದು | color4 = silver | value4 = 0.29% }} 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಹಿಂದೂ]]ಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ನಂತರ [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಮತ್ತು ಕ್ರೈಸ್ತರು. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವು 56.21% ಹಿಂದೂಗಳು; 39.24% ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು 4.26% ಕ್ರೈಸ್ತರು.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ಜೈನರು (601), ಸಿಖ್ಖರು (297), ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧರು (235) ರ ಸಣ್ಣ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ.<ref name=census2011>{{cite web |title=Religion – Kerala, Districts and Sub-districts |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW32C-01%20MDDS.XLS |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General}}</ref> ==ಹವಾಮಾನ== ಜಿಲ್ಲೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆರ್ದ್ರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮಾರ್ಚ್ನಿಂದ ಮೇ ವರೆಗೆ ಬಹಳ ಬಿಸಿಯಾದ ಋತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಳೆಗಾಲವು ನೈಋತ್ಯ [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಜೂನ್ನ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಅಕ್ಟೋಬರ್ನ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದಿಂದ ನವೆಂಬರ್ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯು {{convert|3266|mm|inch|0|disp=or}} ಆಗಿದೆ. ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಡಿಸೆಂಬರ್ ಮತ್ತು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಹವಾಮಾನವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ – ಆಕಾಶವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದಾಖಲಾದ ಅತ್ಯಧಿಕ ತಾಪಮಾನವು ಮಾರ್ಚ್ 1975 ರಲ್ಲಿ {{convert|39.4|°C|°F|1|disp=or}} ಆಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ {{convert|14|°C|°F|1|disp=or}} ಅನ್ನು 26 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1975 ರಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. {{Weather box|width = auto | location = ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ | metric first = Yes | single line = Yes | temperature colour = pastel | Jan high C = 31.6 | Feb high C = 32.0 | Mar high C = 32.7 | Apr high C = 33.1 | May high C = 32.4 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.6 | Nov high C = 31.3 | Dec high C = 31.6 | year high C = 30.9 | Jan low C = 22 | Feb low C = 23.4 | Mar low C = 25 | Apr low C = 26.1 | May low C = 25.8 | Jun low C = 24 | Jul low C = 23.5 | Aug low C = 23.5 | Sep low C = 24 | Oct low C = 24 | Nov low C = 23.6 | Dec low C = 22.7 | year low C = 23.8 | Jan rain mm = 2.7 | Feb rain mm = 3.4 | Mar rain mm = 21.4 | Apr rain mm = 90.2 | May rain mm = 310.9 | Jun rain mm = 818.2 | Jul rain mm = 902.5 | Aug rain mm = 447.3 | Sep rain mm = 233.4 | Oct rain mm = 263.5 | Nov rain mm = 136.6 | Dec rain mm = 35 | rain colour = green | source 1 =<ref>{{cite web|url=http://www.imd.gov.in/section/climate/kozhikode2.htm|title=Kozhikode weather|publisher=India Meteorological Department|access-date=14 November 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505121941/http://www.imd.gov.in/section/climate/kozhikode2.htm|archive-date=5 May 2010}}</ref> | date = March 2011}} ==ಆಡಳಿತ== ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ವೆಸ್ಟ್ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿರುವ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಸಿವಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಆಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತವು [[ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್]]ರವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳು, ಭೂ ಸ್ವಾಧೀನ, ರಾಜಸ್ವ ವಸೂಲಿ, ಭೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಉಪ ಕಲೆಕ್ಟರ್ಗಳಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm Administration] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090207004457/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm |date=7 February 2009 }}</ref> ###ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು=== {{Main|List of cities and towns in Kerala}} ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ನಗರಸಭಾ ನಿಗಮ]]ದ ಜೊತೆಗೆ ಏಳು ನಗರಸಭಾ ಪಟ್ಟಣಗಳಿವೆ, ಇದನ್ನು 1962 ರಲ್ಲಿ ತಿರುವನಂತಪುರದ ನಂತರ ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ನಗರಸಭಾ ನಿಗಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[https://web.archive.org/web/20080209134539/http://www.hindu.com/2008/02/05/stories/2008020561140500.htm Kozhikode Lok Sabha constituency redrawn Delimitation impact], ''The Hindu'' 5 February 2008</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಸಭಾ ಪಟ್ಟಣಗಳು:<ref name="Census2011cities">{{cite web|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011|url=http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|work=Population of the urban local bodies in Kerala (2011)|publisher=Government of Kerala|access-date=4 December 2020|archive-date=24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924173424/http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು !ನಗರಸಭೆ !ಜನಸಂಖ್ಯೆ (2011) !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಕಿಮೀ<sup>2</sup>) !ಜನಸಾಂದ್ರತೆ (/ಕಿಮೀ<sup>2</sup>) ! ತಾಲೂಕು |- ! span="row" | [[ವಟಕರ]] | 75,295 || 21.32 || 3,532 || ವಟಕರ |- ! span="row" | [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] | 71,873 || 29.05 || 2,474 || ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ |- ! span="row" | [[ಫೆರೋಕೆ]] | 54,074 || 15.54 || 3,480 || [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] |- ! span="row" | [[ಪಾಯ್ಯೋಳಿ]] | 49,470 || 22.34 || 2,214 || [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] |- ! span="row" | [[ಕೊಡುವಳ್ಳಿ ನಗರಸಭೆ|ಕೊಡುವಳ್ಳಿ]] | 48,687 || 23.85 || 2,041 || [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] |- ! span="row" | [[ಮುಕ್ಕಂ]] | 40,670 || 31.20 || 1,304 || [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] |- ! span="row" | [[ರಾಮನಟ್ಟುಕರ]] | 35,937 || 11.70 || 3,072 || [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] |} ===ಶಾಸಕಾಂಗ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ=== {{See also|Kerala Legislative Assembly|Lok Sabha}} [[File:Kozhikode-district-map-en.svg|thumbnail|ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ 13 [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ನಕ್ಷೆ ಅವುಗಳ ಮಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ]] ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು [[ಲೋಕಸಭಾ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿವೆ: [[ವಟಕರ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ವಟಕರ]], [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]], ಮತ್ತು [[ವಯನಾಡ್ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ವಯನಾಡ್]]. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 13 [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]] ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ.<ref>[http://www.niyamasabha.org/codes/members.htm Niyamsabha official site]</ref> {| class="sortable wikitable" |+ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ! ಕ್ಷೇತ್ರ ! ಸದಸ್ಯ !ಪಕ್ಷ !ಮೈತ್ರಿ |- |[[ವಟಕರ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ವಟಕರ]] ||[[ಕೆ. ಕೆ. ರೇಮಾ]] ||style="background:{{party color|Revolutionary Marxist Party of India}}; color:white;"|RMPI||{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಕುಟ್ಟಿಯಾಡಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕುಟ್ಟಿಯಾಡಿ]] ||ಕೆ. ಪಿ. ಕುಂಹಾಹಮ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ||style="background-color:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ನಡಪುರಂ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ನಡಪುರಂ]] ||[[ಇ. ಕೆ. ವಿಜಯನ್]]||style="background:{{party color|Communist Party of India}}; color:white;"|CPI||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] ||[[ಕನಾಥಿಲ್ ಜಮೀಲಾ]] ||style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಪೆರಾಂಬ್ರ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಪೆರಾಂಬ್ರ]] ||[[ಟಿ. ಪಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್]] ||style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಬಾಲುಸ್ಸೇರಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಬಾಲುಸ್ಸೇರಿ]] ||[[ಕೆ. ಎಂ. ಸಚಿನ್ ದೇವ್]] ||style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಎಳತ್ತೂರು (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಎಳತ್ತೂರು]] ||[[ಎ. ಕೆ. ಶಶೀಂದ್ರನ್]] ||style="background:{{party color|Nationalist Congress Party}}; color:white;"|NCP||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಉತ್ತರ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಉತ್ತರ]]||[[ತೊಟ್ಟತ್ತಿಲ್ ರವೀಂದ್ರನ್]]||style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ದಕ್ಷಿಣ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ದಕ್ಷಿಣ]] ||[[ಅಹಮದ್ ದೇವರ್ಕೋವಿಲ್]]||style="background-color:{{party color|Indian National League}}; color:white;"|INL||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಬೇಪೂರು (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಬೇಪೂರು]] ||[[ಪಿ. ಎ. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ರಿಯಾಸ್]] ||style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಕುನ್ನಮಂಗಲಂ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕುನ್ನಮಂಗಲಂ]] ||[[ಪಿ. ಟಿ. ಎ. ರಹೀಮ್]] ||style="background:{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}; color:white;"|LDF Ind.||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ಕೊಡುವಳ್ಳಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕೊಡುವಳ್ಳಿ]] ||[[ಎಂ. ಕೆ. ಮುನೀರ್]]||style="background:{{party color|Indian Union Muslim League}}; color:white;"|IUML||{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |[[ತಿರುವಂಬಾಡಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ತಿರುವಂಬಾಡಿ]] ||[[ಲಿಂಟೋ ಜೋಸೆಫ್]]||style="background:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}; color:white;"|CPI(M)||{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಎಡ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |} ===ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು=== {{See also|List of taluks of Kerala}} {| align="left" class="wikitable" |- !ರಾಜಸ್ವ ವಿಭಾಗ<ref name="kkdrvn">{{cite web |url=https://kozhikode.nic.in/revenue-divisions/ |title=Revenue divisions in Kozhikode district |last=District Administration, Kozhikode |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=22 June 2022}}</ref> !ತಾಲೂಕು !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಕಿಮೀ<sup>2</sup>) !ಜನಸಂಖ್ಯೆ (2011)<ref name="democalicut">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3204_PART_B_KOZHIKODE.pdf |website=censusindia.gov.in |title= Taluk-wise demography of Kozhikode |access-date= 19 April 2020 |publisher= Directorate of Census Operations, Kerala |pages=161–193}}</ref> !ಗ್ರಾಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ<ref name ="kkdvlg">{{cite web |title = Revenue Villages in Kozhikode |url = https://kozhikode.nic.in/villages/ |website = kozhikode.nic.in |last=District Administration, Kozhikode |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date = 17 August 2020 }}</ref> !ಪಟ್ಟಣಗಳು !ರಾಜಸ್ವ ಗ್ರಾಮಗಳು<ref name ="kkdvlg"/> |- ! rowspan="2" scope="row" | ವಟಕರ | [[ವಟಕರ]] || 576 || 687,726 || 28 | {{startflatlist}} *[[ವಡಕರ]] *[[ನಡಪುರಂ]] *[[ಕುಟ್ಟಿಯಾಡಿ]] *[[ಚೋರೋಡೆ]] *[[ಎರಮಾಲ]] *[[ವನಿಮಲ್]] *[[ಅಳಿಯೂರು]] {{endflatlist}} |{{startflatlist}} * [[ಆಯಂಚೇರಿ|ಆಯಂಚೇರಿ]]<ref name ="kkdvlg"/> * [[ಅಳಿಯೂರು]] * [[ಚೆಕ್ಕಿಯಾಡ್]] * [[ಚೋರೋಡೆ]] * [[ಎಡಚೇರಿ|ಎಡಚೇರಿ]] * [[ಎರಮಾಲ]] * [[ಕವಿಲುಂಪರ]] * [[ಕಾಯಕ್ಕೋಡಿ|ಕಾಯಕೋಡಿ]] * [[ಕೊಟ್ಟಪ್ಪಳ್ಳಿ]] * [[ಕುನ್ನುಮ್ಮಲ್]] * [[ಕುಟ್ಟಿಯಾಡಿ]] * [[ಮಣಿಯೂರು]] * [[ಮರುತೋಂಕರ]] * ನಡಕ್ಕುತಾಳ * [[ನಡಪುರಂ]] * [[ನರಿಪ್ಪಟ್ಟ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ನರಿಪ್ಪಟ್ಟ]] * [[ಒಂಚಿಯಂ]] * ಪಾಲಾಯಡ್ * [[ಪುರಮೇರಿ]] * [[ತಿನೂರು]] * ತಿರುವಳ್ಳೂರು * [[ತುನೇರಿ]] * [[ವಟಕರ]] * [[ವಳಾಯಂ]] * [[ವನಿಮಲ್|ವನಿಮೇಲ್]] * [[ವೇಲೋಂ]] * [[ವಿಳಂಗಾಡ್]] * [[ವಿಳ್ಳಿಯಪ್ಪಳ್ಳಿ]] {{endflatlist}} |- | [[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] || 642 || 645,879 || 31 | {{startflatlist}} *[[ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ]] *[[ಚೆಮಂಚೇರಿ]] *[[ಉಳ್ಳಿಯೇರಿ]] *[[ಬಾಲುಸ್ಸೇರಿ]] *[[ಪೆರಾಂಬ್ರ]] {{endflatlist}} |{{startflatlist}} * [[ಅರಿಕ್ಕುಳಂ]]<ref name ="kkdvlg"/> * [[ಅತೋಳಿ, ಕೇರಳ|ಅತೋಳಿ]] * [[ಅವಿಟನಲ್ಲೂರು]] * [[ಬಾಲುಸ್ಸೇರಿ]] * [[ಚಕ್ಕಿಟ್ಟಪರ]] * [[ಚಂಗರೋತ್]] * [[ಚೆಮಂಚೇರಿ]] * [[ಚೆಂಪನೋಡ]] * [[ಚೆಂಗೊಟ್ಟುಕಾವು]] * [[ಚೆರುವನ್ನೂರು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ಚೆರುವನ್ನೂರು]] * [[ಎರವಟ್ಟೂರು]] * [[ಇರಿಂಗಾಲ್]] * [[ಕಾಯನ್ನ]] * [[ಕೀಳರಿಯೂರು]] * [[ಕೂರಚುಂಡು]] * [[ಕೂತಾಳಿ]] * [[ಕೊಟ್ಟೂರು, ಕೇರಳ|ಕೊಟ್ಟೂರು]] * [[ಕೋಳುಕ್ಕಲ್ಲೂರು]] * ಮೆನ್ನಹನ್ನ್ಯಂ * [[ಮೆಪ್ಪಾಯೂರು]] * [[ಮೂಡಾಡಿ]] * [[ನಡುವನ್ನೂರು]] * [[ನೋಚಾಡ್]] * [[ಪಾಲೇರಿ]] * ಪಂತಲಾಯನಿ * [[ಪಾಯ್ಯೋಳಿ]] * [[ಪೆರಾಂಬ್ರ]] * [[ತಿಕ್ಕೋಡಿ]] * [[ತುರಾಯೂರು]] * [[ಉಳ್ಳಿಯೇರಿ]] * [[ವಿಯ್ಯೂರು (ಕೊಯಿಲಾಂಡಿ ತಾಲೂಕು)|ವಿಯ್ಯೂರು]] {{endflatlist}} |- ! rowspan="2" scope="row" | ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ | [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] || 574 || 401,831 || 20 | {{startflatlist}} *[[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] *[[ತಿರುವಂಬಾಡಿ]] *[[ಕೂಡರಂಜಿ]] *[[ಕೊಡುವಳ್ಳಿ]] *[[ಕೊಡೆಂಚೇರಿ]] *[[ಒಮಸ್ಸೇರಿ]] *[[ಪೂನೂರು]] {{endflatlist}} |{{startflatlist}} * [[ಎಂಗಪುಳ]] * [[ಕಂಥಲಾಡ್]] * [[ಕಟ್ಟಿಪ್ಪರ]] * [[ಕಿನಾಲೂರು]] * [[ಕಿ಴ಕ್ಕೋತ್]] * [[ಕೊಡೆಂಚೇರಿ]] * [[ಕೊಡುವಳ್ಳಿ ನಗರಸಭೆ|ಕೊಡುವಳ್ಳಿ]] * [[ಕೇಡವೂರು]] * [[ಕೂಡರಂಜಿ]] * [[ಕೂಡತಾಯಿ]] * [[ನರಿಕ್ಕುಣಿ]] * [[ನೆಲ್ಲಿಪೊಯಿಲ್]] * [[ಪನಂಗಾಡ್, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಪನಂಗಾಡ್]] * [[ಪುತ್ತುಪ್ಪಾಡಿ]] * ಪುತ್ತೂರು * [[ರಾರೋತ್]] * ಶಿವಪುರಂ * [[ತಿರುವಂಬಾಡಿ]] * [[ಉಣ್ಣಿಕುಳಂ]] * [[ವಾವಾಡ್, ಭಾರತ|ವಾವಾಡ್]] {{endflatlist}} |- | [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] || 547 || 1,354,107 || 39 | {{startflatlist}} *[[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] *[[ಕಡಲುಂಡಿ]] *[[ಫೆರೋಕೆ]] *[[ರಾಮನಟ್ಟುಕರ]] *[[ಮುಕ್ಕಂ]] *[[ಕುನ್ನಮಂಗಲಂ]] *[[ಬೇಪೂರು]] {{endflatlist}} |{{startflatlist}} * [[ಬೇಪೂರು]] * [[ಚತ್ತಮಂಗಲಂ]] * [[ಚೆಳನ್ನೂರು]] * ಸೆಲಾವೂರು * [[ಚೆರುವನ್ನೂರು ನಲ್ಲಾಳಂ|ಚೆರುವನ್ನೂರು]] * ಚೆವಾಯೂರು * [[ಎಳತ್ತೂರು, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಎಳತ್ತೂರು]] * [[ಫೆರೋಕೆ]] * ಕಚೇರಿ * [[ಕಡಲುಂಡಿ]] * [[ಎನ್. ಎನ್. ಕಕ್ಕಾಡ್]] * [[ಕಕ್ಕೋಡಿ]] * [[ಕಕ್ಕೂರು]] * [[ಕರುವಂತುರುತಿ]] * ಕಸಬ * [[ಕೊಡಿಯತ್ತೂರು]] * [[ಕೊಟ್ಟೂಳಿ ಮತ್ತು ಪೊತ್ತಮ್ಮಲ್|ಕೊಟ್ಟೂಳಿ]] * ಕುಮಾರನಲ್ಲೂರು * [[ಕುನ್ನಮಂಗಲಂ]] * [[ಪರಂಬಿಲ್ ಬಜಾರ್]] * [[ಕುಟ್ಟಿಕ್ಕಟ್ಟೂರು ಮತ್ತು ವೆಳ್ಳಿಪರಂಬ]] * [[ಮಡವೂರು, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಮಡವೂರು]] * [[ಮಾವೂರು]] * ನಗರಂ * [[ನನ್ಮಂಡ]] * ನೀಲೇಶ್ವರಂ * [[ನೆಲ್ಲಿಕೋಡ್ ಭಾಸ್ಕರನ್]] * [[ಒಳವನ್ನ]] * [[ಪನ್ನಿಯಂಕರ]] * [[ಪಂತೀರಂಕಾವು]] * [[ಪೆರುಮನ್ನ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಪೆರುಮನ್ನ]] * [[ಪೆರುವಾಯಲ್]] * [[ಪೂಲಕೋಡ್]] * [[ಪುತಿಯಂಗಾಡಿ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಪುತಿಯಂಗಾಡಿ]] * [[ರಾಮನಟ್ಟುಕರ]] * [[ತಾಳಕ್ಕುಳತ್ತೂರು]] * [[ತಾಳೆಕೋಡ್, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಾಳೆಕೋಡ್]] * [[ವಳಯನಾಡ್]] * ವೆಂಗೇರಿ {{endflatlist}} |} {{clear}} == ಆರ್ಥಿಕತೆ == {{Main|Economy of Kozhikode district}} [[File:Malabar District (1951 Census).svg|thumbnail|[[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಹಿಂದಿನ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಗಿತ್ತು]] [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 8% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆಯು ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯಕ್ಕೆ 12% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆದ ನೆಡುಂಗಡಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು 1899 ರಲ್ಲಿ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ನಲ್ಲಿ [[ಅಪ್ಪು ನೆಡುಂಗಡಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Chandran|2018|p=386}} [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ನಲ್ಲಿನ ಸೈಬರ್ಪಾರ್ಕ್ [[ಕೇರಳ]]ದ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|IT]] ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]]ನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಅದರ ಸೇವಾ ವಲಯದ ಮೇಲೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== [[File:Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg|left|thumbnail|1804 ರ ಭಾರತದ ಹಳೆಯ ನಕ್ಷೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ [[ತಲಶ್ಶೇರಿ]], [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]], ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ಮಾತ್ರ ನಗರಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ]] ===ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ=== [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ]] ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅನೇಕ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. 17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಹಿಸ್ ಹೈನೆಸ್ ಶ್ರೀ ಸಾಮೂತಿರಿ ಮನವೇದನ್ ಮಹಾರಾಜರು ಎಂಟು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ''ಕೃಷ್ಣಾಟ್ಟಂ'' ಎಂಬ [[ಮಣಿಪ್ರವಾಳಂ]] ಗ್ರಂಥವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ''[[ವಡಕ್ಕನ್ ಪಟ್ಟುಕಳ್]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಅಥವಾ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡುಗಳು ಥಾಚೋಳಿ ಒತೇನನ್ ಮತ್ತು [[ಉಣ್ಣಿಯಾರ್ಚ]]ರ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ. ವೇದ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗಾಗಿ ಬೌದ್ಧಿಕ ಚರ್ಚೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಜೇತರು ''ಪತ್ತನಂ'' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು [[ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್|ತುಲಾಂ]] ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತಾಳಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ [[ಘಝಲ್]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]]ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಬಲ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ===ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ=== [[File:Pottekkatt 1 choosetocount.JPG|thumbnail|150px|right|ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ S.M. ರಸ್ತೆಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿರುವ S. K. ಪೊಟ್ಟೆಕ್ಕಾಟ್ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆ]] ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಬರಹಗಾರರು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು. ಅವರಲ್ಲಿ [[ಎಸ್. ಕೆ. ಪೊಟ್ಟೆಕ್ಕಾಟ್]], [[ಥಿಕ್ಕೋಡಿಯನ್]], [[ಪುನತ್ತಿಲ್ ಕುಂಜಬ್ದುಲ್ಲಾ]], [[ಯು. ಎ. ಖಾದರ್]], [[ಅಕ್ಬರ್ ಕಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್]], [[ಎನ್. ಎನ್. ಕಕ್ಕಾಡ್]], [[ಪಿ. ವಲ್ಸಲ]] ಮತ್ತು ಎಂ. ಎನ್. ಕರಸ್ಸೇರಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಎಸ್. ಕೆ. ಪೊಟ್ಟೆಕ್ಕಾಟ್ ಬಹುಶಃ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಕೃತಿ ''[[ಒರು ತೆರುವಿಂತೆ ಕಥ]]'' [[ಎಸ್. ಎಂ. ರಸ್ತೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಸೆಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಮಲಯಾಳಂ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ, [[ಮಾತೃಭೂಮಿ]], [[ಮಲ್ಬೆರಿ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್|ಮಲ್ಬೆರಿ]], ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಆಲಿವ್ ಸೇರಿವೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಲವಾರು ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಿವೆ. [[ಮಾನಂಚಿರ]]ದಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1996 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>Krishnadas Rajagopal (10 December 2013). [http://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/a-library-in-its-last-chapter/article5443268.ece "A library in its last chapter"]. ''The Hindu''. Retrieved 4 September 2015.</ref> 2023 ರಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಭಾರತದ ಮೊದಲ UNESCO ಸಾಹಿತ್ಯ ನಗರವಾಯಿತು.<ref>[https://indianexpress.com/article/india/gwalior-kozhikode-unesco-creative-cities-network-9009592/ "Gwalior, Kozhikode join UNESCO Creative Cities Network"]. 1 November 2023. ''Indian Express''. Retrieved 13 March 2024.</ref> ===ಸಂಗೀತ=== ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವವಾದ ಮಲಬಾರ್ ಮಹೋತ್ಸವದ ಜೊತೆಗೆ,<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/malabar-mahotsavam-set-for-a-comeback/article674648.ece "Malabar Mahotsavam set for a comeback"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''The Hindu''. 1 January 2010. Retrieved 4 September 2015.</ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ 1981 ರಿಂದ ತ್ಯಾಗರಾಜ ಆರಾಧನಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ [[ತ್ಯಾಗರಾಜ]]ರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಐದು ದಿನಗಳ ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಉತ್ಸವವು ಉಂಚ್ಛವೃತ್ತಿ, ದಿವ್ಯನಾಮ ಕೃತಿಗಳ ಪಠಣ, [[ಪಂಚರತ್ನ ಕೃತಿ]]ಗಳು, ವೃತ್ತಿಪರ ಕಲಾವಿದರ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದ ಸಂಜೆಯವರೆಗಿನ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://tyagaraja-aradhana-calicut.org/ "Paying tribute to Sathguru Sri Tyagaraja"]. Tyagaraja Aradhana Trust. Retrieved 4 September 2015.</ref> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು [[ಘಝಲ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ]] ಸಂಗೀತದ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಮಲಯಾಳಂ ಘಝಲ್ಗಳಿವೆ. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ನಿವಾಸಿಯಾದ ದಿವಂಗತ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್ ಗಾಯಕ [[ಎಂ. ಎಸ್. ಬಾಬುರಾಜ್]] ಘಝಲ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದರು.<ref>Ramin Raveendran (20 October 2013). [https://web.archive.org/web/20151222130004/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Keeping-the-harmonium-close-to-his-heart/2013/10/20/article1844055.ece "Keeping the harmonium close to his heart"]. ''The New Indian Express''. Retrieved 4 September 2015.</ref> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಹೋಟೆಲ್ಗಳು, ಮಾಲ್ಗಳು, ಪಬ್ಗಳು ಮತ್ತು IT ಪಾರ್ಕ್ಗಳಲ್ಲಿ DJ ಪಾರ್ಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. NITC ನಲ್ಲಿ ರಾಗಂ ಮತ್ತು ಧಾತ್ವಾ ಫೆಸ್ಟ್ ಮತ್ತು IIM ನಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಉತ್ಸವಗಳು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಡ್ಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web | url=https://unstop.com/festival/ragam-22-national-institute-of-technology-nit-calicut-23169 | title=Unstop – Competitions, Quizzes, Hackathons, Scholarships and Internships for Students and Corporates }}</ref><ref>{{cite web | url=https://unstop.com/festival/echoes21-indian-institute-of-management-iim-kozhikode-10112 | title=Unstop – Competitions, Quizzes, Hackathons, Scholarships and Internships for Students and Corporates }}</ref> ===ಪಾಕಪದ್ಧತಿ=== {{See also|S. M. Street}} ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ]], [[ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ]], [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ಯುರೋಪಿಯನ್]], [[ಚೀನೀ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ಚೀನೀ]], [[ಅರಬ್ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ಅರಬ್]], ಗುಜರಾತಿ ಮತ್ತು ಜೈನ ಆಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪಾಕಶಾಲೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್, ಡಚ್, ಫ್ರೆಂಚ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್, ಅರಬ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಫಾಸ್ಟ್ ಫುಡ್ಗಳು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯು ಚೀನೀ, ಅರಬ್ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕನ್ ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒಲವು ತೋರುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಸ್ಯಾಹಾರದ ಹೊಸ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಗರವು [[ಹಲ್ವಾ#ಭಾರತ|ಹಲುವಾ]]ಗೆ ಸಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು ಸಿಹಿಯ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದಾಗಿ ''ಸ್ವೀಟ್ ಮೀಟ್'' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ [[ಎಸ್. ಎಂ. ರಸ್ತೆ]] (''ಮಿಟ್ಟಾಯಿ ತೆರುವು'') ಎಂಬ ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಈ ಹೆಸರನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ್ದ ಹಲವಾರು ''ಹಲ್ವಾ'' ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ರಸ್ತೆಯ ಇತಿಹಾಸವು [[ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಜಾಮೋರಿನ್]]ರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಆಗ ಆಡಳಿತಗಾರನು [[ಗುಜರಾತಿ ಜನರು|ಗುಜರಾತಿ]] ಸಿಹಿ ತಯಾರಕರನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಂಗಡಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಅರಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಹೊರಗೆ ಇರಿಸಿದನು.<ref>{{cite news |title=Story of the streets|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/kozhikode-street-names/article6621905.ece|work=The Hindu}}</ref> ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಚಿಪ್ಸ್#ಭಾರತ|ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಚಿಪ್ಸ್]], ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ತೆಳುವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ಜನಪ್ರಿಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಾಹಾರ ತಯಾರಿಕೆಗಳು (ಸೀಗಡಿ, ಮಸ್ಸೆಲ್ಸ್, ಕೊಳೆಚೆ) ಸೇರಿವೆ. ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಸಾಧ್ಯ]] ಸೇರಿದೆ. ===ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು=== ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಇತಿಹಾಸವು 1950 ರ ದಶಕದ ಹಿಂದಿನದು. ಗೃಹಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್, ಕಲ್ಪಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಚಿತ್ರದಂತಹ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಗಳು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. [[ಐ. ವಿ. ಶಶಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಿ. ದಾಮೋದರನ್]] ನಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೂ ಈ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು [[ಕೆ. ಪಿ. ಉಮ್ಮರ್]], [[ಮಮ್ಮುಕೊಯ]], [[ಬಾಲನ್ ಕೆ. ನಾಯರ್]], [[ಶಾಂತಾ ದೇವಿ]] ಮತ್ತು [[ಕುತಿರವಟ್ಟಂ ಪಪ್ಪು]] ನಂತಹ ಗಮನಾರ್ಹ ನಟರನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಶಾಶ್ವತ ಸಂಗೀತಗಾರ [[ಬಾಬುರಾಜ್]], ಗೀತರಚನೆಕಾರ [[ಗಿರೀಶ್ ಪುತೆಂಚೇರಿ]], ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು [[ರಂಜಿತ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ರಂಜಿತ್]], [[ವಿ. ಎಂ. ವಿನು]], [[ಎ. ವಿನ್ಸೆಂಟ್]], [[ಶಜೂನ್ ಕರಿಯಲ್]] ಮತ್ತು [[ಅಂಜಲಿ ಮೇನನ್]], ಮತ್ತು ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ [[ಪಿ. ಎಸ್. ನಿವಾಸ್]] ಸಹ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಿಂದ ಬಂದವರು. [[ನೆಲ್ಲಿಕೋಡ್ ಭಾಸ್ಕರನ್]], [[ಅಗಸ್ಟೀನ್]], [[ಮಧುಪಾಲ್]], [[ಅನೂಪ್ ಮೇನನ್]], [[ನೀರಜ್ ಮಾಧವ್]] ಮತ್ತು ವಿಜಯನ್ ಮಲಪರಂಬ ಇತರ ಕೆಲವು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಿಂದ ಬಂದವರು. 1947 ರ [[ಡೌಗ್ಲಸ್ ಫೇರ್ಬ್ಯಾಂಕ್ಸ್ ಜೂನಿಯರ್]] ಹಾಲಿವುಡ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್, ''[[ಸಿನ್ಬಾದ್ ದಿ ಸೈಲರ್ (1947 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸಿನ್ಬಾದ್ ದಿ ಸೈಲರ್]]'', ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು ಮನರಂಜನಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ನಗರದ ಮೊದಲ ಥಿಯೇಟರ್, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಕ್ರೌನ್, 1925 ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನಗರವು 10 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಥಿಯೇಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, PVS ಫಿಲ್ಮ್ ಸಿಟಿ (ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮೊದಲ ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್) ಮತ್ತು ಕ್ರೌನ್ ಥಿಯೇಟರ್.<ref>{{cite web |url=http://www.pvsfilmcity.in/events.php |title=PVS film city |publisher=Pvsfilmcity.in |access-date=21 March 2013 |archive-date=14 ಮೇ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514061220/http://www.pvsfilmcity.in/events.php |url-status=dead }}</ref> ===ಕ್ರೀಡೆಗಳು=== [[File:Kozhikode EMS Stadium.jpg|thumbnail|[[EMS ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]]]] ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ([[ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ]] ನಂತರ) ಎರಡನೇ ಮಕ್ಕಾ [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://kozhikode.com/importance.htm|title=football in Calicut}}</ref> ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಟಗಳೆಂದರೆ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]],<ref name="Sports and Games">{{cite web |title=Games in Kerala |publisher=Information and Public relations office of Kerala |url=http://www.prd.kerala.gov.in/sportsmain.htm |quote=Football and Cricket – the Most Popular Games |access-date=12 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060428081830/http://www.prd.kerala.gov.in/sportsmain.htm |archive-date=28 April 2006 |url-status=dead }}</ref> ಫುಟ್ಬಾಲ್, ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ಬಾಲ್, ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಮತ್ತು ವಾಲಿಬಾಲ್. [[ನಗರಸಭಾ ನಿಗಮ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ|EMS ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ಹಿಂದೆ ಪ್ರಮುಖ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡಗಳ ಅನೇಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು. ನಗರವು ಅನೇಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರರಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು [[ಟಿ. ಅಬ್ದುಲ್ ರಹಮಾನ್|ಒಲಿಂಪಿಯನ್ ಅಬ್ದುರಹ್ಮಾನ್]], ಅವರು ಮೆಲ್ಬೋರ್ನ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಿದರು. ಕೆ.ಪಿ. ಸೇತು ಮಾಧವನ್, ಪ್ರೇಮ್ನಾಥ್ ಫಿಲಿಪ್ಸ್, ಮುಹಮದ್ ನಜೀಬ್, ಎಂ ಪ್ರಸನ್ನನ್, ಸುಧೀರ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರರು. [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸೆವೆನ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಏಳು-ಆಟಗಾರರ ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ರೂಪವೂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. [[ಪಿ. ಟಿ. ಉಷಾ]], ಭಾರತವು ಎಂದಾದರೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಭಾರತೀಯ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮತ್ತು ಫೀಲ್ಡ್ನ ರಾಣಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ರೀಡಾಪಟು. ಅವರನ್ನು [[ಪಾಯ್ಯೋಳಿ]] ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ಎಂದು ಅಡ್ಡಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಅವರು ಕೇರಳದ ಕೊಯಿಲಾಂಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಉಷಾ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್]] ಅನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. [[ಟಿ. ಅಬ್ದುಲ್ ರಹಮಾನ್]], ಒಲಿಂಪಿಯನ್ ರಹಮಾನ್ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವರು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ಭಾರತೀಯ ಒಲಿಂಪಿಯನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ರಹಮಾನ್ 1956 ಮೆಲ್ಬೋರ್ನ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಸೆಮಿ-ಫೈನಲ್ ತಲುಪಿದ ಭಾರತೀಯ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಇತರ ಕ್ರೀಡಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಮ್ಮಿ ಜಾರ್ಜ್, ಟಾಮ್ ಜೋಸೆಫ್ (ಭಾರತೀಯ ವಾಲಿಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ವಾಲಿಬಾಲ್ ತಂಡದ ನಾಯಕ) ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ್ನಾಥ್ ಫಿಲಿಪ್ಸ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. [[ಜಸೀಲ್ ಪಿ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್]], [[ವಾಲಿಯವೀಟಿಲ್ ದಿಜು|ವಿ. ದಿಜು]], [[ಅಪರ್ಣ ಬಾಲನ್]] ಮತ್ತು [[ಅರುಣ್ ವಿಷ್ಣು]] ನಗರದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಆಟಗಾರರು. ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ & ಎಜುಕೇಷನ್ ಪ್ರಮೋಷನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ (SEPT) ಅನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ನತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಲಾಗಿದೆ. 2004 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ, ಟ್ರಸ್ಟ್ ಕೇರಳದ ಹದಿಮೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ "ಫುಟ್ಬಾಲ್ ನರ್ಸರಿಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 52 ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.sept.in/|title=SEPT Calicut}}</ref> 2010 ರಿಂದ, [[ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಮಿನಿ ಮ್ಯಾರಥಾನ್]] ಓಟಗಳನ್ನು IIM ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಸುಮಾರು 7000 ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ===ರೇಡಿಯೋ=== [[ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೋ]]ದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರವು ಎರಡು ಟ್ರಾನ್ಸ್ಮಿಟರ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ AM (100 ಕಿಲೋವ್ಯಾಟ್) ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ FM [ವಿವಿಧ್ ಭಾರತಿ] (10 ಕಿಲೋವ್ಯಾಟ್). ಖಾಸಗಿ FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು: ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ನಿರ್ವಹಿಸುವ [[ರೇಡಿಯೋ ಮ್ಯಾಂಗೊ 91.9]] ಮತ್ತು SUN ನೆಟ್ವರ್ಕ್ನ [[ರೆಡ್ FM (ಭಾರತ)|ರೆಡ್ FM 93.5]]. AIR FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರ: ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ – 103.6 MHz; AIR MW ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರ: ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ – 684 kHz. ===ದೂರದರ್ಶನ=== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumbnail|ವೆಳ್ಳಿಪರಂಬ, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಮೀಡಿಯಾ ವನ್ ಟಿವಿ]]ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ಸ್ಟುಡಿಯೋ]] ದೂರದರ್ಶನ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಮಿಟರ್ 3 ಜುಲೈ 1984 ರಿಂದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇದು ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] [[ದೂರದರ್ಶನ]]ದಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೂರದರ್ಶನವು ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮಲಯಾಳಂ ಚಾನೆಲ್ಗಳು [[ಶಾಲೋಮ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಶಾಲೋಮ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್]], ದರ್ಶನ ಟಿವಿ ಮತ್ತು [[ಮೀಡಿಯಾ ವನ್ ಟಿವಿ]]. ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಚಾನೆಲ್ಗಳು viz. [[ಮನೋರಮ ನ್ಯೂಸ್]], [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]], [[ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ]], [[ಕೈರಳಿ ಟಿವಿ]], [[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]], [[ಜೀವನ್ ಟಿವಿ]], [[ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್]] ಮತ್ತು [[ಜೈಹಿಂದ್]] ತಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳು ಮತ್ತು ನ್ಯೂಸ್ ಬ್ಯೂರೋಗಳನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿವೆ. ಉಪಗ್ರಹ ದೂರದರ್ಶನ ಸೇವೆಗಳು [[DD ಡೈರೆಕ್ಟ್+]], [[ಡಿಶ್ ಟಿವಿ]], [[ಸನ್ ಡೈರೆಕ್ಟ್ DTH]] ಮತ್ತು [[ಟಾಟಾ ಸ್ಕೈ]] ಮೂಲಕ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಕೇಬಲ್ ವಿಷನ್ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ACV ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ದೈನಂದಿನ ನಗರ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಪೈಡರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಚಾನೆಲ್. ಇತರ ಸ್ಥಳೀಯ ನಿರ್ವಾಹಕರಲ್ಲಿ KCL ಮತ್ತು ಸಿಟಿನೆಟ್ ಸೇರಿವೆ. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಪ್ರೆಸ್ ಕ್ಲಬ್ 1970 ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಮಾಧ್ಯಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಎರಡೂ. ಸುಮಾರು 70 ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಪ್ರೆಸ್ ಕ್ಲಬ್, ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಮತ್ತು ಜಾಗರೂಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು, ಪ್ರಸ್ತುತ 280 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ==ಸಾರಿಗೆ== ===ವಾಯು=== [[File:Flights Parked at Calicut Airport.jpg|thumb|[[ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವಿಮಾನಗಳು]] ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಕರಿಪುರ]]ದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ {{Airport codes|CCJ|VOCL}}, ಇದು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು {{convert|28|km|0|abbr=off}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಏಪ್ರಿಲ್ 1988 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದು ಎರಡು ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users &#124; Kozhikode News – Times of India|website=The Times of India|date=2 April 2012 |access-date=15 February 2020}}</ref> ===ರಸ್ತೆ=== ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯು ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. NH 66 ಮತ್ತು NH 766 ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.drishtiias.com/daily-updates/daily-news-analysis/national-highway-766 |title = National Highway-766 – Drishti IAS}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aspireias.com/daily-news-analysis-current-affairs/NH-66-to-be-redeveloped-as-an-economic-corridor |title=NH 66 to be redeveloped as an economic corridor – AspireIAS |access-date=2026-08-05 |archive-date=2025-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813192735/https://www.aspireias.com/daily-news-analysis-current-affairs/NH-66-to-be-redeveloped-as-an-economic-corridor |url-status=dead }}</ref> ಇದು ಕೇರಳ, ಕರ್ನಾಟಕ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಹೈದರಾಬಾದ್]] ಮತ್ತು [[ಮುಂಬೈ]] ನಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.{{citation needed|date=December 2020}}. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mysuru/nhai-starts-dpr-for-new-mysuru-kerala-nh-project/articleshow/89812643.cms | title=NHAI starts DPR for new Mysuru-Kerala NH project | newspaper=The Times of India | date=25 February 2022 }}</ref> ==ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== {{Main|List of people from Kozhikode}} {{columns-list|colwidth=22em| ;ಸಾಹಿತ್ಯ * [[ಎಸ್. ಕೆ. ಪೊಟ್ಟೆಕ್ಕಾಟ್]] * [[ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]] * [[ಥಿಕ್ಕೋಡಿಯನ್]] * [[ಎನ್. ಪಿ. ಮೊಹಮ್ಮದ್]] * [[ಪುನತ್ತಿಲ್ ಕುಂಜಬ್ದುಲ್ಲಾ]] * [[ಯು. ಎ. ಖಾದರ್]] * [[ಅಕ್ಬರ್ ಕಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್]] * [[ಎನ್. ಎನ್. ಕಕ್ಕಾಡ್]] * [[ಪಿ. ವಲ್ಸಲ]] * [[ಎನ್. ಪಿ. ಹಫೀಜ್ ಮೊಹಮದ್]] * [[ಎಂ. ಎನ್. ಕರಸ್ಸೇರಿ]] ;ರಾಜಕೀಯ * [[ವಿ. ಕೆ. ಕೃಷ್ಣ ಮೇನನ್]] * [[ಜಾನ್ ಮತ್ತಾಯಿ]] * [[ಕೆ. ಪಿ. ಉಣ್ಣಿಕೃಷ್ಣನ್]] ;ಉದ್ಯಮ * [[ವರ್ಘೀಸ್ ಕುರಿಯನ್]] ;ಸಂಗೀತ * [[ಎಂ. ಎಸ್. ಬಾಬುರಾಜ್]] * [[ಗಿರೀಶ್ ಪುತೆಂಚೇರಿ]] ;ಚಲನಚಿತ್ರ * [[ಸುರಭಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] * [[ಐ. ವಿ. ಶಶಿ]] * [[ಟಿ. ದಾಮೋದರನ್]] * [[ಉಮ್ಮರ್]] * [[ಮಮ್ಮುಕೊಯ]] * [[ಬಾಲನ್ ಕೆ. ನಾಯರ್]] * [[ಶಾಂತಾ ದೇವಿ]] * [[ಪಾರ್ವತಿ ತಿರುವೊತ್ತು]] * [[ಕುತಿರವಟ್ಟಂ ಪಪ್ಪು]] * [[ರಂಜಿತ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ರಂಜಿತ್]] * [[ವಿ. ಎಂ. ವಿನು]] * [[ಎ. ವಿನ್ಸೆಂಟ್]] * [[ಶಜೂನ್ ಕರಿಯಲ್]] * [[ಅಂಜಲಿ ಮೇನನ್]] * [[ಪಿ. ಎಸ್. ನಿವಾಸ್]] * [[ನೀರಜ್ ಮಾಧವ್]] * [[ಮಧುಪಾಲ್]] * [[ಅನೂಪ್ ಮೇನನ್]] * [[ನೆಲ್ಲಿಕೋಡ್ ಭಾಸ್ಕರನ್]] * [[ಅಗಸ್ಟೀನ್]] ;ಕ್ರೀಡೆ * [[ಟಿ. ಅಬ್ದುಲ್ ರಹಮಾನ್]] * [[ಪಿ. ಟಿ. ಉಷಾ]] * [[ಜಸೀಲ್ ಪಿ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್]] * [[ವಾಲಿಯವೀಟಿಲ್ ದಿಜು|ವಿ. ದಿಜು]] * [[ಅಪರ್ಣ ಬಾಲನ್]] * [[ಅರುಣ್ ವಿಷ್ಣು]] * [[ಟಾಮ್ ಜೋಸೆಫ್]] * [[ರಾಯ್ ಜೋಸೆಫ್]] * [[ಮಯೂಖ ಜಾನಿ]] * [[ಪ್ರಶಾಂತ್ ಕರುತದತ್ಕುನಿ]] * [[ಜಿನ್ಸನ್ ಜಾನ್ಸನ್]] * [[ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್]] * [[ರೆಹೆನೇಶ್ TP]] * [[ಮುಹಮ್ಮದ್ ನೆಮಿಲ್]] * [[ಗನಿ ನಿಗಮ್]] * [[ಲಿಯೋನ್ ಅಗಸ್ಟೀನ್]] ;ಇತರರು *[[ಅಲಿ ಮಣಿಕ್ಫಾನ್]] *[[ಎಂ. ಪಿ. ಅಹಮ್ಮದ್]] }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] (ನಗರ) * [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಬಾರ್]] * [[ಜಾಮೋರಿನ್]] * [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{refbegin}} * {{Cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP|edition=Malayalam}} {{refend}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗೆ== * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Kozhikode (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3204_PART_A_KOZHIKODE.pdf }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Kozhikode (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3204_PART_B_KOZHIKODE.pdf }} {{Commons category|Kozhikode district}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{commons-inline}} * {{Wikivoyage inline|Kozhikode District}} * [https://kozhikode.nic.in/ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್] {{Geographic Location | Centre = ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ | North = | Northeast = [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] | East = | Southeast = [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]] | South = | Southwest = | West = ''[[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರ]]'' | Northwest = [[ಕಣ್ಣೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] }} {{Kerala}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kozhikode District}} [[Category:Kozhikode district| ]] [[Category:Districts of Kerala]] hycc2q38m355b5xivbpafe6vnjo37ix ಚಮ್ಮಾರ 0 150071 1430860 1346250 2026-09-30T10:59:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430860 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Photograph of Chamars with caption 'Chamars cutting leather and making shoes'.jpg|400px|thumb|right|ಚಮ್ಮಾರರು ಚರ್ಮವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಬೂಟುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು.]] ಚಮರ್/'''ಚಮ್ಮಾರ''' (ಅಥವಾ ಜಾತವ್ ) ಇದು ಒಂದು [[ದಲಿತ]] ಸಮುದಾಯವಾಗಿದ್ದು, ಆಧುನಿಕ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ದೃಢೀಕರಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮುದಾಯವು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಾದ್ಯಂತ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== ಚಮ್ಮಾರರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>https://books.google.co.in/bohttps://kn.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B2%B8%E0%B2%A6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%AF:Veena_Sundar_N./%E0%B2%A8%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%97%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F&action=editoks?id=HHc9BAAAQBAJ&redir_esc=y</ref> ರಾಮ್ನಾರಾಯಣ ರಾವತ್ ಅವರು ಟ್ಯಾನಿಂಗ್(ಚರ್ಮಸಂಸ್ಕರಣೆ) ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉದ್ಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಚಾಮರ್ ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಚಾಮರರು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಕರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/article2914334.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223194005/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/article2914334.ece |archive-date=2012-02-23 |url-status=dead}}</ref> ಚಾಮರ/ ಚಮ್ಮಾರ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಲಿತರಿಗೆ ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಪದವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಜಾತಿವಾದಿ ನಿಂದನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ (ದೌರ್ಜನ್ಯ ತಡೆ) ಕಾಯಿದೆ, ೧೯೮೯ ರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಲು ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ೧೮೯೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚಾಮರರ ಸುಮಾರು ೧೧೫೬ ಉಪ-ಜಾತಿಗಳಿವೆ. ==ಮೇಲ್ಮುಖ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಲನಶೀಲತೆಗಾಗಿ ಚಳುವಳಿ== ೧೮೩೦ ಮತ್ತು ೧೯೫೦ ರ ನಡುವೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರಾವಿನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾನ್ಪುರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷರ]] [[ಚರ್ಮ|ಚರ್ಮದ]] ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಚಮ್ಮಾರರು ಸಮೃದ್ಧರಾದರು.<ref name="en.m.wikipedia.org">https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chamar#CITEREFMaren_Bellwinkel-Schempp2011</ref> ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಚಮ್ಮಾರರು(ಚಾಮರರು) ತಮ್ಮ [[ಜಾತಿ]] ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಹಾಗೂ ತಾವು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮೂಲದವರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref name="ReferenceA">https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chamar#CITEREFSarah_Beth_Hunt2014</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ೧೯೧೦ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಯು.ಬಿ.ಎಸ್. ರಘುವಂಶಿ ಕಾನ್ಪುರದಿಂದ ಶ್ರೀ ಚನ್ವರ್ ಪುರಾಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಚಾಮರರು ಮೂಲತಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಸಮುದಾಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. [[ಹಿಮಾಲಯ|ಹಿಮಾಲಯದ]] ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಯೊಬ್ಬರು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ-ಭಾಷೆಯ ಪಠ್ಯವಾದ ಚನ್ವರ್ ಪುರಾಣದಿಂದ ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ರಘುವಂಶಿಯ ನಿರೂಪಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಷ್ಣು ದೇವರು ಒಮ್ಮೆ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ ಚಾಮುಂಡ ರೈಯ ಮುಂದೆ ಶೂದ್ರನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ವೇದಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದನು ಏಕೆಂದರೆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು ಶೂದ್ರನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ದೇವರು ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನ ವಂಶವನ್ನು ಚಾಮರರಾಗಲು ಶಪಿಸಿದನು. ಚಮ್ಮಾರರು ಶೂದ್ರರಿಗಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸಿದಾಗ, ಹೊಸ ಋಷಿ (ರಘುವಂಶಿ ರವಿದಾಸ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವ ) ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಚಾಮರರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ದೇವರು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಚಾಮರರ/ ಚಮ್ಮಾರರ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಒಂದು ವಿಭಾಗವನ್ನು '''ಜಾತವ್‌'''ಗಳೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಅವರ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹೀಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಯಾದವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತವ್ ವೀರ್ ಮಹಾಸಭಾ, ೧೯೧೭ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಜಾತವ್ ಪುರುಷರ ಸಂಘವು ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಅನೇಕ ಕರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಸಂಘವು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯದ "ಗುಲಿಯಾಸ್" ನಂತಹ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಚಾಮರ ವಿರುದ್ಧ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿತು.<ref name="ReferenceA"/> ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಪಂಜಾಬ್]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹಲವಾರು ಚುಹ್ರಾಗಳು ಮತ್ತು ಚಮ್ಮಾರರು ಕ್ರೈಸ್ತರಾಗಿ ಮೆಥೋಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್ ಮತ್ತು ಸಾಲ್ವೇಶನ್ ಆರ್ಮಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ೧೯೦೦ ರ ದಶಕದ ನಂತರ, ಆಗ್ರಾದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಮರ್‌ನ ಔಧ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಧಾನವಾದಕ್ಕೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮದ ಇತರ ರೂಪಗಳು. ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಚಮ್ಮಾರ ನಾಯಕ '''ಸ್ವಾಮಿ ಅಚ್ಯುತಾನಂದ'''ರು [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]] ವಿರೋಧಿ ಆದಿ ಹಿಂದೂ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರಿಂದ ಗುಲಾಮರಾಗಿದ್ದ ಕೆಳಜಾತಿಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದರು.<ref name="en.m.wikipedia.org"/><ref name="ReferenceA"/> ==ರಾಜಕೀಯ ಏರಿಕೆ== ೧೯೪೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, [[ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್]] ಅವರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಚಮರ್ ರಾಜಕಾರಣಿ '''ಜಗಜೀವನ್ ರಾಮ್''' ಅವರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಪಥನರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ವಾದಿ '''[[:en:Republican Party of India (Athawale)|ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (RPI)]]''' ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಬಿಪಿ ಮೌರ್ಯರಂತಹ ನಾಯಕರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಚಾಮರ/ಜಾತವರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಆರ್.ಪಿ.ಐ.(RPI) ಯ ಕುಸಿತದ ನಂತರ, ಬಹುಜನ ಸಮಾಜ ಪಕ್ಷ (BSP) ಚಮರ್ ಮತದಾರರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಇದು ಚಮರ್ ನಾಯಕರಾದ ಕಾನ್ಶಿ ರಾಮ್ ಮತ್ತು ಮಾಯಾವತಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಮಾಯಾವತಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದರು. ಭಂಗಿಗಳಂತಹ ಇತರ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮೀಸಲಾತಿಯಂತಹ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ಚಮ್ಮಾರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ದೂರಿದರು. ಚಾಮರ/ಜಾತವರ ದಲಿತ ರಾಜಕಾರಣದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಇತರ ದಲಿತ ಜಾತಿಗಳು ಸಂಘ ಪರಿವಾರದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವು. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿಎಸ್‌ಪಿಯ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ, ಸಾಮೂಹಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಏಕರೂಪದ ದಲಿತ ಗುರುತನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ವಿವಿಧ ದಲಿತ ವಿರೋಧಿ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಹಿಂದೆ, ಚಾಮರ್ ಮತ್ತೊಂದು ದಲಿತ ಜಾತಿಯಾದ ಪಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಹಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಕಹಿ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳು. ಪಾಸಿಗಳು ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳಾದ ಭೂಮಾಲೀಕರಿಗೆ ಲಾಥೈಲ್ ಅಥವಾ ಕೋಲು ಹಿಡಿಯುವವರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರು ಚಮ್ಮಾರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಬಿಎಸ್‌ಪಿಯ ಏಕೀಕರಣದ ಚಾಲನೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಜಾತಿಗಳು ಒಂದೇ ರಾಜಕೀಯ ಛತ್ರಿಯಡಿಯಲ್ಲಿ ದಲಿತರ ಐಕ್ಯತೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡಿದವು. ==ದುಸಿಯಾ== ದುಸಿಯಾ ಎಂಬುದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಜಾತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚಮ್ಮಾರರು, ಘುಸಿಯಾ, ಜುಸಿಯಾ ಅಥವಾ ಜಾತವ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>http://www.lokniti.org/pdfs_dataunit/publications2010/subalterns-U-P.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041117/http://www.lokniti.org/pdfs_dataunit/publications2010/subalterns-U-P.pdf |date=2016-03-04 }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090330034944/https://sultanpur.nic.in/peo.htm</ref> ಅವು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಮತ್ತು ಇತರೆಡೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ [[ಪಂಜಾಬ್]] ಮತ್ತು [[ಹರಿಯಾಣ|ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿನ]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಧುಸಿಯಾಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲುಧಿಯಾನ, ಪಟಿಯಾಲ, ಅಮೃತಸರ ಮತ್ತು ಜಲಂಧರ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ರಾವ್ [26] ಮತ್ತು ಜಾತವ್ ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರು ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಉದ್ಯೋಗಗಳು== ನೇಯ್ಗೆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಮ್ಮಾರರು(ಚಾಮರರು) ಚರ್ಮಕಾಗದ ಮತ್ತು ಚರ್ಮಕೌಶಲವನ್ನು ತೊರೆದು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು '''ಜುಲಹಾ ಚಮರ್''' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಇತರ ಸಮುದಾಯಗಳು '''ಜುಲಹಾ''' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭರವಸೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಹೀಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರ್‌ಕೆ ಪ್ರುತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೇಯ್ಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸವು "ಅಧಮಾನ" ಎಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.<ref>https://books.google.com/books?id=rC1bJcd-MDUC&pg=PA189</ref> ==ಚಾಮರ್ ರೆಜಿಮೆಂಟ್== ಮೊದಲ ಚಮ್ಮಾರ ದಳ(ರೆಜಿಮೆಂಟ್) ವಿಶ್ವ ಸಮರ II ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪದಾತಿಸೈನ್ಯದ ರೆಜಿಮೆಂಟ್ ಆಗಿತ್ತು. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ, ಇದನ್ನು 1 ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೩ ರಂದು ೨೭ ನೇ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ೨ ನೇ ಪಂಜಾಬ್ ರೆಜಿಮೆಂಟ್ ಆಗಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಇದನ್ನು ೧ ನೇ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದಳ/ರೆಜಿಮೆಂಟ್, ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸೇವೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಮಿಲಿಟರಿ ಶಿಲುಬೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಮಿಲಿಟರಿ ಪದಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು ಹಾಗೂ ಇದು '''ಕೊಹಿಮಾ''' ಕದನದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿತು. ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ, ಹಲವಾರು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಇದನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.<ref>http://www.indianexpress.com/news/rjd-man-raghuvansh-calls-for-reviving-chamar-regiment/759232/</ref> ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== ಭಾರತದ ೨೦೦೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ೧೪ ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಚಾಮರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೨ ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಚಮ್ಮಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf</ref> [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ]] ೨೦೧೧ ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯು ಚಮರ್, ಧುಸಿಯಾ, ಜುಸಿಯಾ, ಜಾತವ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ೨೨,೪೯೬,೦೪೭ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx</ref> ==ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಚಾಮರ್ಸ್== [[ನೇಪಾಳ|ನೇಪಾಳದ]] '''ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್''' '''ಮಾದೇಶಿ ದಲಿತ'''ರ ವಿಶಾಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪಿನೊಳಗೆ ಚಮ್ಮಾರರನ್ನು ಉಪಗುಂಪು ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೧೧ರ ನೇಪಾಳ ಜನಗಣತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ೩೩೫,೮೯೩ ಜನರು (ನೇಪಾಳದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೧.೩%) ಚಮ್ಮಾರ(ಚಮರ್)ರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಚಾಮರ್‌ಗಳ ಆವರ್ತನವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿತ್ತು: * ಮಾಧೇಶ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೪.೨%) * ಲುಂಬಿನಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೨.೧%) * ಕೋಶಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೦.೩%) * ಬಾಗ್ಮತಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೦.೦%) * ಗಂಡಕಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೦.೦%) * ಕರ್ನಾಲಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೦.೦%) * ಸುದುರ್ಪಶ್ಚಿಮ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (೦.೦%) ಚಾಮರಗಳ ಆವರ್ತನವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ (೧.೩%) ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ:<ref>https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314170005/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |date=2023-03-14 }}</ref> * ಪರಸಿ (೭.೪%) * ಸಿರಾಹಾ (೫.೭%) * ಪಾರ್ಸಾ (೪.೭%) * ಬಾರಾ (೪.೪%) * ಸಪ್ತರಿ (೪.೩%) * ಧನುಶಾ (೩.೮%) * ರೌತಾಹತ್ (೩.೮%) * ಕಪಿಲವಸ್ತು (೩.೭%) * ರೂಪಾಂದೇಹಿ (೩.೭%) * ಮಹೋತ್ತರಿ (೩.೬%) * ಸರ್ಲಾಹಿ (೩.೬%) * ಬ್ಯಾಂಕ್ (೧.೯%) ==ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== * ಜಗಜೀವನ್ ರಾಮ್, ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ. * ಕಾನ್ಶಿ ರಾಮ್ (೧೯೩೪-೨೦೦೬), ಬಹುಜನ ಸಮಾಜ ಪಕ್ಷದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಮಾಯಾವತಿ ಕುಮಾರಿ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ * ಮಾಯಾವತಿ, ಬಹುಜನ ಸಮಾಜ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ. * ಮೋಹನ್ ಲಾಲ್ ಕುರೀಲ್ ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಚಮರ್ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ನಂತರ ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>https://www.news18.com/news/india/sc-commission-asks-defence-secretary-why-chamar-regiment-shouldnt-be-reinstated-1355131.html</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದಲಿತ ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮುದಾಯ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಜಾತಿಗಳು]] snyzw9k5y5zw7asygh7oyo7i2pvldfe ಖಮ್ಮಮ್ ಜಿಲ್ಲೆ 0 150435 1430818 1344233 2026-09-30T07:39:26Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430818 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಖಮ್ಮಮ್ ಜಿಲ್ಲೆ|settlement_type=[[Districts of Telangana|District]] of [[ತೆಲಂಗಾಣ]]|total_type=Total|native_name=|image_skyline=Ratham Hills near Pamulapalli.jpg|image_alt=|image_caption=Ratham Hills near Pamulapalli|image_map={{maplink |frame=yes |frame-width=225 |frame-height=225 |frame-align=center |text= '''Khammam district''' |type=shape |id=Q15371 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಖಮ್ಮಮ್ ಜಿಲ್ಲೆ |type2=line|id2=Q677037|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Telangana }}|map_alt=|map_caption=Location in Telangana|coor_pinpoint=Khammam|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[India]]|subdivision_type1=[[States and union territories of India|State]]|subdivision_name1=[[ತೆಲಂಗಾಣ]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|established_title=Established|established_date=|seat_type=Headquarters|seat=[[ಖಮ್ಮಮ್]]|parts_type=[[List of mandals of Telangana|Mandalas]]|parts_style=para|p1=21|area_total_km2=4360|area_footnotes=|population_as_of=2011|population_total=1,401,639|population_footnotes=<ref name="citypop">{{cite web|title=District at Glace|url=https://khammam.telangana.gov.in|website=Khammam District|access-date=12 May 2020}}</ref>|population_urban=|population_density_km2=auto|demographics_type1=|demographics1_title1=[[Literacy in India|Literacy]]|leader_title=[[District collector]]|leader_name=Sri V.P.Gautham I.A.S.,|leader_title1=[[India Parliament|Parliament]] constituencies|leader_name1=1|timezone1=[[Indian Standard Time|IST]]|utc_offset1=+05:30|registration_plate=TS–4<ref>{{cite web|url=http://www.sakshipost.com/telangana/2016/10/13/vehicle-registration-codes-for-new-districts-in-telangana%7c|title=Vehicle Registration Codes For New Districts In Telangana|website=sakshipost.com}}</ref> ''Sakshi''|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|website={{URL|https://khammam.telangana.gov.in/}}|official_name=}} '''ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆ''' [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಭಾರತದ]] [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ರಾಜ್ಯದ ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶದ ಒಂದು [[ಜಿಲ್ಲೆ|ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ]]. ಖಮ್ಮಂ ನಗರವು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಸೂರ್ಯಪೇಟ್, ಮಹಬೂಬಾಬಾದ್, [[ಭದ್ರಾದ್ರಿ ಕೊಥಗುಡೆಮ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಭದ್ರಾದ್ರಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಲೂರು ಮತ್ತು ಎನ್ಟಿಆರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Khammam_Fort_Entrance_view_from_below.jpg|thumb|ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಖಮ್ಮಂ ಕೋಟೆಯ ಪ್ರವೇಶ ನೋಟ]] [[ಚಿತ್ರ:Warangal_District_1951.jpg|thumb|ಖಮ್ಮಂ 1953 ರವರೆಗೆ ವಾರಂಗಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು]] ಪ್ರಾಯಶಃ ಪೂರ್ವಶಿಲಾಯುಗದ ಮಾನವನು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಳ ಗೋದಾವರಿ ಕಣಿವೆ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OBJuAAAAMAAJ&q=Bhadrachalam|title=Paleolithic History of Godavari valley|year=1984}}</ref> ಮತ್ತು [[ಭದ್ರಾಚಲಂ]], ಕೊತಗುಡೆಂ, ವೈರಾ, ಸಾತುಪಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಲೋಂಚಾ ತಾಲೂಕುಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದನು. ಸಾತುಪಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕಿನ ಲಂಕಾಪಲ್ಲಿ ಬಳಿಯ ನೀಲಾದ್ರಿ ಕೊಂಡ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yK8D8c5-HXAC&q=neolithic+sites+in+medak&pg=PA155|title=Comprehensive History and Culture of Andhra Pradesh: Pre- and protohistoric...|last=Murty|first=M. L. K.|year=2003|isbn=9788125024750}}</ref> ಬಳಿ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಶಿಲಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಡಾಲ್ಮೆನ್ಸ್ ಪಿಣಪಾಕ ತಾಲೂಕಿನ ಜಾನಂಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ <ref>{{Cite web |title=Archeological Survey of India |url=http://asihyd.ap.nic.in/khammam.html |access-date=2023-06-03 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828000521/http://asihyd.ap.nic.in/khammam.html |url-status=dead }}</ref> ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಖಮ್ಮಮ್‌ನ ಸರ್ಕಾರಿ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜಿನ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ನಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಮಡಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite news |last=Sridhar |first=P |date=2012-06-04 |title=Excavation throws light on burial practices of megalithic age |work=The Hindu |location=Chennai, India |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/excavation-throws-light-on-burial-practices-of-megalithic-age/article3488158.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231001538/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/excavation-throws-light-on-burial-practices-of-megalithic-age/article3488158.ece |archive-date=2013-12-31 |access-date=2023-06-03 |url-status=dead}}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗುಂಡಾಲ ತಾಲೂಕಿನ ಕಿಸ್ತಾಪುರಂ <ref>{{Cite news |last=Sridhar |first=P. |date=2012-02-22 |title=Three megalithic sites discovered |work=The Hindu |location=Chennai, India |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/three-megalithic-sites-discovered/article2918017.ece}}</ref> ಮತ್ತು ಪಡುಗೋಣಿಗುಡೆಮ್ <ref>{{Cite news |date=2011-04-22 |title=3,000-year-old megalithic site discovered in Khammam |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India |url=http://www.hindu.com/2011/04/22/stories/2011042263190600.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426083135/http://www.hindu.com/2011/04/22/stories/2011042263190600.htm |archive-date=2011-04-26}}</ref> ಗ್ರಾಮಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪರಿಶೋಧಿಸಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳು ಅಮರಾವತಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯಪುರಿ ಜೊತೆಗೆ ಮುನ್ನೇರು, ವೈರಾ ಮತ್ತು ಮುರ್ರೇಡು ನದಿಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದವು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ನೆಲಕೊಂಡಪಲ್ಲಿ, ಮುದಿಗೊಂಡ, ಅಶ್ವರಾವ್ಪೇಟ ಮತ್ತು ಕೊತಗುಡೆಮ್ ಬಳಿಯ ಕರುಕೊಂಡ <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.aparchaeologymuseum.com/wp-content/uploads/2012/05/Khammam-dt.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203152357/http://www.aparchaeologymuseum.com/wp-content/uploads/2012/05/Khammam-dt.pdf |archive-date=2014-02-03 |access-date=2013-05-02}}</ref>. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ === [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ತಾಲೂಕು]] ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಖಮ್ಮಂ ಪಟ್ಟಣವು ೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೫೩ ರವರೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ವಾರಂಗಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ವಾರಂಗಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆರು ತಾಲೂಕುಗಳಾದ ಖಮ್ಮಂ, ಮಧಿರಾ, ಯೆಲ್ಲಾಂಡು, ಪಲೋಂಚಾ, ಕೊತಗುಡೆಂ ಮತ್ತು ಬುರ್ಗಂಪಾಡುಗಳನ್ನು ಖಮ್ಮಂ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ ರಂದು, ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಯಿತು. ೧೯೫೯ ರಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭದ್ರಾಚಲಂ ಮತ್ತು ನೂಗೂರು ವೆಂಕಟಾಪುರ ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಭದ್ರಾಚಲಂ ಕಂದಾಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು [[ಗೋದಾವರಿ]] ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಾನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಖಮ್ಮಂಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೫೯ ರವರೆಗೆ ಅಶ್ವರಾವ್‌ಪೇಟೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೭೩ ರಲ್ಲಿ ಮಧಿರಾ ಮತ್ತು ಕೊತಗುಡೆಂ ತಾಲೂಕುಗಳಿಂದ ಸಾತುಪಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಖಮ್ಮಂ, ಕೊತಗುಡೆಂ ಮತ್ತು ಬುರ್ಗಂಪಾಡು ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ತಿರುಮಲಯಪಾಲೆಂ, ಅಶ್ವರಾವ್‌ಪೇಟೆ ಮತ್ತು ಮಣುಗೂರು ಎಂಬ ಮೂರು ಹೊಸ ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<nowiki></br></nowiki> ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ, ಮಂಡಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ನಂತರ, ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಂದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ೪೬ ಮಂಡಲಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.ಕಂದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳು - ಖಮ್ಮಂ, ಕೊತಗುಡೆಂ, ಪಲೋಂಚ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾಚಲಂ. ೨ ಜೂನ್ ೨೦೧೪ ರಂದು, ಖಮ್ಮಮ್ ಒಂಬತ್ತು ಇತರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಹೊಸ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. ೧೧ ಜುಲೈ ೨೦೧೪ ರಂದು, [[ಲೋಕಸಭೆ|ಲೋಕಸಭೆಯು]] ಪೋಲವರಂ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಏಳು ಮಂಡಲಗಳನ್ನು (ಕುಕುನೂರು, ವೆಲೈರ್ಪಾಡು, ಭೂರ್ಗಂಪಾಡು, ಚಿಂತೂರ್, ಕುನವರಂ, ವರರಾಮಚಂದ್ರಪುರಂ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾಚಲಂ) ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref>"The Andhra Pradesh Reorganisation (Amendment) Bill, 2014" Accessed 13 July 2014</ref><ref>"Protests against Centre, Andhra Pradesh in Khammam over Polavaram Bill".</ref> == ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ == ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆ {{Convert|4453.00|km2|sqmi}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="newdist">{{Cite news |date=8 October 2016 |title=New districts |work=Andhra Jyothy.com |url=http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397 |url-status=dead |access-date=8 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064351/http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397 |archive-date=25 December 2018}}</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == ೨೦೧೧ ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೩,೮೯,೫೬೬.<ref name="newdist"/> == ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು == ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲೂರು ಮತ್ತು ಖಮ್ಮಂ ಎರಡು ಕಂದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು 21 [[ತಾಲ್ಲೂಕು|ಮಂಡಲಗಳಾಗಿ]] ಉಪವಿಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="newdist"/><ref>{{Cite web |title=Administrative Map of Khammam District |url=http://khammam.telangana.gov.in/maps/ |access-date=21 December 2017 |website=Khammam District}}</ref> === ಮಂಡಲಗಳು === ಚಿಂತುರು, ಕುನವರಂ, ನೆಲ್ಲಿಪಾಕ ಮತ್ತು ವರರಾಮಚಂದ್ರಪುರಂ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು ಪೋಲಾವರಂ ಆಧ್ಯಾದೇಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |date=29 May 2014 |title=Ordinance on Polavaram project promulgated |work=The Hans India |location=Hyderabad |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/2014-07-11/List-of-seven-mandals-to-be-included-in-AP-101564 |access-date=12 November 2015}}</ref> ೨ ಕಂದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ೨೧ ಮಂಡಲಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ: {| class="wikitable sortable " !ಸ.ನಂ. ! ಖಮ್ಮಮ್ ವಿಭಾಗ ! ಸ.ನಂ. ! ಕಲ್ಲೂರು ವಿಭಾಗ |- | 1 | ಬೋನಕಲ್ | 16 | ಕಲ್ಲೂರು |- | 2 | ಚಿಂತಕಣಿ | 17 | ತಲ್ಲಾಡ |- | 3 | [[Raghunathapalem|ರಘುನಾಥಪಾಲೆಂ]] (ಹೊಸ) | 18 | ಎಂಕೂರು |- | 4 | ಖಮ್ಮಂ (ಗ್ರಾಮೀಣ) | 19 | ಪೆನುಬಳ್ಳಿ |- | 5 | ಖಮ್ಮಂ | 20 | ಸಾತುಪಲ್ಲಿ |- | 6 | ಕೊಣಿಜೆರ್ಲಾ | 21 | ವೆಮ್ಸೂರ್ |- | 7 | ಕುಸುಮಂಚಿ | |- | 8 | ಮಧಿರಾ | |- | 9 | ಮುದಿಗೊಂಡ | |- | 10 | ನೆಲಕೊಂಡಪಲ್ಲಿ | |- | 11 | ಕಾಮೆಪಲ್ಲಿ | |- | 12 | ಸಿಂಗರೇಣಿ | |- | 13 | ತಿರುಮಲಯಪಾಲೆಂ | |- | 14 | ವೈರಾ | |- | 15 | ಯರ್ರುಪಾಲೆಂ | |} == ಆರ್ಥಿಕತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Coal_Handling_Ropeway_near_Pamulapalli.jpg|thumb|ಪಾಮುಲಪಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿರ್ವಹಣೆ ರೋಪ್‌ವೇ ( ಮಣುಗೂರ್ ತೆರೆದ ಗಣಿಯಿಂದ ಅಶ್ವಪುರಂ ಹೆವಿ ವಾಟರ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ಗೆ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಪೂರೈಕೆ)]] ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದೇಶದ ೨೫೦ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಡತನ|ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] (ಒಟ್ಟು [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|೬೪೦]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ) ಖಮ್ಮಮ್ ಕೂಡಾ ಒಂದು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref name="brgf" /> ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅನುದಾನ ನಿಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ (BRGF) ಹಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ತೆಲಂಗಾಣದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="brgf">{{Cite web |last=Ministry of Panchayati Raj |date=8 September 2009 |title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme |url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |archive-date=5 April 2012 |access-date=27 September 2011 |publisher=National Institute of Rural Development}}</ref> == ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == * ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ (ಯುನೈಟೆಡ್) ಜಲಗಂ ವೆಂಗಲ ರಾವ್ ಅವರು ಖಮ್ಮಂ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಅವರು ೧೯೭೩-೭೮ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೫ ನೇ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. * [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವ ತುಮ್ಮಲ ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಈ ಪ್ರದೇಶದವರು. ಅವರು ಸಂಯುಕ್ತ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಹಲವಾರು ಸಚಿವ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. * ರೇಣುಕಾ ಚೌಧರಿ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣಿ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ]] ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ]] ಸಂಯುಕ್ತ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] [[ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ|ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)|ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] ಸಚಿವಾಲಯದ ರಾಜ್ಯ (ಸ್ವತಂತ್ರ ಉಸ್ತುವಾರಿ) ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ನಾಮ ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರು ಭಾರತದ ೧೬ನೇ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಸಂಸದರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಉದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ಮಧುಕೋನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ಗಳ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಖಮ್ಮಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ (TRS ಪಕ್ಷ) ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. * ಬಾಬು ಮೋಹನ್, ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಖ್ಯಾತ ನಟ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯನಟ. ಟಿಡಿಪಿ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. * ವಂದೇಮಾತರಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ, ನಟ ಮತ್ತು ಗಾಯಕ. * ಕೆ.ದಶರಧ್ ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ಬರಹಗಾರ, ನಿರ್ದೇಶಕ. ಅವರು ಸಂತೋಷಮ್ (2002 ಚಲನಚಿತ್ರ) ಮತ್ತು ಮಿಸ್ಟರ್ ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ) ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. * ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರೆಡ್ಡಿ, ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಟ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯನಟ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://khammam.telangana.gov.in/ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Geographic location|Centre=ಖಮ್ಮಮ್ ಜಿಲ್ಲೆ|North=[[ದಾಂತೇವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಛತ್ತೀಸ್ ಗಡ್]]|Northeast=[[ಮಲ್ಕನ್ ಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಒರಿಸ್ಸಾ]]|East=[[ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]]|Southeast=[[ಪಶ್ಛಿಮ ಗೋದಾವರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]]|South=[[ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]]|Southwest=[[ನಲ್ಗೊಂಡ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]]|West=[[ವಾರಂಗಲ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]]|Northwest=[[ಬಿಜಾಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಛತ್ತೀಸ್ ಗಡ್]], [[ಛತ್ತೀಸ್ ಗಡ್]]}}{{Telangana|state=collapsed}}{{Godavari basin}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತೆಲಂಗಾಣದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] 53pcp3pwx7rved8osu0ysygdlotkjz2 ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ 0 150549 1430767 1341460 2026-09-30T03:11:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430767 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Guru Kalamandalam Girija.jpg|thumb|ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ]] {{Interwikineeded}} [[Category:Articles with hCards]] '''ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ'''ರವರು ಭಾರತೀಯ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ ನಾಟ್ಯಕಲಾಸಾರ್ವಭೌಮನ್ ಗುರು ಪೈಂಕುಳಂ ರಾಮ ಚಾಕ್ಯಾರ್ ಅವರಿಂದ ಇವರು ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು. <ref name="Williams2015">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5EB5BgAAQBAJ&pg=PT259|title=The Cambridge Encyclopedia of Stage Actors and Acting|last=Simon Williams|date=8 January 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-19408-9|pages=259–}}</ref> ಗಿರಿಜಾ ಅವರು ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಕಲಿತ ಮೊದಲ ನಾಂಗಿಯಾರ್ ಅಲ್ಲದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ ಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದ ಹೊರಗೆ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ನಟಿ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.ಇವರು ಐಸಿಸಿಆರ್ ನ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |last=Features |first=Express |date=2015-01-06 |title=Tribute to a Master |url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Tribute-to-a-Master/2015/01/06/article2605024.ece |access-date=2015-05-26 |publisher=The New Indian Express |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202312/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Tribute-to-a-Master/2015/01/06/article2605024.ece |url-status=dead }}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ ಅವರು ೧೯೫೮ರಂದು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಡವಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=2010-11-26 |title=Pioneer performer |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/pioneer-performer/article913685.ece |access-date=2015-05-26 |publisher=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇವರು ಕುಟುಂಬವು ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ಗಿರಿಜಾ ಅವರ ತಂದೆ ಪಕ್ಷಿಯಿಲ್ ನಾರಾಯಣನ್ ಮೂಸದ್ ಪಥಕಂ ಘಾತಕರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಾಯಿ ದೇವಕಿ ಮಾನಯಮ್ಮ ತಿರುವತಿರಕ್ಕಳಿ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಿರಿಜಾ ಅವರು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಅವರು ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸೇರಿದರು, <ref>{{Cite web |date= |title=Girija Devi Kalamandalam Kutiyattam and Nangiarkoothu artist Profile, Programs, Awards, Photos & Videos |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=91 |access-date=2015-05-26 |publisher=Thiraseela.com}}</ref> ಮತ್ತು ೬ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಮತ್ತು ಪೋಸ್ಟ್ ಡಿಪ್ಲೊಮಾವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನದೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಪೈಂಕುಳಂ ರಾಮ ಚಾಕ್ಯಾರ್ ಅವರಲ್ಲದೆ ಕುಂಜಿಪಿಳ್ಳಾಕುಟ್ಟಿ ನಂಗಿಯಾರಮ್ಮ, ಪಿ ಕೆ ನಾರಾಯಣನ್ ನಂಬ್ಯಾರ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಉನ್ನಿಕೃಷ್ಣನ್ ಇಲ್ಯಾತ್ ಅವರಿಂದ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಡಾ. ಕೆ.ಎನ್. ಪಿಶಾರೋಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಂತಹ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳ ಹೊರಗೆ ನಂಗಿಯಾರ್ಕುಟ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕಲಾವಿದೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗಿರಿಜಾ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು. <ref name="Williams2015"/> ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್ ಸೇರಿವೆ. ಇವರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕಲಾಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಮತ್ತು ನಂಗಿಯಾರ್ಕುಟ್ಟು ಕಲಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕಲಾಮಂಡಲಂನಲ್ಲಿ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಶಿವನ್ ನಂಬೂತಿರಿ ಮತ್ತು ಕಲಾಮಂಡಲಂ ರಾಮ ಚಾಕ್ಯಾರ್ ಅವರಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಟರೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂನ ಆಂತರಿಕ ಅಭಿನಯ ತಂತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಜ್ಞಾನವು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದೆ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಗಿರಿಜಾ ಅವರಿಗೆ ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಅವರು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಪೈಂಕುಳಂ ರಾಮ ಚಾಕ್ಯಾರ್ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, <ref>{{Cite web |date=2008-04-03 |title=Painkulam award for Kalamandalam Girija |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/painkulam-award-for-kalamandalam-girija/article1231898.ece |access-date=2015-05-26 |publisher=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಸಾಗರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ (ವೇಣಿಸಂಹಾರಂ ಆಕ್ಟ್ I - ೨೦೦೭, ಬಾಲಚರಿತಂ ಆಕ್ಟ್ II- ಭಗವತಿ ಪ್ರವೇಶಂ ೨೦೧೦, ನಾಗಾನಂದಂ ಆಕ್ಟ್ IV- ಪರಕ್ಕುಮ್‌ಕೂತ್ತು- ೨೦೧೩, ವೇಣೀಸಂಹಾರಂ ೨೦೧೫, ತಪತೀಸಂವಾರನಂ -ಓಝುಕುಂ ಸ್ವಪಾನವ ೨೦೦೧ ನಂಗಿಯಾರ್-೨೦೧ ನಂಗಿಯಾರ್ -೨೦೧ ನಂಗಿಯಾರ್ -೨೦೧ ನಂಗಿಯಾರ್ -೨೦೧ ನಂಗಿಯಾರ್ -೨೦೧, ನಂಗಿಯಾರ್ಕೂತ್ತುಗಳು (ಗಾಂಧಾರಿವಿಲಾಪಂ- ೨೦೦೫, ಕರ್ಣೋಲ್ಪತಿ -೨೦೦೭, ಮಾಧವಿ -೨೦೧೦, ಕೈಕಸೀಯಂ ೨೦೧೩). ಗಿರಿಜಾ ಅವರು ೧೯೮೧ ರಿಂದ ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂನಲ್ಲಿ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಮತ್ತು ನಂಗಿಯಾರ್ಕುಟ್ಟು ಬೋಧಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಈಗ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ ಸೇವೆಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕೂಡಿಯಾಟಂ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಉಪಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೃಣ್ಮಯ ಥಿಯೇಟ್ರಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್‌ನ "ಗುರು" ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯ ಬೋಧಕರಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಂಗಭೂಮಿ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂದರ್ಶಕ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದ ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಡೀಮ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್‌ಗೆ ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ವಿಭಾಗದ ಸಂದರ್ಶಕ ಫ್ಯಾಕಲ್ಟಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಮರು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಅವರ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/path-breaking-journey/article2090697.ece * http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/22513/10/10_chapter5.pdf * http://theatrefutures.org.uk/kathakali/collection-overview/d-other-performance-material-from-kerala/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006093221/http://theatrefutures.org.uk/kathakali/collection-overview/d-other-performance-material-from-kerala/ |date=2013-10-06 }} * http://www.hindustantimes.com/art-and-culture/this-dancer-is-keeping-india-s-oldest-surviving-sanskrit-theatre-alive/story-VhqM24cP1pD5v03vn6jqyH.html * [http://www.thenewsminute.com/article/breaking-through-koodiyattams-caste-barriers-kalamandalam-girijas-revolutionary-journey http://www.thenewsminute.com/article/ಒಡೆಯುವ-ಕೂಡಿಯಾಟ್ಟಂಗಳ-ಜಾತಿ-ಅಡೆತಡೆಗಳು-ಕಲಾಮಂಡಲಂ-ಗಿರಿಜಾಸ್-ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ-ಯಾತ್ರೆ] * ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ {{YouTube|M2Mi0ui6Nug|Kaikaseeyam Nangiarkoothu by Kalamandalam Girija}} * ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ {{YouTube|y99kaTc9N2o|Nandeedwaya Samvadham Koodiyattam by Kalamandalam Girija}} * [https://www.youtube.com/watch?v=6Am1xunjKyk ಯುಟ್ಯೂಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ತ್ರಿಶೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗಿರಿಜಾ ಅವರಿಂದ ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ ಪರಾಕ್ಕುಂ ಕೂತು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಂಡಿದೆ] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದರು]] lkd7gfahrfnea0azqc5czimd0k5b5dk ಎಂ.ಎಸ್. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ 0 150557 1430726 1338803 2026-09-29T22:39:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430726 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಎಂ.ಎಸ್. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್|birth_name=ಮೈಲಾಪುರ ಸುಂದರಂ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್|birth_date={{birth date|df=yes|1931|6|10}}|birth_place=Chennai|death_date={{death date and age|df=yes|2013|1|3|1931|6|10}}|occupation=violinist|spouse=Meenakshi|children=Narmadha, Latha, Suresh}} {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">ಎಂಎಸ್ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್</div> |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ಹುಟ್ಟು | class="infobox-data" |<div class="nickname" style="display:inline"> ಮೈಲಾಪುರ ಸುಂದರಂ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್</div><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <span style="display:none">( <span class="bday">1931-06-10</span> )</span> 10 ಜೂನ್ 1931<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki><div class="birthplace" style="display:inline"> ಚೆನ್ನೈ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ನಿಧನರಾದರು | class="infobox-data" | 3 ಜನವರಿ 2013 <span style="display:none">(2013-01-03)</span> (ವಯಸ್ಸು&nbsp;81) |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ಉದ್ಯೋಗ | class="infobox-data role" | ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ಸಂಗಾತಿಯ | class="infobox-data" | ಮೀನಾಕ್ಷಿ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ಮಕ್ಕಳು | class="infobox-data" | ನರ್ಮದಾ, ಲತಾ, ಸುರೇಶ್ |} [[ಚಿತ್ರ:The_President,_Smt._Pratibha_Devisingh_Patil_presenting_the_Padma_Bhushan_Award_to_Shri_M.S._Gopalakrishnan,_at_an_Investiture_Ceremony-II,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_04,_2012.jpg|thumb|ನಂತರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಶ್ರೀಮತಿ. ಪ್ರತಿಭಾ ದೇವಿಸಿಂಗ್ ಪಾಟೀಲ್ ಅವರು ಏಪ್ರಿಲ್ 04, 2012 ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹೂಡಿಕೆ ಸಮಾರಂಭ-II ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಎಂ.ಎಸ್.ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಿಗೆ ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದರು]] '''ಎಂ.ಎಸ್. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್''', ಅಥವಾ ಎಮ್.ಎಸ್.ಜಿ (೧೦ ಜೂನ್ ೧೯೩೧ - ೩ ಜನವರಿ ೨೦೧೩) [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿಟೀಲು-ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ [[ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಜಯರಾಮನ್]] ಮತ್ತು [[ಟಿ.ಎನ್. ಕೃಷ್ಣನ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪುಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ [[ಮದ್ರಾಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಮದ್ರಾಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯ]] ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅವರು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]], [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]], ಕಲೈಮಾಮಣಿ, ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ ಮತ್ತು [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದರು. == ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ == ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಭಾರತದ [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನ]] ಮೈಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಂದೆ ಪರೂರ್ ಸುಂದರಂ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರಿಂದ ಪಿಟೀಲು ಕಲಿತರು. ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯಿಂದ ಎರಡೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು.ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ೮ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ ಶ್ರೀ ದ್ವಾರಂ ವೆಂಕಟಸ್ವಾಮಿ ನಾಯ್ಡು ಅವರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಓಂಕಾರನಾಥ್ ಠಾಕೂರ್ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ. ಪಲುಸ್ಕರ್ [[ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ|ಅವರೊಂದಿಗೆ]] ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ವಾದಕರಾಗಿ ಪಿಟೀಲು ನುಡಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಯುಎಸ್, ಯುಕೆ, ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮಲೇಷಿಯಾ ಮತ್ತು ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮಗಳು ಡಾ. ಎಂ. ನರ್ಮದಾ ಕೂಡ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕಿ. ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಎಂ.ಎಸ್.ಅನಂತರಾಮನ್ (೧೯೨೪-೨೦೧೮) ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಪರೂರ್ ಬಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕುಟುಂಬದ ಪಿಟೀಲು ವಾದನ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಮೂರನೇ ತಲೆಮಾರಿನವರು ಅನಂತರಾಮನ್ ಮತ್ತು ಎಂಎಸ್ಜಿ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಇಂದು ಜೀವಂತವಾಗಿಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.rasikas.org/forums/viewtopic.php?t=2721</ref> == ನಿಧನ == ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಭಾರತದ [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ]] ೩ ಜನವರಿ ೨೦೧೩ ರಂದು ೨:೦೦ ಗಂಟೆಗೆ ೮೧ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಮೃತರು ಪತ್ನಿ ಮೀನಾಕ್ಷಿ, ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಎಂ.ನರ್ಮದಾ ಮತ್ತು ಲತಾ ಹಾಗೂ ಪುತ್ರ ಸುರೇಶ್ ಅವರನ್ನು ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Violin maestro M.S. Gopalakrishnan dies at 82. His daughter works with an IT company |url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/chen-arts/chen-music/violin-maestro-ms-gopalakrishnan-dies-at-82/article4266387.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130107014615/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/chen-arts/chen-music/violin-maestro-ms-gopalakrishnan-dies-at-82/article4266387.ece |archive-date=7 January 2013 |access-date=2013-01-03 |website=The Hindu}}</ref> == ಕೌಶಲ == ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ನುಡಿಸುವ ಕೌಶಲವನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ವೇಗದ ನುಡಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ''"ಪರೂರ್ ಶೈಲಿಯ"'' ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೆರಳಿನ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಮೀಟುಗಾರಿಕೆ [[ಶಿಸ್ತು|ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಅವರ ಶೈಲಿಯು ಒಂದು ಬೆರಳಿನ ನುಡಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ ಸ್ಟ್ರಿಂಗ್ ಆಕ್ಟೇವ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{Clarify|date=March 2011}} ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ [[ಯೆಹೂದಿ ಮೆನುಹಿನ್]] ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ವಾದನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದರು: ''"ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಂತಹ ಪಿಟೀಲು ಕೇಳಿಲ್ಲ!'' ''ಈ ಯುವ ಭಾರತೀಯ ನಮ್ಮ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ'' ". ಶ್ರೀ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಮದ್ರಾಸಿನ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಾಗ ಹೇಳಿದರು "ನನ್ನ ಅಭ್ಯಾಸವು ನನ್ನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ರಹಸ್ಯ ನನ್ನ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಭ್ಯಾಸವು ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧೫-೧೬ ಗಂಟೆಗಳಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ನುಡಿಸುವಾಗ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶೈಲಿಗಳಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ನನ್ನ ಅಭ್ಯಾಸದ ಫಲವಾಗಿದೆ." <ref>[http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article46321.ece thehindu.com: 10 Nov. 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501044511/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article46321.ece |date=2014-05-01 }}. Retrieved 1 March 2011</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == '''ವರ್ಷದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ''' * ೧೯೬೦ ಪಿಟೀಲು ವಾಧ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟ್&nbsp;- ಬಾಂಬೆ ಶಿವಾನಂದ ಆಶ್ರಮ, ಭಾರತ. * ೧೯೭೫ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] - [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] * ೧೯೭೬ ಪಿಟೀಲು ವಾಧ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ&nbsp;- ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಯುಎಸ್ಎ * ೧೯೭೮ ಕಲೈಮಾಮಣಿ – ಸರ್ಕಾರ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ, ಭಾರತ. * ೧೯೭೯ ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಭಾರತ. * ೧೯೮೦ ಟಿ.ಚೌಡಯ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ&nbsp;- ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ * ೧೯೮೨ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], ಭಾರತ. * ೧೯೯೭ ಸಪತಗಿರಿ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ವಾನ್ಮಣಿ&nbsp;- ತಿರುಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭಾರತ. * ೧೯೯೮ ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ - [[ಮದ್ರಾಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಕಾಡೆಮಿ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], ಭಾರತ. * ೨೦೦೭ ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋಶಿಪ್, ಭಾರತ.<ref>{{Cite web |title=Classical Music |url=http://www.keralaculture.org/classical-music/456 |access-date=24 February 2023 |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> * ೨೦೧೨ [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] – ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ <ref>{{Cite news |date=26 January 2012 |title=Padma awardees say they feel honoured |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2832269.ece |access-date=2012-01-26}}</ref> * ೨೦೧೨ ಸಂಗೀತ ಕಲಾಶಿಖಾಮಣಿ – ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಚೆನ್ನೈ. * ೨೦೧೨ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ರತ್ನ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:೨೦೧೩ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೧ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] bkmvj623j1krdygn7cim5zlp9psh7nu ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ 0 151765 1430720 1372398 2026-09-29T22:11:25Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430720 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ | image = Uma Dogra.jpg | caption = ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ | image_size = | birth_name = | alias = | birth_date = {{Birth date and age|1957|04|23|df=yes}} | birth_place = [[ನವದೆಹಲಿ]], [[ಭಾರತ]] | death_date = | origin = | genre = [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ]] | occupation = ಕಥಕ್ ನರ್ತಕಿ, [[ಶಿಕ್ಷಕಿ]], [[ಸಂಯೋಜಕಿ]], ಪ್ರಚಾರಕರು, ಆಯೋಜಕರು | years_active = ೧೯೭೨ | label = | associated_acts = [[ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್]], ರಾಘವನ್ ನಾಯರ್, [[ಅಮ್ಜದ್ ಅಲಿ ಖಾನ್]], [[ಹೇಮ ಮಾಲಿನಿ]], ಆಶಾ ಪಾರಿಖ್, ಸರೋಜಾ ವಿದ್ಯಾನಾಥನ್, [[ರಂಜನಾ ಗೌಹರ್]], ದಕ್ಷ ಮಶ್ರುವಾಲ್, ವೈಭವ್ ಅರೆಕರ್ | website = [http://umadogra.com/ umadogra.com] }} '''ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ''' (ಜನನ ೨೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೭) [[ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ|ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ]] ರೂಪಕವಾದ [[ಕಥಕ್|ಕಥಕ್‌]] ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ.<ref name="Hindu28052009">{{Cite news |last=Sridharan |first=Divya |date=28 May 2009 |title=A Katha on Kathak |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-katha-on-kathak/article647891.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222134240/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/A-Katha-on-Kathak/article15927535.ece |archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |access-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಜೈಪುರ ಘರಾನಾದ ಕಥಕ್ ಮೆಸ್ಟ್ರೋ ಆದ ಪಂ.ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್ ಅವರ ಹಿರಿಯ ಶಿಷ್ಯೆ.<ref>{{Cite news |date=8 February 2008 |title=Remembering the Legend |language=en-IN |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/bombay-times/Remembering-the-Legend/articleshow/1080507156.cms}}</ref> ಅವರು ಕಥಕ್ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ವಾದಕಿ, ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕಿ.<ref name="Hindu28052009" /><ref name="Hindu05032016">{{Cite news |last=Modi |first=Chintan Girish |date=5 March 2016 |title=Remembering a maestro |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/remembering-a-maestro/article8317656.ece}}</ref> ಅವರು ೪೦ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಇವರು ಮೋತಿರಾಮ್ ಮತ್ತು ಶಕುಂತಲಾ ಶರ್ಮಾ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿಯ]] ಮಾಳವೀಯಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಉಮಾ ಅವರು ೭ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗುರು ಬನ್ಸಿಲಾಲ್ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕಥಕ್ ಕೇಂದ್ರ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕಥಕ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ರೆಬಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಬಳಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಅವರು ಪಂ. ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್ ಅವರ ಜೈಪುರ ಘರಾನಾ ಸೇರಿದರು <ref name="Hindu11022011">{{Cite news |date=11 February 2011 |title=Repose in rhythm |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/repose-in-rhythm/article1327302.ece}}</ref> ಅವರು ಸಿತಾರ್ ವಾದಕರಾಗಿದ್ದ ಪಂ.[[ಪಂಡಿತ್ ರವಿಶಂಕರ್|ರವಿ ಶಂಕರ್]] ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಾದ ಅವರ ತಂದೆ ಮೋತಿರಾಮ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ]] ಗಾಯನದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು. == ವೃತ್ತಿ == ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ ಪಂ.ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್‌ನ ಗಂಡಾ ಬಂದ್ ಶಾಗೀರ್ದ್ ಆಗಿದ್ದರು.<ref name="Hindu060815">{{Cite news |last=Kothari |first=Sunil |date=6 August 2015 |title=Young, able and willing |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/raindrops-festival-of-indian-classical-dance/article7508411.ece}}</ref> ರೆಬಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಪಂ.[[ಬಿರ್ಜೂ ಮಹಾರಾಜ್‌|ಬಿರ್ಜು ಮಹಾರಾಜ್]] ನಲ್ಲಿ ೧೯೬೯ ರಿಂದ ೧೯೭೨ ರವರೆಗೆ ಕಥಕ್ ಕಲಿತರು. ೧೯೭೨ ರಿಂದ ೧೯೮೪ ರವರೆಗೆ ಅವರು ಗುರು ಪಂ.ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಥಕ್ ಕಲಿತರು <ref name="Hindu11022011"/> ಮತ್ತು ಎಸ್ ಬಿ ಕೆ ಕೆ, ರಾಮಲೀಲಾ, ಸೂರದಾಸ್, ಶಾ-ನೆ-ಮೊಘಲ್ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ೧೬೮೪ ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಗೆ ತೆರಳಿದರು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಭಾರತಿ, ನೂಪುರ್ ಧಾರಾವಾಹಿ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಲೆಟ್ ಮೀರಾದಲ್ಲಿ [[ಹೇಮ ಮಾಲಿನಿ|ಹೇಮಾ ಮಾಲಿನಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಝಂಕಾರ್ ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಆಶಾ ಪರೇಖ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ ವೇದ್ ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="Hindu05032016"/> ಅದರ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ೨೫ ವರ್ಷಗಳಿಂದ <ref name="Hindu060815"/><ref name="Hindu08102015">{{Cite news |last=Kothari |first=Sunil |date=8 October 2015 |title=In memory of a dance guru |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/in-memory-of-a-dance-guru/article7738974.ece}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ghosh |first=Tanushree |date=6 February 2014 |title=A dance tribute |publisher=Mint (newspaper) |url=http://www.livemint.com/Leisure/p7OzAYadNE1wgnod7lxaUL/A-dance-tribute.html}}</ref> ಅವರು ಮುಂಬೈನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Hindu08102015" /> ಮೊದಲನೇಯ ಪಂ. ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್ ಉತ್ಸವವು ವರ್ಷದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="Hindu060815" /> ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ರಂಗಭೂಮಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಯಾರು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ನೋಡಿದೆ.<ref name="Hindu05032016" /> ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಉತ್ಸವವು ೩೦ ವರ್ಷ ಪೂರೈಸಿತು.<ref>{{Cite web |date=31 March 2020 |title=Prominent dancers perform at the 30th Pandit Durgalal Festival |url=https://www.classicalclaps.com/prominent-dancers-perform-at-the-30th-pandit-durgalal-festival/ |access-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |archive-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230917215220/https://classicalclaps.com/prominent-dancers-perform-at-the-30th-pandit-durgalal-festival/ |url-status=dead }}</ref> ಎರಡನೇಯ ರೈನ್‌ಡ್ರಾಪ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ <ref name="Hindu060815" /> ಮುಂಬರುವ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ವಾದಕರಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತಿತ್ತು. ಅವರು ಖಜುರಾಹೊ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಮಾರ್ಗಜಿ ಉತ್ಸವದಂತಹ ಅನೇಕ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last=Subramanian |first=Mahalakshmi |title=Dancers like Uma Dogra and Vaibhav Arekar, drew an overwhelming crowd |url=http://dnasyndication.com/showarticlerss.aspx?nid=O3dPulsIHTqlwJYreYPEfBgblGl3MQF/73GzIQ2XTGSwNSOs= |access-date=31 December 2013 |website=DNA}}</ref> ಅವರು ಮುಂಬೈನ ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಕಥಕ್‌ನಲ್ಲಿ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕಥಕ್ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ವಾದಕ <ref>{{Cite news |last=Dave |first=Ranjana |date=12 April 2018 |title=Joining the dots with dance |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/joining-the-dots-with-dance/article23515544.ece}}</ref> [[Tina Tambe|ಟೀನಾ ತಾಂಬೆ]],<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Opening minds to classical arts |url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-opening-minds-to-classical-arts-1256975}}</ref> [[ಬಾಲಿವುಡ್]] ನಟಿ [[ಸೋನಮ್ ಕಪೂರ್]],<ref>{{Cite news |date=19 February 2016 |title=The restless actor |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/entertainment/in-conversation-with-shabana-azmi/article8256363.ece}}</ref> ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ನಟಿ ರಚನಾ ಪರುಲ್ಕರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Gaurav |date=12 June 2015 |title=Danseuse Uma Dogra to get National Award for Kathak |url=http://www.dnaindia.com/locality/mumbai-north-west/danseuse-uma-dogra-get-national-award-kathak-62333 |access-date=12 June 2015 |website=dna |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 October 2015 |title=Prez Confers Sangeet Natak Akademi Awards |url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-3844820041.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911203935/https://www.highbeam.com/doc/1P3-3844820041.html |archive-date=11 September 2016}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 October 2015 |title=Sangeet Natak Akademi delegation meets PM Modi |agency=HT |url=http://www.hindustantimes.com/india/sangeet-natak-akademi-delegation-meets-pm-modi/story-gx6488zlZ2eG63BTVxYU1N.html}}</ref> ೧೮ ಮೇ ೨೦೧೬ ರಂದು ಉಮಾ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಜಾನಪದ ಪ್ರತಿಪಾದಕಿ ಗೀತಾಂಜಲಿ ಶರ್ಮಾ <ref>{{Cite web |last=Denishua |first=HPA |title=School of Kathak {{!}} Uma Dogra |url=http://www.umadogra.com/cms/?page_id=24 |website=umadogra.com |access-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |archive-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415022829/http://www.umadogra.com/cms/?page_id=24 |url-status=dead }}</ref> ಅವರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವ ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಸಿಂಹಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite news |last=Sinha |first=Manjari |date=26 May 2016 |title=Joy sheer joy… |language=en-IN |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/joy-sheer-joy/article8650838.ece}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಚಿತ್ರಾರ್ಥ ಸಿಂಗ್ ನಿರ್ದೇಶಕರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಸುಹಾನಿ ಸಿಂಗ್ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ ಪತ್ರಕರ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಗ ಮಾನಸ್ ಸಿಂಗ್ ನಟ. ಉಮಾ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ವಿವಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಗದ್ದಲದಿಂದ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವರು ತೊಂದರೆಗೀಡಾಗಿದ್ದು ಲಿಖಿತ ದೂರು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಸೊಸೈಟಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ತಿಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=24 March 2019 |title=Mumbai: Kathak dancer takes on Goregaon society over feeding stray dogs |url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-kathak-dancer-takes-on-goregaon-society-over-feeding-stray-dogs/20612182 |website=mid-day }}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಪುಸ್ತಕಗಳು == ನರ್ತಕಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪಯಣ ಮತ್ತು [[ಕಥಕ್|ಕಥಕ್‌ನ]] ತಂತ್ರಗಳ ಕುರಿತು "ಇನ್ ಪ್ರೈಸ್ ಆಫ್ ಕಥಕ್" ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಅವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last=Denishua |first=HPA |title=Book {{!}} Uma Dogra |url=http://www.umadogra.com/cms/?page_id=1169 |website=umadogra.com |access-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425235116/http://www.umadogra.com/cms/?page_id=1169 |url-status=dead }}</ref> ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯೆ ಹೇಮಾ ಮಾಲಿನಿ ಅವರು ೩೦ ಜನವರಿ ೨೦೧೫ ರಂದು ಸಂವೇದ ರಜತ್ ಜಯಂತಿ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |title=Book Review – In praise of Kathak – Shyamhari Chakra |url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev16.html |website=narthaki.com |publisher=Samved Society}}</ref> == ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ == ನೃತ್ಯದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಾಣ - ಉಮಾ ಅವರ ಗುರು ಪಂ.ದುರ್ಗಾ ಲಾಲ್ ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ.<ref>{{Cite news |date=26 April 2012 |title=Moving Stories – Indian Express |work=archive.indianexpress.com |url=http://archive.indianexpress.com/news/moving-stories/941700/0}}</ref> == ಕಥಕ್ ಶಾಲೆ == ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ ಅವರ ಕಥಕ್ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಉಮಾ ಡೋಗ್ರಾ ಅವರು [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="OffCitePageId_24">{{Cite web |last=Denishua |first=HPA |title=School of Kathak {{!}} Uma Dogra |url=http://www.umadogra.com/cms/?page_id=24 |website=umadogra.com |access-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |archive-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415022829/http://www.umadogra.com/cms/?page_id=24 |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDenishua">Denishua, HPA. [http://www.umadogra.com/cms/?page_id=24 "School of Kathak | Uma Dogra"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415022829/http://www.umadogra.com/cms/?page_id=24 |date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019 }}. ''umadogra.com''.</cite></ref> ಇದರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತರಗತಿಯ ಬೋಧನೆ, ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಮಾಸ್ಟರ್ ತರಗತಿಗಳು, ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಸೆಮಿನಾರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳು ಸೇರಿವೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.umadogra.com/ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629193013/http://www.umadogra.com/ |date=29 ಜೂನ್ 2020 }} * [http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm/ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರ ಪಟ್ಟಿ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with short description]] [[ವರ್ಗ:Short description is different from Wikidata]] [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:Pages using infobox musical artist with associated acts]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದರು]] tjdfdp0kzzsfx6bu69nbvqu14e1y3hz ಗದ್ದಂ ಪದ್ಮಜಾ ರೆಡ್ಡಿ 0 151776 1430823 1344592 2026-09-30T08:02:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430823 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಗದ್ದಂ ಪಂಕಜ ರೆಡ್ಡಿ|image=Gaddam Padmaja Reddy 5.png|caption=ರೆಡ್ಡಿ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಕಾಕತೀಯಂ‍ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವುದು|birth_date={{Birth date and age|1967|1|1|df=yes}}|birth_place=ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಾಮರು ಭಾರತ|occupation=ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ |children=೧|relatives=ಗದ್ದಂ ಗಾಂಗ ರೆಡ್ಡಿ |awards=[[#Awards|See Awards]]}} '''ಗದ್ದಂ ಪದ್ಮಜಾ ರೆಡ್ಡಿ''' (ಜನನ ೧ ಜನವರಿ ೧೯೬೭) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]] ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕಿ. ಅವರು ಪೌರಾಣಿಕ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೂಚಿಪುಡಿ ದೃಶ್ಯ ನೃತ್ಯ ರೂಪವಾದ ''ಕಾಕತೀಯಂ ಅನ್ನು'' ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಕಲಾ ರತ್ನ, ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕಲಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಮತ್ತು ೨೦೨೨ ರ ಕಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಪದ್ಮಜಾ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ೧ ಜನವರಿ ೧೯೬೭ ರಂದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಾಮರುದಲ್ಲಿ ರೆಡ್ಡಿ ಕುಟುಂಬದ ಜಿವಿ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ದಂಪತಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಪಾಮರ್ರುದಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ಅಜ್ಜಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಳೆದರು. <ref name="eenadu">{{Cite web |last=Revalla |first=Venkateswarlu |date=27 January 2022 |title=ఇది శివుడిచ్చిన వరం |trans-title=This is [[Shiva]]'s boon |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/women/general/6207/122018232 |access-date=18 November 2022 |website=[[Eenadu]] |language=te}}</ref> ಬಳಿಕ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದರು.ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಯೂಸುಫ್‌ಗುಡಾದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಸೇಂಟ್ ಥೆರೆಸಾ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ರೆಡ್ಡಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದಳು. == ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯ == ರೆಡ್ಡಿ ಶೋಭಾ ನಾಯ್ಡು ಅವರಿಂದ ಕೂಚಿಪುಡಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು.<ref name=":abn">{{Cite web |date=11 November 2022 |title=పద్మజారెడ్డికి నేడు మహిళా వర్సిటీ డాక్టరేట్‌ ప్రదానం |trans-title=Padmaja Reddy awarded doctorate from women's university today |url=https://www.andhrajyothy.com/2022/andhra-pradesh/chittoor/padmaja-reddy-awarded-doctorate-from-mahila-varsity-today-943381.html |access-date=18 November 2022 |website=[[Andhra Jyothi]] |language=te}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.andhrajyothy.com/2022/andhra-pradesh/chittoor/padmaja-reddy-awarded-doctorate-from-mahila-varsity-today-943381.html "పద్మజారెడ్డికి నేడు మహిళా వర్సిటీ డాక్టరేట్‌ ప్రదానం"] &#x5B;Padmaja Reddy awarded doctorate from women's university today&#x5D;. ''[[ಆಂಧ್ರ ಜ್ಯೋತಿ|Andhra Jyothi]]'' (in Telugu). 11 November 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2022</span>.</cite> </ref> [[ಸತ್ಯಭಾಮೆ|ಸತ್ಯಭಾಮಾ]] ಮತ್ತು [[ರುದ್ರಮ ದೇವಿ|ರುದ್ರಮಾ ದೇವಿ]] ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ರೆಡ್ಡಿ ಜನಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿದರು. <ref name=":sakshi">{{Cite web |date=26 January 2022 |title=మాజీ ఎంపీ గడ్డం గంగారెడ్డి చిన్నకోడలికి 'పద్మశ్రీ' |trans-title='Padma Shri' for former MP Gaddam Ganga Reddy's younger daughter-in-law |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/telangana/nizamabad-kuchipudi-dancer-gaddam-padmaja-reddy-won-padma-shri-award-1430018 |access-date=18 November 2022 |website=[[Sakshi (newspaper)|Sakshi]] |language=te}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.sakshi.com/telugu-news/telangana/nizamabad-kuchipudi-dancer-gaddam-padmaja-reddy-won-padma-shri-award-1430018 "మాజీ ఎంపీ గడ్డం గంగారెడ్డి చిన్నకోడలికి 'పద్మశ్రీ'"] &#x5B;'Padma Shri' for former MP Gaddam Ganga Reddy's younger daughter-in-law&#x5D;. ''[[ಸಾಕ್ಷಿ (ಪತ್ರಿಕೆ)|Sakshi]]'' (in Telugu). 26 January 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2022</span>.</cite> </ref> ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಅವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಘಟನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಅವರು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಹಲವಾರು ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬ್ಯಾಲೆಗಳು ''ಬ್ರೂನಾ ಹತ್ಯಾಲು'', ''ಜಾಗೃತಿ'', ''ವಜ್ರ ಭಾರತಿ'', ''ನಮಸ್ತೆ ಇಂಡಿಯಾ'', ''ಹೂವುಗಳ ಸೀಸನ್''. ''ಬ್ರೂನಾ ಹತ್ಯಾಲು'' ಹೆಣ್ಣು ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ - ಹೆಣ್ಣು ಶಿಶುಗಳ ಆಯ್ದ [[ಪ್ರಚೋದಿತ ಗರ್ಭಪಾತ|ಗರ್ಭಪಾತಗಳು]], ''ಜಾಗೃತಿ'' [[ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ|ಎಚ್ಐವಿ / ಏಡ್ಸ್]] ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ''ವಜ್ರ ಭಾರತಿ'' ಜನರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಗ್ರತೆಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತರೆ.<ref>{{Cite web |date=11 November 2022 |title=Governor Biswabhusan lauds SPMVV for responding to challenges |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/governor-biswabhusan-lauds-spmvv-for-responding-to-challenges-768865 |access-date=18 November 2022 |website=[[The Hans India]] |language=en}}</ref> <ref name="eenadu"/> <ref"padmashri-citation">{{Cite web |date=2022 |title=Padma Shri - Smt. Gaddam Padmaja Reddy |url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/CitationsForTickets/2022/202298.pdf |access-date=18 November 2022 |website=[[Government of India]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Reddy |first=Nirmala |date=26 December 2021 |title=కాకతీయం: చారిత్రక నృత్య సౌరభం |trans-title=Kakatiyam: A historical dance aura |pages=12 |work=[[Sakshi (newspaper)|Sakshi]] |url=https://www.sakshi.com/sites/default/files/article_images/2022/01/27/26-Padmaja-Reddy.jpg |access-date=18 November 2022 |archive-date=18 ನವೆಂಬರ್ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118182332/https://www.sakshi.com/sites/default/files/article_images/2022/01/27/26-Padmaja-Reddy.jpg |url-status=dead }}</ref> ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಅವರು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಬ್ಯಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕೆಲವು ಪೌರಾಣಿಕ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ''ಭಾಮಾಕಲಾಪಂ'', ''ಮಹಿಷಾಶುರ ಮರ್ಧಿನಿ'', ''ನವದುರ್ಗಲು'' ಮತ್ತು ''ಕಾಕತೀಯಂ'' ಸೇರಿವೆ. ಅವರು "ಪ್ರಣವ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್" ಅಕಾಡೆಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಚಿಪುಡಿಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಅವರ ಮಗ ಪ್ರಣವ್ ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ <ref>{{Cite news |last=Gudipoodi |first=Srihari |date=4 September 2014 |title=Youngsters take centre stage |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/youngsters-take-centre-stage/article6379494.ece |access-date=18 November 2022 |issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":abn"/> == ಕಾಕತೀಯಂ == [[ಚಿತ್ರ:Gaddam_Padmaja_Reddy_1.png|left|thumb| ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ [[ರುದ್ರಮ ದೇವಿ]] ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರೆಡ್ಡಿ ''ಕಾಕತೀಯಮ್ ಅನ್ನು'' ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು]] [[ತೆಲಂಗಾಣ|ತೆಲಂಗಾಣದ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ತಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ರೆಡ್ಡಿ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಕಾಕತೀಯ|ಕಾಕತೀಯ ರಾಜವಂಶದ]] ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ರಾಮಪ್ಪ ದೇವಾಲಯ|ರಾಮಪ್ಪ ದೇವಸ್ಥಾನದ]] ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಶ್ಯ ನೃತ್ಯ ರೂಪವಾದ ''ಕಾಕತೀಯಂ ಅನ್ನು'' ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಮಪ್ಪ ದೇವಾಲಯ, ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ವಾರಂಗಲ್ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೃತ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. <ref name="telanganatoday1">{{Cite web |date=23 December 2021 |title=Kuchipudi dancer Padmaja Reddy is all set to perform at Shilpakala Vedika |url=https://telanganatoday.com/kuchipudi-dancer-padmaja-reddy-is-all-set-to-perform-at-shilpakala-vedika |access-date=18 November 2022 |website=[[Telangana Today]] |language=en-US}}</ref> ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ''ನೃತ್ತ ರತ್ನಾವಳಿಯನ್ನು'' ಆಧರಿಸಿದೆ - ಇದು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಕಾಕತೀಯರ ಮಿಲಿಟರಿ ಕಮಾಂಡರ್ ಜಯಪ ಸೇನಾನಿ ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕ. <ref name="eenadu"/> <ref name="padmashri-citation">{{Cite web |date=2022 |title=Padma Shri - Smt. Gaddam Padmaja Reddy |url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/CitationsForTickets/2022/202298.pdf |access-date=18 November 2022 |website=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.padmaawards.gov.in/Content/CitationsForTickets/2022/202298.pdf "Padma Shri - Smt. Gaddam Padmaja Reddy"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|Government of India]]''. 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2022</span>.</cite></ref> ಅವರು ಕಾಕತೀಯ ರಾಜವಂಶದ ರಾಣಿ [[ರುದ್ರಮ ದೇವಿ|ರುದ್ರಮಾ ದೇವಿ]] ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |last=Paul |first=Papri |last2=Palaparthi |first2=Srividya |date=7 February 2017 |title=Kakatiyam, a melange of ethnic dance forms long forgotten in telangana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/kakatiyam-a-melange-of-ethnic-dance-forms-long-forgotten-in-telangana/articleshow/57000796.cms |access-date=21 November 2022 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ನೃತ್ಯದ ಮೊದಲ ಭಾಗವನ್ನು ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="telanganatoday1"/><ref>{{Cite news |date=30 January 2017 |title='Kakatiyam' dance to be showcased |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/%E2%80%98Kakatiyam%E2%80%99-dance-to-be-showcased/article17118319.ece |access-date=18 November 2022 |issn=0971-751X}}</ref> ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಪ್ರಕಾರ, ''ನೃತ್ಯ ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ'' ದಾಖಲಾದ ನೃತ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ಅಗಾಧತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬ್ಯಾಲೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು "ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆಯ" ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. <ref name=":indulgeexpress">{{Cite web |last=Chakravorty |first=Reshmi |date=24 December 2021 |title=Kuchipudi exponent Dr G Padmaja Reddy has taken up the challenge to revive dance forms of the Kakatiya era |url=https://www.indulgexpress.com/culture/dance/2021/dec/24/kuchipudi-exponent-dr-g-padmaja-reddy-has-taken-up-the-challenge-to-revive-dance-forms-of-the-kakati-37960.html |access-date=18 November 2022 |website=[[Indulge Express]] |language=en}}</ref>   ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಾಗಿದೆ. <ref name=":indulgeexpress"/> == ಇತರೆ ಕೆಲಸ == ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಂಡಳಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name=":sakshi"/> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == ರೆಡ್ಡಿ ಅವರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name=":sakshi"/> ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಮತ್ತು ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮಾವತಿ ಮಹಿಳಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಸೇರಿವೆ <ref name=":abn"/><ref>{{Cite web |date=12 November 2022 |title=India's higher education second largest in world: Guv Harichandan |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2022/nov/12/indias-higher-education-second-largest-in-world-guvharichandan-2517540.html |access-date=18 November 2022 |website=[[The New Indian Express]]}}</ref> ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರಿಗೆ ಕಲಾ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{Cite news |date=15 August 2006 |title=Hamsa awards are now Kalaratna |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh//article58041585.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202181507/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh//article58041585.ece |archive-date=2 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022 |url-status=dead}}</ref> ಅವರು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಕೂಚಿಪುಡಿಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು,<ref>{{Cite news |date=20 July 2019 |title=Sangeet Natak Akademi Award to UoH professor |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/sangeet-natak-akademi-award-to-uoh-professor/article28614913.ece |access-date=2 December 2022 |issn=0971-751X}}</ref> ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ [[ತೆಲಂಗಾಣ|ತೆಲಂಗಾಣದ]] ಮೊದಲ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.<ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Deepu |date=2 October 2016 |title=Meet Telangana's first Sangeeta Nataka Akademi award winner |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/meet-telanganas-first-sangeeta-nataka-akademi-award-winner/articleshow/54628848.cms |access-date=18 November 2022 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ನಂತರ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು]] ಅವರಿಗೆ ಕಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] <ref>{{Cite web |last=Khurana |first=Suanshu |date=28 April 2022 |title=Padma Shri awardee removed from govt accommodation as eviction starts |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/padma-shri-awardee-removed-from-govt-accommodation-as-eviction-starts-7890678/ |access-date=25 November 2022 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> ಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |date=29 March 2022 |title=Padma Awards 2022: Meet awardees conferred in the field of art for their distinguished contribution |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/padma-awards-2022-artists-singers-awardees-art-field-7842324/ |access-date=18 November 2022 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಪದ್ಮಜಾ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ಗದ್ದಂ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರನ್ನು ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು,<ref name="namaste-telangana">{{Cite news |date=3 November 2016 |title=తెలంగాణ కోడలైనందుకు గర్వపడుతున్నా.. |trans-title=Proud to become Telangana's daughter-in-law |work=[[Namasthe Telangana]] |url=http://www.namasthetelangaana.com/telangana-news/telangana-kuchipudi-artist-padmajareddy-1-1-512190.html |url-status=dead |access-date=18 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106153414/http://www.namasthetelangaana.com/telangana-news/telangana-kuchipudi-artist-padmajareddy-1-1-512190.html |archive-date=6 ನವೆಂಬರ್ 2016 }}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true"> &#x5B;Proud to become Telangana's daughter-in-law&#x5D;. ''[[ನಮಸ್ತೆ ತೆಲಂಗಾಣ|Namasthe Telangana]]''. 3 November 2016. Archived from [http://www.namasthetelangaana.com/telangana-news/telangana-kuchipudi-artist-padmajareddy-1-1-512190.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106153414/http://www.namasthetelangaana.com/telangana-news/telangana-kuchipudi-artist-padmajareddy-1-1-512190.html |date=2016-11-06 }} on 6 November 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2022</span>.</cite></ref> ಅವರು ಮಾಜಿ ಸಂಸದ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಗದ್ದಂ ಗಂಗಾ ರೆಡ್ಡಿಯವರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಣವ್ ಎಂಬ ಮಗನಿದ್ದಾನೆ.<ref name="eenadu"/> ಅವರು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಬೇಗಂಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=28 January 2022 |title=Padma Shri Awardee Dr. Padmaja Reddy joins Green India Challenge |url=https://telanganatoday.com/padma-shri-awardee-dr-padmaja-reddy-joins-green-india-challenge |access-date=18 November 2022 |website=[[Telangana Today]] |language=en-US}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category}} [https://www.instagram.com/g.padmaja.reddy/ * Gaddam Padmaja Reddy on Instagram] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:CS1 Telugu-language sources (te)]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದರು]] 0eagazk06oamehzeul52k02kg12uvu4 ಅಪರ್ಣಾ ಬಿ. ಮಾರಾರ್ 0 152248 1430675 1334911 2026-09-29T17:13:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430675 wikitext text/x-wiki {{Infobox dancer | name = ಅಪರ್ಣಾ ಬಿ. ಮಾರಾರ್ | image = Aparna Speech.jpg |caption = ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾರ್ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡಿದರು | alt = | birth_name = ಅಪರ್ಣಾ ಬಲರಾಮ್ | birth_date =<!-- {{Birth date||02|17}} --> | birth_place = [[ಗುರುವಾಯೂರ್]], ಕೇರಳ, ಭಾರತ | death_date = | origin = | height = | dances = [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ಕೂಚಿಪುಡಿ]], [[ಭರತನಾಟ್ಯ]] | occupation = ನರ್ತಕಿ, ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞೆ, ಸಂಘಟಕಿ, ಗಾಯಕಿ | years_active = | current_group = | former_groups = }} '''ಅಪರ್ಣಾ ಬಿ. ಮಾರಾರ್''' ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ, ಸಂಘಟಕಿ, ಕಲಾ ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞೆ, ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ ಮತ್ತು ಗಾಯಕಿ.<ref>{{Cite web |title=Aparna Marar singing carnatic music video – Big News Live – Kerala Malayalam News, Cinema News, Tech News |url=http://www.bignewslive.com/aparna-marar-singing-carnatic-music-video/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129043317/http://www.bignewslive.com/aparna-marar-singing-carnatic-music-video/ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |publisher=Bignewslive.com}}</ref> ಅವರು ಪಿ‌ಎಸ್‌ಜಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಿಂದ ವೈರ್‌ಲೆಸ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಯುವ ಪ್ರತಿಭಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕಲಾತಿಲಕಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಗೌರವಗಳನ್ನು ಅವರು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last=G. S. Paul |title=Healing through dance |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/healing-through-dance/article6566877.ece |access-date=19 November 2014 |website=The Hindu}}</ref> ಅವರು ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್‌ನ ಎಂಪನೆಲ್ಡ್ ಕಲಾವಿದೆ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕನ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಥೆರಪಿ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕಲಾಭಾರತಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಫಾರ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಕಲ್ಚರ್ ಅಂಡ್ ಹೆರಿಟೇಜ್,<ref>{{Cite web |title=Kalbharathi Cultural Heritage India |url=http://kalabharathi.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022259/http://kalabharathi.in/ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |publisher=Kalabharathi.in}}</ref> ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಉತ್ಸವಗಳು, ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=When Kuchipudi, Kathak mesmerise audiences |url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/art-and-culture/when-kuchipudi-kathak-mesmerise-audiences.html |access-date=19 November 2014 |website=ManoramaOnline}}</ref><ref>{{Cite web |title=Manorama Online – Kalabharathi Foundation celebrates World Dance Day |url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentType=EDITORIAL&channelId=-1073865028&contentId=13954855&catId=-200641&BV_ID=@@@ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129013211/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentType=EDITORIAL&channelId=-1073865028&contentId=13954855&catId=-200641&BV_ID=@@@ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |publisher=Manoramaonline.com}}</ref> ಮಾರಾರ್ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಲಾ ರಸಗ್ರಹಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Healing">{{Cite web |last=G. S. Paul |title=Healing through dance |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/healing-through-dance/article6566877.ece |access-date=19 November 2014 |website=The Hindu}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFG._S._Paul">G. S. Paul. [http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/healing-through-dance/article6566877.ece "Healing through dance"]. ''The Hindu''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2014</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=Aparna: Exploring prospects of Dance Therapy |url=http://www.bignewslive.in/aparna-exploring-prospects-dance-therapy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129042346/http://www.bignewslive.in/aparna-exploring-prospects-dance-therapy/ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |website=Bignewslive.in}}</ref> == ವೃತ್ತಿಪರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ == ಅವರು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕ್ಷೇಮಾವತಿಯ<ref>{{Cite web |title=Profile – Kalamandalam Kshemavathy – Padma Jayaraj |url=http://www.narthaki.com/info/profiles/profl113.html |access-date=19 November 2014 |publisher=Narthaki.com}}</ref> ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ. ಅವರು ಇಸೈಮಣಿ ಆರ್. ವೈದ್ಯನಾಥ ಭಾಗವತರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು.<ref name="Bignewslive.com">{{Cite web |title=Aparna Marar singing carnatic music video – Big News Live – Kerala Malayalam News, Cinema News, Tech News |url=http://www.bignewslive.com/aparna-marar-singing-carnatic-music-video/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129043317/http://www.bignewslive.com/aparna-marar-singing-carnatic-music-video/ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |publisher=Bignewslive.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20141129043317/http://www.bignewslive.com/aparna-marar-singing-carnatic-music-video/ "Aparna Marar singing carnatic music video – Big News Live – Kerala Malayalam News, Cinema News, Tech News"]. Bignewslive.com. Archived from [http://www.bignewslive.com/aparna-marar-singing-carnatic-music-video/ the original] on 29 November 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2014</span>.</cite></ref> ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಗಾಗಿ ಕಲಾಭಾರತಿ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಮಾರಾರ್ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಕರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು <ref>{{Cite web |title=National Dance Music Festival commenced |url=http://www.bignewslive.in/national-dance-music-festival-commenced/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129042400/http://www.bignewslive.in/national-dance-music-festival-commenced/#.VGmjjPmUc6s |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |website=Bignewslive.in}}</ref> ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="ManoramaOnline">{{Cite web |title=When Kuchipudi, Kathak mesmerise audiences |url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/art-and-culture/when-kuchipudi-kathak-mesmerise-audiences.html |access-date=19 November 2014 |website=ManoramaOnline}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://english.manoramaonline.com/entertainment/art-and-culture/when-kuchipudi-kathak-mesmerise-audiences.html "When Kuchipudi, Kathak mesmerise audiences"]. ''ManoramaOnline''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="Manoramaonline.com">{{Cite web |title=Manorama Online – Kalabharathi Foundation celebrates World Dance Day |url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentType=EDITORIAL&channelId=-1073865028&contentId=13954855&catId=-200641&BV_ID=@@@ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129013211/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentType=EDITORIAL&channelId=-1073865028&contentId=13954855&catId=-200641&BV_ID=@@@ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |publisher=Manoramaonline.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20141129013211/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentType=EDITORIAL&channelId=-1073865028&contentId=13954855&catId=-200641&BV_ID=@@@ "Manorama Online – Kalabharathi Foundation celebrates World Dance Day"]. Manoramaonline.com. Archived from [http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentType=EDITORIAL&channelId=-1073865028&contentId=13954855&catId=-200641&BV_ID=@@@ the original] on 29 November 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2014</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=Kalabharathi National Young Dance Festival 2013 – Kalabharathi Dance Festival Timings Schedule Venue – Kalabharathi Dance Festival Kerala |url=http://www.justkerala.in/kalabharathi-national-young-dance-festival.html |access-date=19 November 2014 |publisher=Justkerala.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kalabharathi Young Dance & Music Fest 2014 |url=http://realmatchonline.com/event/kalabharathi-young-dance-music-fest-2014/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090619/http://realmatchonline.com/event/kalabharathi-young-dance-music-fest-2014/ |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |website=Realmatch Online}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sidhardhan |first=Sanjith |date=1 July 2013 |title=Does Kerala have a new cultural capital? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Does-Kerala-have-a-new-cultural-capital/articleshow/20843834.cms |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20141118061752/http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Does-Kerala-have-a-new-cultural-capital/articleshow/20843834.cms |archive-date=18 November 2014 |access-date=18 November 2014}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == * ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ಯುವಪ್ರತಿಭಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{Cite web |title=Yuva Pratibha awards announced |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/yuva-pratibha-awards-announced/article957981.ece |access-date=19 November 2014 |website=The Hindu |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129044718/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/yuva-pratibha-awards-announced/article957981.ece |archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2014 |url-status=dead}}</ref> * ೨೦೦೯ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಕಲಾತಿಲಕಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು <ref>{{Cite web |title=Sree Krishna College bags overall title |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article125738.ece |access-date=19 November 2014 |website=The New Indian Express |archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222175244/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article125738.ece |url-status=dead }}</ref> * ೨೦೦೯ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ ರ ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇಂಟರ್‌ಜೋನ್ ಕಲಾ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಭರತನಾಟ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು * ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ- ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ಯುವ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ಪಡೆದರು <ref name="Dancer">{{Cite web |title=Aparna B Marar Classical Dancer Profile |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=462 |access-date=19 November 2014 |publisher=Thiraseela.com}}</ref> * ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ೨೦೧೦ರ ಅಂತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯುವ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಜೇತರು <ref>{{Cite web |title=Thrissur girl wins national prize in classical dance |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/thrissur-girl-wins-national-prize-in-classical-dance/article1123195.ece |access-date=19 November 2014 |website=The Hindu |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129044709/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/thrissur-girl-wins-national-prize-in-classical-dance/article1123195.ece |archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2014 |url-status=dead}}</ref> * ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್‌ನ ಎಂಪನೆಲ್ಡ್ ಕಲಾವಿದ <ref>{{Cite web |title=Indian Council for Cultural Relations : Empanelment of Artistes : Revised Reference List (2012) |url=http://www.iccrindia.net/artists/iccr-empanelled-artists-2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129032250/http://www.iccrindia.net/artists/iccr-empanelled-artists-2012.pdf |archive-date=29 November 2014 |access-date=19 November 2014 |publisher=Iccrindia.net |format=PDF}}</ref> * ದೂರದರ್ಶನ, ಭಾರತದ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಕಲಾವಿದ <ref name="Dancer" /> * ಅಮೇರಿಕನ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಥೆರಪಿ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್, ೨೦೧೪ ರ ಸಹಾಯಕ ಸದಸ್ಯ * ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕುಂದುಕೊರತೆ ನಿವಾರಣಾ ಕೋಶದ ಸದಸ್ಯ * ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯ - ಯುನೆಸ್ಕೊ, ೨೦೧೧ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 8qpa637fiqzeckbfqjg94fc6uh3vmou ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ 0 152541 1430830 1344951 2026-09-30T08:36:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430830 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ | image = Geeta Mahalik Odissi Sangeet Natak Akademi Awardee 2009-1.jpg | imagesize = | caption = | birth_date = {{birth year and age|1948}} | birth_place = [[ಕೋರಾಪುಟ್]], [[ಒಡಿಶಾ]], [[ಭಾರತ]] | occupation = ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ | website = http://about.me/GeetaMahalik | awards = [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]<br>ಕೇಂದ್ರ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಒಡಿಶಾ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಗ್ರಾಮಿಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ }} '''ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್''' (ಜನನ ೧೯೪೮ ) <ref name="sangeetanatak">[http://www.sangeetnatak.gov.in/Awards%202009%20festival/10%20Geeta%20Mahalik%20-%20Odissi.pdf "Odissi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094011/http://www.sangeetnatak.gov.in/Awards%202009%20festival/10%20Geeta%20Mahalik%20-%20Odissi.pdf |date=24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 }} Sangeetnatak.com</ref> ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಒಡಿಸ್ಸಿ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ. <ref name="About me"/> <ref name="Odissi and Chhau dance">{{Cite web |date=2004 |title=Odissi and Chhau dance |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/ORA-2004/pdf/odissi_and_chhau_dance.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114358/http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/ORA-2004/pdf/odissi_and_chhau_dance.pdf |archive-date=26 August 2014 |access-date=26 August 2014 |publisher=Orissa Reference Manual}}</ref> <ref name="Archaeology">{{Cite web |date=August 2014 |title=Archaeology |url=http://odissi.itgo.com/ |access-date=26 August 2014 |publisher=Odissi Kala Kendra}}</ref> ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ ಅವರಿಗೆ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು.<ref name="Padma">{{Cite web |date=25 January 2014 |title=Padma Awards Announced |url=http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302065134/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735 |archive-date=2 March 2014 |access-date=23 August 2014 |website=Circular |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == ಗೀತಾ ಮಹಲಿಕ್ ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೆಸರಾಂತ ಗುರು ದೇಬಾ ಪ್ರಸಾದ್ ದಾಶ್ ಅವರಿಂದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. <ref name="Deba Prasad Dash">{{Cite web |date=6 November 2010 |title=Deba Prasad Dash |url=http://www.narthaki.com/info/tdhc/tdhc23.html |access-date=26 August 2014 |publisher=Narthaki.com}}</ref> ಇದರ ನಂತರ ಮಾಯಾಧರ್ ರಾವುತ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಗೀತಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು, ಇದನ್ನು ಅನೇಕ ಅಭಿಜ್ಞರು ''ಚಲನೆಯಲ್ಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾವ್ಯ'' ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. <ref name="About me"/> ಗೀತಾ ಅವರು ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್, ಚೀನಾ, ಇಟಲಿ, ಸ್ಪೇನ್, ಯುಎಸ್ಎ, ಕೆನಡಾ, ಜರ್ಮನಿ, ಪೋರ್ಚುಗಲ್, ಗ್ರೀಸ್ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾ ಖಂಡದ ಇತರ ಹಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Hindu"/> <ref name="Indian Express 2">{{Cite web |date=20 February 2010 |title=Indian Express 2 |url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article213701.ece |access-date=26 August 2014 |publisher=The New Indian Express |archive-date=26 ಆಗಸ್ಟ್ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120322/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article213701.ece |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವಗಳು, ಖಜುರಾಹೊ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಎಲ್ಲೋರಾ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಎಲಿಫೆಂಟಾ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಕೊನಾರಕ್ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಮಹಾಬಲಿಪುರಂ ಉತ್ಸವ, ಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಬದ್ರಿ ಕೇದಾರ್ ಉತ್ಸವ, ತಾಜ್ ಉತ್ಸವ, ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸ್ ಸಮಾರೋಹ್, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಗಂಗಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಮಂಡು ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Indian Express 2" /> ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Odissi and Chhau dance"/> == ಪರಂಪರೆ == ಒಡಿಸ್ಸಿಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಮಳವನ್ನು ನೀಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ಗೀತಾ ಮಹಲಿಕ್ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು 'ರಸ' (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ) ದ ಮಾಸ್ಟರ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. <ref name="Indian Express 2"/> <ref name="Orissa diary">{{Cite web |title=Orissa diary |url=http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=16763 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114747/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=16763 |archive-date=26 August 2014 |access-date=26 August 2014 |website=February 16, 2010 |publisher=Orissa diary.com}}</ref> ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ ಅವರು ''ಲಾವಣ್ಯಾವತಿ'', ''ಕೃಷ್ಣಾಭಿಲಾಷ'' ಮತ್ತು ''ದ್ರೌಪದಿ - ಅಂತಿಮ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ'' ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ನವೀನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತ ಮೇಲ್ಪದರಗಳನ್ನು <ref name="Orissa diary"/> ತಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಗಳಿವೆ. <ref name="About me">{{Cite web |date=2014 |title=About me |url=http://about.me/GeetaMahalik |access-date=26 August 2014 |publisher=About me.com}}</ref> ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ ಅವರು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒಡಿಸ್ಸಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ದೆಹಲಿ ಮೂಲದ ''ಗೀತಾ ಉಪಾಸನ'' ಎಂಬ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Upasana">{{Cite web |date=2014 |title=Upasana |url=http://www.indiamapped.com/ngo-in-delhi/new-delhi/geetas-upasana-6548/ |access-date=26 August 2014 |publisher=India Mapped.com |archive-date=26 ಆಗಸ್ಟ್ 2014 |archive-url=https://archive.today/20140826060023/http://www.indiamapped.com/ngo-in-delhi/new-delhi/geetas-upasana-6548/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Halabol">{{Cite web |date=2012 |title=Halabol |url=http://www.halabol.com/geetas-upasana |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120901/http://www.halabol.com/geetas-upasana |archive-date=2014-08-26 |access-date=26 August 2014 |publisher=Halabol.com}}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಯು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತು. == ಸ್ಥಾನಗಳು == * ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕರು - ''ಗೀತಾ ಅವರ ಉಪಾಸನಾ'' <ref name="About me"/> * ಸದಸ್ಯ - ಒಡಿಸ್ಸಿ ನೃತ್ಯದ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿ - ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯ <ref name="Hindu"/> * ಸದಸ್ಯ - ಜನರಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ - ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ <ref name="About me" /> * ಸದಸ್ಯ - ಜನರಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ - ಒಡಿಶಾ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ <ref name="About me" /> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆಗಳು == * ಪದ್ಮಶ್ರೀ - ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ - ೨೦೧೪ <ref name="Padma"/> * ಕೇಂದ್ರ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೧೦ <ref name="Hindu">{{Cite news |date=20 February 2010 |title=Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/sangeet-nakak-akademi-award-for-geeta-mahalik/article713703.ece |access-date=26 August 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Indian Express 2"/> * ಒಡಿಶಾ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ <ref name="Odisha Sangeet Natak Akademi">{{Cite web |date=2010 |title=Odisha Sangeet Natak Akademi |url=http://www.orissasangeetnatak.org/ |access-date=26 August 2014 |publisher=Odisha Sangeet Natak Akademi |archive-date=18 ಮೇ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518145821/http://orissasangeetnatak.org/ |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೧೨<ref name="Indian Express 3">{{Cite web |date=24 March 2012 |title=Indian Express 3 |url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article348232.ece?service=print |access-date=26 August 2014 |publisher=The New Indian Express |archive-date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307034508/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article348232.ece?service=print |url-status=dead }}</ref> * ಗ್ರಾಮಿಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಭಾರತ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರ <ref name="About me"/> * ಹಿರಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫೆಲೋಶಿಪ್ - ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ <ref name="About me" /> <ref name="Hindu" /> ಗೀತಾ ಮಹಾಲಿಕ್ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಂಡಳಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Hindu"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.theshillongtimes.com/2013/09/22/discipline-of-mind-and-body-comes-from-dance/ ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್ ಟೈಮ್ಸ್ 0 ನಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217182245/http://theshillongtimes.com/2013/09/22/discipline-of-mind-and-body-comes-from-dance/ |date=2020-02-17 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=lYQzEkMmf2M 555 ನೃತ್ಯಗಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯ ಒಡಿಸ್ಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ನೃತ್ಯ]] 07fbchkwtt27k0mdndnl3u1juhzq6gu ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ 0 152558 1430769 1372450 2026-09-30T03:12:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430769 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ | image = | imagesize = | caption = | birth_date = ೪ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೩೭ | birth_place = ಶೋರ್ ನೂರ್, ಪಲ್ಲಕಾಡ್, ಕೇರಳ, ಭಾರತ | death_date = {{death date and given age|df=yes|2015|9|13|77}} | death_place = ಒಟ್ಟಪಾಲಂ, ಪಲ್ಲಕಾಡ್, ಕೇರಳ, ಭಾರತ | restingplace = ಶೋರ್ ನೂರ್, ಪಲ್ಲಕಾಡ್, ಕೇರಳ, ಭಾರತ | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = | yearsactive = | spouse = ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪದ್ಮಾನಾಭನ್ ನಾಯರ್ | domesticpartner = | children = ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು| parents = | website = | awards = {{Plain list| *ಪದ್ಮಶ್ರೀ *ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ನೃತ್ಯ ನಾಟ್ಯ ಪುರಾಸ್ಕಾರ *ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಸ್ವಾತಿ ತಿರುಮಲ ಪುರಾಸ್ಕಾರ *ಷಡ್ಕಲ ಗೋವಿಂದ ಮಾರಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ }} }}   '''ಕಲಾಮಂಡಲಂ ವಿ. ಸತ್ಯಭಾಮಾ''' (೪ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೩೭ - ೧೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೫) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ, ಶಿಕ್ಷಕಿ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ. ಇವರು [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ|ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿನ]] ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref name="Govt announcement">{{Cite web |title=Govt announcement |url=http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222101141/http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735 |archive-date=22 February 2014 |access-date=27 July 2014}}</ref> <ref name=>{{Cite news |date=14 April 2011 |title=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/matriarch-of-mohiniyattam/article1696174.ece |access-date=25 July 2014}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ==   ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರು ೧೯೩೭ ರಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕೇರಳದ [[ಪಾಲಘಾಟ್|ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್‌ನ]] [[ಭರತಪ್ಪುಳ ನದಿ|ಭರತಪುಳದ]] ಕರಾವಳಿಯ ಶೋರ್ನೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಿಯಾದ ಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ ಮತ್ತು ಅಮ್ಮಿನಿ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂನ ಅರೆಕಾಲಿಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ, ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಅಚ್ಯುತ ವಾರಿಯರ್ ಮತ್ತು ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕೃಷ್ಣನ್‌ಕುಟ್ಟಿ ವಾರಿಯರ್ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶೋರ್ನೂರಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ೮ ನೇ ತರಗತಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. <ref name="Tha Hindu">{{Cite news |date=14 April 2011 |title=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/matriarch-of-mohiniyattam/article1696174.ece |access-date=25 July 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/matriarch-of-mohiniyattam/article1696174.ece "The Hindu"]. 14 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 July</span> 2014</span>.</cite></ref> ಆಗ ಅವರು ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸ್ಟಾಲ್ವಾರ್ಟ್ ಮತ್ತು ತೊಟ್ಟಸ್ಸೆರಿ ಚಿನ್ನಮ್ಮು ಅಮ್ಮ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. <ref name="Chinnammu Amma">{{Cite web |title=Chinnammu Amma |url=http://www.kalamandalam.org/daywithmasters.asp |access-date=25 July 2014 }}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕಲಾಮಂಡಲಂನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನೃತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು [[ಭರತನಾಟ್ಯ|ಭರತನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದರು. ಚಿನ್ನಮ್ಮು ಅಮ್ಮ ಅವರು ಯುವ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರಿಗೆ ''ಚೆಂಚುರುಟ್ಟಿ'' ಮತ್ತು ''ತೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಡವು'' (ಮೂಲ ಚಲನೆಗಳು), ''ಚೋಲ್ಕೆಟ್ಟುಗಳು'', ''ಜಾತಿಸ್ವರಂಗಳು'' (ಉಚ್ಚಾರಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ''ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು'' ) ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ನೃತ್ಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. <ref name="Tha Hindu" /> ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಸತ್ಯಭಾಮ ಅವರು ಮಲಯಾಳಂನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ, ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[ವಳ್ಳತ್ತೋಳ್ ನಾರಯಣ ಮೆನೆನ್|ವಲ್ಲತೋಳ್ ನಾರಾಯಣ ಮೆನನ್]] ಅವರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಶಾಲಾ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಪಾವತಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಯುವ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿಯ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರು. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರ]] ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಮಂಡಲದ ರಜತ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಮುಂದಿನ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಅಧ್ಯಯನವು ಸಿಂಗಾಪುರ ಮತ್ತು ಮಲೇಷ್ಯಾ ಪ್ರವಾಸದ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ತಂಡದ ಭಾಗವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಭರತನಾಟ್ಯ]], ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಮತ್ತು [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಕೋರ್ಸ್ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಕಿರಿಯ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಕಲಾಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದ [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] ಅವರಿಂದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite web |title=Book Review |url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html |access-date=25 July 2014}}</ref> ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಕಥಕ್ಕಳಿ ವ್ಯಾಕರಣದ ಮಾಸ್ಟರ್ ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥಕ್ಕಳಿ ''ಗುರು'' ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪದ್ಮನಾಭನ್ ನಾಯರ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಅವರ ಪರಿಚಯವು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಪ್ರಣಯದ ತಿರುವು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಅವರ ಮದುವೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. <ref name="Book Review">{{Cite web |title=Book Review |url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html |access-date=25 July 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html "Book Review"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 July</span> 2014</span>.</cite></ref> ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಮತ್ತು ಪದ್ಮನಾಭನ್ ನಾಯರ್ ಅವರ ಮರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ೭೭ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ೧೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ ರಂದು [[ಪಾಲಘಾಟ್|ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. <ref name="Mohiniyattam Exponent Kalamandalam Satyabhama Passes Away">{{Cite web |date=13 September 2015 |title=Mohiniyattam Exponent Kalamandalam Satyabhama Passes Away |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Mohiniyattam-Exponent-Kalamandalam-Satyabhama-Passes-Away/2015/09/13/article3026090.ece |access-date=14 September 2015 |publisher=New Indian Express |archive-date=16 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916194915/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Mohiniyattam-Exponent-Kalamandalam-Satyabhama-Passes-Away/2015/09/13/article3026090.ece |url-status=dead }}</ref> ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರು ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂನ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ವೈಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಆಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರು ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವವರೆಗೂ ಅದರ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾದರು.<ref>{{Cite news |date=14 April 2011 |title=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/matriarch-of-mohiniyattam/article1696174.ece |access-date=25 July 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/matriarch-of-mohiniyattam/article1696174.ece "The Hindu"]. 14 April 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 July</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web |title=Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kalamandalam-sathyabhama/482 |access-date=27 July 2014}}</ref> ಅವರು ವಾರ್ಷಿಕ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಫೆಲೋಶಿಪ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು.<ref name="Committee">{{Cite web |date=30 October 2013 |title=Committee |url=http://news.justkerala.in/fellowship-awards-from-kerala-kalamandalam.php |access-date=25 July 2014}}</ref> ಅವರು ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲದ ಡೀನ್ ಆಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. == ಪರಂಪರೆ == [[ಚಿತ್ರ:Raja_Ravi_Varma,_There_Comes_Papa_(1893).jpg|right|thumb|313x313px| ರವಿವರ್ಮ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಶ ವಿನ್ಯಾಸದ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಸತ್ಯಭಾಮಾಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ <ref name="Book Review">{{Cite web |title=Book Review |url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html |access-date=25 July 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html "Book Review"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 July</span> 2014</span>.</cite></ref>]] ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ೨೪ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗಲು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ಅದರಂತೆ, ವೇದಿಕೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗಿಂತ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಭಿನಯದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅಂಶವು ''ಲಾಸ್ಯಂಗೆ'' ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದರು. ಅವರು ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂನಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಗೊಳಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ''ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಶೈಲಿಯ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ'' ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರೆಗಳು (ಅಂಗೈ ಮತ್ತು ಬೆರಳಿನ ಸನ್ನೆಗಳು), ಭಂಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ ದೇಹ ಚಲನಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಾಟಕವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಮೂಲಕ ನೃತ್ಯ ರೂಪದ ಪ್ರಸ್ತುತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಸಾಲೆ ಸೇರಿಸಲು ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಟೀಕೆಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು. <ref name="Book Review"/> <ref name="Kerala Tourism">{{Cite web |title=Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kalamandalam-sathyabhama/482 |access-date=27 July 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.keralatourism.org/kerala-article/kalamandalam-sathyabhama/482 "Kerala Tourism"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2014</span>.</cite></ref> ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ಎಂದರೆ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ವೇಷಭೂಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು. <ref>{{Cite web |title=Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kalamandalam-sathyabhama/482 |access-date=27 July 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.keralatourism.org/kerala-article/kalamandalam-sathyabhama/482 "Kerala Tourism"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2014</span>.</cite></ref> ಅವರು ರಚಿಸಿದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಬಣ್ಣ, ಮಾದರಿ ಮತ್ತು ಪರಿಕರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಶೈಲಿಯ ಸಹಿಯಾಗಿವೆ. [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ|ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ]] ಪೇಂಟಿಂಗ್‌ಗಳಿಂದ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿರುವ ನರ್ತಕಿ ಕೂದಲಿನ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅವರು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. <ref name="Book Review"/> ಅವರು ೩೫ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತೊರೆದರು. ಅದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ''ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ - ಇತಿಹಾಸ, ತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ'' ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Book |url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html |access-date=25 July 2014}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆಗಳು == ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="Tha Hindu"/> ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅವರು ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ''ನೃತ್ಯ ನಾಟ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು'' <ref name="Recognition for a Guru">{{Cite web |date=2005-12-23 |title=Recognition for a Guru |url=http://www.hindu.com/fr/2005/12/23/stories/2005122302150200.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140804233029/http://www.hindu.com/fr/2005/12/23/stories/2005122302150200.htm |archive-date=4 August 2014 |access-date=26 July 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂ ಕಥಕ್ಕಳಿ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ಟ್ರೂಪ್‌ನಿಂದ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್]] ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite news |date=17 August 2006 |title=Swati |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/award-for-kalamandalam-sathyabhama/article3092127.ece |access-date=26 July 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಕೆಲವು ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು: * [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] - ೨೦೧೪ * ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋಶಿಪ್ - ೨೦೦೭ <ref>{{Cite web |title=Dance |url=http://www.keralaculture.org/dance-ksna/458 |access-date=25 February 2023 |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> * ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೧೯೭೬ <ref name="Kerala Tourism"/> * [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], ನವದೆಹಲಿ - ೧೯೯೪ <ref name="Kendra Akademi">{{Cite web |title=Kendra Akademi |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=30 May 2015 |access-date=27 July 2014}}</ref> * ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ''ನೃತ್ಯ ನಾಟ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ'' - ೨೦೦೫ * ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೧೯೮೮ <ref name="Kerala Tourism" /> * [[ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್]] ಪುರಸ್ಕಾರಮ್ <ref name="Swati">{{Cite news |date=17 August 2006 |title=Swati |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/award-for-kalamandalam-sathyabhama/article3092127.ece |access-date=26 July 2014}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/award-for-kalamandalam-sathyabhama/article3092127.ece "Swati"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''The Hindu''. 17 August 2006<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 July</span> 2014</span>.</cite></ref> * ಷಡ್ಕಲಾ ಗೋವಿಂದ ಮಾರಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೧೩ <ref name="Shadkala award">{{Cite web |title=Shadkala award |url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Govinda-Marar-award-presented/2013/06/25/article1651568.ece |access-date=26 July 2014 |archive-date=13 ಆಗಸ್ಟ್ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813062109/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Govinda-Marar-award-presented/2013/06/25/article1651568.ece |url-status=dead }}</ref> ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ, ಇದನ್ನು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ ಅರ್ಹ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="Satayabhama Award">{{Cite web |title=Satayabhama Award |url=http://www.kalamandalam.org/fellowship.asp |access-date=27 July 2014 }}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು == ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಅವರು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಕುರಿತು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ''ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ - ಇತಿಹಾಸ, ತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ'' ಇದು ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಿಂದ ೧೧ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು ೩೫ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. <ref name="Book">{{Cite web |title=Book |url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html |access-date=25 July 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html "Book"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 July</span> 2014</span>.</cite></ref> * {{Cite book|url=http://www.narthaki.com/info/bookrev/bkrev11.html|title=Mohiniyattam - History, Techniques and Performance|last=Kalamandalam Satyabhama|publisher=Mathrubhumi Books}} == ಸಹ ನೋಡಿ ==   * [https://en.wikipedia.org/wiki/Padmanabhan_Nair|ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪದ್ಮನಾಭನ್ ನಾಯರ್] * [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] * [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು|30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://www.keralatourism.org/leadinglights/kalamandalam-satyabhama/78 ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿವರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227064731/https://www.keralatourism.org/leadinglights/kalamandalam-satyabhama/78 |date=2019-12-27 }} * [http://www.narthaki.com/bhnatyam/bh1e.htm Narthaki.com ನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖ]{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sreejaya.in/content/sreejaya ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು] * [http://www.eflashonline.org/photo/rc-shoranur-honoring-prof-sathyabhama ಸತ್ಯಭಾಮೆಗೆ ಸನ್ಮಾನ ೧] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083111/http://www.eflashonline.org/photo/rc-shoranur-honoring-prof-sathyabhama |date=2016-03-04 }} * [http://www.eflashonline.org/photo/district-3201-honoring-padmasree-sathyabhama-on-gov-rc-shoranur ಸತ್ಯಭಾಮೆಗೆ ಸನ್ಮಾನ ೨] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073134/http://www.eflashonline.org/photo/district-3201-honoring-padmasree-sathyabhama-on-gov-rc-shoranur |date=2016-03-04 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] oqe8u9sk2askb6re86fxk0i7mej6xjd ಕಲಾಮಂಡಲಂ ರಾಧಿಕಾ 0 152561 1430768 1341462 2026-09-30T03:11:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430768 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">ಕಲಾಮಂಡಲಂ ರಾಧಿಕಾ</div> |- class="mw-file-element" data-file-height="1280" data-file-type="bitmap" data-file-width="960" decoding="async" height="293" resource="./File:Radhika-kalamandalam-pic.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Radhika-kalamandalam-pic.jpg/220px-Radhika-kalamandalam-pic.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Radhika-kalamandalam-pic.jpg/330px-Radhika-kalamandalam-pic.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Radhika-kalamandalam-pic.jpg/440px-Radhika-kalamandalam-pic.jpg 2x" width="220" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Radhika-kalamandalam-pic.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption"> ಕಲಾಮಂಡಲಂ ರಾಧಿಕಾ</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ಹುಟ್ಟು | class="infobox-data" |<div class="birthplace" style="display:inline"> [[ಬೆಂಗಳೂರು]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ಉದ್ಯೋಗ(ಗಳು) | class="infobox-data role" | ನರ್ತಕಿ, ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ ಮತ್ತು ರಂಗ ಕಲಾವಿದೆ |} '''ಕಲಾಮಂಡಲಂ ರಾಧಿಕಾ''' ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ, ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ, ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸೆ, ಶಿಕ್ಷಕಿ, ಲೇಖಕಿ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ. ಇವರು [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ|ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ]] ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಅದಿವಾಸಿ ಕೇರಳೀಯರು. ಅವರು [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]], [[ಭರತನಾಟ್ಯ]], [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಮತ್ತು ಇತರ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನೂ ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ. == ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಕಲಾಮಂಡಲಂ ರಾಧಿಕಾ ಅವರು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಚಾರ್ಟರ್ಡ್ ಅಕೌಂಟೆಂಟ್ ಕೆ ಕೆ ನಾಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಮೂರನೆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗುರುರಾಜನ್ ಅವರ ಬಳಿ ನೃತ್ಯ ಕಲಿಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ಅವರು ನಂತರ ಮುತ್ತಾರ್ ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಪಣಿಕ್ಕರ್‌ರಿಂದ ಕಥಕ್ಕಳಿ ಕಲಿತರು, ಗುರು ಪೊನ್ನಯ್ಯಪಿಳ್ಳೆಯವರಿಂದ ಮೃಧಂಗಮವೈತರಿಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು. ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಚೆರುತುರುತಿಗೆ ತೆರಳಿದರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಲಾಮಂಡಲಂನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಚಿನ್ನಮ್ಮು ಅಮ್ಮ, ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಮತ್ತು ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪದ್ಮನಾಭನ್ ನಾಯರ್ ಅವರ ತೆಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನುರಿತ ಸಾಧಕಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡರು. ದಿವಂಗತ ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪದ್ಮನಾಭ ಆಶನ್ ಅವರ ಕಥಕ್ಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ತರಬೇತಿಯು ಅವರ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. <ref>{{Cite news |date=2005-04-01 |title=Entertainment Thiruvananthapuram / Personality : Dancer and philanthropist |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/fr/2005/04/01/stories/2005040101700200.htm |access-date=2016-11-17}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=April 2021|bot=medic}}</ref> == ನರ್ತಕಿ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ == ಅವರು ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಎಚ್ ಒ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು, ಸಾರ್ಕ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರು, ಸೋವಿಯತ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |date= |title=Kerala Interviews,Interview of the week |url=http://www.kerala.com/ker_int/newinterview.php?recid=8 |access-date=2016-11-17 |website=Kerala.com |archive-date=2016-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119101740/http://www.kerala.com/ker_int/newinterview.php?recid=8 |url-status=dead }}</ref> ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ ಆಳವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಅವರು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ೧೯೪೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ನೃತ್ಯಗಾರರು ಧರಿಸಿದ್ದ ಮೂಲ ಹಂತಗಳು, ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಮರು-ಸಂಘಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |date= |title=Kalamandalam Radhika is one of the finest exponents of Mohiniattam |url=https://blackboard.lincoln.ac.uk/bbcswebdav/users/dmeyerdinkgrafe/archive/bioradhika.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422090613/https://blackboard.lincoln.ac.uk/bbcswebdav/users/dmeyerdinkgrafe/archive/bioradhika.html |archive-date=22 April 2016 |access-date=2016-11-17 |website=Blackboard.lincoln.ac.uk}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2000-03-17 |title=Two decades in Art Journalism |url=http://gspaul.com/interview7.html |access-date=2016-11-17 |publisher=GS Paul}}</ref> ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮದ]] ಉಗಮ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಜನನ ಸೇರಿದಂತೆ ಬೈಬಲ್‌ನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾಧಿಕಾ ಯುಎಸ್, ಯುಕೆ, ಯುರೋಪ್, ಅಟ್ಲಾಂಟಾ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಟಾಲಿಯನ್ ಪಾದ್ರಿ ಗೆರಾರ್ಡ್ ಫಾದರ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ''ಬೈಹೋಲ್ಡ್ ಥೈ ಮದರ್'' ಎಂಬ ಬೈಬಲ್ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಚೋಲ್ಕೆಟ್ಟುಗಳು, ಮೂರು [[ವರ್ಣಮ್|ವರ್ಣಗಳು]] ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪದಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ ಬೈಬಲ್‌ನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆದರೆ ವೀರಪ್ಪಮೊಯ್ಲಿ, ಕುವೆಂಪು, ಫಾ.ಅಬೆಲ್, ಅಮೃತ್ ಸೋಮೇಶ್ವರ್ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಚವರ ಅವರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ರಾಧಿಕಾ ಅವರ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಪಡೆದವು. <ref>{{Cite web |date= |title=Home |url=http://www.thecmsindia.org/dance.html |access-date=2016-11-17 |website=Thecmsindia.org |archive-date=2016-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506190715/http://www.thecmsindia.org/dance.html |url-status=dead }}</ref> == ಲೇಖಕಿ == ರಾಧಿಕಾ ಅವರು ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ ''ಶ್ರುತಿಲಯಕ್ಕೆ'' ಹಲವಾರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. 'ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ' ವಿಷಯದ ಕುರಿತು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಪರಿಷತ್ತು|ಎನ್‌ಸಿಇಆರ್‌ಟಿ]] ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಸೆಮಿನಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ ಕುರಿತು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಹೂಸ್ಟನ್]], ಯುಎಸ್ಎ ನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಇಂದೂ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕಕ್ಕೆ ಕೇರಳದ ''ದೇವದಾಸಿ'' ಪದ್ಧತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮಾತೃಭೂಮಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 'ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ-ದಿ ಲಿರಿಕಲ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಆಫ್ ಕೇರಳ' ಮತ್ತು 'ಮುದ್ರಾ' ಪುಸ್ತಕಗಳ ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JuZDAAAACAAJ|title=Mohiniattam: The Lyrical Dance of Kerala|last=Radhika|first=Kalamandalam|date=1 January 2004|publisher=Mathrubhumi Books|isbn=9788182640306|via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2003-09-06 |title=Review - Atlanta hosts the 'Ambassador of Mohiniattom' by Arun P Madangarli |url=http://www.narthaki.com/info/reviews/rev134.html |access-date=2016-11-17 |website=Narthaki.com}}</ref> == ಸಾಧನೆಗಳು == ; ದೂರದರ್ಶನ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ವರ್ಷ ! scope="col" | ಚಲನಚಿತ್ರ ! scope="col" | ಪಾತ್ರ ! scope="col" | ಚಾನಲ್ ! scope="col" | ಭಾಷೆ ! scope="col" | ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ೨೦೦೩ | ಸ್ಲೇವ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ <ref>{{Cite news |title=Kalamandalam Radhika in International web series |pages= |work=[[Madhyamam]] |url=https://www.madhyamam.com/lifestyle/woman/kalamandalam-radhika-in-international-web-series-1070298?infinitescroll=1}}</ref> | ಹನಿಮಾ | ಎಂಬಿಸಿ ಗುಂಪು | ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಅರೇಬಿಕ್ | ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಟಿವಿ ಸರಣಿ |- | ೨೦೧೯-೨೦೨೧ | ಸುಮಂಗಲೀ ಭಾವ | ಮುತ್ತಸ್ಸಿ | ಝೀ ಕೇರಳಂ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | ಧಾರಾವಾಹಿ |- | ೨೦೧೮ | ಸರಳ ರೇಖೆ | ಸ್ವತಃ | ಕೌಮುದಿ ಟಿವಿ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | |- | ೨೦೧೮ | ಆ ಯಾತ್ರಾಯಿಲ್ | ಸ್ವತಃ | ಸಫಾರಿ ಟಿವಿ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | |- | ೨೦೧೮ | ಚಾರುತ |ಸ್ವತಃ | ಕೇರಳ ವಿಷನ್ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | |- | ೨೦೧೬-೨೦೧೭ | ಮಂಜಲ್ ಪ್ರಸಾದ | ನಾಗಮಾದತಮ್ಮ | ಹೂವುಗಳ ಟಿವಿ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | ಧಾರಾವಾಹಿ |- | ೨೦೧೧-೨೦೧೨ | ಕಡಾಯಿಲೆ ರಾಜಕುಮಾರಿ | ಅಭಿಯ ತಾಯಿ | ಮಜವಿಲ್ ಮನೋರಮಾ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | ಧಾರಾವಾಹಿ |- | ೨೦೦೬ | ಶಕುನಮ್ | ನನ್ | ಡಿಡಿ ಮಲಯಾಳಂ | [[ಮಲಯಾಳಂ]] | ಟೆಲಿಫಿಲ್ಮ್ |- |} ; ಚಲನಚಿತ್ರ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ವರ್ಷ ! scope="col" | ಚಲನಚಿತ್ರ ! scope="col" | ಪಾತ್ರ ! scope="col" | ಭಾಷೆ |- | ೨೦೨೩ | ವಾಲಟ್ಟಿ | ಬ್ರೂನೋ ಮಾಲೀಕರು | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೨೨ | ಇನ್ನಲೇ ವರೇ | ರಮಣಿಯಮ್ಮ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೮ | ಮರುನ್ನು (ಸಣ್ಣ) | ಉಮ್ಮಾ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೪ | ನಮ್ಮ ಗ್ರಾಮ | ನಾರಾಯಣಿ | ತಮಿಳು |- | ೨೦೧೩ | ಕ್ಲಿಯೋಪಾತ್ರ | ಕೈದಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೨ | ಗ್ರಾಮಮ್ | ನಾರಾಯಣಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೨ | ಅಧ್ಯಾಯಗಳು | ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೨ | ಸಾಮಾನ್ಯ | ಜೋಸ್ ಅವರ ತಾಯಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೧ | ವೀರಪುತ್ರನ್ | ವಾಯತ್ತಾಟಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೦ | ಕಧ ತುಡರುನ್ನು | ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೧೦ | ಜಾನಕಿ | ಸಂತ ಚೆರಿಯಮ್ಮ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೯ | ರಿತು | ಶರತ್ ಅವರ ತಾಯಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೮ | ಇನ್ನತೇ ಚಿಂತಾ ವಿಷಯಂ | ನೌಷಾದ್ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೮ | ದೇ ಇಂಗೊಟ್ಟು ನೊಕ್ಕಿಯೆ | ರಾಜಕಾರಣಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೭ | ವಿನೋದಯಾತ್ರೆ | ಡಾಕ್ಟರ್ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೭ | ನಿವೇದ್ಯಮ್ | ರಾಮವರ್ಮ ತಂಪುರಾನ್ ಅವರ ಸಹೋದರಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೬ | ರಸತಂತ್ರಂ | ನನ್ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೨೦೦೫ | ಅಚ್ಚುವಿಂತೆ ಅಮ್ಮ | ಮೂತ್ತುಮ್ಮನ ಸಂಬಂಧಿ | ಮಲಯಾಳಂ |- | ೧೯೮೨ | ಕಿಲುಕಿಲುಕ್ಕಂ | ನೃತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಕ | ಮಲಯಾಳಂ |} ; ಅನುಮೋದನೆ * ಆಕ್ಸಿಜನ್ - ಡಿಜಿಟಲ್ ಶಾಪ್ ಜಾಹೀರಾತು * ಪಂಕಜಕಸ್ತೂರಿ == ಸಹ ನೋಡಿ ==   * [https://en.wikipedia.org/wiki/Padmanabhan_Nair|ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಪದ್ಮನಾಭನ್ ನಾಯರ್] * [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] * [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಸತ್ಯಭಾಮಾ]] * [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}{{Authority control}}   {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 3zf60d27hgemyr11iawnd9jtbtyu7ab ಅಚ್ಯುತ ಮಾನಸ 0 152586 1430665 1334248 2026-09-29T16:21:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430665 wikitext text/x-wiki {{Infobox dancer | name = ಅಚ್ಯುತ ಮಾನಸ | image = Achuta Manasa.jpg | alt = | caption = ಅಚ್ಯುತ ಮಾನಸ, [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]] ನರ್ತಕಿ, [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]] | full_name = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]], ಭಾರತ | height = | occupation = [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]] ನರ್ತಕಿ | years_active = | current_group = | former_groups = | dances = | website = {{URL|achutamanasa.in}} }} '''ಅಚ್ಯುತ ಮಾನಸ''' ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]] ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ.<ref name="Kuchipudi Dancers in Andhra Pradesh, India">{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.narthaki.com/kuchipudi/kuch1a.htm |access-date=2013-04-05 |publisher=www.narthaki.com |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321015032/https://narthaki.com/kuchipudi/kuch1a.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://events.fullhyderabad.com/kuchipudi-by-achutha-manasa/2007-december/tickets-dates-videos-reviews-23657-1.html |access-date=2013-04-05 |publisher=events.fullhyderabad.com |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321015056/https://events.fullhyderabad.com/kuchipudi-by-achutha-manasa/2007-december/tickets-dates-videos-reviews-23657-1.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article1161426.ece?textsize=small&test=2 |access-date=2013-04-05 |publisher=www.thehindu.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911005256/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article1161426.ece?textsize=small&test=2 |archive-date=2011-09-11 |url-status=dead}}</ref><ref name="Manasa Kuchipudi Dancer">{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.indianartandartists.com/indian-artist/classical-dancer/kuchipudi/achuta-manasa/andhra-pradesh/hyderabad/7545.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130629120803/http://www.indianartandartists.com/indian-artist/classical-dancer/kuchipudi/achuta-manasa/andhra-pradesh/hyderabad/7545.html |archive-date=29 June 2013 |access-date=2013-04-05 |publisher=www.indianartandartists.com}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/dancer-for-greece/article2203124.ece |access-date=2013-04-05 |publisher=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/dancer-for-greece/article2203124.ece?css=print |access-date=2013-04-05 |publisher=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-12-23 |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.hindu.com/2010/12/23/stories/2010122361690200.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130629104730/http://www.hindu.com/2010/12/23/stories/2010122361690200.htm |archive-date=2013-06-29 |access-date=2013-04-05 |website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-02-06 |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.hindu.com/2011/02/06/stories/2011020661230200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503141603/http://www.hindu.com/2011/02/06/stories/2011020661230200.htm |archive-date=2011-05-03 |access-date=2013-04-05 |website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Manasa Kuchipudi Dancer |url=http://www.achutamanasa.in/performances.htm |access-date=2013-04-05 |publisher=www.achutamanasa.in}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾಹಿತಿ == === ಬಗ್ಗೆ === ಮಾನಸ ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]].<ref name="Kuchipudi Dancers in Andhra Pradesh, India"/><ref name="Manasa Kuchipudi Dancer"/> ಇವರು ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ರವಿಚಂದ್ರ ದಂಪತಿಯ ಪುತ್ರಿ.<ref>{{Cite web |date= |title=Manasa along with her father |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/spellbinding-show/article1161426.ece/ |access-date=2013-08-07 |publisher=www.thehindu.com}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Sri Sri Ravishankar launches website - The Hindu">{{Cite web |date= |title=Website launch Sri Sri Ravishankar with her father |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article970994.ece |access-date=2013-04-05 |publisher=www.thehindu.com}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮಾನಸ ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಅನ್ನು ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ [[ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ರವಿ ಶಂಕರ್|ರವಿಶಂಕರ್]] ಅವರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="Sri Sri Ravishankar launches website - The Hindu"/><ref>{{Cite web |title=Website launch Sri Sri Ravishankar with her father |url=http://www.dtfreshface.itimes.com/public/srisriravi.shankar/news/Sri-Sri-Ravishankar-launches-website |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130629142507/http://www.dtfreshface.itimes.com/public/srisriravi.shankar/news/Sri-Sri-Ravishankar-launches-website |archive-date=2013-06-29 |access-date=2013-04-05 |publisher=www.dtfreshface.itimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Sri-Sri-Ravishankar-launches-website |url=http://www.achutamanasa.in/performances.htm |access-date=2013-04-05 |publisher=www.achutamanasa.in}}</ref> ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ರೂಪವಾದ ಕೂಚಿಪುಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಚ್ಯುತ ಮಾನಸ<ref>{{Cite web |date= |title=Achuta Manasa, Kuchipudi Dancer |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=244 |access-date=2013-08-07 |publisher=thiraseela.com}}</ref> ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಯುವನೃತ್ಯಗಾರರಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ನೃತ್ಯ ಪಯಣವು ಆರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗುರು ಶ್ರೀಮತಿ ಮಧು ನಿರ್ಮಲಾ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅವರು ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತ ಹಂತಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ನಂತರದ ಗುರು ಶ್ರೀ ನರಸಯ್ಯ. ಅವರ ಚೊಚ್ಚಲ ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಆರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗುರು ಶ್ರೀ ಮಹಾಂಕಾಳಿ ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣ ಶರ್ಮಾ ಅವರ ಖ್ಯಾತ ಗುರುಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಲಾ ಪ್ರಯತ್ನ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಲಾಯಿತು. ನಂತರ, ಅವರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಗುರುಗಳಾದ ಡಾ. ವೆಂಪತಿ ಚಿನ್ನ ಸತ್ಯಂ ಯವರ]] ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಚಿಂತಾ ಆದಿನಾರಾಯಣ ಶರ್ಮರ ಶಿಷ್ಯರಾದ "ದೇವಪಾರಿಜಾತಂ", "ರಾಜ ಹಂಸ", "ನಾಟ್ಯವಿಶಾರದ" ಶ್ರೀ ಕಾಜಾ ವೆಂಕಟ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರಿಂದ ಕೂಚಿಪುಡಿಯ ರತ್ನವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅನುಭವದೊಂದಿಗೆ, ಮಾನಸ ಅವರು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ೮೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಕೂಚಿಪುಡಿ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಹಲವಾರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು, ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |date= |title=Experience in Kuchipudi |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=244 |access-date=2013-08-07 |publisher=thiraseela.com}}</ref> ಈಗ ದೂರದರ್ಶನದ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)|ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯವು]] ಹತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಯ ಕಿಡಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಮಾನಸಾ ಅವರು ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಸಿ‌ಐ‌ಡಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೊ <ref>{{Cite web |date= |title=Member of International Dance Council CID- UNESCO |url=http://www.cid-portal.org/gdd/index.php?mode=sel_01 |access-date=2013-08-07 |publisher=www.cid-portal.org}}</ref> ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ೩೧ ನೇ ವಿಶ್ವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="dancer-for-greece">{{Cite web |date= |title=dancer-for-greece |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/dancer-for-greece/article2203124.ece?css=print |access-date=2013-08-07 |publisher=www.thehindu.com}}</ref> === ಶಿಕ್ಷಣ === ನೃತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ, ಮಾನಸಾ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಕೂಚಿಪುಡಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಮಯವನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite web |date= |title=Education Details |url=http://degaarts.com/dancers/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831123331/http://degaarts.com/dancers/ |archive-date=31 August 2013 |access-date=2013-08-07 |publisher=degaarts.com}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Education Details |url=http://www.achutamanasa.in/myprofile.htm |access-date=2013-04-06 |publisher=www.achutamanasa.in}}</ref> === ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು === * ಎಸೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಅಟ್ ತಾಜಾ ವಿವಾಂಟಾ, ಹೈದರಾಬಾದ್. * ಚೌಡಾಯಿ ಮೆಮೊರಿಯಲ್ ಹಾಲ್, ಬೆಂಗಳೂರು. * ಫರ್ಮಾನೆಸ್ ಆಫ್ ಟೆಂಪಲ್ ಡಾನ್ಸ್, ಸಿಂಹನಂದಿನಿ, ಕುವೈತ್. * ೨೦೧೩ - ೧೧ನೇ ಏಕಾಮ್ರ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವ, ಭುವನೇಶ್ವರಿ, ಒಡಿಶಾ. * ೨೦೧೩ - ಹೈದರಾಬಾದ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಚೌಮಹಲ್ಲಾ ಅರಮನೆ, ಹೈದರಾಬಾದ್, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ * ಬೈಸಾಖಿ ಉತ್ಸವ, ಹೈದರಾಬಾದ್ * ೨೦೧೩ - ೪ ನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ ಗರ್ನಾಯಕ್ ಸ್ಮೃತಿ - ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವ, ಅಂತರಜಾತಿಕ ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಸಮಾರೊಃ, ಕಟಕ್, ಒಡಿಶಾ. * ೨೦೧೨ - ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ತಿರುಮಲ, ತಿರುಮಲ, ತಿರುಪತಿ, ಎಸ್ ವಿಬಿಸಿ ಚಾನೆಲ್ ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರವಾದ ತಿರುಮಲ ತಿರುಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಾಧನೀರ್ಜನಮ್ ಗಾಗಿ ಕೂಚಿಪುಡಿ ಬ್ಯಾಲೆ ಸೀತಾ ಕಲ್ಯಾಣಂ ನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. * ೨೦೧೨ - ಐಐಟಿಯಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಲು ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ನಲ್ಲಿ ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ಯುಎಕ್ಸ ಆಯ್ ಎನ್ ಡಿ ಆಯ‍್ - ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ ಆನ್ ಯೂಸರ್ ಎಕ್ಸಪೀರಿಯನ್ಸ್ ಡಿಸೈನ್ ಹೈದರಾಬಾದ್, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ. * ೨೦೧೨ - " ಪ್ರಪಂಚ ತೆಲುಗು ಮಹೋತ್ಸವ - ವಿಶ್ವ ತೆಲುಗು ಉತ್ಸವ: ಕೂಚುಪುಡಿ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ವಾದನ", ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. * ೨೦೧೨ - "ಕಥಕ್ ನೃತ್ಯ ವಿಕಾಸ - ೨೦೧೨"ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಥಕ್ ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತು ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ" ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ನಾಗೇಶ್ವರರಾವ್ - ಭಾರತೀಯ ಖ್ಯಾತ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ" ಅವರನ್ನು "ಅಧ್ಬುತ ಕಥಕ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಕಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು * ೨೦೧೨ "ಕಥಕ್ ನೃತ್ಯ ಪ್ರವೇಶ"ದ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಥಕ್ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರೇಸ್ ನ ಹಿರಿಯ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಂತ್ರಿ ಶ್ರೀ ಕಾಸು ಕೃಷ್ಣಾ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಶ್ರೀ ಪೊತ್ತುರಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ಚರ ರಾವ್ ಅವರು ಮಾನಸಾ ಅವರ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹ, ಸುಲಭ ಚುರುಕುತನದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸನ್ಮಾಲಿಸಲಾಯಿತು. * ೨೦೧೧ ಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಸಿಐಡಿ, ಯುನಿಸ್ಕೋ ಎಂದು ಅನುಮೋದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್ ನ ಡಿಡಿ ಮೋಟಿಹೋ ನಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ೩೧ ನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು. === ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು === * ಆಚಾರ್ಯ [[ನಾಗಾರ್ಜುನ]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಪ್ರತಿಭಾ ಪುರಸ್ಕಾರ. * ನಾಟ್ಯಮಯೂರಿ * ಯುಗಾದಿ ಪುರಸ್ಕಾರ * ಕಲಾ ಸ್ರವಂತಿ * ಸಪ್ತಗಿರಿ ಬಾಲಪ್ರವೀಣ * ನಾಟ್ಯ ಕಲಾಮೈ * ಪ್ರತಿಭಾ ಪಲ್ಲವಂ * ಎನ್ ಟಿ ಆರ್ ಸ್ಮಾರಕ "ತೆಲುಗು ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ" * ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ "ಯುನಿಸ್ಕೊ ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್" == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references responsive="0"></references> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Authority control}} * [http://achutamanasa.in/achuta.htm ತಮ್ಮ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಯುತ ಮಾನಸ] '''ಪ್ರದರ್ಶನ, ಸಂದರ್ಶನದ ವೀಡಿಯೊಗಳು''' * [https://www.youtube.com/watch?v=8hyLNJNwEv8 ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಎಸೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಪ್ರೆಸ್ಮೀಟ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಯುತಮಾನಸ ಸಂದರ್ಶನ] * [https://www.youtube.com/watch?v=4KzMVEHr6-s ಅಚ್ಯುತಮಾನಸ ಇನ್ ಎಸೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್ ಪ್ರೆಸ್ ಮೀಟ್ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ತಾಜ್ವಿವಂತಾದಲ್ಲಿ] * [https://www.youtube.com/watch?v=wRjeGJQ5dr8 ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಒಎಲ್ ತಂಡದ ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] fxgorxzohiltte1oftoslaf6okrfvgk ಐಡಿಯಲ್ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ 0 152736 1430737 1339782 2026-09-30T00:50:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430737 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ಐಡಿಯಲ್ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ | logo = Ideal Ice Cream.jpg | logo_caption = Ideal Ice Cream' current logo | founder = ಪ್ರಭಾಕರ್ ಕಾಮತ್ |products = [[ಐಸ್ ಕ್ರೀಂ]] | foundation = ೧ ಮೇ, ೧೯೭೫ | location = [[ಮಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | homepage = http://www.idealicecream.in/ }} '''ಐಡಿಯಲ್''' [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಐಸ್ ಕ್ರೀಂ|ಐಸ್‌ಕ್ರೀಂ]] ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಂಪೆನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿನ ಐಸ್‌ಕ್ರೀಂ ರುಚಿ ಹಾಗೂ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.   ==ಸಂಸ್ಥೆಯ ಇತಿಹಾಸ== '''[[:en:Ideal Ice Cream|ಐಡಿಯಲ್ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್]]''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಐಸ್ ಕ್ರೀಂ|ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್]] ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Ideal's Ice-cream - Mangalore |url=http://en.petitchef.com/recipes/ideal-s-ice-cream-mangalore-fid-839430 |access-date=16 July 2012 |publisher=Petit Chef}}</ref> ಇದು ೧ [[ಮೇ]] ೧೯೭೫ ರಂದು ಪ್ರಭಾಕರ್ ಕಾಮತ್ ಅವರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೮೦% ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಂಗಳೂರಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ತಯಾರಕ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=18 March 2006 |title=What a scoop! |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3189209.ece |access-date=14 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218133855/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3189209.ece |archive-date=18 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013 |url-status=dead}}</ref> ಇದು ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಹಲವಾರು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು [[ಗೋವಾ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರ [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ]] ಸರಬರಾಜು ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="1a">{{Cite web |date=2021-11-07 |title=Mangaluru: Ideal Ice Cream founder Prabhakar Kamath dies at 79 |url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/mangaluru-ideal-ice-cream-founder-prabhakar-kamath-dies-at-79-7610090/ |website=The Indian Express}}</ref> ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್, ಜೆಲ್ಲಿ, ಡ್ರೈ ಫ್ರೂಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ತಾಜಾ [[ಹಣ್ಣು|ಹಣ್ಣುಗಳ]] ಪದರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎತ್ತರದ ಗಾಜಿನಲ್ಲಿರಿಸುವ '''ಗಡ್ಬಾಡ್''' ಈ ಬ್ರಾಂಡ್ ನ ಸಿಗ್ನೇಚರ್ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=2011-03-17 |title=Gudbud celebrates 35 years of excellence |url=https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2011/mar/17/gudbud-celebrates-35-years-of-excellence-236334.html |website=The New Indian Express}}</ref> ಬ್ರಾಂಡ್ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಂಸೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=2017-11-18 |title=Ideal Ice Cream wins 8 awards in Great Indian Ice-cream and Frozen Dessert contest |url=https://www.deccanherald.com/content/643504/ideal-ice-cream-wins-8.html |website=Deccan Herald}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2017-11-17 |title=Ideal Ice-Cream scoops up 8 medals in season six of Great Indian Ice-Cream Contest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/ideal-ice-cream-scoops-up-8-medals-in-season-six-of-great-indian-ice-cream-contest/articleshow/61689842.cms |website=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2013-12-10 |title=Mangalore's Ideal ice cream wins national award |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/Mangalore%E2%80%99s-Ideal-ice-cream-wins-national-award/article20697670.ece |website=The Hindu Businessline}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2012-03-14 |title=In Mangalore, 'I' is for Ideal |url=https://www.thehindubusinessline.com/catalyst/in-mangalore-i-is-for-ideal/article23068509.ece |website=The Hindu Businessline}}</ref> ಮಂಗಳೂರಿನ ಎಂಜಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ '''ಪಬ್ಬಾಸ್''' ಈ ಕಂಪನಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮಳಿಗೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |date=2021-11-06 |title=Ideal Ice Cream founder Prabhakar Kamath passes away in Mangaluru |url=https://www.thenewsminute.com/article/ideal-ice-cream-founder-prabhakar-kamath-passes-away-mangaluru-157305 |website=The News Minute}}</ref> ==ವಿತರಣೆ== ಐಡಿಯಲ್ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ನ ವಿತರಣಾ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಕೇರಳ]] ಮತ್ತು ಗೋವಾದ ೪೫೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು [[ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ|ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮತ್ತು ಇದು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.idealicecream.com/about-us/</ref> ==ಐಸ್ಕ್ರೀಮ್ ವಿಧಗಳು== ಐಡಿಯಲ್ನ ಉತ್ಪನ್ನ ಬಂಡವಾಳವು ಕ್ಯಾಂಡಿ ಸ್ಟಿಕ್ಗಳು, ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ಗಳು, ಸುಂಡೆಗಳು, ಕೋನ್ಗಳು, ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿದ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು, ಗಡ್ಬಡ್, ತಿರಮಿಸು, ದಿಲ್ಕುಷ್, ನೈಜ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಆಧಾರಿತ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ೧೫೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು [[:en:Stock keeping unit|ಎಸ್‌ಕೆಯು(SKU)ಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ.<ref>https://www.idealicecream.com/about-us/</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== '''ಡ್ಯೂಪಾಂಟ್ ಮತ್ತು ಐಡಿಎ''' ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಐಡಿಯಲ್ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ಗಳು ೨೭ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೫ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು- ೮ [[ಚಿನ್ನ]], ೯ [[ಬೆಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು ೫ [[ಕಂಚು|ಕಂಚಿನ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>https://www.idealicecream.com/about-us/</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕಂಪನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯಮ]] lsvw4h0f4x96o1ka0b1lodq67j3sjwh ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ 0 153094 1430723 1427440 2026-09-29T22:26:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430723 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ | image = UrvashiButalia.jpg | alt = | caption = ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ | birth_name = | birth_date = {{Birth year and age|1952}} | birth_place = ಅಂಬಾಲ, [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ಭಾರತ]] | death_date = | death_place = | nationality = | other_names = | alma_mater = {{ubl|ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಲಂಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ}} | occupation = {{Nowrap|ಪ್ರಕಾಶಕರು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು <br /> ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು, ಕಾಲಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್ (೧೯೮೪) <br /> ಜುಬಾನ್ ಬುಕ್ಸ್, ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು (೨೦೦೩)}} | known_for = | relatives = ಪಂಕಜ್ ಬುಟಾಲಿಯಾ | website = {{URL|zubaanbooks.com}} }} '''ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ''' (ಜನನ ೧೯೫೨) ಒಬ್ಬ ಭಾರತತೀಯ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಲೇಖಕಿ, ಪ್ರಕಾಶಕಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ. ಅವರು ಭಾರತದ ಮಹಿಳಾ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿನ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ''ದಿ ಅದರ್‌ ಸೈಡ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ'' ಮತ್ತು ''ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್‌ ಪೀಸ್‌ : ವುಮೆನ್ಸ್‌ ವಾಯ್ಸಸ್ ಫ್ರಂ ಕಾಶ್ಮೀರ'' ಮುಂತಾದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ರಿತು ಮೆನನ್ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್ ಅನ್ನು ಸಹ - ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಕಾಳಿಯ ಮುದ್ರೆಯಿರುವ ಜುಬಾನ್ ಬುಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |last=Daftuar |first=Swati |date=28 October 2010 |title=Identity matters |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article853524.ece |access-date=26 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122161233/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/Identity-matters/article15794408.ece |archive-date=22 ಜನವರಿ 2020 |url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ, ಬುಟಾಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಮೆನನ್ ಅವರಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀಯನ್ನು]] ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Press Information Bureau |url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364 |access-date=2019-03-07 |website=www.pib.nic.in}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಬುಟಾಲಿಯಾ [[ಹರಿಯಾಣ|ಹರಿಯಾಣದ]] [[ಅಂಬಾಲ|ಅಂಬಾಲಾದಲ್ಲಿ]] ಪಂಜಾಬಿ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಗತಿಪರ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಸುಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಜೋಗಿಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಬುಟಾಲಿಯಾ ಅವರ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಊರ್ವಶಿ ಮೂರನೆಯವರು. ಇವರ ತಾಯಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಸಲಹಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬುಟಾಲಿಯಾ ಅವರಿಗೆ ಬೇಲಾ ಹೆಸರಿನ ಒಬ್ಬ ಅಕ್ಕ, ಮತ್ತು ಪಂಕಜ್ ಮತ್ತು ರಾಹುಲ್ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿದ್ದಾರೆ. ಪಂಕಜ್ ಬುಟಾಲಿಯಾ ಎಡಪಂಥೀಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿದ್ದು, [[ವೃಂದಾವನ|ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸುವ ವಿಧವೆಯರ ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬುಟಾಲಿಯಾ ಅವರು ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಿರಾಂಡಾ ಹೌಸ್‌ನಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಎ ಪಡೆದರು. ೧೯೭೩ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಮತ್ತು ೧೯೭೭ ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.<ref name="lettre">{{Cite web |title=Bio – Butalia |url=http://www.lettre-ulysses-award.org/jury06/bio_butalia.html |access-date=26 April 2013 |publisher=Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage}}</ref> ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಇಟಾಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂದಿ, ಪಂಜಾಬಿ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="lettre-ulysses-award.org">{{Cite web |title=Lettre Ulysses Award {{!}} Urvashi Butalia, India |url=https://www.lettre-ulysses-award.org/jury06/bio_butalia.html |access-date=2019-03-07 |website=www.lettre-ulysses-award.org}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Urvabu.jpg|thumb|ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ]] ಬುಟಾಲಿಯಾ [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ]] [[ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ(ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್)|ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೮೨ ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ ಮೂಲದ ಜೆಡ್ ಬುಕ್ಸ್‌ಗೆ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ <ref name="lettre"/> ಒಂದು ವರ್ಷ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು ಮತ್ತು ರಿತು ಮೆನನ್ ಜೊತೆಗೆ <ref name="mint">{{Cite web |last=Ghoshal |first=Somak |date=14 June 2013 |title=Urvashi Butalia: I want to prove that feminist publishing can survive commercially |url=http://www.livemint.com/Companies/595QfElEltDLfuvgNqTiOI/Urvashi-Butalia--I-want-to-prove-that-feminist-publishing-c.html |access-date=16 August 2013 |publisher=Livemint}}</ref> ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಬುಟಾಲಿಯಾ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಮತ್ತು ಎಡಪಂಥೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ|ವಿಭಜನೆ]] ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ ಇತಿಹಾಸಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web |last=Sundus |first=Areeba |date=8 November 2018 |title=Urvashi Butalia: The Historian Who Revived The Forgotten Voices of Partition |url=https://feminisminindia.com/2018/11/08/urvashi-butalia-historian-partition/ |access-date=28 April 2021 |website=Feminism In India (FII)}}</ref> ಅವರು ಲಿಂಗ, ಕೋಮುವಾದ, ಮೂಲಭೂತವಾದ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಬರಹಗಳು ''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್]]'', ದಿ ''ನ್ಯೂ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲಿಸ್ಟ್,'' ''[[ದಿ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮನ್‌|ದಿ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಮನ್]]'', ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]],'' ''[[ಔಟ್ಲುಕ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ)|ಔಟ್‌ಲುಕ್]]'' ಮತ್ತು ''ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ'' ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವರು ಎಡಪಂಥೀಯ ''ತೆಹೆಲ್ಕಾ'' ಮತ್ತು ''ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರಿಂಟರ್ ಮತ್ತು ಪಬ್ಲಿಷರ್,'' ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶನ ಉದ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ (ಬಿ೨ಬಿ) ಪ್ರಕಟಣೆಗೆ ನಿಯಮಿತ ಅಂಕಣಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬುಟಾಲಿಯಾ ಅವರು ಆಕ್ಸ್‌ಫ್ಯಾಮ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ವೊಕೇಶನಲ್ ಸ್ಟಡೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಓದುಗರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="lettre"/> ===ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್ === ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್, ರಿತು ಮೆನನ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆ. ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ [https://en.wikipedia.org/wiki/Third_World ಮೂರನೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ] ಮಹಿಳೆಯರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಇದನ್ನು ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಧ್ವನಿ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರರು, ಸೃಜನಶೀಲರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>Puri, Jyoti, ''Woman, Body, Desire in Postcolonial India: Narratives of Gender and Sexuality'' (London: Routledge, 1999).</ref> ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಬುಟಾಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಮೆನನ್ ಬೇರೆಯಾದರು. ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮೆನನ್ ವುಮೆನ್ ಅನ್ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು <ref>{{Cite web |title=Ritu Menon |url=http://www.womenunlimited.net/authors/authors_ritumenon.htm |access-date=2019-03-07 |publisher=Women Unlimited |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530061831/http://www.womenunlimited.net/authors/authors_ritumenon.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಬುಟಾಲಿಯಾ ಜುಬಾನ್ ಬುಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="AABP">{{Cite web |date=February 2011 |title=Padma Shri Awarded To Publishing Stalwarts After A Decade |url=http://www.allaboutbookpublishing.com/120/padma-shri-awarded-to-publishing-stalwarts-after-a-decade/ |access-date=28 April 2021 |website=All About Book Publishing |archive-date=28 ಏಪ್ರಿಲ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428065441/http://www.allaboutbookpublishing.com/120/padma-shri-awarded-to-publishing-stalwarts-after-a-decade/ |url-status=dead }}</ref> ===ಜುಬಾನ್ ಬುಕ್ಸ್=== ಇದನ್ನು ಮೂಲತಃ ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಲಾಭರಹಿತ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಜುಬಾನ್ ಈಗ ಜುಬಾನ್ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಂಬ ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿ. ಈ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಕಾಶನ, "ಆನ್, ಫಾರ್, ಬೈ ಆಂಡ್ ಅಬೌಟ್ ವುಮೆನ್ ಇನ್ ಸೌತ್ ಏಷ್ಯಾ" ಎಂಬ ಧ್ಯೇಯದೊಂದಿಗೆ, ಖ್ಯಾತ ಲೇಖಕರಾದ ಜೈಶ್ರೀ ಮಿಶ್ರಾ, ನಿವೇದಿತಾ ಮೆನನ್, ಮಂಜುಳಾ ಪದ್ಮನಾಭನ್, ಸುನೀತಿ ನಾಮಜೋಶಿ ಮತ್ತು ಅನ್ನಿ ಜೈದಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕರ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=About {{!}} Zubaan |url=https://zubaanbooks.com/about-zubaan/ |access-date=2019-03-07 |language=en-US}}</ref> . === ''ದಿ ಅದರ್ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ಸೈಲೆನ್ಸ್'' === ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಹಲವಾರು ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ಆಪ್-ಎಡ್ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಬುಟಾಲಿಯಾ ಹಲವಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಅಥವಾ ಸಹ-ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ''ದಿ ಅದರ್ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ಸೈಲೆನ್ಸ್'' (೧೯೯೮), [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ|ವಿಭಜನೆಯಿಂದ]] ಬದುಕುಳಿದವರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಎಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂದರ್ಶನಗಳ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪಠ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗೋಥೆ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಇದನ್ನು "ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ... ಇದು ದುರಂತದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.<ref name="Staff">{{Cite web |last=Scroll Staff |title=Feminist publisher Urvashi Butalia wins the prestigious Goethe Medal |url=https://shop.scroll.in/book/843417/feminist-publisher-urvashi-butalia-wins-the-prestigious-goethe-medal |access-date=2019-03-07 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ''ದಿ ಅದರ್ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ಸೈಲೆನ್ಸ್'' ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಓರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಬುಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು <ref name="lettre-ulysses-award.org"/> ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಾಗಿ ನಿಕ್ಕಿ ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. == ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ == ಬುಟಾಲಿಯಾ ವುಮೆನ್ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಫ್ರೀಡಂ ಆಫ್ ಪ್ರೆಸ್ (ಡಬ್ಲೂ‌ಐ‌ಎಫ್‌ಪಿ) ನ ಸಹವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Associates {{!}} The Women's Institute for Freedom of the Press |url=http://www.wifp.org/who-we-are/associates/ |access-date=21 June 2017 |website=www.wifp.org |language=en-US}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ == ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ, ಬುಟಾಲಿಯಾ ವುಮೆನ್ ಇನ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್‌ನಿಂದ ಪಂಡೋರಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{Cite web |title=Urvashi Butalia |url=https://www.boell.de/en/person/urvashi-butalia |access-date=2019-03-07 |website=Heinrich-Böll-Stiftung |language=en}}</ref> ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ, ಬುಟಾಲಿಯಾ ಅವರಿಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="AABP"/> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಗೋಥೆ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಬುಟಾಲಿಯಾಗೆ ಗೋಥೆ ಪದಕವನ್ನು ನೀಡಿತು, ಇದು [[ಜರ್ಮನಿ|ಫೆಡರಲ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಜರ್ಮನಿಯ]] ಅಧಿಕೃತ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿದೆ, ಇದು " [[ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆ|ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯ]] ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತದೆ." <ref name="Staff"/><ref>{{Cite web |title=Awardee: Urvashi Butalia |url=https://www.goethe.de/resources/files/pdf131/about-urvashi-butalia.pdf |publisher=Goethe Institut}}</ref> == ಕೆಲಸ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7cllAAAAMAAJ|title=ಇನ್ ಅದರ್ ವರ್ಡ್ಸ್: ನ್ಯೂ ರೈಟಿಂಗ್ ಬೈ ಇಂಡಿಯನ್ ವುಮೆನ್|last=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ|last2=ರಿತು ಮೆನನ್|publisher=ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್|year=೧೯೯೨|isbn=978-81-85107-48-6}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8mU8AQAAIAAJ|title=ಮೇಕಿಂಗ್ ಅ ಡಿಫರೆನ್ಸ್: ಫೆಮಿನಿಸ್ಟ್ ಪಬ್ಲಿಶಿಂಗ್ ಇನ್ ದ ಸೌತ್|last=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ|last2=ರಿತು ಮೆನನ್|publisher=ಬೆಲ್ಲಾಜಿಯೊ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್|year=೧೯೯೫|isbn=9780964078086}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CRIqAAAAYAAJ|title=ವುಮೆನ್ ಆಂಡ್ ದ ಹಿಂದು ರೈಟ್: ಅ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ಎಸ್ಸೇಸ್|last=ತನಿಕಾ ಸರ್ಕಾರ್|last2=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ|publisher=ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್|year=೧೯೯೫|isbn=978-81-85107-66-0}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RjUqAAAAYAAJ|title=ವುಮೆನ್ ಆಂಡ್ ದ ರೈಟ್ ವಿಂಗ್ ಮುಮೆಂಟ್ಸ್: ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ಸಸ್|last=ತನಿಕಾ ಸರ್ಕಾರ್|last2=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ|publisher=ಜ಼ಡ್ ಬುಕ್ಸ್|year=೧೯೯೫|isbn=978-1-85649-289-8|location=ಲಂಡನ್}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JGklJI4eiNIC|title=ದ ಅದರ್ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ದ ಸೈಲೆನ್ಸ್: ವಯ್ಸಸ್ ಫ್ರಮ್ ದ ಪಾರ್ಟಿಷಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ|last=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ|publisher=ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಬುಕ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ|year=೧೯೯೮|isbn=978-0-14-027171-3}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1WvaAAAAMAAJ|title=ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಪೀಸ್: ವುಮೆನ್ಸ್ ವಾಯ್ಸಸ್ ಫ್ರಮ್ ಕಾಶ್ಮೀರ್|last=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ|publisher=ಕಾಳಿ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್|year=೨೦೦೨|isbn=978-81-86706-43-5}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7nfNcEiSSMEC|title=ಇನ್ನರ್ ಲೈನ್: ದ ಜುಬಾನ್ ಬುಕ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೋರೀಸ್ ಬೈ ಇಂಡಿಯನ್ ವುಮೆನ್|publisher=ಜುಬಾನ್|year=೨೦೦೬|isbn=978-81-89013-77-6|editor-last=ಊರ್ವಶಿ ಬುಟಾಲಿಯಾ}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="0"></references> {{Commons category|Urvashi Butalia}}   ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ== * [http://www.zubaanbooks.com/ ಜುಬಾನ್ ಬುಕ್ಸ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] * [http://www.lettre-ulysses-award.org/jury06/bio_butalia.html 2006 ಲೆಟ್ರೆ ಯುಲಿಸೆಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ] * ಅನುಪಮಾ ಅರೋರಾ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್ರಿನ್ ಸಾನೋಸ್ ಅವರಿಂದ [https://digitalcommons.uri.edu/jfs/vol6/iss6/6/ ಸಂದರ್ಶನ], ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಫೆಮಿನಿಸ್ಟ್ ಸ್ಕಾಲರ್‌ಶಿಪ್'' 6 (ವಸಂತ 2014) {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] tv98p921e8jp8oqx4k6wt3vzpc2pd43 ಕೆ. ಎ. ಬೀನಾ 0 153100 1430786 1373966 2026-09-30T05:01:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430786 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ಕೆ. ಎ. ಬೀನಾ | native_name = {{lang|ml|കെ.എ.ബീന}} | image = K.A.Beena.jpg | imagesize = 200px | occupation = ಬರಹಗಾರ್ತಿ, ಪತ್ರಕರ್ತೆ, ಅಂಕಣಕಾರ್ತಿ | notableworks = ''ಬೀನಾ ಕಂಡ ರಷ್ಯಾ'' | birthname = | birth_date = {{Birth date and age|1964|11|11|df=y}} | birth_place = [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]], [[ಕೇರಳ]], [[ಭಾರತ]] | deathdate = | deathplace = }} '''ಕೆ. ಎ. ಬೀನಾ''' ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಲೇಖಕಿ, ಪತ್ರಕರ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಂಕಣಕಾರ್ತಿ. ಅವರು [[ಮಲಯಾಳಂ|ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ]] ವಿವಿಧ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ,ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು, ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ ಲೇಖನಗಳು, [[ಪ್ರವಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಪ್ರವಾಸ ಕಥನಗಳು]], ಮಕ್ಕಳ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹಗಳು, ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮದ ಬಗ್ಗೆ ಇತಿಹಾಸ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಅವರು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಸಚಿವಾಲಯ|ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಸಚಿವಾಲಯದ]] ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಔಟ್ರೀಚ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್‌ಗೆ ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೆಶಕಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="brand"/> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ == ಅವರು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಝೈಲಾದಲ್ಲಿ ಪತ್ರಕರ್ತ ಎಂ. ಕರುಣಾಕರನ್ ನಾಯರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಅಂಬಿಕಾ ಅವರ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕೆ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದರು.<ref name="basheer">{{Cite news |last=Sudhish |first=Navamy |date=2013-07-05 |title=A torrent of memories |work=[[The New Indian Express]] |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2013/jul/05/A-torrent-of-memories-493696.html |access-date=3 February 2019}}</ref> ಅವರ ಪತಿ ಬೈಜು ಚಂದ್ರನ್, ನವದೆಹಲಿಯ ದೂರದರ್ಶನದ ಉಪ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಮಗುವಿದೆ, ಅವರೇ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ರಿತ್ವಿಕ್ ಬೈಜು.<ref>{{Cite web |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2013-11-13 |title=Home Alone |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/home-alone/article5347312.ece |access-date=2023-04-05 |publisher=The Hindu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406011949/https://www.thehindu.com/features/cinema/home-alone/article5347312.ece |archive-date=2023-04-06 |url-status=dead}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == ಬೀನಾ ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಶಾಲಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ''ಬೀನಾ ಕಂಡ ರಷ್ಯಾ'' ಎಂಬ [[ಪ್ರವಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಪ್ರವಾಸ ಕಥನವನ್ನು]] ೧೩ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಇದು ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ೧೯೭೭ ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಆರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರ್ಟೆಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಕ್ಕಳ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಅವರ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಪುಸ್ತಕವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೮೭ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ''ಕೇರಳ ಕೌಮುದಿ'' ಮಹಿಳಾ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಕ ಸಂಪಾದಕರಾದರು ಮತ್ತು ೧೮೯ ರಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭೂಮಿ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ]] ಭಾರತೀಯ ಮಾಹಿತಿ ಸೇವೆಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು [[ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಬಾನುಲಿ ಕೇಂದ್ರ|ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೋ]] ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನದ ಸುದ್ದಿ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಪತ್ರಿಕಾ ಮಾಹಿತಿ ಬ್ಯೂರೋ ಮತ್ತು ಜಾಹೀರಾತು ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಚಾರ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಬೀನಾ ಕೇರಳ ಕೌಮುದಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ''ಆದಯಲಂಗಲ್'', ಮಾತೃಭೂಮಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ''ಅಕಾಕಾಜ್ಚಾ'', ಮನೋರಮಾ ಆನ್‌ಲೈನ್ ''ವಕ್ಕುಕಲ್ಕಪ್ಪುರಂ'' ಮತ್ತು ದೇಶಾಭಿಮಾನಿ ವಾರಪತ್ರಿಕೆ ''ವಾಝಿವಿಲಕ್ಕು'' ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ಅಂಕಣಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ''ವನಿತಾ'', ''ಕನ್ಯಕಾ'', ಮತ್ತು ದೇಶಾಭಿಮಾನಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ''ಮಲಯಾಳಂ ಸುದ್ದಿಗಳಿಗೆ'' ಸಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಬೀನಾ ಭಾರತದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=2017-01-04 |title=ദലിതരും സ്ത്രീകളും ഇപ്പോഴും അടിമകൾ : കെ എ ബീന |trans-title=Dalits and women still slaves : KA Bina |url=https://www.manoramaonline.com/literature/interviews/in-conversation-with-k-a-beena.html# |access-date=2023-04-05 |publisher=Manorama Online |language=ml}}</ref> ಅವರ ೨೦೦೮ ರ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ ''ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರಾಯಿಲೆ ವೀಡು'' ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಯಾಣದ ಅನುಭವಗಳು; ಇತರವುಗಳು ''ಚುವಡುಕಲ್'' ಮತ್ತು ''ನದಿ ತಿನ್ನುನ್ನ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು'' ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. [[ವೈಕ್ಕಂ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಷೀರ್|ವೈಕೋಮ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಶೀರ್]] ಅವರ ಪುಸ್ತಕ, ''ಬಶೀರ್ ಎನ್ನ ಅನುಗ್ರಹಂ'', ಬರಹಗಾರನಿಗೆ ಒಂದು ಸ್ಮರಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಮತ್ತು ಅವರ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="basheer"/> ''ಅಮ್ಮಕ್ಕುಟ್ಟಿಯುದೆ ಲೋಕಂ'' ಮತ್ತು ''ಅಮ್ಮಕ್ಕುಟ್ಟಿಯುಡೆ ಶಾಲೆ'' ಸೇರಿದಂತೆ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿಯೂ ಬೀನಾ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ''ಪೆರುಮಝಾಯತ್ ನಾಸ್ಟಾಲ್ಜಿಯಾ'' ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸ್ಮರಣ ಸಂಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ''ಶೀತನಿದ್ರ'' ಮತ್ತು ''ಕೌಮಾರಂ ಕಾಡನ್ನು ವರುನ್ನತು'' ಎರಡೂ ಸಣ್ಣ ಕಥಾ ಸಂಕಲನಗಳಾಗಿವೆ. ''ರೇಡಿಯೋ ಕಥಾಯುಮ್ ಕಲಾಯುಮ್'' ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ರೇಡಿಯೋ ಪ್ರಸಾರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ <ref name="brand"/> ಮತ್ತು ''ದಿನಾಂಕ ಸಾಲು - ಚರಿತಾಥೆ ಚಿರಕಿಲೆಟ್ಟಿಯವರ್'' [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ೧೭ ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ,ಅವರು [[ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಸಚಿವಾಲಯ|ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಸಚಿವಾಲಯದ]] ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಔಟ್ರೀಚ್ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್‌ನ ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅವರು ತಿರುವನಂತಪುರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ಗೆ ಸಂಯೋಜಕಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="brand">{{Cite web |date=2020-03-18 |title=Accomplished writer and journalist : K.A. Beena |url=https://brandkeralaonline.com/2020/03/18/accomplished-writer-and-journalist-k-a-beena/ |access-date=2023-04-05 |publisher=Brand Kerala Online |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406011952/https://brandkeralaonline.com/2020/03/18/accomplished-writer-and-journalist-k-a-beena/ |url-status=dead }}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * ೨೦೧೦: ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ಗಾಗಿ ಆಕಾಶವಾಣಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಪ್ರಸಾರ ಭಾರತಿ <ref name="brand"/><ref>{{Cite web |title=Activities |url=http://dcjku.in/index.php/activities |access-date=2023-04-05 |publisher=University of Kerala Department of Communication and Journalism |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406011950/http://dcjku.in/index.php/activities |url-status=dead }}</ref> * ೨೦೧೪: ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಡ್ಲಿ ಮೀಡಿಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಯುನೈಟೆಡ್ ನೇಷನ್ಸ್ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಫಂಡ್ ಮತ್ತು ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಫಸ್ಟ್, ಮುಂಬೈ <ref name="brand" /><ref>{{Cite web |date=2015-03-11 |title=Laadli awards presented to mediapersons |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/laadli-awards-presented-to-mediapersons/article6981020.ece |access-date=2023-04-05 |publisher=The Hindu}}</ref> * ೨೦೧೫: ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref name="brand" /> * ೨೦೧೬: ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಲಾಡ್ಲಿ ಮೀಡಿಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಯುನೈಟೆಡ್ ನೇಷನ್ಸ್ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಫಂಡ್ ಮತ್ತು ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಫಸ್ಟ್, ಮುಂಬೈ <ref name="brand" /> * ೨೦೧೬: ಮುದ್ರಣ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಧವನ್‌ಕುಟ್ಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ತಿರುವನಂತಪುರ ಪ್ರೆಸ್ ಕ್ಲಬ್ <ref name="brand" /><ref>{{Cite web |date=2016-12-24 |title=Media awards |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Media-awards/article16934407.ece |access-date=2023-04-05 |publisher=The Hindu}}</ref> * ೨೦೧೯: ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶೀಲಾ ಟೀಚರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಎಜುಕೇಶನ್]] <ref name="brand" /> == ಆಯ್ದ ಕೃತಿಗಳು == * ೧೯೮೧: ''ಬೀನಾ ಕಂಡ ರಷ್ಯಾ'' - ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9788124017159|9788124017159]] * ೨೦೦೮: ''ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರಾಯಿಲೆ ವೀಡು'' - ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ,  * ೨೦೦೮: ''ರೇಡಿಯೋ ಕಥಾಯುಮ್ ಕಲಾಯುಮ್'' - ಮಲಯಾಳಂ ರೇಡಿಯೋ ಪ್ರಸಾರದ ಇತಿಹಾಸ * ೨೦೧೦: ''ದಿನಾಂಕ – ಚರಿತ್ರೆ ಚಿರಕಿಲೆಟ್ಟಿಯುವವರ್'',  * ೨೦೧೦: ''ಅಮ್ಮಕ್ಕುಟ್ಟಿಯುಡೆ ಶಾಲೆ'' - ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ * ೨೦೧೧: ''ಭೂತ ಕನ್ನಡಿ'' - ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹ,  * ೨೦೧೨: ''ಮಧ್ಯಮಂಗಳಕ್ಕು ಪರಾಯನಿಲ್ಲತ್ತು'' - ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ * ೨೦೧೩: ''ಬಶೀರ್ ಎನ್ನ ಅನುಗ್ರಹಂ'' - ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ * ೨೦೧೫: ''ಬಶೀರಿಂಟೆ ಕತುಕಲ್'' - ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ * ೨೦೧೫: ''ಚುವಡುಕಲ್'' - ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ,  * ೨೦೧೫: ''ಪೆರುಮಝಾಯತ್'' - ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ * ೨೦೧೫: ''ಕಡನ್ನಾಲ್'' - ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹ * ೨೦೧೭: ''ಕುಟ್ಟಿಕ್ಕಳಂ'' - ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ,  * ೨೦೧೭: ''ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪದಿಂತೆ ಅಂತ್ಯ ರಹಸ್ಯ'' - ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹ,  * ೨೦೧೭: ''ಅಮ್ಮಕ್ಕುಟ್ಟಿಯುದೆ ಲೋಕಂ'' - ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ,  <ref>{{Cite web |date=10 June 2016 |title=അമ്മക്കുട്ടിയുടെ ലോകം... ഗ്രാമീണ നന്മയുടെ എഴുത്ത് |trans-title=Ammakutty's world... the writing of rural goodness |url=https://malayalam.oneindia.com/culture/literature/dc-books-book-review-ammakkuttiyude-lokam-151291.html |access-date=3 February 2019 |website=Malayalam.oneindia.com |language=ml}}</ref> * ೨೦೧೮: ''ಅತಿರ್ಥಿಯುದೆ ಅತಿರು'' - ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ,  * ೨೦೨೨: ''ಮಿಲಿಯುಡೆ ಆಕಾಶಂ'' - ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ * ೨೦೨೨: ''ರೋಸಮ್ ಕೂಟ್ಟುಕರುಮ್'' - ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ,  == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'' ನಲ್ಲಿ [https://www.thehindu.com/features/friday-review/new-books-on-the-shelf/article8413495.ece ''ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಕಪಾಟಿನಲ್ಲಿವೆ''] * [https://www.jstor.org/stable/23348964 ''ಐಸಿ ಸ್ಲಂಬರ್''], ಸಂಪುಟ ೫೬ ರಲ್ಲಿ ೨೦೧೨ ರ ಲೇಖನ, ''ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ'' ಸಂಚಿಕೆ ೫ (೨೭೧) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 5xlh6o1dfb1bwvyfx9v8yz3sv1f87ak ಉಮಾ ಭಾರತಿ 0 153299 1430721 1338482 2026-09-29T22:11:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430721 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Uma Bharati in 2014.jpg | caption = ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ಉಮಾಭಾರತಿ | office = ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷೆ | president = [[ಅಮಿತ್ ಶಾ]]<br />[[ಜಗತ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ನಡ್ಡಾ]] | predecessor =[[ಜಗತ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ನಡ್ಡಾ]] | successor = | term_start = | office1 = ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟ ಸಚಿವರು | term_start1 =೧೬ ಮೇ ೨೦೧೪ | term_end1 = ೨೪ ಮೇ ೨೦೧೯ | 2blankname1 = ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯ | 2namedata1 = ೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ - ೨೪ ಮೇ ೨೦೧೯ | 3blankname1 =ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ನದಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಸಚಿವಾಲಯ | 3namedata1 = ೧೬ ಮೇ ೨೦೧೪ - ೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ | party = [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1959|05|03}} | birth_place = ಟಿಕಮ್‌ಗಢ, [[ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ]], [[ಭಾರತ]] | otherparty = | alma_mater = | President = | office3 = ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ, ಲೋಕಸಭೆ | constituency3 = ಝಾನ್ಸಿ | term_start3 = ೧೬ ಮೇ ೨೦೧೪ | term_end3 = ೨೮ ಮೇ ೨೦೧೯ | predecessor3 = ಪ್ರದೀಪ್ ಜೈನ್ ಆದಿತ್ಯ | successor3 = ಅನುರಾಗ್ ಶರ್ಮಾ | constituency4 = ಭೋಪಾಲ್ | term_start4 = ೧೯೯೯ | term_end4 = ೨೦೦೪ | predecessor4 = ಸುಶೀಲ್ ಚಂದ್ರ ವರ್ಮಾ | successor4 = ಕೈಲಾಶ್ ಜೋಶಿ | constituency5 = ಕಜುರಾಹೊ | term_start5 = ೧೯೮೯ | term_end5 = ೧೯೯೯ | predecessor5 = ವಿದ್ಯಾವತಿ ಚತುರ್ವೇದಿ | successor5 = ಸತ್ಯವ್ರತ್ ಚತುರ್ವೇದಿ | office6 =ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ೧೫ ನೇ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ | term6 =೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೩ – ೨೨ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೪ | predecessor6 = ದಿಗ್ವಿಜಯ ಸಿಂಗ್ | successor6 = ಬಾಬುಲಾಲ್ ಗೌರ್ | office7 = ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆ ಸದಸ್ಯ | constituency7 = ಮಲ್ಹಾರಾ | termstart7 = {{Start date|2003||}} | termend7 = {{End date|2006||}} | predecessor7 = ಸ್ವಾಮಿ ಪ್ರಸಾದ್ ಲೋಧಿ | successor7 = ಕಪೂರ್ ಚಂದ್ ಘುವರಾ | office8 = ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆ ಸದಸ್ಯ | constituency8 =ಚರ್ಖಾರಿ | termstart8 = {{Start date|2012||}} | termend8 = {{End date|2014||}} | predecessor8 = ಅನಿಲ್ ಕುಮಾರ್ ಅಹಿರ್ವಾರ್ | successor8 = ಕಪ್ತಾನ್ ಸಿಂಗ್ | term_start2 =೭ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೦ | term_end2 = ೨೯ ಜನವರಿ ೨೦೦೩ | 2blankname2 = ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸಚಿವಾಲಯ | 2namedata2 = ೨೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ - ೨೯ ಜನವರಿ ೨೦೦೩ | 3blankname2 = ಗಣಿ ಸಚಿವಾಲಯ | 3namedata2 = ೨೬ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ - ೨೯ ಜನವರಿ ೨೦೦೩ | 4blankname2 = ಯುವ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವಾಲಯ | 4namedata2 = ೭ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೦ - ೨೫ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ }} '''ಉಮಾಭಾರತಿ''' (ಜನನ ೩ಮೇ ೧೯೫೯) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣಿ ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ]] ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ. ಅವರು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿಯಲ್ಲಿ]] ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು. ೧೯೮೯ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಖಜುರಾಹೊ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು ಮತ್ತು ೧೯೯೧, ೧೯೯೬ ಮತ್ತು ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭೋಪಾಲ್ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಭಾರತಿ ಅವರು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ, ಯುವ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್-ಮಟ್ಟದ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇವರು [[ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] [[ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ]] ಅವರ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಗಣಿ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ|ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು]] ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾದ ನಂತರ, ಅವರು ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ, ನದಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಸಚಿವರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರವರೆಗೆ ಈ ಕಚೇರಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಸಿದರು. ೧೯೮೦ ಮತ್ತು ೧೯೯೦ ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ [[ಶ್ರೀ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ|ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ]] ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿ ಧ್ವಂಸದಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಉಮಾ ಭಾರತಿ ಅವರ ವಿರುದ್ದ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಶೇಷ ಸಿಬಿಐ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅವರನ್ನು ಖುಲಾಸೆಗೊಳಿಸಿತು. ೨೦೦೩ ರ ರಾಜ್ಯ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಜೆಪಿಯನ್ನು ಭರ್ಜರಿ ಗೆಲುವಿನತ್ತ ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] (ಐ ಎನ್ ಎಸ್) ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಮಲೆಹ್ರಾ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ೨೫ ಪ್ರತಿಶತ ಅಂತರದಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದರು. ೧೯೯೪ ರ [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]] ಗಲಭೆ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಭಾರತಿ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಧನ ವಾರಂಟ್ ಹೊರಡಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಬಿಜೆಪಿಯೊಂದಿಗಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ನಂತರ, ಅವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯದ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ನಂತರ ಅವರು [[ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು|ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ]] ಕೆಳಮನೆಯಾದ [[ಲೋಕಸಭೆ|ಲೋಕಸಭೆಗೆ]] ಮರು ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಉಮಾ ಭಾರತಿ ಅವರನ್ನು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ]] ಗೌರವಾನ್ವಿತ ''[[ಸಾಧು|ಸಾಧ್ವಿ]]'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಗೌರವಾನ್ವಿತ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಾಗಿದೆ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಉಮಾಭಾರತಿಯವರು ೩ ಮೇ ೧೯೫೯ ರಂದು [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯದ ಟಿಕಮ್‌ಗಢ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದುಂಡಾದಲ್ಲಿ ಲೋಧಿ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ರೈತರ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="Who is Uma Bharti?" /><ref>{{Cite news |title=Uma Bharti in Aap Ki Adalat (Part 1) |work=India TV News |url=https://www.youtube.com/watch?v=NEySH2_1LPg |access-date=10 August 2023 |quote=See from 10:12 to !0:16, "I belong to Lodhi caste"}}</ref> ಅವರು ಆರನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ|ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಂತಹ]] ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು, ಅದು ಅವರನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಿತು.<ref name="Who is Uma Bharti?">{{Cite news |last=Manjesh |first=Sindhu |date=26 February 2014 |title=Who is Uma Bharti? |work=NDTV |url=https://www.ndtv.com/elections-news/who-is-uma-bharti-517717 |access-date=6 December 2013}}</ref> ಅವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ಅವರನ್ನು ರಾಜಮಾತಾ ವಿಜಯರಾಜೇ ಸಿಂಧಿಯಾ ಅವರ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಉಮಾ ಭಾರತಿ ಅವರು ನಂತರ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾದರು.<ref>{{Cite web |title=The Worldly Ascetic |url=http://www.businessandeconomy.org/03112005/storyd.asp?sid=539&pageno=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212081731/http://www.businessandeconomy.org/03112005/storyd.asp?sid=539&pageno=1 |archive-date=12 December 2013 |access-date=6 December 2013 |publisher=Business and Economy}}</ref><ref name="bio">{{Cite web |title=Biographical Sketch&nbsp;– Member of Parliament 16th Lok Sabha |url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/former_Biography.aspx?mpsno=496 |access-date=20 September 2014 |publisher=Lok Sabha website}}</ref> == ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ === ವಿಜಯ ರಾಜೇ ಸಿಂಧಿಯಾ ಅವರ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಪ್ಪತ್ತರ ಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿಜೆಪಿಯೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು, ಆದರೆ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ|ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ]] ಹತ್ಯೆಯ ನಂತರ ಐಎನ್ ಎಸ್ ಬೆಂಬಲದ ಉಲ್ಬಣವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಖಜುರಾಹೊ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ) ನಿಂದ ಸೋತರು. ೧೯೮೯ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಖಜುರಾಹೊ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಗೆದ್ದರು ಮತ್ತು ೧೯೯೧,೧೯೯೬,, ಮತ್ತು ೧೯೯೮ ರ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು <ref name="Who is Uma Bharti?"/> ಅವರು ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ಭೋಪಾಲ್‌ನಿಂದ ಮತ್ತು ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಝಾನ್ಸಿಯಿಂದ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಅವರು ೨೦೧೯ ರ ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತಿ ಅವರು [[ಎಲ್. ಕೆ. ಅಡ್ವಾಣಿ|ಎಲ್‌ಕೆ ಅಡ್ವಾಣಿ]] ಮತ್ತು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಏರಿದರು.<ref name="Who is Uma Bharti?"/> ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ, [[ಅಯೋಧ್ಯೆ|ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ರ್ಯಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘ ಪರಿವಾರದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರು. ಅದು ಗಲಭೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದು, [[ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿ|ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿಯ]] ಧ್ವಂಸದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref name="Through the lens">{{Cite web |last=Jacob |first=Jeemon |title=Babri Masjid Demolition: Through the Lens |url=http://www.tehelka.com/babri-masjid-demolition-through-the-lens/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212081535/http://www.tehelka.com/babri-masjid-demolition-through-the-lens/ |archive-date=12 December 2013 |access-date=6 December 2013 |publisher=Tehelka}}</ref> ಘಟನೆಯ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಿದ ಲಿಬರ್ಹಾನ್ ಆಯೋಗವು ಗುಂಪನ್ನು ಹಿಂಸಾಚಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತಿ ಅವರನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿತ್ತು.<ref name="Bhagwat">{{Cite news |last=Bhagwat |first=Ramu |date=2 July 2009 |title=Own up responsibility, Uma Bharti tells BJP |work=[[The Times of India]] |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-02/nagpur/28201126_1_uma-bharti-babri-mosque-demolition-bjp-leaders |url-status=dead |access-date=6 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212081218/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-02/nagpur/28201126_1_uma-bharti-babri-mosque-demolition-bjp-leaders |archive-date=12 December 2013}}</ref> ಭಾರತಿ ಅವರು ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಆದರೆ ಅವರು ವಿಷಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಧ್ವಂಸಕ್ಕೆ "ನೈತಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ" ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref name="thehindu.com">{{Cite news |date=24 November 2009 |title=I take moral responsibility: Uma Bharti |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/national/i-take-moral-responsibility-uma-bharti/article54135.ece |access-date=6 December 2013}}</ref> ಈ ಘಟನೆಯಿಂದ ಬಿಜೆಪಿ ಭಾರೀ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ReferenceA">{{Cite news |date=18 April 2009 |title=Uma Bharti flays Kalyan for regretting Babri demolition |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/uma-bharti-flays-kalyan-for-regretting-babri-demolition/article309901.ece |access-date=6 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213005248/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/uma-bharti-flays-kalyan-for-regretting-babri-demolition/article309901.ece |archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013 |url-status=dead}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್]] ಭಾರತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಿಜೆಪಿ ನಾಯಕರ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪಿತೂರಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=19 April 2017 |title=Babri case: SC restores criminal conspiracy charges against Advani, Joshi |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/babri-case-sc-restores-criminal-conspiracy-charges-against-advani-joshi-117041900287_1.html |access-date=19 April 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=19 April 2017 |title=Babri Masjid Demolition: SC reinstated criminal conspiracy against LK Advani, Murli Manohar Joshi and Uma Bharti |language=en-US |work=MicNode News |url=https://news.micnode.com/en/babri-masjid-demolition-sc-criminal-lk-advani-manohar-joshi-uma-bharti-20170419 |url-status=dead |access-date=19 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420144634/https://news.micnode.com/en/babri-masjid-demolition-sc-criminal-lk-advani-manohar-joshi-uma-bharti-20170419 |archive-date=20 April 2017}}</ref> ರಾಮಜನ್ಮಭೂಮಿ ಆಂದೋಲನದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಬಿಜೆಪಿ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಭಾರತಿ ಅವರು ಕರೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. {{ನುಡಿಮುತ್ತು|<ref name="Bhagwat"/> ರಾಮಮಂದಿರ ಆಂದೋಲನದ ಅಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ (ಬಿಜೆಪಿ) ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ಚಳವಳಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿ ಧ್ವಂಸದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯಬಾರದು. ನಾನು ಆಗ ಬಿಜೆಪಿಯಲ್ಲಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಆ ದಿನದಂದು ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದೆ. ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಎದುರಿಸಲು, ಜೈಲಿಗೆ ಹೋಗಲೂ ಸಿದ್ಧ.<ref name="Through the lens">{{Cite web |last=Jacob |first=Jeemon |title=Babri Masjid Demolition: Through the Lens |url=http://www.tehelka.com/babri-masjid-demolition-through-the-lens/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212081535/http://www.tehelka.com/babri-masjid-demolition-through-the-lens/ |archive-date=12 December 2013 |access-date=6 December 2013 |publisher=Tehelka}}</ref><ref name="thehindu.com">{{Cite news |date=24 November 2009 |title=I take moral responsibility: Uma Bharti |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/national/i-take-moral-responsibility-uma-bharti/article54135.ece |access-date=6 December 2013}}</ref>}} ೧೯೯೯ ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತಿ ಅವರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭೋಪಾಲ್ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಅವರು ವಾಜಪೇಯಿ ಆಡಳಿತದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರಾದರು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ, ಯುವ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಗಣಿಗಳ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್-ಮಟ್ಟದ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="Who is Uma Bharti?"/> === ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ === ೨೦೦೩ ರ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಭಾರತಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಜೆಪಿಯ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಉಗ್ರ ಪ್ರಚಾರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು [[ಹಿಂದುತ್ವ|ಹಿಂದುತ್ವದ]] ಫೈರ್‌ಬ್ರಾಂಡ್ ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಾಸಕಾಂಗದಲ್ಲಿ ೨೩೦ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ೧೭೩ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{Cite news |date=5 December 2003 |title=BJP sweeps out Congress from 3 states |work=The Tribune |url=http://www.tribuneindia.com/2003/20031205/main1.htm |access-date=6 December 2013}}</ref> ಅವರು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ವಿಧಾನಸಭೆಯ (ಎಂಎಲ್‌ಎ) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref name="Who is Uma Bharti?"/> === ಭಾರತೀಯ ಜನಶಕ್ತಿ ಪಕ್ಷ === ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಧಿಕಾರದ ನಂತರ, ೧೯೯೪ರ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಗಲಭೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಭಾರತಿ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಧನ ವಾರಂಟ್ ಹೊರಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.<ref name="IE">{{Cite news |title=Uma 'happily' goes to jail ensuring party goes to town |work=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/oldstory.php?storyid=53859 |access-date=20 March 2009}}</ref><ref>{{Cite news |title=BJP meet to decide Uma Bharati's fate |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/824224.cms |url-status=dead |access-date=20 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208163735/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/824224.cms |archive-date=8 February 2009}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ, ಬಿಜೆಪಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಭೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಡ್ವಾಣಿಯವರೊಂದಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವಾಗ್ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದರು. ಇದು ಬಿಜೆಪಿಯಿಂದ ಅಮಾನತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, [[ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ|ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ]] ಸಮಾಜ ಸೇವಾ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘಟನೆಯಾದ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದ]] (ಆರ್ ಎಸ್ ಎಸ್) ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಅವರು ಬಿಜೆಪಿ ಹೈಕಮಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಧಿಕ್ಕರಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಶಿವರಾಜ್ ಸಿಂಗ್ ಚೌಹಾಣ್ ಅವರನ್ನು ಬದಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು, ಇದು ಪಕ್ಷದಿಂದ ಹಲವಾರು ಶೋಕಾಸ್ ನೋಟಿಸುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭಾರತಿ ಅವರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="Who is Uma Bharti?"/> ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಭಾರತಿ ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವಾದ ಭಾರತೀಯ ಜನಶಕ್ತಿ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷವು ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತನಗೆ ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ [[ಮೋಹನ್ ಭಾಗವತ್]] ಅವರ ಬೆಂಬಲವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref name="Bhagwat"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪಕ್ಷವು ರಾಜಕೀಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="Who is Uma Bharti?"/> === ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಮರು ಪ್ರವೇಶ === ಭಾರತಿ ಅವರನ್ನು ೭ ಜೂನ್ ೨೦೧೧ ರಂದು ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಪುನಃ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜ್ಯದ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಭಾರತಿ ಅವರಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |date=7 June 2011 |title=Back to BJP |work=Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/uma-bharti-re-inducted-into-bjp/articleshow/8758452.cms |url-status=dead |access-date=7 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019054549/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/uma-bharti-re-inducted-into-bjp/articleshow/8758452.cms |archive-date=19 October 2012}}</ref> ಆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ಚಾರ್ಖಾರಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ [[ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆ|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ]] ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref>{{Cite web |title=STATISTICAL REPORT ON GENERAL ELECTION, 2012 TO THE LEGISLATIVE ASSEMBLY OF UTTAR PRADESH |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Stats_Report_UP2012.pdf |publisher=ELECTION COMMISSION OF INDIA}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bhatnagar |first=Gaurav Vivek |date=7 March 2012 |title=Uma Bharti, Kalraj Mishra and Rita Bahuguna among winners |work=THE HINDU |url=http://www.thehindu.com/news/national/uma-bharti-kalraj-mishra-and-rita-bahuguna-among-winners/article2967808.ece}}</ref> ತರುವಾಯ, [[೨೦೧೪ ಭಾರತದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶ|೨೦೧೪ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ]] ಮೂಲಕ ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲು ರಚಿಸಲಾದ ತಂಡದ ಭಾಗವಾಗಿ ಇತರ ಹನ್ನೆರಡು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಪಕ್ಷದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Who is Uma Bharti?"/> ೧೬ ಮೇ ೨೦೧೪ ರಂದು, ಅವರು ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷದ ಚಂದ್ರಪಾಲ್ ಯಾದವ್ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಝಾನ್ಸಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref name="The Economic Times">{{Cite news |date=16 May 2014 |title=Election Results 2014: Seven Union Ministers taste humiliating defeat in Uttar Pradesh |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/election-results-2014-seven-union-ministers-taste-humiliating-defeat-in-uttar-pradesh/articleshow/35219947.cms}}</ref><ref name="ELECTION COMMISSION OF INDIA">{{Cite web |date=16 May 2014 |title=GENERAL ELECTION TO LOK SABHA TRENDS & RESULT 2014, Uttar Pradesh – Jhansi |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2446.htm?ac=46 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213718/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2446.htm?ac=46 |archive-date=14 July 2014 |access-date=17 May 2014 |publisher=ELECTION COMMISSION OF INDIA}}</ref> ಅವರು ೨೬ ಮೇ ೨೦೧೪ ರಿಂದ ೧ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್೨೦೧೭ ರವರೆಗೆ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ, ನದಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |date=27 May 2014 |title=Narendra Modi government: Full list of portfolios and ministers |work=The Indian Express |url=http://indianexpress.com/article/india/politics/narendra-modi-government-list-of-portfolios-and-ministers/}}</ref> ಅವರು ೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್೨೦೧೭ ರಂದು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಚಿವರಾದರು.<ref>{{Citation|title=Cabinet rejig: Uma, Rudy skip swearing-in ceremony|url=http://m.timesofindia.com/india/cabinet-rejig-uma-rudy-skip-swearing-in-ceremony/articleshow/60354534.cms|journal=[[The Times of India]]|date=4 September 2017}}</ref> [[೨೦೧೯ ಪುಲ್ವಾಮಾ ದಾಳಿ|೨೦೧೯ ರ ಪುಲ್ವಾಮಾ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ]] ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಉಗ್ರರು ನಡೆಸಿದ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾದ [[ಕೇಂದ್ರ ಮೀಸಲು ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆ]] ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಕುಟುಂಬಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಉಮಾಭಾರತಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಸಂಬಳವನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite web |date=17 February 2019 |title=Congress leader Noor Bano blames security forces for Pulwama attack |url=https://www.indiatoday.in/india/story/ex-congress-mp-noor-bano-blames-security-forces-pulwama-attack-1458183-2019-02-17/ |publisher=India Today}}</ref> == ವಾಲ್ಮಾರ್ಟ್ ವಿರುದ್ಧ ಬೆದರಿಕೆಗಳು == ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೧ ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬಹು-ಬ್ರಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ೫೧% ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ೧೦೦% ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ಉಮಾಭಾರತಿ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ [[ವಾಲ್ ಮಾರ್ಟ್|ವಾಲ್‌ಮಾರ್ಟ್‌ಗೆ]] ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{Cite web |title=Will set Walmart store on fire: Uma Bharti - Politics - Politics News - ibnlive |url=http://ibnlive.in.com/news/will-set-walmart-store-on-fire-uma-bharti/205774-37-64.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127213600/http://ibnlive.in.com/news/will-set-walmart-store-on-fire-uma-bharti/205774-37-64.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=17 January 2022 |website=ibnlive.in.com}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 4vncfiq833508rhqpbbz4ww57zfmp9r ಕಿಶ್ವರ್ ದೇಸಾಯಿ 0 153302 1430778 1342439 2026-09-30T04:25:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430778 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ಕಿಶ್ವರ್ ದೇಸಾಯಿ |image={{CSS image crop |Image = The Actor, Shri Boman Irani briefing the media on the Topic “Comedy in Hindi Cinema”, at the 41st International Film Festival (IFFI-2010), in Panjim, Goa on December 01, 2010.jpg |bSize = 550 |cWidth = 190 |cHeight = 240 |oTop = 60 |oLeft = 0 |Location=center}} |caption=ಐ‌ಎಫ್‌ಎಫ್‌ಐ‌ನಲ್ಲಿ ದೇಸಾಯಿ (೨೦೧೦) |birth_date={{Birth date and age|೧೯೫೬|೧೨|೧|df=y}} |birth_name=ಕಿಶ್ವರ್ ರೋಷಾ |birth_place=ಅಂಬಾಲಾ, [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ಭಾರತ]] |alma_mater=ಲೇಡಿ ಶ್ರಿ ರಾಮ್ ಕಾಲೇಜು |spouse=ಲಾರ್ಡ್ ದೇಸಾಯಿ |occupation=ಲೇಖಕಿ |website={{URL|http://www.kishwardesai.com/}}}}  '''ಕಿಶ್ವರ್ ದೇಸಾಯಿ''' ( '''ರೋಷಾ''' ) (ಜನನ ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೫೬) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಲೇಖಕಿ ಮತ್ತು ಅಂಕಣಕಾರ್ತಿ. ಅವರ ಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿ, ''ವಿಟ್ನೆಸ್ ದಿ ನೈಟ್'', ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿಗಾಗಿ ಕೋಸ್ಟಾ ಬುಕ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇದು ೨೫ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಥರ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ ಏಷ್ಯನ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="Outlook">[http://m.outlookindia.com/story.aspx?sid=4&aid=264476 "No Girlhoods"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130131045213/http://m.outlookindia.com/story.aspx?sid=4&aid=264476 |date=31 ಜನವರಿ 2013 }}. Outlook India. 5 January 2011. Retrieved 2012-07-28.</ref><ref>"Two books on India in UK literary award shortlist". ''The Times of India''. 18 November 2010. Retrieved 2012-07-28.</ref> ಜೂನ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿ ''ಒರಿಜಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ಲವ್'' ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3643893.ece "No Girlhoods"] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Outlook India''. 5 January 2011. Retrieved 2012-07-28.</ref><ref>[https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/origins-of-love-by-kishwar-desai-7944221.html?printService=print "Origins of Love". ''The Independent''. 15 July 2012. Retrieved 2012-07-28]</ref><ref>[http://www.abc.net.au/radionational/programs/booksandartsdaily/kishwar-desai27s-campaigning-fiction/4123210 "Origins of Love"]. ABC Radio National. 11 July 2012. Retrieved 2012-07-28.</ref> ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯುಕೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ''ದಿ ಸೀ ಆಫ್ ಇನ್ನೋಸೆನ್ಸ್'', ಸಾಮೂಹಿಕ ಅತ್ಯಾಚಾರದ ವಿಷಯವನ್ನು ವ್ಯವಹರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ''ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ಜಿ: ದಿ ಟ್ರೂ ಲವ್ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ನರ್ಗಿಸ್ ಮತ್ತು ಸುನೀಲ್ ದತ್'' ದೇಸಾಯಿ ಅವರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ.<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/The+queen+and+the+commoner/1/1632.html "The Queen and the Commoner"]. ''India Today''. 25 October 2007. Retrieved 2012-07-28.</ref> ಅವರು ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪುಸ್ತಕ, ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೮ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''ದಿ ಲಾಂಗೆಸ್ಟ್ ಕಿಸ್''ಅನ್ನು ಬರೆದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಕಿಶ್ವರ್ ರೋಷಾ ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ ರಂದು [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬ್‌ನ]] (ಈಗ [[ಹರಿಯಾಣ]] ) [[ಅಂಬಾಲ|ಅಂಬಾಲಾದಲ್ಲಿ]] ಪದಮ್ ಮತ್ತು ರಜಿನಿ ರೋಷಾಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢದಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಪಂಜಾಬ್ ಪೊಲೀಸ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಲೇಡಿ ಶ್ರೀ ರಾಮ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ೧೯೭೭ ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ (ಗೌರವಗಳು) ಪದವಿ ಪಡೆದರು. == ವೃತ್ತಿ == ಅವರು ಮುದ್ರಣ ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ''[[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ]]'' ರಾಜಕೀಯ ವರದಿಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರೂಪಕಿ, ಟಿವಿ ನಿರ್ಮಾಪಕಿ ಮತ್ತು ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ''ಝೀ ಟೆಲಿಫಿಲ್ಮ್ಸ್'' ( ''ಝೀ ಟಿವಿ'' ) ನಲ್ಲಿ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ದೂರದರ್ಶನದ'' ಬೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾದ ''ಗುಡ್ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಟುಡೇಗೆ'' ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದರು, ನಂತರ ಅವರು ತಾರಾ ಪಂಜಾಬಿ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್‌ನ ಸಿಇಒ ಆಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟ್ ವರ್ಲ್ಡ್‌ವೈಡ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಮಾಜಿ ಸ್ಟಾರ್ ಟಿವಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ರತಿಕಾಂತ್ ಬಸು ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ನಂತರ ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ''[[ಝೀ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್|ಝೀ]]'' ಮತ್ತು ''ಎನ್‌ಡಿಟಿವಿಗೆ'' ತೆರಳಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರ್ಮಾಪಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಕಿಶ್ವರ್ ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ನಾಲ್ಕು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಸ್ತುತ ''ದಿ ವೀಕ್'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ, ''[[ಏಷಿಯನ್‌ ಏಜ್‌|ದಿ ಏಷ್ಯನ್ ಏಜ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ವೃತ್ತಿ == ದೇಸಾಯಿಯವರ ಕೊನೆಯ ಕಾದಂಬರಿ ''ದಿ ಸೀ ಆಫ್ ಇನೋಸೆನ್ಸ್'' ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತೀಯ ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕ ಸಮಾಜ ಸೇವಕಿ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿ ಸಿಮ್ರಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅವರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಕಾದಂಬರಿ ''ವಿಟ್ನೆಸ್ ದಿ ನೈಟ್'', ಇದು ಸಿಮ್ರಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು, ಇದು ಹೆಣ್ಣು ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ, ಹದಿಮೂರು ಜನರು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿರುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾಳೆ. ಸತ್ತವರ ಹತ್ಯೆಯ ಆರೋಪ ಹೊತ್ತಿರುವ ಸಿಮ್ರಾನ್ ಈಗ ಒಂಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಕೋಸ್ಟಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ತೀರ್ಪುಗಾರರು ( ಅನಿತಾ ರಾಣಿ, ಅನ್ನೆಕಾ ರೈಸ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್ ಥಾರ್ನ್‌ಟನ್ ) <ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/books/8239564/Costa-Book-Awards-2010-the-winning-books.html "Costa Books Awards 2010"]. ''The Telegraph''. 5 January 2011. Retrieved 2012-07-28.</ref> "ಕಿಶ್ವರ್ ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ತಂತ್ರವನ್ನು ಎಳೆದಿದ್ದಾರೆ, ಗಂಭೀರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಹೆದರದ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮನೆ ಕೊಲೆಯನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ''ವಿಟ್ನೆಸ್ ದಿ ನೈಟ್ ಅನ್ನು'' ಆಥರ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಶಾರ್ಟ್‌ಲಿಸ್ಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೨೦೦೯ ರ ಮ್ಯಾನ್ ಏಷ್ಯನ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಲಾಂಗ್‌ಲಿಸ್ಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ''ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌ನ'' ಎಮ್ಮಾ ಲೀ-ಪಾಟರ್ ಇದನ್ನು ೧೨ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಭಾರತೀಯ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ, ಇದನ್ನು "ಅದ್ಭುತ ಚೊಚ್ಚಲ" ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web |last=Lee-Potter |first=Emma |date=2020-08-05 |title=12 best Indian novels that everyone needs to read |url=https://www.independent.co.uk/extras/indybest/books/fiction-books/best-india-books-literature-novels-salman-rushdie-arundhati-roy-a9264211.html |access-date=2020-12-23 |website=The Independent |language=en}}</ref> ''ಒರಿಜಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ಲವ್'' ನಲ್ಲಿ,<ref>Mehta, A., Saraswat, S., & Paul, M. F. (2022). A critique of baby making supermarts: Surrogacy clinics in Kishwar Desai’s Origins of Love (2012). Research Journal in Advanced Humanities, 3(4), 115-128. https://doi.org/10.58256/rjah.v4i1.958</ref> ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ಬಾಡಿಗೆ ತಾಯ್ತನ ಮತ್ತು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಕುರಿತು ಬರೆದರು. ಐವಿಎಫ಼್ ಕ್ಲಿನಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಬಿಟ್ಟ ಮಗುವಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಿಮ್ರಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಯುಗದ ಫಲವತ್ತತೆ ವಿಧಿಗಳ ಜಟಿಲ ಮತ್ತು ಬಾಡಿಗೆ ತಾಯ್ತನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಯುಕೆ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ತಮ್ಮ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಾದಂಬರಿ, ''ದಿ ಸೀ ಆಫ್ ಇನ್ನೋಸೆನ್ಸ್'' ನಲ್ಲಿ, ಸಿಮ್ರಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಗೋವಾದ ಕಡಲತೀರಗಳಿಂದ ಕಾಣೆಯಾದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹುಡುಗಿ ಲಿಜಾ ಕೇಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಇದು ಭಾರತ, ಯುಕೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ''ದಿ ಸೀ ಆಫ್ ಇನ್ನೋಸೆನ್ಸ್'' ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಿರ್ಭಯಾ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ದೇಸಾಯಿಯವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಚೈನೀಸ್, ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್, ಫ್ರೆಂಚ್, ಇತ್ಯಾದಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿವೆ. ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವ ಮೊದಲು, ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ''ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ಜಿ: ದಿ ಟ್ರೂ ಲವ್ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ನರ್ಗಿಸ್ ಮತ್ತು ಸುನೀಲ್ ದತ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಅಪ್ರತಿಮ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಾರೆಯರಾದ [[ನರ್ಗಿಸ್|ನರ್ಗೀಸ್]] ಮತ್ತು [[ಸುನಿಲ್ ದತ್|ಸುನೀಲ್ ದತ್ ಅವರ]] ಆತ್ಮೀಯ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದರು.'' ದತ್ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗಿನ ಸಂದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕವು ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಪರಿಶೋಧಿಸಿದೆ ಮತ್ತು [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದ]] ವಿಕಾಸದ ದೊಡ್ಡ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯ ಹೊಡೆತದಲ್ಲಿರುವ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇಸಾಯಿಯವರು ''ಮಂಟೋ ಎಂಬ'' ನಾಟಕವನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉರ್ದು ಬರಹಗಾರ ಸಾದತ್ ಹಸನ್ ಮಾಂಟೊ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇದು ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಾಟಕಕ್ಕಾಗಿ ಟ್ಯಾಗ್ ಒಮೆಗಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು <ref>[http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990611/ige11118.html "Sponsors beg off, it's curtains for theatre"]. ''The Indian Express''. 11 June 1999.</ref> ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. ದೇಸಾಯಿ ಈಗ ವಿಭಜನಾ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ''ದಿ ಲಾಂಗೆಸ್ಟ್ ಕಿಸ್ ಎಂಬ'' ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು, ಇದು ಬಾಂಬೆ ಟಾಕೀಸ್ ಸಂಸ್ಥಾಪಕಿ ಮತ್ತು ನಟಿ [[ದೇವಿಕಾ ರಾಣಿ]] ಅವರ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.onmanorama.com/lifestyle/news/2020/12/22/the-longest-kiss-kishwar-desai-devika-rani-biography.html "'The Longest Kiss' sheds light on Devika Rani's life kept away from world"]. ''[[Malayala Manorama]]''. 22 December 2020.</ref><ref>https://www.tribuneindia.com/news/reviews/story/kishwar-desai-chronicles-the-charmed-life-of-devika-rani-192918</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಅವರ ಮೊದಲ ಮದುವೆಯ ನಂತರ, ಅವರು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಕಿಶ್ವರ್ ಅಹ್ಲುವಾಲಿಯಾ <ref>[http://archives.digitaltoday.in/businesstoday/20000622/people.html "People: Kishwar Ahluwalia Profile"]. ''Business Today''. 22 June 2000.</ref> ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂದರು ಮತ್ತು ಮದುವೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬ ಮಗ ಗೌರವ್ ಮತ್ತು ಮಲಿಕಾ ಎಂಬ ಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ೨೦ ಜುಲೈ ೨೦೦೪ ರಂದು, ವಿಚ್ಛೇದನದ ನಂತರ, ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್ ಸದಸ್ಯರಾದ <ref>"Made for Each other". ''The Tribune''. 8 August 2009.</ref><ref>[https://archive.today/20130103092145/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-07-20/rest-of-world/27154824_1_lord-meghnad-desai-simple-wedding-eminent-economist "Lord Meghnad weds his lady love"]. ''The Times of India''. 20 July 2004.</ref> ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮೇಘನಾದ್ ದೇಸಾಯಿ <ref>[http://www.tribuneindia.com/2006/20060520/saturday/above.htm "Desai unravels economics of Pound: Khushwant Singh"]. ''The Tribune''. 13 May 2006.</ref> ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರು ಲಂಡನ್, ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಟ್ರಸ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಲಂಡನ್‌ನ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ|ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ]] ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಸರ್ಕಾರವು ಜಾಗವನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡುವಾಗ, ಮೇಘನಾದ್ ದೇಸಾಯಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ದತ್ತಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಮರೂನ್ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ [[ಅರುಣ್‌ ಜೇಟ್ಲಿ|ಅರುಣ್ ಜೇಟ್ಲಿ]] ಅವರು ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ನಂತರ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ|ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು]] ಯುಕೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಿ ಕ್ಯಾಮರೂನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರು. == ವೃತ್ತಿ == * ''ದಿ ಲಾಂಗೆಸ್ಟ್ ಕಿಸ್: ದಿ ಲೈಫ್ ಅಂಡ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ [[ದೇವಿಕಾ ರಾಣಿ]]''. ವೆಸ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್, 2020. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789389152470|9789389152470]] * ''ಮುಗ್ಧತೆಯ ಸಮುದ್ರ''. ಸೈಮನ್ & ಶುಸ್ಟರ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, 2013. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781471101427|9781471101427]] * ''ಪ್ರೀತಿಯ ಮೂಲಗಳು''. ಸೈಮನ್ & ಶುಸ್ಟರ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, 2013. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781471111228|9781471111228]] * ''ವಿಟ್ನೆಸ್ ದಿ ನೈಟ್'', 2009; ಸೈಮನ್ & ಶುಸ್ಟರ್ ಯುಕೆ, 2012. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781471101526|9781471101526]] * ''ಡಾರ್ಲಿಂಗ್ಜಿ: [[ನರ್ಗಿಸ್|ನರ್ಗೀಸ್]] ಮತ್ತು [[ಸುನಿಲ್ ದತ್|ಸುನೀಲ್ ದತ್]] ಅವರ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೇಮಕಥೆ''. ಹಾರ್ಪರ್‌ಕಾಲಿನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ, 2007. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9788172236977|9788172236977]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20130504083354/http://kishwardesai.com/ ಕಿಶ್ವರ್ ದೇಸಾಯಿ, ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೫೬ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 8vh6qmeymdztoh6h3fumod2f640zhj3 ಆನಂದಾ ಶಂಕರ್ ಜಯಂತ್ 0 153329 1430701 1336685 2026-09-29T19:35:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430701 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಅಂನದಾ ಶಂಕರ್ ಜಯಂತ್|image=Ananda_Shankar_Jayant_for_her_outstanding_contribution_to_Bharatanatyam_(cropped).jpg|imagesize=|caption=|birth_date={{Birth year and age|೧೯೬೧}} {{Refn|group=note|೫೩ years old as of ೨೦೧೫<ref name="A life in ‘mudra’" />}}|birth_place=ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ, [[ತಮಿಳುನಾಡು]], ಭಾರತ|death_date=|death_place=|restingplace=|restingplacecoordinates=|othername=|occupation=ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದೆ<br />ಸಂಯೋಜಕಿ|yearsactive= ೧೯೭೨ ರಿಂದ|known for=[[ಭರತನಾಟ್ಯ]]<br />[[ಕೂಚಿಪುಡಿ]]|spouse=ಜಯಂತ್|domesticpartner=|children=|parents=ಜಿ.ಎಸ್.ಶಂಕರ್<br />ಸುಭಾಷಿಣಿ ಶಂಕರ್|website={{Url|anandashankarjayant.com}}|signature=|awards=[[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]<br />ಸಂಗೀತಾ ನಾಟಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br />ಕಲಾರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br />ನಾಟ್ಯ ಇಳಾವರಸಿ<br />ನ್ಯತ್ಯ ಚೂಡಾಮಣಿ<br/> ನ್ಯತ್ಯ ಕಲೈಮಾಮಣಿ <br/> ನ್ಯತ್ಯ ಕಲಾಸಾಗರ<br />ಗುರು ದೇಬಪ್ರಸಾದ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <br />ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್, ದೀವಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br />ಅಲಯನ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ನ್ಯತ್ಯ ಸರಸ್ವತಿ <br />ವಿದ್ಯಾ ತಪಸ್ವಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ }} [[ಚಿತ್ರ:Pratibha_Devisingh_Patil_presenting_the_Sangeet_Natak_Akademi_Award-2009_to_Ms._Ananda_Shankar_Jayant_for_her_outstanding_contribution_to_Bharatanatyam.jpg|thumb| ಭರತನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಾ ದೇವಿಸಿಂಗ್ ಪಾಟೀಲ್ ಅವರು ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ-೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಆನಂದ ಶಂಕರ್ ಜಯಂತ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದರು]] '''ಆನಂದಾ ಶಂಕರ್ ಜಯಂತ್''' ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ, ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ, ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ, [[ಭರತನಾಟ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿಯ]] ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Ananda Shankar Jayant: She who danced her way through cancer and conquered it">{{Cite web |date=3 November 2015 |title=Ananda Shankar Jayant: She who danced her way through cancer and conquered it |url=http://indiatoday.intoday.in/story/ananda-shankar-jayant-she-who-danced-her-way-through-cancer-and-conquered-it/1/514726.html |access-date=25 August 2016 |publisher=India Today}}</ref> ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಮಧ್ಯ ರೈಲ್ವೇಯ <ref name="Ananda Shankar Jayant : The First Lady IRTS Officer of Indian Railways">{{Cite web |date=2015 |title=Ananda Shankar Jayant : The First Lady IRTS Officer of South Central Railway, Indian Railways |url=http://www.du.ac.in/du/uploads/alumni/19102015/19102015_0011.pdf |access-date=24 August 2016 |publisher=Delhi University}}</ref> ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೇ ಸಂಚಾರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ೨೦೦೯ ರ [[ಟೆಡ್ (ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್)|TED ಭಾಷಣವು]] ''ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಕುರಿತು ಅಗ್ರ ಹನ್ನೆರಡು ಇನ್ಕ್ರೆಡಿಬಲ್ TED ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ'' ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. <ref name="12 Incredible TED Talks on Cancer">{{Cite web |date=2016 |title=12 Incredible TED Talks on Cancer |url=http://mastersinhealthcare.com/blog/2011/12-incredible-ted-talks-on-cancer/ |access-date=25 August 2016 |publisher=Masters in Healthcare}}</ref> ಅವರು [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದ ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರದ ಕಲಾ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕಲೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾದ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. <ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2013 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=20 August 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == ಆನಂದಾ ಶಂಕರ್ ಅವರು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಮಿಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ|ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ]] ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಜಿಎಸ್ ಶಂಕರ್ ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿಯಾದ ಸುಭಾಷಿಣಿ ದಂಪತಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ]] ಸೇಂಟ್ ಆನ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref name="Padmashri Ananda Shankar Jayant – Part 1">{{Cite web |title=Padmashri Ananda Shankar Jayant – Part 1 |url=http://coffeewithsundar.com/padmashri-ananda-shankar-jayant-part-1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501222957/http://coffeewithsundar.com/padmashri-ananda-shankar-jayant-part-1/ |archive-date=1 May 2016 |access-date=25 August 2016 |website=August 20, 2011 |publisher=Coffee with Sundar}}</ref> ಅವರು ೪ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾರದ ಕೇಶವ ರಾವ್ ಮತ್ತು ನಂತರ, ಕೆ.ಎನ್.ಪಕ್ಕಿರಿಸ್ವಾಮಿ ಪಿಳ್ಳೈ ಅವರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ೧೧ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು [[ರುಕ್ಮಿಣಿದೇವಿ ಅರುಂಡೇಲ್|ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿ ಅರುಂಡೇಲ್]] ಅವರ [[ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರ|ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ]] ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಪದ್ಮಾ ಬಾಲಗೋಪಾಲ, ಶಾರದ ಹಾಫ್ಮನ್ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣವೇಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ ಅವರಂತಹ ಶಿಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ [[ಭರತನಾಟ್ಯ]] ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು. ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ನಂತರ ಅವರು ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಭರತನಾಟ್ಯ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]], ವೀಣೆ, ನೃತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಡಿಪ್ಲೊಮಾವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ೧೭ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ''ಶಂಕರಾನಂದ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು'' ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.ಇದು ನೃತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಪಾರ್ಥ ಘೋಸ್, ಮೃಣಾಲಿನಿ ಚುಂಡೂರಿ, ಸತಿರಾಜು ವೇಣುಮಾಧವ್ ಮತ್ತು ಡೋಲನ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮುಂತಾದ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿತು. <ref name="Shankarananda Kalakshetra presents Kavyanjali">{{Cite web |date=23 August 2016 |title=Shankarananda Kalakshetra presents Kavyanjali |url=http://www.narthaki.com/info/prv16/prv1070.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220072034/http://www.narthaki.com/info/prv16/prv1070.html |archive-date=20 December 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=Narthaki}}</ref> ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಸುಮೃತಿ ರಾಮಲಿಂಗ ಶಾಸ್ತ್ರಿಯವರ ಬಳಿ [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]] ಕಲಿತರು. <ref name="Dance - the essence of my life">{{Cite web |last=Lalitha Venkat |date=23 November 2006 |title=Dance - the essence of my life |url=http://www.narthaki.com/info/intervw/intrvw93.html |access-date=25 August 2016 |publisher=Narthaki}}</ref> ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ]] ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು ನಂತರ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಸಂಚಾರ ಸೇವೆ (ಐಆರ್‌ಟಿಎಸ್) ಗೆ ಸೇರಲು ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಈ ಮೂಲಕ ದಕ್ಷಿಣದ ಸೇವೆಯ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದರು. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೇ <ref name="The cancer conqueror">{{Cite web |date=1 June 2015 |title=The cancer conqueror |url=http://www.rediff.com/getahead/report/achievers-ananda-shankar-jayant-is-the-cancer-conqueror/20150601.htm |access-date=25 August 2016 |publisher=ReDiff}}</ref> ಐಆರ್‌ಟಿಎಸ್‌ಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಧನಸಹಾಯ ಆಯೋಗ|ಯುಜಿಸಿ]] ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ (ಪಿಎಚ್‌ಡಿ) ನಲ್ಲಿ ಆರ್ಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಫಿಲ್ ಪಡೆಯಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಜೂನ್ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಯುಎಸ್ ನಲ್ಲಿ ''ಕೂಚಿಪುಡಿ ಸಮ್ಮೇಳನದಿಂದ'' ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಸ್ತನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಇರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ನಂತರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref name="Padmashri Ananda Shankar Jayant – Part 2">{{Cite web |title=Padmashri Ananda Shankar Jayant – Part 2 |url=http://coffeewithsundar.com/padmashri-ananda-shankar-jayant-part-2/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501223000/http://coffeewithsundar.com/padmashri-ananda-shankar-jayant-part-2/ |archive-date=1 May 2016 |access-date=25 August 2016 |website=August 20, 2011 |publisher=Coffee with Sundar}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ [[ಟೆಡ್ (ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್)|TED ಟಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ]] ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಭಾಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ನಡುವೆ ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. <ref name="Ananda Shankar Jayant: Fighting cancer with dance">{{Cite web |date=November 2009 |title=Ananda Shankar Jayant: Fighting cancer with dance |url=http://www.ted.com/talks/ananda_shankar_jayant_fights_cancer_with_a_dance |access-date=25 August 2016 |website=Web video |publisher=TED Ideas Worth Spreading}}</ref> ಇದು ''ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನ ಹನ್ನೆರಡು ಇನ್ಕ್ರೆಡಿಬಲ್ TED ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ'' ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="The cancer conqueror"/> ಹಫಿಂಗ್ಟನ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಅವರ ಭಾಷಣವನ್ನು ''ಭಾರತೀಯರ ಐದು ಶ್ರೇಷ್ಠ TED ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ'' ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. <ref name="Ananda Shankar Jayant on HBS">{{Cite web |date=2016 |title=Ananda Shankar Jayant on HBS |url=http://indiaconferenceatharvard.com/2016/speakers/dr-ananda-shankar-jayant/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919133614/http://indiaconferenceatharvard.com/2016/speakers/dr-ananda-shankar-jayant/ |archive-date=19 September 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=India Conference at Harvard}}</ref> ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ನೃತ್ಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ ನೃತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ''ವಾಟ್ ಎಬೌಟ್ ಮಿ?'' ನಂತಹ ಅನೇಕ ನೃತ್ಯ ಮೇಳಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ (೧೯೯೯) ಮತ್ತು ನಂತರದ ''ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಟೇಲ್ಸ್ - [[ಪಂಚತಂತ್ರ]]'', ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ನೀತಿಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿತು. <ref name="Dance helped me to shift my mind away from cancer">{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Dance helped me to shift my mind away from cancer |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/ananda-shankar-jayant-fights-cancer-with-dance/article6249535.ece |access-date=25 August 2016 |website=The Hindu}}</ref> ''ಬುದ್ಧಂ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ'', ''ಜೊನಾಥನ್ ಲಿವಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ಸೀಗಲ್'', ''ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಂ'', ''ಬುದ್ಧಂ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ'', ''ಸತ್ಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು'' ( ಗಾಂಧಿಯ ಆದರ್ಶಗಳ ಮೇಲೆ), ''ಜೀವನವೆಂಬ ಸುಭಾಷಿತ'', ''ನವರಸ-ಜೀವನದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು'', ''ದರ್ಶನಂ-ಕಣ್ಣಿಗೆ ಓಡ್,'' ''ಕಾವ್ಯಾಂಜಲಿ ಮತ್ತು ತಲೇಸ್‌ನಿಂದ ಕಾವ್ಯಾಂಜಲಿ ಬುಲ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಟೈಗರ್ (೨೦೧೯)'' ಅವರು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ ಕೆಲವು ನೃತ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು. <ref name="Devi Award for Dynamism and Innovation">{{Cite web |date=2015 |title=Devi Award for Dynamism and Innovation |url=http://www.eventxpress.com/devi2015/ |access-date=25 August 2016 |publisher=Indian Express}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರೇರಕ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಕಾಲೇಜ್ ಚಿಕಾಗೋ ಮತ್ತು ಓಹಿಯೋದ ಓಬರ್ಲಿನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ''ಇಂಡಿಯಾ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ'' ''ಇನ್‌ಸ್ಪೈರ್'' ಸರಣಿಯ ಭಾಷಣಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. <ref name="Never give up on your passion">{{Cite web |date=17 March 2016 |title=Never give up on your passion |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/renowned-dancer-ananda-shankar-jayant-shares-her-experience-of-her-talk-at-harvard-business-school/article8365554.ece |access-date=25 August 2016 |website=The Hindu}}</ref> ಅವರು ''ಅಟೆಂಡೆನ್ಸ್-ದಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಆನುಯಲ್ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ'' ೧೬ ನೇ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅತಿಥಿ-ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Dance and Telugu traditions, by Ananda Shankar Jayant">{{Cite web |date=21 August 2014 |title=Dance and Telugu traditions, by Ananda Shankar Jayant |url=http://indiatoday.intoday.in/story/dance-and-telugu-traditions-ananda-shankar-jayant/1/378221.html |access-date=25 August 2016 |publisher=India Today}}</ref> ನೃತ್ಯವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲು ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref name="A life in ‘mudra’">{{Cite web |date=26 August 2015 |title=A life in 'mudra' |url=http://www.livemint.com/Leisure/3AN1T3yZbwJDhFkddhIsXN/A-life-in-mudra.html |access-date=25 August 2016 |publisher=Live Mint}}</ref> ಆನಂದಾ ಶಂಕರ್ ಅವರು ಜಯಂತ್ ದ್ವಾರಕಾನಾಥ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. <ref name="Ananda Shankar Jayant fights cancer with dance">{{Cite web |date=2016 |title=Ananda Shankar Jayant fights cancer with dance |url=http://www.pharmainfo.net/shanthi-priya/ananda-shankar-jayant-fights-cancer-dance |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827103506/http://www.pharmainfo.net/shanthi-priya/ananda-shankar-jayant-fights-cancer-dance |archive-date=27 August 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=Pharma Info}}</ref> ಅವರು ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್‌ನ ರೈಲ್ವೆ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. <ref name="In Conversation With Dr. Ananda Shankar Jayant">{{Cite web |last=Nirmala Garimella |date=10 February 2016 |title=In Conversation With Dr. Ananda Shankar Jayant |url=http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=11837 |access-date=25 August 2016 |website=Interview |publisher=Lokvani}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರವು ಆನಂದಾ ಶಂಕರ್ ಅವರಿಗೆ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಮಾಮಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. <ref name="Kalaimamani awards announced">{{Cite web |date=11 October 2003 |title=Kalaimamani awards announced |url=http://www.thehindu.com/2003/10/11/stories/2003101106480400.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221085654/http://www.thehindu.com/2003/10/11/stories/2003101106480400.htm |archive-date=21 December 2016 |access-date=25 August 2016 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀ ಷಣ್ಮುಖಾನಂದ ಸಂಗೀತ ಸಭಾ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ <ref name="Tyagaraja music and dance fest / New Delhi">{{Cite web |date=February 2004 |title=Tyagaraja music and dance fest / New Delhi |url=http://www.kutcheribuzz.com/news/general/2393-tyagaraja-music-and-dance-fest |access-date=25 August 2016 |publisher=Kutcheri Buzz}}</ref> ''ನಾಟ್ಯ ಇಲ್ಲವರಸಿ'' ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಗಾನ ಸಭಾ ಚೆನ್ನೈ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ''ನೃತ್ಯ ಚೂಡಾಮಣಿ'' ಶೀರ್ಷಿಕೆ <ref name="Nritya Choodamani Awardees Gallery">{{Cite web |date=2016 |title=Nritya Choodamani Awardees Gallery |url=http://krishnaganasabha.org/kgs_old/nrityachoo.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220071045/http://krishnaganasabha.org/kgs_old/nrityachoo.html |archive-date=20 December 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=Krishna Gana Sabha}}</ref> ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್‌ನ ಕಲಾಸಾಗರಂನಿಂದ ''ನೃತ್ಯ ಕಲಾಸಾಗರ'' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆದ <ref name="Padma Awards"/> ವರ್ಷ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ|ಪದ್ಮಶ್ರೀಯ]] ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಿತು. <ref name="Highlights - November 2007">{{Cite web |date=2007 |title=Highlights - November 2007 |url=http://www.narthaki.com/info/hl/hl07.html |access-date=25 August 2016 |publisher=Narthaki}}</ref> ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಕಲಾ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ [[ಯುಗಾದಿ]] ದಿನದ ಗೌರವ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು. <ref name="29 selected for Ugadi Puraskarams">{{Cite web |date=7 April 2008 |title=29 selected for Ugadi Puraskarams |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/29-selected-for-ugadi-puraskarams/article1234239.ece |access-date=25 August 2016 |website=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಭರತನಾಟ್ಯ|ಭರತನಾಟ್ಯದ]] ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರು ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು. <ref name="SNA Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=SNA Awardees |url=http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Awardees.php?section=aa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=31 March 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref> ವಿಶಾಖಾ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ''ನಾಟ್ಯ ಕಲಾಸಾಗರ'' ಬಿರುದು ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ತಲುಪಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ತ್ರಿಧರದ ''ಗುರು ದೇಬಪ್ರಸಾದ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'', <ref name="9th Guru Debaprasad Award Festival">{{Cite web |date=22 October 2015 |title=9th Guru Debaprasad Award Festival |url=http://www.narthaki.com/info/prv15/prv1008.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220072030/http://www.narthaki.com/info/prv15/prv1008.html |archive-date=20 December 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=Narthaki}}</ref> [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ನ]] ''ಡೈನಾಮಿಸಂ ಮತ್ತು ಇನ್ನೋವೇಶನ್‌ಗಾಗಿ ದೇವಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'' <ref name="Devi Award for Dynamism and Innovation"/> ಮತ್ತು ಅಲಯನ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ''ನೃತ್ಯ ಸರಸ್ವತಿ'' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Nrithya Saraswathi award for Prof. Anuradha">{{Cite web |date=12 May 2015 |title=Nrithya Saraswathi award for Prof. Anuradha |url=http://uohherald.commuoh.in/nrithya-saraswathi-award-for-prof-anuradha/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827221700/http://uohherald.commuoh.in/nrithya-saraswathi-award-for-prof-anuradha/ |archive-date=27 August 2016 |access-date=25 August 2016 |publisher=University of Hyderabad}}</ref>    == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == <references group="note" responsive="1"></references> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Cite web |title=Fighting cancer with dance |url=http://amara.org/en/videos/C9jkLjiQ0bmK/info/fighting-cancer-with-dance/ |access-date=24 August 2016 |website=Ananda Shankar Jayant (TED Talk Video) |publisher=Amara.org}} * {{Cite web |last=Aparajita Mishra |date=2 November 2015 |title=Meet Ananda Shankar Jayant Who 'Conquered' Cancer With Dance. Isn't That Great? |url=http://www.storypick.com/ananda-shankar-jayant/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220063509/http://www.storypick.com/ananda-shankar-jayant/ |archive-date=20 December 2016 |access-date=25 August 2016 |website=Web feature |publisher=Story Pick}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] lb4ih1ke2mwrd3qre6yhj9dyqp27ha9 ಅರಸವಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ 0 154021 1430685 1335416 2026-09-29T18:04:48Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430685 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = ಅರಸವಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ | image = Arasavilli Sri Suryanarayanamurty Temple of Srikakulam, Andhra Pradesh (3).jpg | alt = | caption = ಅರಸವಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣಮೂರ್ತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ | map_type = ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ಭಾರತ | map_type_alt = | map_caption = Location of Arasavalli in Andhra Pradesh | coordinates = {{coord|18.287929|N|83.913635|E|type:landmark|display=inline}} | country = [[ಭಾರತ]] | state = [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]] | district = ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ | location = ಅರಸವಲ್ಲಿ | caption = | elevation_m = | deity = [[ಸೂರ್ಯ]] | primary_deity_Godess = | festivals = [[ರಥ ಸಪ್ತಮಿ|ರಥಸಪ್ತಮಿ]], [[ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ]] | architecture = ಕಳಿಂಗ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ | temple_quantity = | monument_quantity= | native_name = | native_name_lang = | inscriptions = | year_completed = ಕ್ರಿ.ಶ. 7ನೇ ಶತಮಾನ | creator = ದೇವೇಂದ್ರ ವರ್ಮಾ | website = }} '''ಅರಸವಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವು''' ಭಾರತದ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ]] ಅರಸವಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸೌರ ದೇವತೆಯಾದ [[ಸೂರ್ಯ (ದೇವ)|ಸೂರ್ಯ ದೇವರ]] ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂನಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೧ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಅರಸವಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ ೭ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಳಿಂಗದ ಪೂರ್ವ ಗಂಗಾ ರಾಜವಂಶದ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ದೇವೇಂದ್ರ ವರ್ಮಾ ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref name="avt1">{{Cite web |title=Historical Importance of the Temple |url=http://www.arasavallisungod.org/abouttemple.html |access-date=2017-03-16 |archive-date=2015-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305100326/http://www.arasavallisungod.org/abouttemple.html |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ರಚನೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ನವೀಕರಣದ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Suryanarayana Temple at Arasavalli |url=http://www.templenet.com/Andhra/arasavalli.html |access-date=2020-10-18 |website=www.templenet.com}}</ref> <ref>{{Cite news |date=10 March 2011 |title=Sun rays touch Arasavalli deity |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Sun-rays-touch-Arasavalli-deity/article14944473.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522132130/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Sun-rays-touch-Arasavalli-deity/article14944473.ece |archive-date=22 ಮೇ 2021 |access-date=17 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_HwMAQAAMAAJ&q=Srikurmam|title=South India Heritage: An Introduction|last=Kasturi|first=Prema|date=2007|publisher=East West Books (Madras)|isbn=978-81-88661-64-0|language=en}}</ref> ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದ]] ಪುರಿ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯದಂತೆ, ಕಳಿಂಗ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ರೇಖಾ ದೇವುಲಾ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== ಪದ್ಮಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಋಷಿ ಕಾಶ್ಯಪನು ಮನುಕುಲದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅರಸವಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನು '''ಕಶ್ಯಪಸ''' ಗೋತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವನು. ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಗಳ ರಾಜ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=Arasavilli &#124; District Srikakulam, Government of Andhra Pradesh &#124; India |url=https://srikakulam.ap.gov.in/tourist-place/arasavilli/}}</ref> ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ''ದೇವೇಂದ್ರ ವರ್ಮಾ'' ಎಂದು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ೭ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ೧೮ ಮತ್ತು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ದುಸಿ ಕುಟುಂಬವು ಅನೇಕ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಹತಾಶೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾ.ಶ ೧೭೭೮ ರಲ್ಲಿ ಎಲಮಂಚಿಲಿ ಪುಲ್ಲಾಜಿ ಪಂತುಲು ಅವರು ಇದನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref name=":0">{{Cite web |title=Suryanarayana Temple at Arasavalli |url=http://www.templenet.com/Andhra/arasavalli.html |access-date=2020-10-18 |website=www.templenet.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.templenet.com/Andhra/arasavalli.html "Suryanarayana Temple at Arasavalli"]. ''www.templenet.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 October</span> 2020</span>.</cite></ref> <ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_HwMAQAAMAAJ&q=Srikurmam|title=South India Heritage: An Introduction|last=Kasturi|first=Prema|date=2007|publisher=East West Books (Madras)|isbn=978-81-88661-64-0|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKasturi2007">Kasturi, Prema (2007). [https://books.google.com/books?id=_HwMAQAAMAAJ&q=Srikurmam ''South India Heritage: An Introduction'']. East West Books (Madras). [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[ವಿಶೇಷ:ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲಗಳು/978-81-88661-64-0|<bdi>978-81-88661-64-0</bdi>]].</cite></ref> ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಅನೇಕ ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವು ಒಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ [[ರಥ ಸಪ್ತಮಿ|ರಥಸಪ್ತಮಿ]] ಉತ್ಸವವೂ ಸೇರಿದೆ. ==ವಿನ್ಯಾಸ== [[ಚಿತ್ರ:Pushkarini(Temple Pond) at Arasavilli.jpg|250px|thumb|none|ಇಂದ್ರ ಪುಷ್ಕರಿಣಿ ([[ಕಲ್ಯಾಣಿ|ದೇವಾಲಯದ ತೊಟ್ಟಿ]]) ಅರಸವಲ್ಲಿ]] ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಡಿಶಾದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಣಾಗಳ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ೫ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ (ಉತ್ತರಾಯಣ - ಮಾರ್ಚ್ ೯- ೧೧ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯಣ - ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧- ೩) ದೇವರ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.<ref name="The Hindu">{{Cite news |date=10 March 2011 |title=Sun rays touch Arasavalli deity |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Sun-rays-touch-Arasavalli-deity/article14944473.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522132130/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Sun-rays-touch-Arasavalli-deity/article14944473.ece |archive-date=22 ಮೇ 2021 |access-date=17 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 |url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Sun-rays-touch-Arasavalli-deity/article14944473.ece "Sun rays touch Arasavalli deity"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522132130/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Sun-rays-touch-Arasavalli-deity/article14944473.ece |date=2021-05-22 }}. 10 March 2011.</cite></ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] ihe4yvzbnbt9fxl6fh7p5vjuotyt053 ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಒಕ್ಕೂಟ 0 154997 1430659 1334102 2026-09-29T16:11:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430659 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|image=ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಒಕ್ಕೂಟ|alt=<!-- alt text; see [[WP:ALT]] -->|caption=|map=<!-- optional -->|motto=|formation=೨೦೦೭|type=|status=<!-- ad hoc, treaty, foundation, etc -->|purpose=|headquarters=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]|coords=<!-- Coordinates of location using a coordinates template -->|leader_title=<!-- position title for the leader of the org -->|leader_name=<!-- name of leader -->|main_organ=|parent_organization=|affiliations=[[ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ]] (FIDA)|budget=|remarks=|name=All India Federation of Women Lawyers|abbreviation=AIFWL|location=[[ಬೆಂಗಳೂರು]]|membership=|website=[http://www.aifwl.com www.aifwl.com]}} '''ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಒಕ್ಕೂಟವು''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಸಂಘವಾಗಿದೆ. <ref>[http://www.americanbar.org/groups/women/resources/directory_of_associations_of_women_lawyers.html American Bar Association]</ref> ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು <ref>{{Cite web |title=Website AIFWL |url=http://www.indianwomenlawyers.com/about_us.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824063516/http://www.indianwomenlawyers.com/about_us.htm |archive-date=24 August 2013 |access-date=26 December 2012}}</ref> ಇದು ಸೊಸೈಟಿಯ ನೋಂದಣಿ ಕಾಯಿದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತ ಸಂಘವಾಗಿದೆ. ಫೆಡರೇಶನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ ವುಮೆನ್ ಲಾಯರ್ಸ್ (FIDA) ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ. == ಒಕ್ಕೂಟದ ಗುರಿಗಳು == # ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ನಿಯಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು. # ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು. # ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು. # ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಸ್ಥಾನಮಾನ, ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸವಲತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಘನತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು, ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲು. # ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನುಗಳ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು. # ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಸರಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವುದು. # ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಸವಲತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಥವಾ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು. # ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ ದೊರಕುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು. <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=All India Federation of Women Lawyers |url=http://www.aifwl.com |access-date=November 25, 2017 |website=}}</ref> == ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು == ಶ್ರೀಮತಿ ಶೀಲಾ ಅನೀಶ್ ಅವರು ಒಕ್ಕೂಟದ ಸ್ಥಾಪಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಈಗ ಅವರು ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>[http://www.deccanherald.com/content/153653/women-advocates-meet-tomorrow.html News Deccan Herald 14 April 2012]</ref> ಇತರ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ ವಿಪಿ ಸೀಮಂದಿನಿ, ಎಂ ಭಾಸ್ಕರಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಕೆ ಶಾಂತಕುಮಾರಿ, ಅಮಿ ಯಾಗ್ನಿಕ್ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಾಯಣಿ ಪಟಾನಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=All India Federation of Women Lawyers |url=http://www.aifwl.com |access-date=November 25, 2017 |website=}}</ref> ಹಾಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ ಹೇಮಲತಾ ಮಹಿಷಿ ವಕೀಲಿ ವೃತ್ತಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ-ಆಧಾರಿತ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಒಕ್ಕೂಟದ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು == ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೭ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಷ್ಯಾ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಫೆಡರೇಶನ್‌ನ ಹಿಂದಿನ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು; ಮತ್ತು AIFWL ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು ಕೊಚ್ಚಿ (ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೯), ಹೈದರಾಬಾದ್ (ಜನವರಿ ೨೦೧೧), ಚೆನ್ನೈ (ಜನವರಿ ೨೦೧೨), ಮುಂಬೈ (ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೩), ಬೆಂಗಳೂರು (ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೪), ಮತ್ತು ಅಹಮದಾಬಾದ್ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭) ನಲ್ಲಿ ನಡೆದವು. <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=AIFWL: Conferences |url=http://www.aifwl.com/conference.html |access-date=November 25, 2017 |website=}}</ref> ಫೆಡರೇಶನ್ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ''ಏಷ್ಯಾ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು'' ಆಯೋಜಿಸಿತು, <ref>[https://web.archive.org/web/20081118075109/http://www.hindu.com/2007/09/20/stories/2007092055260800.htm News The Hindu 20 September 2007]</ref> ಇದರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು|ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ]] [[ಕೆ. ಜಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್‌|ಕೆ.ಜಿ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್]] ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸಿರಿಯಾಕ್ ಜೋಸೆಫ್ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದರು. <ref>[https://archive.today/20130203222019/http://www.thehinduimages.com/hindu/photoDetail.do?photoId=14368715 The Hindu 22 September 2007]</ref> ಫೆಡರೇಶನ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು ಸೇವಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಜಂಟಿಯಾಗಿ 16 ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೮ ರಂದು ''ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನ'' ಕುರಿತು ಒಂದು ಸೆಮಿನಾರ್ ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮದ ಕವರ್ ಪೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸೆಮಿನಾರ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ [[ಇಟಲಿ|ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ AIFWL ನ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು. ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ವಿ.ಪಿ.ಸೀಮಂದಿನಿ ಅವರು ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಸಮ್ಮೇಳನವು ಲೆ ಮೆರಿಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಆ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]] [[ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್|ಪ್ರತಿಭಾ ದೇವಿಸಿಂಗ್ ಪಾಟೀಲ್]] ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. <ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article71704.ece News The Hindu 28 December 2009] {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20091228122421/http://www.hindu.com/2009/12/24/stories/2009122459060300.htm News The Hindu 24 December 2009]</ref> ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆದಾಗ ನ್ಯಾಯವಾದಿ ಕೆ.ಶಾಂತಕುಮಾರಿ ಫೆಡರೇಷನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/article2783253.ece |title=News The Hindu 7 January 2012 |access-date=5 ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724033119/http://www.thehindu.com/news/national/article2783253.ece |archive-date=24 ಜುಲೈ 2012 |url-status=dead}}</ref>{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಮಾಜ ಸುಧಾರಕಿಯರು]] f4yez5pbshv1w701m5ffm8n45itctl3 ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ 0 155149 1430673 1378875 2026-09-29T16:56:01Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430673 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಅನಿತಾ ಕೌಲ್|image=Anitakaulias.jpg|birth_date=೧೯ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೫೪|birth_place=|death_date=೧೦ ಅಕ್ಟೋವರ್ ೨೦೧೬|nationality=ಭಾರತೀಯ|occupation=ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ|years_active=೧೯೭೯-೨೦೧೬}} '''ಅನಿತಾ ಕೌಲ್''' ('''ಕೃಪಲಾನಿ''' ;೧೯ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೫೪ - ೧೦ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೬) ಒಬ್ಬ [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವಾ]] ಅಧಿಕಾರಿ. <ref>{{Cite news |date=1 August 2013 |title=Anita Kaul, a 1979 batch IAS officer of the Karnataka cadre, took charge as the Secretary, Department of Justice in the Ministry of Law & Justice on Thursday |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/Anita-Kaul-a-1979-batch-IAS-officer-of-the-Karnataka-cadre-took-charge-as-the-Secretary-Department-of-Justice-in-the-Ministry-of-Law-Justice-on-Thursday-Immediately-before-joining-the-Department-of-Justice-Kaul-was-the-Principal-Secretary-Planning-in-the-Programme-Implementation-Department-of-the-Govt-of-Karnataka-Earlier-she-had-served-as-Joint-Secretary-and-Additional-Secretary-in-the-Ministry-of-Human-Resource-Development-Govt-of-India-EOM-ROHITH-B-R-TIMES-OF-INDIA-Bangalore-/articleshow/21529546.cms? |access-date=26 October 2016}}</ref> ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news |date=12 October 2016 |title=Anita Kaul: A civil servant devoted to educational reform |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/national/anita-kaul-a-civil-servant-devoted-to-educational-reform/article9208519.ece |access-date=26 October 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news |date=13 October 2016 |title=Anita Kaul's role in reforming education system was vital |work=Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/TRIBUTE-Anita-Kauls-role-in-reforming-education-system-was-vital/articleshow/54822796.cms |access-date=28 October 2016}}</ref> ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಧ್ವನಿಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ, ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite news |date=25 October 2016 |title=Remembering IAS Officer Anita Kaul, Who Reformed Our Education System with the RTE Act |publisher=Yahoo News |url=https://in.news.yahoo.com/remembering-ias-officer-anita-kaul-111334366.html |url-status=dead |access-date=26 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109045715/https://in.news.yahoo.com/remembering-ias-officer-anita-kaul-111334366.html |archive-date=9 November 2016}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ramachandran|first=Vimala|year=2016|title=In Memoriam: Anita Kaul|url=http://www.india-seminar.com/2016/687/687_in_memoriam.htm|journal=Seminar|volume=687 (November 2015)}}</ref> ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ಮಗುವಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ''ನಲಿ ಕಲಿ'' ('ಸಂತೋಷದಾಯಕ ಕಲಿಕೆ') ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite book|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/seeds/seed_edu.pdf|title=Nali Kali - A not so silent revolution for joyful learning|publisher=Planning Commission of India|quote="The Nali-Kali approach is unique and precious, because it is entirely primary school teacher created." Anita Kaul, Education Secretary and ex-State Project Director, DPEP, Karnataka|access-date=2024-02-13|archive-date=2018-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417182939/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/seeds/seed_edu.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ 'ಯಶಸ್ವಿ, ನವೀನ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ' ಸುಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|title=Women of Influence - Ten Extraordinary IAS Careers|last=Sekhri Sibal|first=Rajni|publisher=Penguin|year=2021|isbn=9780143454069|pages=81|quote="A student-centered system of learning, assessment and classroom management for primary schools, Nali Kali stated in 1995 as a small UNICEF-assisted pilot project in HD Kote, Mysore but became a reality under Anita’s vision and insight through the DPEP in Karnataka. Nali Kali gradually expanded to 270 schools in Mysore between 1995-96, 4,000 schools in the districts of Mysore, Mandya, Kolar, Raichur and Belgaum by 1998 and soon became a statement movement. The pedagogical innovations of the DPEP during this period were heralded as "little short of a renaissance" in the development of Indian education."}}</ref> ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ''ನಲಿ ಕಲಿ'' ಶಿಕ್ಷಣದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ 'ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿ' ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":3">{{Cite book|title=Pedagogies of Development - The Politics and Practice of Child-Centered Education in India|last=Sriprakash|first=Arathi|publisher=Springer|year=2012|isbn=978-94-007-2669-7}}</ref> ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರು ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಸಚಿವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ನಾಗರಿಕ ಸೇವಕರಾದ [[ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಸಚಿವಾಲಯ|ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಇಲಾಖೆಯ]] ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. <ref>{{Cite news |title=Anita Kaul new Secretary, Justice in Law Ministry |agency=Business Standard |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/anita-kaul-new-secretary-justice-in-law-ministry-113070400590_1.html}}</ref> == ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು == === ಶಿಕ್ಷಣ === ==== ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ ಚೌಕಟ್ಟು: ೨೦೦೬-೨೦೧೨ ==== [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ]] <ref>{{Cite news |title=MHRD official visits block resource training centre |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-downtown/mhrd-official-visits-block-resource-training-centre/article521057.ece}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯ ಅಂಗೀಕಾರವನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿರುವುದು. <ref>{{Cite web |date=12 October 2016 |title=About Bureaucrats in India |url=http://www.babusofindia.com/2016/10/obituary-anita-kaul-former-ias-and.html |access-date=26 October 2016}}</ref> 'ಹೊಸ ಯುಗದ ಮುನ್ನುಡಿ' ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾದ <ref>{{Cite news |title=Parliament passes landmark Right to Education Bill |work=The Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/india/parliament-passes-landmark-right-to-education-bill/story-Oo0rjpFzWuzHDVCXvWGKyM.html}}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯ ಜಾರಿಗೆ ಭಾರತವು ಶಿಕ್ಷಣವು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿರುವ ವಿಶ್ವದ ೧೩೫ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಯಿತು. <ref>{{Cite news |title=India joins list of 135 countries in making education a right |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/India-joins-list-of-135-countries-in-making-education-a-right/article13666115.ece}}</ref> ಮುಂದೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸುವಲ್ಲಿ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರು [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ]] ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news |date=6 May 2014 |title=Supreme Court upholds constitutional validity of RTE Act |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-05-06/news/49661680_1_constitution-bench-institutions-private-unaided-schools |access-date=27 October 2016 }}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅದರ ಕೆಲವು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ '''-''' (ಎ) ಹಿಂದುಳಿದ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಕನಿಷ್ಠ ೨೫% ೧ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು (ಬಿ) "ಯಾವುದೇ ಬಂಧನ" ಮತ್ತು "ಯಾವುದೇ ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆ" ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite book|title=Government of India submissions before Supreme Court of India|last=Kaul|first=Anita|year=2009|quote=“…The [25% rule] is not merely to provide avenues of quality education to poor and disadvantaged children. The larger objective is to provide a common place where children sit, eat and live together for at least eight years of their lives across caste, class and gender divides in order that it narrows down such divisions in our society".}}</ref>, <ref>{{Cite book|title=Government of India submissions before Supreme Court of India|last=Kaul|first=Anita|quote="The 'no detention' provision in the RTE Act does not imply abandoning procedures that assess children’s learning. The RTE Act provides for putting in place a continuous and comprehensive evaluation procedure – a procedure that will be non-threatening, releases the child from fear and trauma of failure and enables the teacher to pay individual attention to the child’s learning and performance. Such a system has the best potential to improve quality, rather than punishment, fear of failure and detention".}}</ref> ೨೦೦೫-೦೬ರಲ್ಲಿ, ಅನಿತಾ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಪರಿಷತ್ತು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಮಂಡಳಿ (ಎನ್‌ಸಿಇಆರ್‌ಟಿ)]] <ref>{{Cite news |date=10 July 2005 |title=Focus on developing fluency in mother tongue |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/2005/07/10/stories/2005071008810300.htm |access-date=26 October 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=April 2021|bot=medic}}</ref> ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ ಚೌಕಟ್ಟು ೨೦೦೫ (ಎನ್‌ಸಿಎಫ್) ರ ಕರಡು ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಎನ್‌ಸಿಎಫ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಏನನ್ನು ಕಲಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಚೌಕಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=National Curriculum Framework 2005 |url=http://www.ncert.nic.in/rightside/links/pdf/framework/english/nf2005.pdf}}</ref> ==== ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ''ನಲಿ ಕಲಿ'' ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ೧೯೯೬-೨೦೦೦ ==== ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (ಡಿಪಿಇಪಿ) ಯೋಜನಾ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ <ref>{{Cite news |date=30 March 2000 |title=Top Down Travails |url=http://expressindia.indianexpress.com/fe/daily/20000330/fco26034.html |url-status=dead |access-date=26 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120152617/http://expressindia.indianexpress.com/fe/daily/20000330/fco26034.html |archive-date=20 November 2016}}</ref> ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ <ref>{{Cite web |title=Centre for Innovations in Public Systems - Education |url=http://www.cips.org.in/documents/DownloadPDF/downloadpdf.php?id=300&category=Education |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224121937/http://www.cips.org.in/documents/DownloadPDF/downloadpdf.php?id=300&category=Education |archive-date=24 December 2018 |access-date=27 October 2016}}</ref> <ref>{{Cite news |date=12 October 2016 |title=Anita Kaul: A civil servant devoted to educational reform |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/national/anita-kaul-a-civil-servant-devoted-to-educational-reform/article9208519.ece |access-date=27 October 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರು ''ನಲಿ ಕಲಿ'' (ಅಥವಾ ಸಂತೋಷದಾಯಕ) ತರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದರು. ಯೂನಿಸೆಫ್ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಕಲಿಕೆ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ]] ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/seeds/seed_edu.pdf|title=Nali Kali - A not so silent revolution for joyful learning|publisher=Planning Commission of India|quote="The Nali-Kali approach is unique and precious, because it is entirely primary school teacher created." Anita Kaul, Education Secretary and ex-State Project Director, DPEP, Karnataka|access-date=2024-02-13|archive-date=2018-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417182939/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/seeds/seed_edu.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/seeds/seed_edu.pdf ''Nali Kali - A not so silent revolution for joyful learning''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417182939/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/seeds/seed_edu.pdf |date=2018-04-17 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Planning Commission of India. <q>"The Nali-Kali approach is unique and precious, because it is entirely primary school teacher created." Anita Kaul, Education Secretary and ex-State Project Director, DPEP, Karnataka</q></cite></ref> <ref>{{Cite book|title=Women of Influence - Ten Extraordinary IAS Careers|last=Sekhri Sibal|first=Rajni|publisher=Penguin|year=2021|isbn=9780143454069|pages=81|quote="A student-centered system of learning, assessment and classroom management for primary schools, Nali Kali stated in 1995 as a small UNICEF-assisted pilot project in HD Kote, Mysore but became a reality under Anita’s vision and insight through the DPEP in Karnataka. Nali Kali gradually expanded to 270 schools in Mysore between 1995-96, 4,000 schools in the districts of Mysore, Mandya, Kolar, Raichur and Belgaum by 1998 and soon became a statement movement. The pedagogical innovations of the DPEP during this period were heralded as "little short of a renaissance" in the development of Indian education."}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSekhri_Sibal2021">Sekhri Sibal, Rajni (2021). ''Women of Influence - Ten Extraordinary IAS Careers''. Penguin. p.&nbsp;81. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780143454069|<bdi>9780143454069</bdi>]]. <q>A student-centered system of learning, assessment and classroom management for primary schools, Nali Kali stated in 1995 as a small UNICEF-assisted pilot project in HD Kote, Mysore but became a reality under Anita's vision and insight through the DPEP in Karnataka. Nali Kali gradually expanded to 270 schools in Mysore between 1995-96, 4,000 schools in the districts of Mysore, Mandya, Kolar, Raichur and Belgaum by 1998 and soon became a statement movement. The pedagogical innovations of the DPEP during this period were heralded as "little short of a renaissance" in the development of Indian education.</q></cite></ref> ''ನಲಿ ಕಲಿ'' ತಂತ್ರವು ಸಂತೋಷದಾಯಕ, ದೃಢೀಕರಿಸುವ, ಬೆದರಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಸೃಜನಶೀಲ ಕಲಿಕೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಗಿಯರ ದಾಖಲಾತಿಯನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ೨೦೦೦ ರಿಂದ, ತಮಿಳುನಾಡು, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ''ನಲಿ ಕಲಿ-'' ಪ್ರೇರಿತ, ಸಂತೋಷದಾಯಕ ಕಲಿಕೆಯ ತಂತ್ರಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite web |title=Nali-Kali initiative - Karnataka |url=http://unicef.in/Story/356/Nali-Kali-initiative-Karnataka |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200208181828/http://www.unicef.in/Story/356/Nali-Kali-initiative-Karnataka |archive-date=8 February 2020 |access-date=26 October 2016 |website=UNICEF India}}</ref> ''ನಲಿ ಕಲಿ'' ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿಡುವಿಕೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳು ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಗಮನಾರ್ಹ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ 'ಯಶಸ್ವಿ, ನವೀನ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ' ಸುಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ''ನಲಿ ಕಲಿ'' ಶಿಕ್ಷಣದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ 'ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಅಲ್ಪಾವಧಿ' ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ==== ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಮಿಷನ್: ೧೯೮೮-೧೯೯೨ ==== ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಅನಿತಾ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಮಿಷನ್ (೧೯೮೮-೧೯೯೨) ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಹತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತಾ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು (ಟಿಎಲ್‌ಸಿಸ್) ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite journal|last=Mangla|first=Akshay|date=June 2017|title=Elite strategies and incremental policy change: The expansion of primary education in India|journal=Governance|language=en|volume=31|issue=2|pages=381–399|doi=10.1111/gove.12299|issn=1468-0491|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:f400755b-d096-4b33-bf1c-49385c612a9f|quote=It bears emphasizing that the officials advocating for reforms were in some ways unconventional....Perhaps, for that reason, social programs attracted highly committed officials. For example, Anita Kaul, who led the NLM during its first two years, spent more than 25 years of her IAS career working in social sector programs, including education, nutrition and women and child development.}}</ref> <ref name=":0">{{Cite journal|last=Ghosh|first=Avik|year=1997|title=Looking Beyond Literacy Campaigns|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_december-20-26-1997_32_51/page/3246|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=51|pages=3246–3248|jstor=4406195}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Bordia|first=Anil|last2=Kaul|first2=Anita|date=March 1992|title=Literacy Efforts in India|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=520|issue=1|pages=151–162|doi=10.1177/0002716292520001016}}</ref> ೧೯೮೦೯ರಲ್ಲಿ [[ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಎರ್ನಾಕುಲಂ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ 'ಟಿಎಲ್‌ಸಿ ಮಾದರಿ'ಯು ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" ![[ಚಿತ್ರ:Anita_Kaul_National_Literacy_Mission.jpg|thumb|180x180px| ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಮಿಷನ್ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ (೧೯೯೨)]] ![[ಚಿತ್ರ:Anita_Kaul_representing_India.jpg|thumb|199x199px| ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ "ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ವಿಶ್ವ ಸಮ್ಮೇಳನ" (೧೯೯೦) ನಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್]] |} === ಇತರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು === ಅನಿತಾ ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸವು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಬಲೀಕರಣದ ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ]] ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ''ಮಹಿಳಾ ಸಮಾಖ್ಯ'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{Cite journal|last=Ghosh|first=Avik|year=1997|title=Looking Beyond Literacy Campaigns|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_december-20-26-1997_32_51/page/3246|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=51|pages=3246–3248|jstor=4406195}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGhosh1997">Ghosh, Avik (1997). "Looking Beyond Literacy Campaigns". ''Economic and Political Weekly''. '''32''' (51): 3246–3248. [[JSTOR (ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4406195 4406195].</cite></ref> ಅದೇ ರೀತಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ [https://web.archive.org/web/20180317053510/http://dwcdkar.gov.in/ ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ] ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ (೧೯೯೩-೧೯೯೫) ಮತ್ತು [http://www.sirdmysore.gov.in/ ರಾಜ್ಯ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ] ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ (೨೦೦೨-೨೦೦೬), ಅನಿತಾ ಅವರು ದೊಡ್ಡ-ಪ್ರಮಾಣದ, ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಉಪಗ್ರಹವಾದ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿದರು. <ref>{{Cite journal|last=Kato|first=Rika|year=2004|title=Research Visit to India|url=http://lorc.ryukoku.ac.jp/phase1/docs/india_summary_report.pdf|journal=Research Centre for the Local Public Human Resources and Policy Development|accessdate=27 November 2016|archivedate=27 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161127154659/http://lorc.ryukoku.ac.jp/phase1/docs/india_summary_report.pdf}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Balasubramaniam |first=Dr. |date=21 October 2016 |title=Anita Kaul, one of Karnataka's finest Bureaucrats |url=http://www.bangalorefirst.in/?p=24400}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ನಂತರ, ಅನಿತಾ [https://csdindia.org/ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯ] ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite journal|last=Govinda|first=Rangachar|title=Remembering Anita Kaul: A Champion of Child-Centred Education|url=https://www.researchgate.net/publication/314168351|journal=Social Change (Soc Change)}}</ref> ಅವರು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ [https://harshmander.in/centre-for-equity-studies/ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಇಕ್ವಿಟಿ ಸ್ಟಡೀಸ್‌ಗೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222063859/https://harshmander.in/centre-for-equity-studies/ |date=2024-02-22 }} ಸೇರಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಾರದ ಮೊದಲು ನಿಧನರಾದರು <ref>{{Cite book|title=Women of Influence: Ten Extraordinary IAS Careers|last=Sekhri Sibal|first=Rajni|publisher=Penguin|year=2021|isbn=9780143454069}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Sekhri Sibal, Rajni (2021). ''Women of Influence: Ten Extraordinary IAS Careers''. Penguin. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780143454069|<bdi>9780143454069</bdi>]].</cite></ref> == ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸ ಸರಣಿ == '''ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸವು''' '''[http://centreforequitystudies.org/ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಇಕ್ವಿಟಿ ಸ್ಟಡೀಸ್]''', '''[http://rainbowhome.in/tag/rainbow-foundation-india/ ರೇನ್‌ಬೋ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಇಂಡಿಯಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723162611/https://rainbowhome.in/tag/rainbow-foundation-india/ |date=2019-07-23 }}''' ಮತ್ತು '''[https://www.mobilecreches.org/ ಮೊಬೈಲ್ ಕ್ರೆಚೆಸ್‌ನಿಂದ]''' ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ವಾರ್ಷಿಕ ಉಪನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. === ಮೊದಲ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸ - ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆ === ಮೊದಲ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಪರಿಷತ್ತು|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಟ್ರೈನಿಂಗ್ (ಎನ್‌ಸಿಎಆರ್‌ಟಿ)]] ಯ ಮಾಜಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಕೃಷ್ಣ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣಾ ಆಯೋಗದ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಶಾಂತಾ ಸಿನ್ಹಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |date=24 December 2018 |title=1st Anita Kaul Memorial Lecture |url=https://www.youtube.com/watch?v=E4ZRWnpp7Nk |website=[[YouTube]]}}</ref> === ಎರಡನೇ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸ - ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಬಲಿಪೀಠದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜನರ ಕೈಯಲ್ಲಿ : ಎಲ್ಲರೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು === ಎರಡನೇ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ೧೩ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೮ರಂದು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನಲ್ಸಾರ್ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಾನೂನು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಅಮಿತಾ ಧಂಡಾ ಮತ್ತು ಮಜ್ದೂರ್ ಕಿಸಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[ಅರುಣಾ ರಾಯ್]] ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |date=24 December 2018 |title=2nd Anita Kaul Memorial Lecture |url=https://www.mobilecreches.org/single-post/2018/10/17/The-2nd-Anita-Kaul-Memorial-Lecture |access-date=13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 |archive-date=13 ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213112501/https://www.mobilecreches.org/single-post/2018/10/17/The-2nd-Anita-Kaul-Memorial-Lecture |url-status=dead }}</ref> === ಮೂರನೇ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸ - ಭರವಸೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುವುದು: ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಹಾನುಭೂತಿಗಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಕ ಶಿಕ್ಷಣ === ಮೂರನೇ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ರಂದು ಪ್ರೊಫೆಸರ್ [https://wikipeacewomen.org/wpworg/en/?page_id=5804 ಅನಿತಾ ರಾಂಪಾಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926010227/https://wikipeacewomen.org/wpworg/en/?page_id=5804 |date=2021-09-26 }}, ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಭಾಗದ ಮಾಜಿ ಡೀನ್ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತಾ ಇಲಾಖೆಯ ಮಾಜಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ [https://www.katha.org/anshu-vaish-2/ ಅಂಶು ವೈಶ್] ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |title=3rd Anita Kaul Memorial Lecture |url=https://www.youtube.com/watch?v=A7H4KciR3AQ |access-date=4 October 2021 |website=[[YouTube]]}}</ref> === ನಾಲ್ಕನೇ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸ – ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಮಾಧ್ಯಮದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸವಾಲುಗಳು === ನಾಲ್ಕನೇ ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ೨೩ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧ರಂದು ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತೆ ಮತ್ತು ದಿ ವೈರ್‌ನ ಒಂಬಡ್ಸ್‌ಪರ್ಸನ್ ಪಮೇಲಾ ಫಿಲಿಪೋಸ್ ಅವರು ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಿಯ ಮಾಜಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತು ದಿ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನ್‌ನ ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕ ಡಾ. ಹರೀಶ್ ಖರೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |title=4th Anita Kaul Lecture |url=https://mobilecreches-my.sharepoint.com/personal/santosh_s_mobilecreches_org/_layouts/15/onedrive.aspx?id=%2Fpersonal%2Fsantosh%5Fs%5Fmobilecreches%5Forg%2FDocuments%2FFourth%20Anita%20Kaul%20Memorial%20Lecture%20Recording%2FVideo%20Recording%2Emp4&parent=%2Fpersonal%2Fsantosh%5Fs%5Fmobilecreches%5Forg%2FDocuments%2FFourth%20Anita%20Kaul%20Memorial%20Lecture%20Recording |access-date=15 November 2021}}</ref> == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == ಅನಿತಾ ಕೌಲ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು 'ಪವರ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೀಪಲ್' ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ''[https://penguin.co.in/book/women-of-influence-2/ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಭಾವ: ಹತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ IAS ವೃತ್ತಿಗಳು]'' ರಜನಿ ಸೆಖ್ರಿ ಸಿಬಲ್ ಅವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು 2021 ರಲ್ಲಿ ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite book|title=Women of Influence: Ten Extraordinary IAS Careers|last=Sekhri Sibal|first=Rajni|publisher=Penguin|year=2021|isbn=9780143454069}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Sekhri Sibal, Rajni (2021). ''Women of Influence: Ten Extraordinary IAS Careers''. Penguin. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780143454069|<bdi>9780143454069</bdi>]].</cite></ref> == ಸಹ ನೋಡಿ == * ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ * ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ * [[ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]] * [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ]] * [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೫೪ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ಸ್]] 85ljp2wzzxqo6p88apg71c0u8eejfy6 ಆಮ್ರಪಾಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ) 0 156173 1430703 1336819 2026-09-29T19:41:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430703 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಆಮ್ರಪಾಲಿ |image=Amrapali.jpg|alt=|caption= |director=ಲೇಖ್ ಟಂಡನ್ |producer=ಎಫ್.ಸಿ.ಮೆಹ್ರ |writer='''Story & Screenplay''': ಓಂಕಾರ್ ಸಾಹಿಬ್<br />'''Dialogue:''' ಅರ್ಜುನ್ ದೇವ್ ರಕ್ಷ್<br />ಬಲ್ಬೀರ್ ಸಿಂಗ್(Additional dialogue) |starring=[[ಸುನಿಲ್ ದತ್]]<br />ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾ<br />ಪ್ರೇಮ್ ನಾಥ್ |music=ಶಂಕರ್-ಜೈಕಿಶನ್ |cinematography=ದ್ವಾರ್ಕಾ ದಿವೇಚ |editing=ಪ್ರಾಣ್ ಮೆಹ್ರ |studio=ಈಗಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್<ref>{{cite web|title=Office Office maker passes away |url=http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |archive-url=https://archive.today/20120910193810/http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |url-status=dead |archive-date=10 September 2012 |date=31 July 2008 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] }}</ref>|distributor=|released=11 September 1966<!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} -->|runtime=|country=[[ಭಾರತ]] |language=[[ಹಿಂದಿ]]|budget=|gross=}} ಲೆಖ್ ಟಂಡನ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ]] '''ಆಮ್ರಪಾಲಿ''' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸುನಿಲ್ ದತ್]] ಮತ್ತು [[ವೈಜಯಂತಿಮಾಲಾ]] ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶಂಕರ್-ಜೈಕಿಶನ್ ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಇಂದಿನ [[ಬಿಹಾರ]]ದ ಲಿಚ್ಛವಿ ಗಣರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ [[ವೈಶಾಲಿ|ವೈಶಾಲಿಯಲ್ಲಿರುವ]] [[ಆಮ್ರಪಾಲಿ|ಅಂಬಾಪಾಲಿ]] ಮತ್ತು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ [[ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ|ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿದ್ದ [[ಮಗಧ|ಮಗಧ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಹರ್ಯಂಕದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಜಾತಶತ್ರು ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇದರ ಕತೆ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ. ಪೂ. 500ರ ಆಜುಬಾಜಿನದು. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವೈಶಾಲಿಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದರೂ ಆಕೆಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ನಡುವೆ ಆಕೆ ಮತ್ತು [[ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ]]ನ ಮುಖಾಮುಖಿಯಿಂದ ಅವಳು ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಶಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅರಹಂತ್ ಆಗುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹಳೆಯ [[ಪಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಪಾಲಿ]] ಪಠ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20090429004610/http://www.bihar.ws/info/Districts-of-Bihar/History-of-Vaishali.html History of Vaishali]</ref><ref>[http://www.palikanon.com/english/pali_names/am/ambapaalii.htm Ambapālī (Ambapālikā) in Buddhist Dictionary of Pali names]</ref> ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ೩೯ನೇ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref>Margaret Herrick Library, Academy of Motion Picture Arts and Sciences</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಖ್ಯಾತಿಯು ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಇದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅದರ ನಾಟಕೀಯ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳು, ಭಾನು ಅಥೈಯಾ ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಯುದ್ಧ-ವಿರೋಧಿ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=3 February 2006 |title=V.K.MURTHY: Lens and Sensibility |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=11896 |website=[[Screen (magazine)|Screen]] }}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 March 2002 |title=Are they calling the shots? |url=http://www.screenindia.com/old/20020329/fcover.html |website=[[Screen (magazine)|Screen]] }}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news |date=25 February 2010 |title=Clothes maketh the film |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/arts/article113444.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225193725/http://www.thehindu.com/arts/article113444.ece |archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015 |access-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2024 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.rediff.com/movies/2004/mar/04corner.htm What if Amrapali were remade today?]</ref> [[ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್ (ಹಿಂದಿ ನಟ)|ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್]] ಅವರ ರೆಡ್ ಚಿಲ್ಲೀಸ್ ಎಂಟರ್ಟೈನ್ಮೆಂಟ್ ಈ ಚಿತ್ರದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. == ಕಥಾವಸ್ತು == ಪದೇ ಪದೇ ಜಯಗಳಿಸಿದ ನಂತರವೂ ವಿಜಯದ ಬಗೆಗಿನ ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ(ಸುನೀಲ್ ದತ್) ಹಸಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುವಿದಿಲ್ಲ. [[ವೈಶಾಲಿ]] ಮಾತ್ರ ಅಜೇಯ ನಗರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ [[ಮಗಧ]] ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಜಾತಶತ್ರು (ಸುನೀಲ್ ದತ್) ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಓಟವನ್ನು ಇಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ [[ಜ್ಯೋತಿಷ|ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು]] ಈ ಯುದ್ಧ ಬೇಡ ಎಂದು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಸೇನಾಪತಿ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅವನ ಸೈನ್ಯವು ದಣಿದಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ (ಜನರಲ್ ಪ್ರೇಮ್ ನಾಥ್). ಅವನ ಸ್ವಂತ ತಾಯಿಯು ಯಾವುದೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಬೇಡ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವೈಶಾಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಸೋಲಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಯಗೊಂಡು, ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, ಶತ್ರು ಸೈನಿಕರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅಜಾತಶತ್ರು ವೈಶಾಲಿ ಸೈನಿಕನ ವೇಷ ಧರಿಸಿ [[ಆಮ್ರಪಾಲಿ]] ([[ವೈಜಯಂತಿಮಾಲಾ]]) ಎಂಬ ಮಹಿಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರೋಗ್ಯವಂತನಾಗುವಂತೆ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಆಮ್ರಪಾಲಿಗೆ ಅವನು ಮಗಧದ ಅಜಾತಶತ್ರು ಎಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಜಾತಶತ್ರು ಸೇನಾಪತಿ ಬದ್ಬದ್ರ ಸಿಂಗ್ (ಕೆ. ಎನ್. ಸಿಂಗ್) ನಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ವೈಶಾಲಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಚು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.ಈ ಬಾರಿ ಸೈನಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಅವರನ್ನು ಮದ್ಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಸನಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಕಳಪೆ ತರಬೇತಿ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಕಳಪೆ ವೇತನ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಸೈನಿಕರ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಮಗಧದ ಸುಲಭ ವಿಜಯ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನೃತ್ಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ಆಮ್ರಪಾಲಿಯು ರಾಜ್ನಾರ್ಥಕಿ (ವೈಶಾಲಿಯ ರಾಯಲ್ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್) ಎಂಬ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ನಿಜವಾದ ದೇಶಭಕ್ತೆ ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ದಿನ ಆಕೆಗೆ ತಾನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಸೈನಿಕನು ಅಜತಾಶತ್ರುವಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಅವಳು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಿಜವಾದ ದೇಶಭಕ್ತಳಾಗಿರುವ ಆಕೆ ಆತನೊಂದಿಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆಂದೂ ನೋಡಬಾರದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖಿತಳಾದ ಆಕೆ ತಾನು ರಾಜ್ನಾರ್ಥಕಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ವೈಶಾಲಿಯ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದು ಯಾಕೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸದಸ್ಯರು ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆಕೆ ಅಜಾತಶತ್ರು ಅವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೈಶಾಲಿಯ ರಾಜನು ಆಕೆಗೆ ಕತ್ತಲಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಂಡ ಅಜಾತಶತ್ರು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ವೈಶಾಲಿಯ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿ, ನಗರವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಕರಳನ್ನು ಕತ್ತಲಕೋಣೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದು ಅದೇ ಆಮ್ರಪಾಲಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಆಮ್ರಪಾಲಿಯು ತುಂಬಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಿಜಯಿಯಾದ ಪ್ರೇಮಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ವಿಭ್ರಮೆಗೊಳ್ಳುವ ಈತ ಆಕೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಾನು ಕೊಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ರಕ್ತಪಾತವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕೆ ಭಯಭೀತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ತಾನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಈ ರೀತಿ ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು [[ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ]] (ನರೇಂದ್ರ ನಾಥ್)ನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅಜಾತಶತ್ರು ಕೂಡ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬುದ್ಧನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * [[ಸುನಿಲ್ ದತ್]]-[[ಮಗಧ]] [[ಚಕ್ರವರ್ತಿ|ಸಾಮ್ರಾಟ್]] ಅಜಾತಶತ್ರು[[ಅಜಾತಶತ್ರು|ಅಜಾತಶತ್ರುವು]] * [[ವೈಜಯಂತಿಮಾಲಾ]]-[[ಆಮ್ರಪಾಲಿ]] * ಪ್ರೇಮ್ ನಾಥ್-ಮಗಧದ ಸೇನಾಪತಿ ವೀರ್ * ಬಿಪಿನ್ ಗುಪ್ತಾ-[[ವೈಶಾಲಿ]] ಗಣ ಮುಖ್ಯ * ಗಜಾನನ್ ಜಾಗೀರ್ದಾರ್-ಕುಲಪತಿ ಮಹಾನಂ * ಕೆ. ಎನ್. ಸಿಂಗ್-ಸೇನಾಪತಿ ಬಲಭದ್ರ ಸಿಂಗ್ * [[ಮಾಧವಿ]]-ರಾಜ್ ನರ್ತಕಿ * ಮೃದುಲಾ ರಾಣಿ-ರಾಜಮಾತಾ (ಆಜಾತ್ ಶತ್ರುವಿನ ತಾಯಿ) * ರೂಬಿ ಮೈಯರ್ಸ್-ವೈಶಾಲಿಯ ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳೆ * ನರೇಂದ್ರ ನಾಥ್-[[ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ]] * ಬಾಬುರಾವ್ ಪೆಂಧರ್ಕರ್-ವೈಶಾಲಿ ಗಣ ಮುಖ್ಯರ ಸಲಹೆಗಾರ (ನೀಲ್ ಗಗನ್ ಕಿ...ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ) * ಬೇಲಾ ಬೋಸ್-ವೈಶಾಲಿ ಹಳ್ಳಿಯ ಹುಡುಗಿ * ರಣಧೀರ್ (ನಟ-ಸೋಮ್, ಕುಲ್ಪತಿಯ ಮಗ * ನಜೀರ್ ಕಾಶ್ಮೀರಿ * ಕೇಶವ್ ರಾಣಾ-ವೈಶಾಲಿ ಸೈನಿಕ * ಗೋಪಿ ಕೃಷ್ಣ-ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನರ್ತಕ == ಸಿಬ್ಬಂದಿ == * ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶನಃ ಎಂ. ಆರ್. ಆಚರೇಕರ್ * ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕಃ ಗೋಪಿ ಕೃಷ್ಣ * ಕಾಸ್ಟ್ಯೂಮ್ ಡಿಸೈನ್ಃ ಭಾನು ಅಥೈಯಾ == ಸಂಗೀತ == ಈ ಚಿತ್ರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಆಗ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಂಕರ್ ಜೈಕಿಶನ್ ಅವರ ಸಂಗೀತ. ಅವರು ನಾಲ್ಕು ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಯಮದ ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ಆಧಾರಿತ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತೊಂದು ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. "ತುಮ್ಹಾರೇ ಯಾದ್ ಕರತೇ ಕರತೇ", "ನೀಲ್ ಗಗನ್ ಕಿ ಛಾವೋನ್ ಮೇ" ಮತ್ತು "ಜಾವೊ ರೇ ಜೋಗಿ" ಸೇರಿದಂತೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿರುವ [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=22 March 2010 |title=MUSIC DIRECTOR: Down Melody Lane |url=http://www.screenindia.com/old/print.php?content_id=9041 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] }}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ಹಾಡುಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !ಶೀರ್ಷಿಕೆ !ಗಾಯಕ (ರು) !ಗೀತರಚನಕಾರರು |- |1 |"ಜಾವ್ ರೇ" |[[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] |ಶೈಲೇಂದ್ರ |- |2 |"ತುಮೆನ್ ಯಾದ್ ಕರ್ತೆ ಕಾರ್ತೆ" |ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್ |ಶೈಲೇಂದ್ರ |- |3 |"ನೀಲ್ ಗಗನ್ ಕಿ ಛಾವೋನ್ ಮೇ" |ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್ |ಹಸ್ರತ್ ಜೈಪುರಿ |- |4 |"ತಡಪ್ ಯೇ ದಿನ್ ರಾತ್ ಕಿ" |ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್ |ಶೈಲೇಂದ್ರ |- |5 |"ನಾಚೋ ಗಾವೊ ನಾಚೋ ಧೂಮ್ ಮಚಾವೋ" |ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್ |ಶೈಲೇಂದ್ರ |} == ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ == ಚಿತ್ರದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ''[[ಓಂ ಶಾಂತಿ ಓಂ]]'' (2007) ಚಿತ್ರದ ''ಧೂಮ್ ತಾನಾ'' ಹಾಡಿನ ವೀಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ [[ದೀಪಿಕಾ ಪಡುಕೋಣೆ (ನಟಿ)|ದೀಪಿಕಾ ಪಡುಕೋಣೆ]] ವೈಜಯಂತಿಮಾಲಾ ಅವರ ಆಮ್ರಪಾಲಿಯಾಗಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೀಪಿಕಾ 1970ರ ದಶಕದ ನಟಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಫ್ರೇಮ್ಗಳಿಂದ ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=23 November 2007 |title=Magical music video |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=18003 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] }}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * ಏಷ್ಯಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಟಕೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ 39ನೇ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಲ್ಲಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ''ಚಿತ್ರಲೇಖಾ'' (1964) == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * {{IMDb title|0060104|Amrapali}} * [https://www.youtube.com/movie?feature=related&v=TLvio4eI92c ಆಮ್ರಪಾಲಿ-1966 ಪೂರ್ಣ ಚಲನಚಿತ್ರ] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] rwjorefijvi00og7wsatzu5qjx4wvwv ಚಾಂದಿನಿ ತಮಿಳರಸನ್ 0 156204 1430862 1346317 2026-09-30T11:08:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430862 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ಚಾಂದಿನಿ ತಮಿಳರಸನ್|image=Chandini Tamilarasan.jpg|caption=ಕರಿಚೋರು ಚಿತ್ರದ ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಂದಿನಿ|birth_name=<!-- only if different than 'name' -->|birth_date=<!-- must cite published reliable source(s) to verify -->|birth_place=[[ನುಂಗಂಬಾಕ್ಕಂ, ಚೆನ್ನೈ, ತಮಿಳುನಾಡು]], ಭಾರತ|alma_mater=|othername=|occupation=ನಟಿ|yearsactive=2010ರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ|spouse={{Marriage|ನಂದಾ|2018}}|website=}} '''ಚಾಂದಿನಿ ತಮಿಳರಸನ್''' ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿರುವ ಭಾರತೀಯ ನಟಿ. ಆಕೆ ಕೆ. ಭಾಗ್ಯರಾಜ್ ಅವರ ''ಸಿಧು + 2'' (2010) ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ನಾನ್ ರಾಜವಾಗ ಪೊಗಿರೆನ್ (2013) ನಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಚಾಂದಿನಿ ತಮಿಳರಸನ್ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಂಜಲಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಆಕೆ ಅರ್ಧ ತಮಿಳು (ತಂದೆಯ ಕಡೆಯಿಂದ) ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ತೆಲುಗು (ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ) ಪ್ರಭಾವಿತರು.<ref>{{Cite news |last=Chowdhary |first=Y. Sunita |date=24 June 2015 |title=On the right track |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/on-the-right-track/article7347781.ece |url-status=live |access-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212062354/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/on-the-right-track/article7347781.ece |archive-date=12 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news |title=Chandini gets a makeover |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/chandini-gets-a-makeover/articleshow/32311728.cms |url-status=live |access-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212131538/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/chandini-gets-a-makeover/articleshow/32311728.cms |archive-date=12 February 2022}}</ref> ಅವರು 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018 ರಂದು ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕಿ ನಂದಾರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>{{Cite news |title=Chandini Tamilarasan marries her lover |url=https://www.indiaglitz.com/chandini-tamilarasan-marriage-to-dance-master-nandha-tamil-news-225647 |url-status=live |access-date=1 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801091157/https://www.indiaglitz.com/chandini-tamilarasan-marriage-to-dance-master-nandha-tamil-news-225647 |archive-date=1 August 2022}}</ref> == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಆಕೆ 17ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[ಮಿಸ್ ಚೆನ್ನೈ]] 2007 ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಗ್ರ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |title=FA Miss Chennai 2007 |url=http://www.vibamisschennai.com/chandhinitamilrasan-inner.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604022601/http://www.vibamisschennai.com/chandhinitamilrasan-inner.htm |archive-date=4 June 2012 |access-date=2012-04-10 |website=Viba Miss Chennai}}</ref> 2009ರಲ್ಲಿ ಆಕೆ ತಮಿಳು ವಾಹಿನಿಯೊಂದರ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಕೆ. ಭಾಗ್ಯರಾಜ್ ಅವರ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಕರೆ ಬಂದಿದ್ದು, ಅವರ ಹೊಸ ಸಾಹಸಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಟೆಸ್ಟ್‌ಗೆ ಬರುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news |last=Pillai |first=Sreedhar |date=2009-10-30 |title=Chandini from Chennai |work=[[The Times of India]] |agency=TNN |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-30/news-interviews/28102435_1_siddhu-tamil-film-industry-arya |url-status=dead |access-date=2013-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109052340/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-30/news-interviews/28102435_1_siddhu-tamil-film-industry-arya |archive-date=2014-01-09}}</ref><ref>{{Cite web |last=K. Jeshi |date=2011-01-07 |title=On a roll |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article1046683.ece |access-date=2013-09-15 |website=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ತರುವಾಯ ಆಕೆಯು ಪ್ರಭಾವಿತಳಾದರು. ಭಾಗ್ಯರಾಜನ ಮಗ ಶಾಂತನೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದ ''ಸಿಧು + 2'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಳಪೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ಸರಾಸರಿ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |date=2010-12-12 |title=Cinema Plus / Film Review : Just pass |url=http://www.hindu.com/cp/2010/12/12/stories/2010121250070300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113171559/http://www.hindu.com/cp/2010/12/12/stories/2010121250070300.htm |archive-date=2013-11-13 |access-date=2013-09-15 |website=[[The Hindu]]}}</ref> 2010ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹೊಸಬರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪದಿತುರೈ ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ತಮಿಳು ನಟ ಆರ್ಯ ಈ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. <ref>{{Cite web |date=2010-06-25 |title=Cinema Plus / Columns : Itsy-bitsy |url=http://www.hindu.com/cp/2010/06/25/stories/2010062550090400.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126121539/http://www.hindu.com/cp/2010/06/25/stories/2010062550090400.htm |archive-date=2010-11-26 |access-date=2013-09-15 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ಆಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಫರ್‌ಗಳು ಬಂದರೂ ಆಕೆಯು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಲು ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಮರಳಿದರು.<ref name="newindianexpress.com">{{Cite web |title=I Like Stepping out of my Comfort Zone |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406014015/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece |archive-date=6 April 2015 |access-date=7 April 2015 |website=The New Indian Express}}</ref> ಅವರು 2014 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=9 September 2014 |title=Chandini completes her degree, ready to focus on acting |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/chandini-completes-her-degree-ready-to-focus-on-acting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022134403/http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/chandini-completes-her-degree-ready-to-focus-on-acting/ |archive-date=22 October 2014 |access-date=7 April 2015 |website=The Indian Express}}</ref> ಆಕೆ 2013ರಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ <nowiki>''</nowiki>ನಾನ್ ರಾಜವಾಗ ಪೊಗಿರೆನ್<nowiki>''</nowiki> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಕುಲ್ ಮತ್ತು ಅವನಿ ಮೋದಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ವೆಟ್ರಿಮಾರನ್ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ವರ್ಷದ ನಂತರ ಅವರು 1980 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾಹಸ-ನಾಟಕ ''ಕಾಳಿಚರಣ್'' ನಲ್ಲಿ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದು ದಿವಂಗತ ಶಾಸಕ ಎರ್ರಾ ಸತ್ಯಂ ಅವರ ಜೀವನದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುವ ನೈಜ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=2013-04-27 |title=Proud to be part of 'Kalicharan': Chandini |work=[[The New Indian Express]] |url=http://newindianexpress.com/entertainment/telugu/Proud-to-be-part-of-Kalicharan-Chandini/2013/04/27/article1564110.ece |url-status=dead |access-date=2013-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704120906/http://newindianexpress.com/entertainment/telugu/Proud-to-be-part-of-Kalicharan-Chandini/2013/04/27/article1564110.ece |archive-date=4 July 2013}}</ref> ಆಕೆಯ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳಾದ ಲವರ್ಸ್ ಮತ್ತು ''ಕಿರಾಕ್'', ಆಗಸ್ಟ್ 2014 ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಾರದ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ಚಾಂದಿನಿ ಅವರ ಮುಂಬರುವ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ರಮೇಶ್ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ನಿರ್ದೇಶನದ ಸುಶೀಂದ್ರನ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ''ವಿಲ್ ಅಂಬು'', ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೊಳೆಗೇರಿ ನಿವಾಸಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂಜನಾ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರ ಪಲಾಂಡು ವಝ್ಗ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಐಟಿ ವೃತ್ತಿಪರರ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=I Like Stepping out of my Comfort Zone |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406014015/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece |archive-date=6 April 2015 |access-date=7 April 2015 |website=The New Indian Express}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20150406014015/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece "I Like Stepping out of my Comfort Zone"]. ''The New Indian Express''. Archived from [http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150406014015/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/I-Like-Stepping-out-of-my-Comfort-Zone/2015/04/01/article2740250.ece |date=2015-04-06 }} on 6 April 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2015</span>.</cite></ref> ಇದಲ್ಲದೆ, ಅವರು ಎರಡು ಶೀರ್ಷಿಕೆರಹಿತ ತೆಲುಗು ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಯಾನಕ-ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಯ-ನಾಟಕ, ಇದು ನಟ ನರೇಶ್ ಅವರ ಮಗ ನವೀನ್ ಅವರ ಚೊಚ್ಚಲ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=Happy with the way my career is shaping: Chandini |url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/happy-with-the-way-my-career-is-shaping-chandini-115032900193_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015214/http://www.business-standard.com/article/news-ians/happy-with-the-way-my-career-is-shaping-chandini-115032900193_1.html |archive-date=14 April 2015 |access-date=7 April 2015 |website=Business-standard.com}}</ref><ref>{{Cite news |title=Chandini to romance Naveen |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Chandini-to-romance-Naveen/articleshow/45640423.cms |url-status=live |access-date=7 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228052244/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Chandini-to-romance-Naveen/articleshow/45640423.cms |archive-date=28 December 2014}}</ref> 2020ರಲ್ಲಿ, ಆಕೆ [[ಶಿವಾನಿ ನಾರಾಯಣನ್]] ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ''ರೆಟ್ಟೈ ರೋಜಾ'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |title=Actress Chandini Tamilarasan joins the cast of Rettai Roja; replaces actress Shivani Narayanana |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/actress-chandini-tamilarasan-joins-the-cast-of-rettai-roja-replaces-actress-shivani-narayanan/articleshow/77110098.cms |url-status=live |access-date=5 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820094333/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/actress-chandini-tamilarasan-joins-the-cast-of-rettai-roja-replaces-actress-shivani-narayanan/articleshow/77110098.cms |archive-date=20 August 2020}}</ref> ಚಾಂದಿನಿ ತಮಿಳರಸನ್ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿ. ಇವರು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು 2010 ರ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಚಿತ್ರ ಸಿದ್ದು +2 ನೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಶಂತನು ಭಾಗ್ಯರಾಜ್ ಎದುರು ಮಹಿಳಾ ನಾಯಕಿ. ಆಕೆಯ ಮುಂದಿನ ಆಕ್ಷನ್ ನಾನ್ ರಾಜವಾಗ ಪೋಗಿರೆನ್, ಪೃಥ್ವಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದು. ನಕುಲ್ ಮತ್ತು ಅವನಿ ಮೋದಿ ಜೊತೆಗೆ ಚಾಂದಿನಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರ ಅವರು ನಯ್ಯಾಪುಡೈ, ವಿಲ್ ಅಂಬು, ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾದ ಕಿರಾಕ್, ಕಾಲಿ ಚರಣ್, ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಂ ಭಲಾರೆವಿಚಿರಂ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಅರುಣ್ ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ನಿರ್ದೇಶನದ 2017 ರ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಎನ್ನೊಡು ವಿಲಾಯಡು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಿನ್ನಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟಪ್ಪವೇ ಕಾನೋಮ್ ಮತ್ತು ಪಾಂಬು ಸತ್ತೈನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ವರ್ಷದ ಆಕೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಹಸವು ಕೆ.ವಿ.ಆನಂದ್ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಸೇತುಪತಿ ಮತ್ತು ಮಡೋನಾ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಕವನ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ಹಿಟ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅವರ 2018 ರ ಬಿಡುಗಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನ್ನಾರ್ ವಗೈಯಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಾ ರಂಗುಸ್ಕಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>https://in.bookmyshow.com/person/chandini-tamilarasan/20515</ref> == ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == === ಚಲನಚಿತ್ರ === {| class="wikitable sortable" |+ಚಾಂದಿನಿ ತಮಿಳರಸನ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ! scope="col" |ವರ್ಷ. ! scope="col" |ಚಲನಚಿತ್ರ ! scope="col" |ಪಾತ್ರ ! class="unsortable" scope="col" |ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ! class="unsortable" scope="col" |ರೆಫ್. |- |2010 |''ಸಿಧು + 2'' |ಪವಿತ್ರಾ | | |- | rowspan="2" |2013 |''ನಾನ್ ರಾಜವಾಗ ಪೋಗಿರೆನ್'' |ವಲ್ಲಿ. | | |- |''ಕಾಳಿಚರಣ್'' |ತೀರ್ಥ. |ತೆಲುಗು ಸಿನಿಮಾ | |- | rowspan="2" |2014 |''ಪ್ರೇಮಿಗಳು.'' | |ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ | |- |''ಕಿರಾಕ್'' |ಅಮೃತಾ |ತೆಲುಗು ಸಿನಿಮಾ | |- | rowspan="4" |2016 |''ಚಿತ್ರಮ್ ಭಾಲರೆ ವಿಚಿತ್ರಮ್'' |ಹನ್ಸಿಕಾ |ತೆಲುಗು ಸಿನಿಮಾ | |- |''ವಿಲ್ ಅಂಬು'' |ಕನಕವಲ್ಲಿ | | |- |''ನಯ್ಯಪುಡೈ'' |ವರದಿಗಾರ | | |- |''ಕಣ್ಣುಲ ಕಾಸ ಕಟ್ಟಪ್ಪ'' |ಶಾಲೂ | | |- | rowspan="5" |2017 |''ಎನ್ನೊಡು ವಿಲಯಾಡು'' |ಮಿನ್ನೀ | | |- |''ಕಟ್ಟಪ್ಪವೇ ಕಾನೋಮ್'' |ಶೀಲಾ |ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ | |- |''ಪಾಂಬು ಸತ್ತಾಯಿ'' |ಸ್ವತಃ |ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ | |- |''ಕಾವನ್'' |ನಿಮ್ಮಿ | | |- |''ಬಲೂನ್.'' |ಜೀವನಂದಮ್ ಗೆಳತಿ |ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ | |- | rowspan="5" |2018 |''ಮನ್ನಾರ್ ವಾಗೈಯಾರಾ'' |ಸೆಲ್ವರಾಣಿ | | |- |''ವಂಜಾಗರ್ ಉಲಗಮ್'' |ಮೈಥಿಲಿ | | |- |''ರಾಜಾ ರಂಗಸ್ಕಿ'' |ರಂಗಸ್ಕಿ | | |- |''ಬಿಲ್ಲಾ ಪಾಂಡಿ'' |ವಲ್ಲಿ. | | |- |''ವಂಡಿ'' |ಸ್ವಾತಿ | | |- | rowspan="3" |2019 |''ಪೇಟ್ಟಿಕಡೈ'' |ದ್ವಾರಕಾ | | |- |''ಕಾದಲ್ ಮುನ್ನೇತ್ರ ಕಳಗಂ'' |ಶಿಕ್ಷಕ | | |- |''ನಾನ್ ಅವಲೈ ಸಂಧಿತಾ ಪೋಥು'' |ರಾಜಕುಮಾರಿ | | |- | rowspan="1" |2020 |''ಎಟ್ಟುತಿಕಂ ಪಾರಾ'' |ದಿವ್ಯಶ್ರೀ ಕುಮಾರವೇಲ್ | | |- | rowspan="2" |2021 |''ಕಸದಾ ಥಾಪರಾ'' |ಐಸಾಕ್ನ ಗೆಳತಿ | |- |''ರಾಮ್ ಅಸುರ್'' |ಚಾಂದಿನಿ |ತೆಲುಗು ಸಿನಿಮಾ | |- | rowspan="5" |2022 |''ಅನ್ಬುಲ್ಲಾ ಘಿಲ್ಲಿ'' |ಭಾರ್ಗವಿ | |- |''ವಾರ್ಡ್ 126'' |ವಿದ್ಯಾ. | |<ref>{{Cite web |date=18 December 2020 |title=Sonia Aggarwal and Chandini's next titled Ward 126 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sonia-aggarwal-and-chandinis-next-titled-ward-126/articleshow/79798860.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216085011/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sonia-aggarwal-and-chandinis-next-titled-ward-126/articleshow/79798860.cms |archive-date=16 December 2022 |access-date=16 December 2022 |website=[[The Times of India]]}}</ref> |- |''ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಲಿಸಾ'' |ಲಿಸಾ | | |- |''ಮಾಯತಿರೈ'' |ಜಾನ್ಸಿಯಾ | | |- |''ಬುಜ್ಜಿ ಇಲಾ ರಾ'' |ಕೇಶವ ಅವರ ಪತ್ನಿ |ತೆಲುಗು ಸಿನಿಮಾ | |- | rowspan="2" |2023 |''ಕುಡಿಮಹಾನ್'' | | |<ref>{{Cite web |last=Balachandran |first=Logesh |date=17 March 2023 |title=Kudimahaan Movie Review : Inventive plot and hilarious moments elevate this quirky comedy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/kudimahaan/movie-review/98739463.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320175517/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/kudimahaan/movie-review/98739463.cms |archive-date=20 March 2023 |access-date=21 March 2023}}</ref> |- |''ಬೊಮ್ಮೈ'' |ಪ್ರಿಯಾ | |<ref>{{Cite web |title=Location Diaries: Chandhini Tamilarasan for Bommai- A Learning Experience |url=https://www.cinemaexpress.com/tamil/features/2022/dec/06/location-diaries-chandhini-tamilarasan-for-bommai--a-learning-experience-37414.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201071036/https://www.cinemaexpress.com/tamil/features/2022/dec/06/location-diaries-chandhini-tamilarasan-for-bommai--a-learning-experience-37414.html |archive-date=1 February 2023 |access-date=7 June 2023 |website=[[Cinema Express]] |language=en}}</ref> |- |2024 |''ಸೈರನ್'' |ಕಾಮಾಕ್ಷಿ | |<ref>{{Cite news |date=13 November 2023 |title='Siren' teaser: Jayam Ravi is a "special" prisoner in the action-thriller |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/siren-teaser-jayam-ravi-is-a-special-prisoner-in-the-action-thriller/article67528770.ece |url-status=live |url-access=subscription |access-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129225303/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/siren-teaser-jayam-ravi-is-a-special-prisoner-in-the-action-thriller/article67528770.ece |archive-date=29 November 2023}}</ref> |} === ದೂರದರ್ಶನ === * 2020-ತಲಂಪು-ವಿಜಯ್ ಟಿವಿ-ನಾಯಕ ನಟಿ * 2020-2023-''ರೆಟ್ಟೈ ರೋಜಾ''-ಝೀ ತಮಿಳು-ನಾಯಕ-ದ್ವಿಪಾತ್ರ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * {{Imdb name|7953288}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ಸ್]] gtbjh4fn6q62jsae4dlhyrcpxppvgc1 ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್ 0 157411 1430745 1340069 2026-09-30T01:17:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430745 wikitext text/x-wiki {{Infobox shopping mall|name=ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್|image=Orion-mall-BLR-1.jpg|image_width=|caption=|location=[[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರು, ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ]]|coordinates={{coord|13.011180|N|77.555478|E|display=inline, title}}|address=ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ರಸ್ತೆ, ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ|opening_date=೨೦೧೨|closing_date=|developer=ಬ್ರಿಗೇಡ್‌ ಗ್ರೂಪ್|manager=|owner=|number_of_stores=|number_of_anchors=|floor_area=೮.೨ ಲಕ್ಷ ಚದರ ಅಡಿ<ref>{{cite web|title=Brigade Group opens Orion Mall|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/Brigade-Group-opens-Orion-Mall/article20413565.ece}}</ref><ref>{{cite web|title=ORION MALL AT BRIGADE GATEWAY|url=https://www.brigadegroup.com/retail/project/orion-mall-at-brigade-gateway}}</ref><ref>{{cite web|title=About Orion Mall – Retail Spaces|url=http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-zoning-retail-spaces.html|publisher=Orion Mall – Brigade Group|access-date=2024-05-25|archive-date=2015-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712122708/http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-zoning-retail-spaces.html|url-status=dead}}</ref>|parking=೨ ಹಂತಗಳು (೧೬೦೦ ಕಾರುಗಳು) + ಎಂಎಲ್‌ಸಿಪಿ (೩೬೦೦ ಕಾರುಗಳು)<ref>{{cite web|title=About Orion Mall – Retail Spaces|url=http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-zoning-retail-spaces.html|publisher=Orion Mall – Brigade Group|access-date=2024-05-25|archive-date=2015-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712122708/http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-zoning-retail-spaces.html|url-status=dead}}</ref>|floors=೪|website={{URL|http://orionmalls.com/}}|belowstyle=|footnotes=|}}'''ಓರಿಯನ್ ಮಾಲ್''' ''ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗ್ರೂಪ್'' ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] ''ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಗೇಟ್‌ವೇ ಎನ್‌ಕ್ಲೇವ್‌''ನಲ್ಲಿರುವ ಶಾಪಿಂಗ್ ಮಾಲ್ ಆಗಿದೆ. <ref>{{Cite news |title=Brigade Group opens Orion Mall |work=The Hindu|url=http://www.thehindubusinessline.com/marketing/brigade-group-opens-orion-mall/article3251475.ece}}</ref> <ref>{{Cite news |title=PVR opens 3 gold class screens at Orion Mall |work=The Hindu|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/pvr-opens-3-gold-class-screens-at-orion-mall/article4720493.ece}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Orion Mall @ Brigade Gateway Enclave |url=http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-summary.html |publisher=Brigade Group |access-date=2024-05-25 |archive-date=2015-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711060443/http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-summary.html |url-status=dead }}</ref> ೮,೨೦,೦೦೦ ಚದರ ಅಡಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಶಾಪಿಂಗ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಾಲ್ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] ೩ ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾಲ್ ಆಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Brigade Group opens Orion Mall |url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/Brigade-Group-opens-Orion-Mall/article20413565.ece}}</ref> <ref>{{Cite web |title=About Brigade Gateway (Orion Mall) |url=https://orionmalls.com/orion-mall-at-brigade-gateway/about |access-date=2024-05-25 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705185712/https://orionmalls.com/orion-mall-at-brigade-gateway/about |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=About Orion Mall @ Brigade Gateway Enclave |url=http://orionmalls.com/ |publisher=Orion Mall - Brigade Group |access-date=2024-05-25 |archive-date=2024-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227093459/https://orionmalls.com/ |url-status=dead }}</ref> == ವಿವರ == ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್ ''ಬ್ರಿಗೇಡ್'' ''ಗೇಟ್‌ವೇ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಎನ್‌ಕ್ಲೇವ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದು [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ ಬೆಂಗಳೂರು|ವರ್ಲ್ಡ್ ಟ್ರೇಡ್ ಸೆಂಟರ್]], <ref>{{Cite news |title=World Trade Centre in Bangalore |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/world-trade-centre-in-bangalore/article593904.ece}}</ref> ಶೆರಾಟನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಹೋಟೆಲ್, ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಏಷ್ಯಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಮಾಲ್ ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. <ref>{{Cite news |title=Brigade Gateway bags recognition |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-propertyplus/brigade-gateway-bags-recognition/article1064251.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301211839/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-propertyplus/brigade-gateway-bags-recognition/article1064251.ece |archive-date=2014-03-01 |access-date=2024-05-25 |url-status=dead}}</ref> ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್ ನಾಲ್ಕು ಮಹಡಿಗಳ ರೀಟೈಲ್ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಶಾಪಿಂಗ್ ವಲಯಗಳು, ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪಾನೀಯ ಮಳಿಗೆಗಳು, ಬೌಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಗೇಮಿಂಗ್ ವಲಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. <ref>{{Cite web |title=Features and Facilities at Orion Mall |url=http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-features-facilities.html |publisher=Orion Mall – Brigade Group |access-date=2024-05-25 |archive-date=2015-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806023003/http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-features-facilities.html |url-status=dead }}</ref><gallery mode="packed"> ಚಿತ್ರ:Orion_mall_Bangalore_2013-11-08_07-58.JPG|alt=Orion Mall, Bengaluru|ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್,[[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಚಿತ್ರ:Orion-mall-BLR-2.jpg|alt=Outside view|ಹೊರಗಿನ ನೋಟ ಚಿತ್ರ:Orion-mall-BLR-3.jpg|alt=Inside view|ಒಳ ನೋಟ ಚಿತ್ರ:Orion-mall-BLR-4.jpg|alt=Internal view|ಆಂತರಿಕ ನೋಟ ಚಿತ್ರ:Orion-mall-BLR-5.jpg|alt=Interior view|ಒಳಾಂಗಣ </gallery> == ಮನರಂಜನೆ == ಮಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮನರಂಜನೆಯ ಸ್ಥಳಗಳು: <ref>{{Cite news |title=Orion Mall |work=The Hindu |url=http://www.thehindubusinessline.com/marketing/brigade-group-opens-orion-mall/article3251475.ece}}</ref> * ೧೧-ಪರದೆ, ೨,೮೦೦-ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ೧೪೪-ಆಸನಗಳ ಗೋಲ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಗಳ ಪಿವಿಆರ್ ಸಿನಿಮಾಸ್ ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್ <ref>{{Cite news |title=PVR opens 3 gold class screens at Orion Mall |work=The Hindu|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/pvr-opens-3-gold-class-screens-at-orion-mall/article4720493.ece}}</ref> * ''ಟೈಮ್ ಜ಼ೋನ್'', ೮೦೦೦ ಚದರ ಅಡಿ ಗೇಮಿಂಗ್ ವಲಯ == ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಭೋಜನ == ಫುಡ್ ಕೋರ್ಟ್ ೬೦,೦೦೦ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ, ಇದನ್ನು ''ಸಾಸ್ ಪ್ಯಾನ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಬೀಜಿಂಗ್ ಬೈಟ್ಸ್, ಎಂಪೈರ್, ಫಿಶ್ & ಚಿಪ್ಸ್, ಕೈಲಾಶ್ ಪರ್ಬತ್, ಮಂಗಳೂರು ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್, ಮೆಕ್‌ಡೊನಾಲ್ಡ್ಸ್, ಟ್ಯಾಕೋ ಬೆಲ್, ರಾಜಧಾನಿ, ಸ್ಬಾರೋ, ಸಬ್‌ವೇ, ಸುಖ್ ಸಾಗರ್, ಯೋಗರ್‌ಬೆರಿ, ಚಿಲ್ಲಿಸ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಗ್ರಿಲ್ ಮತ್ತು ಬಾರ್ ಮತ್ತು [[ಕೆಎಫ್‌ಸಿ]]ಗಳಂತಹ ಹಲವಾರು ಆಹಾರ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒರಾಯನ್‌ನ ನೆಲ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಟೊಸ್ಕಾನೊ ಮತ್ತು ''ಯೂಮೀ''ಯಂತಹ ವಿವಿಧ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿವೆ. <ref>{{Cite web |title=Food Court at Orion Mall |url=http://orionmalls.com/page/categories/food/food-court |publisher=Orion Mall – Brigade Group |access-date=2024-05-25 |archive-date=2017-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213174001/http://orionmalls.com/page/categories/food/food-court |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=About Orion Mall – Retail Spaces |url=http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-zoning-retail-spaces.html |publisher=Orion Mall – Brigade Group |access-date=2024-05-25 |archive-date=2015-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712122708/http://www.brigadegroup.com/enclaves/gateway/orion-mall/orion-mall-zoning-retail-spaces.html |url-status=dead }}</ref> == ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು == * ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್ ಪಲ್ಸ್ ಈವೆಂಟ್‌ಗಳಿಂದ ೨೦೧೪ ರ ಮಾರ್ಚ್ ೭ ರಿಂದ ೯ ರವರೆಗೆ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಪ್ರದರ್ಶನ ''ಇಂಧನ ಆಟೋ ಎಕ್ಸ್‌ಪೋ 2014'' ಗಾಗಿ ವೇದಿಕೆ ನೀಡಿತ್ತು. ಇದು ಪ್ರಮುಖ ತಯಾರಕರ ಕಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಬೈಕ್‌ಗಳು, ವಾಹನ ಪರಿಕರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಂಟೇಜ್ ಕಾರ್ ಶೋ ಮತ್ತು ಬೈಕ್ ಸ್ಟಂಟ್‌ಗಳಂತಹ ಇತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. <ref>{{Cite web |title=Fuel Auto Expo 2014 at Orion Mall Bangalore |url=http://www.iamabiker.com/motorcycle-news-desk/2014/fuel-auto-expo-2014-orion-mall-bangalore/ |publisher=iambiker}}</ref> * ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಸೇನೆ|ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆಯು]] ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಫ್ಲೈಟ್ ಸಿಮ್ಯುಲೇಟರ್‌ಗಳು, ವಿಮಾನದ ಜೀವನ-ಗಾತ್ರದ ಮಾದರಿಗಳು, ಡ್ರಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಏರ್-ಯೋಧರು ಮತ್ತು ಐಎಎಫ್ ಆರ್ಕೇಡ್ ಆಟ. <ref>{{Cite news |title=Indian Air Force to host exhibition |work=Daily News and Analysis|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report-indian-air-force-to-host-exhibition-1736443}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಪಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] me8lntwr3w5chmzdmk0oesizcmhus1t ಕೆ. ಎನ್. ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯ 0 157723 1430787 1342970 2026-09-30T05:01:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430787 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=K. N. Govindacharya|image=File:GOVINDACHARYA.jpg|imagesize=200px|caption=K. N. Govindacharya|Office=|alma_mater=[[Banaras Hindu University]]|birth_date={{birth date and age|df=yes| 1943|05|02}}|birth_place=[[Tirupati (city)|Tirupati]], [[Andhra Pradesh]]<br /> India|death_date=|death_place=|party=[[Independent (politician)|Independent]]|otherparty=[[Bhartiya Janata Party]]|relations=|spouse=None|children=|residence=|occupation=[[Social]] and [[political]] [[activism|activist]]|signature=|website=|footnotes=}}'''ಕೊಡಿಪಾಕಂ ನೀಲಮೇಘಾಚಾರ್ಯ ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯ''' (ಜನನ 2 ಮೇ 1943) ಭಾರತ ವಿಕಾಸ ಸಂಗಮ್, ಎಟ್ರನಲ್ ಹಿಂದು ಫ಼ೌಂಡೇಶನ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ್ ಆಂದೋಲನ, ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದ]] ಪ್ರಚಾರಕರು. ಪರಿಸರ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಮತ್ತು [[ಬುದ್ಧಿಜೀವಿ|ಚಿಂತಕ]]. ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರು ಬಾ.ಜ.ಪ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌]]ಪಕ್ಷದ ಕಟು ಟೀಕಾಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Govindacharya Criticises Cong, BJP Over Corruption |url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=729099 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922040547/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=729099 |archive-date=22 September 2013 |access-date=2012-12-25 |publisher=news.outlookindia.com}}</ref> == ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಕೆಎನ್ ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯ ಅವರು 1988 ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ]] (ಬಿಜೆಪಿ) ಸದಸ್ಯರಾದರು ಮತ್ತು 2000 ರವರೆಗೆ ಅವರು ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=15 July 1992 |title=BJP General Secretary Govindacharya likely to be given additional responsibilities |url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19920715-bjp-general-secretary-govindacharya-likely-to-be-given-additional-responsibilities-766549-2013-01-03 |access-date=2022-03-11 |website=India Today}}</ref> 2000 ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ "''[[ಎಲ್. ಕೆ. ಅಡ್ವಾಣಿ|ಅಡ್ವಾಣಿ]] ಯವರೇ ಎಲ್ಲಾ ನಿರ್ಧರಗಳನ್ನು ತಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗಗಿ ಪ್ರಧಾನಿ [[ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ|ವಾಜಪೇಯಿ]] ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖವಾಡ ಮಾತ್ರ"'' ಈ ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಬಿಜೆಪಿ ತೊರೆಯಬೇಕಾಯಿತು <ref>{{Cite web |last=Mohua Chatterjee |date=9 June 2012 |title=Narendra Modi's bete noire, Sanjay Joshi stripped of party role |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modis-bete-noire-Sanjay-Joshi-stripped-of-party-role/articleshow/13943394.cms |access-date=2012-12-25 |website=The Times of India}}</ref>. ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಿಕರಣ ಕೊಟ್ಟರು <ref>{{Cite web |date=23 January 2002 |title=I never called Vajpayee mask of govt: Govindacharya |url=http://www.rediff.com/news/2002/jan/23govind.htm |access-date=2012-12-25 |publisher=Rediff.com}}</ref>, ಆದರೆ ಈ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗದ ವಾಜಪೇಯಿ, ಈ ಹೇಳಿಕೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪಕ್ಷದ ಇಮೇಜ್‌ಗೆ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |title=India Today Magazine Issue – Dated April 15, 2019 |url=https://www.indiatoday.in/magazine |access-date=8 April 2019 |website=IndiaToday.in}}</ref> 2019 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರ ಗೌಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ [[ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌|ಫೇಸ್‌ಬುಕ್]], [[ವಾಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಮೆಸ್ಸೆಂಜರ್|ವಾಟ್ಸಾಪ್]] ಮತ್ತು ಎನ್‌ಎಸ್‌ಒ ಗ್ರೂಪ್ ವಿರುದ್ಧ [[:en:First information report|ಎಫ್‌ಐಆರ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ|ಎನ್‌ಐಎ]] ತನಿಖೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವಂತೆ [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ]] ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=2019-11-05 |title=Govindacharya moves top court against WhatsApp |url=https://indianexpress.com/article/india/govindacharya-moves-top-court-against-whatsapp-6103407/ |access-date=2022-03-11 |website=The Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |title=WhatsApp snooping: Activist Govindacharya withdraws plea from Supreme Court |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2019/dec/02/whatsapp-snooping-activist-govindacharya-withdraws-plea-from-supreme-court-2070264.html |access-date=2022-03-11 |website=The New Indian Express}}</ref> ಆದರೆ ಸಿಜೆಐ ಶರದ್ ಅರವಿಂದ್ ಬೋಬ್ಡೆ ಅವರು ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡರು <ref>{{Cite web |last=Sircar |first=Sushovan |date=2019-12-02 |title=Pegasus Spying Row: Ex-RSS Leader Withdraws Petition Seeking Probe |url=https://www.thequint.com/news/india/govindacharya-withdraws-pil-supreme-court-whatsapp-pegasus-spyware-bobde |access-date=2022-03-11 |website=TheQuint}}</ref>. 2021 ರಲ್ಲಿ, ಪೆಗಾಸಸ್ (ಸ್ಪೈವೇರ್) ವಿರುದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಕೋರಿ ತನ್ನ 2019 ರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಪುನರ್ ಪರಿಶಿಲಿಸಲು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ಗೆ ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |last=Correspondent |first=Legal |date=2021-08-15 |title=Pegasus case: Govindacharya asks Supreme Court to revive his 2019 petition |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/pegasus-case-govindacharya-asks-supreme-court-to-revive-his-2019-petition/article35922422.ece |access-date=2022-03-11 |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-17 |title=Pegasus snooping a form of cyber-terrorism, says ex-RSS ideologue Govindacharya, moves SC |url=https://theprint.in/india/pegasus-snooping-a-form-of-cyber-terrorism-says-ex-rss-ideologue-govindacharya-moves-sc/716361/ |access-date=2022-03-11 |website=ThePrint}}</ref> === ವಿಶ್ರಾಂತಿ ರಜೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಬೆಳವಣಿಗೆ === ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ನಿದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು 5 ಜೂನ್ 2011 ರಂದು [[ರಾಮ್‌ದೇವ್]] ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪೋಲೀಸರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದರು<ref>{{Cite web |date=5 June 2011 |title=Midnight police swoop on Baba Ramdev ends protest |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-05/india/29623134_1_baba-ramdev-yoga-guru-yoga-camp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231010235/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-05/india/29623134_1_baba-ramdev-yoga-guru-yoga-camp |archive-date=31 December 2012 |access-date=2012-12-25 |website=[[The Times of India]] |agency=Times News Network}}</ref>. ಮಾಜಿ ಪತ್ರಕರ್ತರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು, ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಗುಂಪೂಂದು ಜೂನ್ 25 ರಂದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ 50 ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಮಹಾಮೈತ್ರಿಕೂಟವುನ್ನು ರಚಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಆ ವರ್ಷ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ|ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ]] ಘೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಹೇರಿಕೆಯ ದಿನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸೇವ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ ಫ್ರಂಟ್ (SDF) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹೊಸ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref>{{Cite web |date=2013-07-21 |title=Govindacharya floats new platform ahead of Lok Sabha polls |url=https://zeenews.india.com/news/nation/govindacharya-floats-new-platform-ahead-of-lok-sabha-polls_863563.html |access-date=2022-03-11 |website=Zee News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-08-19 |title=Politics has become a form of business, says Govindacharya |url=https://www.hindustantimes.com/bhopal/politics-has-become-a-form-of-business-says-govindacharya/story-ULKU258BayfcBcQuDXmhzO.html |access-date=2022-03-11 |website=Hindustan Times}}</ref>. ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯರ ಸಾರಥ್ಯದಲ್ಲಿ, ''ಭಾರತ ವಿಕಾಸ ಸಂಗಮದ'' ಮೂರನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾವೇಶವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಲ್ಬುರ್ಗಿಯಲ್ಲಿ (ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ) 23 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ರಿಂದ 1 ಜನವರಿ 2011 ರವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು <ref>{{Cite web |last=Special Correspondent |date=28 December 2010 |title=NATIONAL / KARNATAKA : Rural economy needs to be stronger: Karandlaje |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article996610.ece |access-date=2012-12-25 |website=The Hindu |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922142844/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article996610.ece |archive-date=2013-09-22 |url-status=dead}}</ref> ಕೆ.ಎನ್.ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯ ಅವರು ಸನಾತನ ಹಿಂದೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದ ಮುಖ್ಯ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದು, ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಜೆಪಿ ಆಂದೋಲನ, ರಾಮ ಜನ್ಮ ಭೂಮಿ ಆಂದೋಲನ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಉತ್ಸವ, ಸ್ವದೇಶಿ ಜಾಗರಣ ಮಂಚ್ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೂಂಡರು. ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯ ಅವರು ಪರಿಸರ ಕೇಂದ್ರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಶಾಶ್ವತ ದೇವಾಲಯ, ಸನಾತನ ಭಾವ ಜಾಗೃತಿ, ITIHASA ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಭಾರತಮ್‌ನಂತಹ ಹಲವಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Eternal Hindu Foundation |url=http://www.eternalhindu.org/organisation |access-date=2018-02-22 |website=eternalhindu.org |archive-date=2019-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203191546/http://www.eternalhindu.org/organisation |url-status=dead }}</ref> === ಹಿಮಾಚಲ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ್ ಪಕ್ಷ === ಹಿಮಾಚಲ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ್ ಪಕ್ಷವು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ|ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ]] ಒಂದು [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ|ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವಾಗಿದೆ]]. 10 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 ರಂದು [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಬಿಜೆಪಿಯ]] ಮಾಜಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾದಿ ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು <ref>{{Cite news |title=Govindacharya launches a new party in Himachal |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Govindacharya-launches-a-new-party-in-Himachal/articleshow/9549089.cms |access-date=19 February 2020}}</ref><ref name="a">''Himvani''. ''[http://www.himvani.com/news/2011/08/10/govindacharya-launches-himachal-swabhiman-party/16768 Govindacharya launches Himachal Swabhiman Party]''</ref> ಹಿಮಾಚಲ ರಾಜ್ಯದ ನೌಕರರ ಚಳವಳಿಗಳ ಮಾಜಿ ನಾಯಕ ಸುಭಾಷ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರನ್ನು ಪಕ್ಷದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="a" /><ref>''The Indian Express''. ''[http://indianexpress.com/article/india/politics/ec-gives-common-symbol-to-candidates-of-2-unrecognised-parties/ EC gives common symbol to candidates of 2 unrecognised parties]''</ref> 2012 ರ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ|ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು]] ಇವರ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ 'ದೂರದರ್ಶನ' ದ ಗುರುತನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು.<ref>''Hill Post''. ''[http://hillpost.in/2012/10/telephone-to-be-himachal-lokhit-party-poll-symbol/52561/ Telephone to be Himachal Lokhit Party poll symbol]''</ref> ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ತೃತೀಯ ರಂಗ ದ ಮೈತ್ರಿ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಚನೆಯ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪಕ್ಷವು ಭಾಗವಹಿಸಿತು.<ref>''The Tribune''. ''[http://www.tribuneindia.com/2012/20120703/himachal.htm#2 Third front begins to take shape]''</ref> 2012ರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಚಲ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ್ ಪಕ್ಷ 16 ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕಣಕ್ಕಿಳಿಸಿದ್ದರೂ ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಟ್ಟು 6,571 ಮತಗಳನ್ನು (ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 0.19% ಮತಗಳನ್ನು) ಪಡೆಯಲಷ್ಟೇ ಶಕ್ತರಾದರು <ref>Election Commission of India.</ref>. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೪೩ ಜನನ]] k4z4xzhew2sry1o88hs2z3w07m7nfm6 ಅಲೇಸಿಯಾ ಫೀಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್ 0 157909 1430692 1335786 2026-09-29T18:29:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430692 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಅಲೇಸಿಯಾ ಫೀಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್ | image = Alesia Fieldberg 2008 1a.jpg | alt = | caption = ಮಿಸ್ ಕೆನಡಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ೨೦೦೮ ಅಲೆಸಿಯಾ ಫೀಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್ | birth_name = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} or {{Birth-date and age|Month DD, YYYY}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = ಕೆನಡಾ | other_names = | occupation = ಟಿವಿ ವರದಿಗಾರ್ತಿ | known_for = ಮಿಸ್ ಕೆನಡಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ೨೦೦೮ }}  '''ಅಲೇಸಿಯಾ ಫೀಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್''' ಕೆನಡಾದ ಪತ್ರಕರ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ [[:en:CFCN-DT|ಸಿಟಿವಿ ಕ್ಯಾಲ್ಗರಿಯೊಂದಿಗೆ]] ವರದಿಗಾರರಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. [[:en:CKY-DT|ಸಿಟಿವಿ ವಿನ್ನಿಪೆಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅವರು ಕ್ಯಾಲ್ಗರಿಗೆ ಬಂದರು. <ref>{{Cite web |title=Alesia Fieldberg: Crime Watch Reporter |url=http://winnipeg.ctvnews.ca/about-ctv/alesia-fieldberg-1.1173542 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223142728/http://winnipeg.ctvnews.ca/about-ctv/alesia-fieldberg-1.1173542 |archive-date=February 23, 2014 |access-date=February 28, 2014 |website=winnipeg.ctvnews.ca/ |publisher=Bell Media}}</ref> ವಿನ್ನಿಪೆಗ್‌ಗೆ ಸೇರುವ ಮೊದಲು ಅವರು ಸಿಟಿವಿಯ ಲೆತ್‌ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿಟಿವಿ ಸೇರುವ ಮೊದಲು ಆಲ್ಬರ್ಟಾ ಟ್ರಾವೆಲ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. <ref name="winnipeg.ctvnews.ca" /> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಫೀಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್ ಕ್ಯಾಲ್ಗರಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸದರ್ನ್ ಆಲ್ಬರ್ಟಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಬ್ರಾಡ್ಕಾಸ್ಟ್ ನ್ಯೂಸ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂನಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="winnipeg.ctvnews.ca">{{Cite web |title=Alesia Fieldberg: Crime Watch Reporter |url=http://winnipeg.ctvnews.ca/about-ctv/alesia-fieldberg-1.1173542 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223142728/http://winnipeg.ctvnews.ca/about-ctv/alesia-fieldberg-1.1173542 |archive-date=February 23, 2014 |access-date=February 28, 2014 |website=winnipeg.ctvnews.ca/ |publisher=Bell Media}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20140223142728/http://winnipeg.ctvnews.ca/about-ctv/alesia-fieldberg-1.1173542 "Alesia Fieldberg: Crime Watch Reporter"]. ''winnipeg.ctvnews.ca/''. Bell Media. Archived from [http://winnipeg.ctvnews.ca/about-ctv/alesia-fieldberg-1.1173542 the original] on February 23, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 28,</span> 2014</span>.</cite></ref>ಫೀಲ್ಡ್ಬರ್ಗ್ ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೮, ೨೦೦೭ ರಂದು ಮಿಸ್ ಕೆನಡಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ೨೦೦೮ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref>{{Cite news |last=Fernandez |first=Pablo |date=August 21, 2007 |title=National crown for Calgary beauty |work=[[Calgary Sun]] |publisher=Sun Media |url=http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Features/2007/08/20/4431974-sun.html |url-status=usurped |access-date=July 5, 2008 |archive-url=https://archive.today/20120713061732/http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Features/2007/08/20/4431974-sun.html |archive-date=2012-07-13}}</ref><ref>{{Cite news |date=May 11, 2008 |title=Celebrity at Seasons Centre |work=Barrie Advance |url=http://orilliatoday.com/BarrieAdvance/article/65936 |access-date=July 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301055228/http://orilliatoday.com/BarrieAdvance/article/65936 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 1, 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Miss Canada International - News |url=http://www.misscanadainternational.com/news.htm |access-date=July 5, 2008 |website=Miss Canada International web site}}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=June 2017|bot=InternetArchiveBot}}</ref> ಈ ಹಿಂದೆ ೨೦೦೭ ರ ಮಾರ್ಚ್ ೧೭ ರಂದು "ಮಿಸ್ ಕ್ಯಾಲ್ಗರಿ, ಎಬಿ" ಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |title=Alesia Fieldberg |url=http://www.alesiaf.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602061012/http://www.alesiaf.com/ |archive-date=2 June 2008 |access-date=July 5, 2008 |website=Alesia Fieldberg web site}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == {{Commons category|Alesia Fieldberg}} * [https://twitter.com/CTVAlesia ಟ್ವಿಟರ್ನಲ್ಲಿ ಅಲೆಸ್ಸಿಯಾ ಫೀಲ್ಡ್ಬರ್ಗ್] {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] [[ವರ್ಗ:ಪತ್ರಕರ್ತರು]] 6ku04jtqlf4lv4t4uh51u4mrdc772jj ಗುಂಜಾ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ತಿರುಮಕೂಡಲು ನರಸೀಪುರ 0 158065 1430832 1344977 2026-09-30T08:38:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430832 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಗುಂಜಾ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ|native_name=|native_name_lang=|other_name=|nickname=|settlement_type=ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ|image_skyline=File:Gopura over entrance in Gunjanarasimhaswamy temple at Tirumakudal Narasipura.JPG|image_alt=|image_caption=ಗುಂಜಾ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ದ್ರಾವಿಡ ''ಗೋಪುರ''|pushpin_map=ಭಾರತ ಕರ್ನಾಟಕ|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=Location in Karnataka, India|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name=[[ಭಾರತ]]|subdivision_type1=[[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|subdivision_type2=[[List of districts of India|ಜಿಲ್ಲೆ]]|subdivision_name2=[[ಮೈಸೂರು]]|established_title=<!-- Established -->|established_date=|founder=|named_for=|parts_type=[[Taluka]]s|parts=ತಿರುಮಕೂಡಲು ನರಸೀಪುರ|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Indian Standard Time|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=<!-- [[Postal Index Number|PIN]] -->|postal_code=|registration_plate=|website=|footnotes=}}'''ಗುಂಜಾ ನರಸಿಮ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು''' [[ಟಿ. ನರಸೀಪುರ|ತಿರುಮಕೂಡಲು ನರಸೀಪುರದಲ್ಲಿರುವ]] [[ಹಿಂದೂ ದೇವಸ್ಥಾನ|ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ]], [[ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಇದು ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ, [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]]ಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವು [[ಮೈಸೂರು|ಮೈಸೂರಿನಿಂದ]] ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ೨೦ ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಸುಮಾರು ೧೬ ನೇ ಆಳ್ವಿಕೆಗೂ ಹಿಂದಿನದು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ (''ಮಹಾದ್ವಾರ'') ಭವ್ಯವಾದ ''[[ಗೋಪುರ]]'' ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ''[[ಮಂಟಪ (ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ)|ಮಂಟಪ]]ವಿದ್ದು'' ''ದ್ರಾವಿಡ'' ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]] ಮತ್ತು [[ಕಬಿನಿ ನದಿ|ಕಬಿನಿ ನದಿಯ]] ಸಂಗಮದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ಪವಿತ್ರಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ''ಗುಂಜಾ (ಗುಲಗಂಜಿ)'' ಮರದಿಂದಾಗಿ (ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ''[[ಗುಲಗಂಜಿ|ಅಬ್ರಸ್ ಪ್ರಿಕಾಟೋರಿಯಸ್]]'' ) ದೇವಾಲಯವು ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ; ಗುಲಗಂಜಿ ಗಿಡದ ತೂಕದಷ್ಟು [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿ]] (ಕಾಶಿ) ಗಿಂತ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹೆಚ್ಚು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯರು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೋಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹಿಂದೂ ದೇವರು [[ನರಸಿಂಹ]] (ಗುಂಜಾ ಬೆರ್ರಿ ಮತ್ತು ಕಾಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ) ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜ [[ಹಿರಣ್ಯ ಕಶಿಪು|ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. <ref name="hiranya">{{Cite web |title=Ancient shrine wears a new look |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-districtplus/ancient-shrine-wears-a-new-look/article1530137.ece |access-date=10 June 2015 |website=R Krishna Kumar |publisher=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಮತ್ತು [[ಶಾಸನಗಳು|ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] [[ಬಿ.ಎಲ್.ರೈಸ್|ಬಿ. ಲೆವಿಸ್ ರೈಸ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಈ ದೇವಾಲಯವು ವಾರ್ಷಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೈಸೂರಿನ ("ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪ್ರಭು") ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವು ದುರಸ್ತಿ ಮತ್ತು ನವೀಕರಣವಾಯಿತು ಎಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ವಿಭಾಗದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. <ref name="protected">{{Cite web |title=Protected Monuments in Karnataka |url=http://asi.nic.in/asi_protected_monu_karnataka.asp |access-date=2 June 2015 |website=Archaeological Survey of India, Government of India |publisher=Indira Gandhi National Center for the Arts}}</ref> "ಅಗಸ್ತ್ಯೇಶ್ವರ" ದೇವಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮತ್ತೊಂದು ದೇವಾಲಯವಿದೆ, ಮತ್ತು ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜಾತ್ರೆಯ ( ''[[ಯಾತ್ರೆ|ಜಾತ್ರಾ]]'' ) ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. <ref name="hiranya"/> == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> ಚಿತ್ರ:Renovated_temple_complex_of_Gunjanarasimha_Swamy_Temple_at_T._Narasipur.jpg|alt=Gunja Narasimha Swamy temple complex, from outside the prakara at Tirumakudal Narasipura|ಗುಂಜಾ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣ, ತಿರುಮಕೂಡಲ್ ನರಸೀಪುರದ''ಪ್ರಾಕಾರದ''ಹೊರಗೆ ಚಿತ್ರ:View_from_the_rear_in_the_Gunjanarasimhaswamy_temple_at_Tirumakudal_Narasipura.JPG|alt=View from the rear in the Gunjanarasimhaswamy temple at Tirumakudal Narasipura|ತಿರುಮಕೂಡಲ್ ನರಸೀಪುರದ ಗುಂಜಾನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬದಿಯ ನೋಟ ಚಿತ್ರ:Decorative_door_jamb_and_lintel_over_a_minor_shrine_entrance_in_the_Gunjanarasimhaswamy_temple_complex_at_Tirumakudal_Narasipura.jpg|alt=Decorative door jamb and lintel over a minor shrine in the rear prakara of the Gunja Narasimha Swamy temple at Tirumakudal Narasipura|ತಿರುಮಕೂಡಲ್ ನರಸೀಪುರದ ಗುಂಜಾ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹಿಂಭಾಗದ''ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿದೆ''ಚಿಕ್ಕ ದೇಗುಲದ ಮೇಲೆ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಬಾಗಿಲು ಜಾಂಬ್ ಮತ್ತು ಲಿಂಟಲ್ ಚಿತ್ರ:Pillared_entrance_to_mantapa_of_Gunjanarasimhaswamy_temple_at_Tirumakudal_Narasipura.JPG|alt=Pillared entrance to mantapa of the Gunja Narasimhaswamy temple at Tirumakudal Narasipura|ತಿರುಮಕೂಡಲ್ ನರಸೀಪುರದ ಗುಂಜಾ ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ''[[ಮಂಟಪ (ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ)|ಮಂಟಪಕ್ಕೆ]]''ಕಂಬದ ಪ್ರವೇಶ </gallery>{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Hindu temples in Karnataka}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು]] m1ol63ao43rn5yccvw3wj8nxzwoqai5 ಓರ್ಲಾ ಪ್ರೆಂಡರ್ಗಾಸ್ಟ್ 0 172848 1430747 1340196 2026-09-30T01:29:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430747 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=ಓರ್ಲಾ ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗಾಸ್ಟ್|female=true|image=|country=Ireland|full_name=ಓರ್ಲಾ ಪೆಟ್ರೀಷಿಯಾ ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗಾಸ್ಟ್|birth_date={{birth date and age|2002|6|1|df=yes}}|birth_place=|death_date=|death_place=|batting=ಬಲಗೈ|bowling=Right-arm [[Fast bowling|medium]]|role=[[All-rounder]]|international=true|internationalspan=2019–present|odidebutdate=5 October|odidebutyear=2021|odidebutagainst=Zimbabwe|odicap=90|lastodidate=27 November|lastodiyear=2024|lastodiagainst=Bangladesh|T20Idebutdate=29 June|T20Idebutyear=2019|T20Idebutagainst=Netherlands|T20Icap=44|lastT20Idate=15 September|lastT20Iyear=2024|lastT20Iagainst=England|club1=[[Scorchers (women's cricket)|Scorchers]]|year1=2016–2018|club2=[[Typhoons (women's cricket)|Typhoons]]|year2=2019–2021|club3=[[Dragons (women's cricket)|Dragons]]|year3=2022–present|club4=[[Western Storm]]|year4=2023|club5=[[Trinbago Knight Riders (WCPL)|Trinbago Knight Riders]]|year5=2023|club6=[[The Blaze (women's cricket)|The Blaze]]|year6=2024|columns=2|column1=[[Women's One Day International|WODI]]|matches1=29|runs1=707|bat avg1=32.13|100s/50s1=1/3|top score1=122[[not out|*]]|deliveries1=504|wickets1=12|bowl avg1=32.83|fivefor1=0|tenfor1=0|best bowling1=3/25|catches/stumpings1=12/–|column2=[[Women's Twenty20 International|WT20I]]|matches2=57|runs2=1,166|bat avg2=26.50|100s/50s2=0/6|top score2=80|deliveries2=779|wickets2=33|bowl avg2=22.96|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=3/10|catches/stumpings2=21/–|date=27 November 2024|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1150585.html Cricinfo}} '''ಓರ್ಲಾ ಪೆಟ್ರೀಷಿಯಾ ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗಾಸ್ಟ್''' ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಡ್ರ್ಯಾಗನ್‌ ತಂಡಗಳಿಗಾಗಿ ಆಡಿರುವ ಐರಿಶ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ್ತಿ. ಅವರು ಜೂನ್ 1, 2002 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ 2019 ರಲ್ಲಿ ಐರಿಶ್ ಮಹಿಳಾ ಟ್ವೆಂಟಿ 20 ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ (WT20I) ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ 2019 ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮಹಿಳಾ ಚತುರ್ಭುಜ ಸರಣಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಆಗಸ್ಟ್ 8, 2019 ರಂದು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ WT20 ಪಂದ್ಯವನ್ನು Nether Irelands ವಿರುದ್ಧ ಆಡಿದ್ದಾರೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 2019 ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ 2019 ರ ಐಸಿಸಿ ಮಹಿಳಾ ವಿಶ್ವ ಟ್ವೆಂಟಿ-20 ಅರ್ಹತಾ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗೆ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕ್ಯಾಬಿಂಟಿಲಿ F.C ಗಾಗಿಯೂ ಆಡಿದ್ದರು. ಕ್ಲಬ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 2018 ಮತ್ತು 2019 ರಲ್ಲಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮಹಿಳಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಡರ್-17 ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ತಂಡ. ಅವರು ಡಬ್ಲಿನ್‌ನ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್‌ಗೆ ಹೋದರು. ಜುಲೈ 2020 ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ಋತುವಿಗಾಗಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಆಕೆಗೆ ರಿಟೈನರ್ ಅಲ್ಲದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗಾಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 ರಲ್ಲಿ ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ ವಿರುದ್ಧದ ಅವರ ಸರಣಿಗಾಗಿ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮಹಿಳಾ ಏಕದಿನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ (WODI) ತಂಡಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ ತಂಡದ ಚೊಚ್ಚಲ WODI ಪಂದ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 5, 2021 ರಂದು, ಅವರು ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ ವಿರುದ್ಧ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ಗಾಗಿ ತಮ್ಮ WODI ಚೊಚ್ಚಲ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆ ವರ್ಷದ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಿಂಬಾಬ್ವೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ 2021 ರ ಮಹಿಳಾ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ವಿಶ್ವಕಪ್ ಅರ್ಹತಾ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ಗಾಗಿ ಆಡಲು ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗಾಸ್ಟ್ ಏಪ್ರಿಲ್ 2023 ರಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು, ಅದೇ ವರ್ಷದ ಮೇ ಮತ್ತು ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ. ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಥಂಡರ್ ವಿರುದ್ಧದ ರಾಚೆಲ್ ಹೇಹೋ ಫ್ಲಿಂಟ್ ಟ್ರೋಫಿ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 115 ರನ್ ಗಳಿಸಿದರು. ಅವರು ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ 10 ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು, ಷಾರ್ಲೆಟ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್ ಕಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು 117 ರನ್‌ಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಆಗಸ್ಟ್ 2023 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಿಳಾ ಕೆರಿಬಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ ಟ್ರಿನ್ಬಾಗೊ ನೈಟ್ ರೈಡರ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{Cite web |date=26 August 2023 |title=Trinbago Knight Riders' Orla Prendergast – Ex-footballer turns to cricket |url=https://newsday.co.tt/2023/08/26/trinbago-knight-riders-orla-prendergast-ex-footballer-turns-to-cricket/ |access-date=18 August 2024 |publisher=Trinidad and Tabago Newsday |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818214231/https://newsday.co.tt/2023/08/26/trinbago-knight-riders-orla-prendergast-ex-footballer-turns-to-cricket/ |archive-date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead}}</ref> ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗಾಸ್ಟ್ 2024 ರ ಉಳಿದ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ 2024 ರ ಉಳಿದ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್ 16, 2024 ರಂದು ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ನ ಸ್ಟೋರ್‌ಮಾಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ವಿರುದ್ಧ ಅದೇ ದಿನ ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ 107 ಎಸೆತಗಳಲ್ಲಿ ಅಜೇಯ 122 ರನ್ ಗಳಿಸಿದ್ದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ ಅವರನ್ನು 2024–25 ಮಹಿಳಾ ಬಿಗ್ ಬ್ಯಾಷ್ ಲೀಗ್‌ಗಾಗಿ ಅಡಿಲೇಡ್ ಸ್ಟ್ರೈಕರ್ಸ್ ಅಂತಿಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |title=WPL and WCPL mates Rodrigues, Jonassen and Pandey reunite for Brisbane Heat |url=https://www.espncricinfo.com/story/wbbl-draft-deandra-dottin-jemimah-rodrigues-deepti-sharma-sophie-ecclestone-knight-wolvaardt-ismail-top-picks-1449453 |access-date=2024-09-22 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2024 ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಕ್ಕೆ ಟಿ20ಐ ಮತ್ತು ಏಕದಿನ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Young Ireland squad named for Bangladesh tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/young-ireland-squad-named-for-bangladesh-tour |access-date=27 November 2024 |publisher=International Cricket Council}}</ref> ೨೦೨೪ ರ ಐಸಿಸಿ ಮಹಿಳಾ ಟಿ೨೦ಐ ವರ್ಷದ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಾಲ್ವರು ಆಟಗಾರ್ತಿಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಂಡರ್‌ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ ಕೂಡ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{Cite web |date=29 December 2024 |title=Athapaththu, Wolvaardt, Kerr, Prendergast nominated for ICC Women's T20I Cricketer of the Year |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/athapaththu-wolvaardt-kerr-prendergast-nominated-for-icc-womens-t20i-cricketer-of-the-year/articleshow/116769713.cms |access-date=4 January 2025 |website=The Times of India |publisher=Times of India}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಿಳಾ ಕ್ರೀಡಾಪಟು]] 8esv8hsr4vhsmbs7ddyl0qeun0w3520 ಕೋಮಲ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ 0 173612 1430814 1343754 2026-09-30T06:30:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430814 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕೋಮಲ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ | image = File:Komal Swaminathan.jpg | birth_name = ಕೋಮಲ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ | birth_date = {{birth date|df=yes|1935|1|27}} | birth_place = ಕೋಮಲ್, ತಂಜಾವೂರು ಜಿಲ್ಲೆ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಭಾರತ. | death_date = ಅಕ್ಟೋಬರ್, ೧೯೯೫ (ವಯಸ್ಸು ೬೦) | death_place = ಚೆನ್ನೈ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಭಾರತ | parents = | years_active = ೧೯೫೯–೧೯೯೫ | spouse = | relatives = [[:en:Anand Shankar|ಆನಂದ್ ಶಂಕರ್]] (ಮೊಮ್ಮಗ)<ref>{{cite news | url=https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/audio-beat-arima-nambi-sivamani-belts-it-out/article6069756.ece | title=Audio Beat: Arima Nambi - Sivamani belts it out | first=S. R. Ashok | last=Kumar | date=31 May 2014 | newspaper=The Hindu | accessdate=19 July 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606211056/http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/audio-beat-arima-nambi-sivamani-belts-it-out/article6069756.ece | archive-date=6 ಜೂನ್ 2014 | url-status=dead }}</ref> | homepage = | awards = | occupation = {{unbulleted list|ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ | ನಾಟಕಕಾರ | ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ}} }} '''ಕೋಮಲ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್''' (ಜನನ ೨೭ ಜನವರಿ ೧೯೩೫, [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[:en: Karaikudi|ಕಾರೈಕುಡಿಯಲ್ಲಿ]] ಜನನ, ಮರಣ ೧೯೯೫) ಇವರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು, [[ತಮಿಳು]] ರಂಗಭೂಮಿಯ ನಾಟಕಕಾರ, ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ, ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite journal |title=Water!: A Tamil Play by Komal Swaminathan|author=Subramanian Shankar|url=https://muse.jhu.edu/article/3223l|year=2001|journal=Asian Theatre Journal|volume=18|issue=2|pages=123–173|doi=10.1353/atj.2001.0023|s2cid=161919542|url-access=subscription |via=[[Project MUSE]]}}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಅವರು [[:en:S. V. Sahasranamam|ಎಸ್.ವಿ.ಸಹಸ್ರನಾಮಂ]] ಅವರ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ನಾಟಕ ರಚನೆಯ ಕಲೆ ಮತ್ತು ರಂಗ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು. ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಟೇಜ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xd4UbRDDA9cC&q=directed+the+film+Oru+Indhiya+Kanavu+%28An+Indian+Dream%29&pg=PA114 |title=Indian Films in Soviet Cinemas: The Culture of Movie-going After Stalin&nbsp;— Sudha Rajagopalan&nbsp;– Google Books |isbn=978-0253220998 |accessdate=2014-06-15|last1=Rajagopalan |first1=Sudha |year=2008 |publisher=Indiana University Press }}</ref> ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್‌ರವರು ತಮಿಳು [[ರಂಗಭೂಮಿ|ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ]] ನಾಟಕಕಾರರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ''ತಣ್ಣೀರ್ ತಣ್ಣೀರ್'' ನಾಟಕವು ಅವರನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ನಾಟಕ ತಂಡ "ಸ್ಟೇಜ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್" ನೊಂದಿಗೆ ಈ ನಾಟಕವನ್ನು ರಚಿಸಿ, ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ, ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಈ ನಾಟಕವನ್ನು ೨೫೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ನಾಟಕ, [[:en:Thanneer Thanneer|''ಥಣ್ಣೀರ್ ಥಣ್ಣೀರ್'']] (ನೀರಿನ ನೀರು) ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಉದಾಸೀನ ಮನೋಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ, ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, [[:en: K. Balachander|ಕೆ.ಬಾಲಚಂದರ್]] ಅವರು ಅದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>https://www.thehindu.com/entertainment/theatre/tribute-to-komal-swaminathan-whose-plays-focused-on-social-issues/article36754678.ece</ref> ಕೋಮಲ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್‌ರವರು ಸುಮಾರು ೩೩ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[:en:Oru Indhiya Kanavu|''ಒರು ಇಂಧಿಯ ಕನಸು'']] (ಆನ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಡ್ರೀಮ್) ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ, [[:en:National Film Award for Best Regional film|ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು.<ref>https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19811215-komal-swaminathan-im-thoroughly-satisfied-with-thanneer-thanneer-773544-2013-10-24</ref> ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ತಮಿಳು ಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ ಶುಭಮಂಗಲದ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದರು. ಕೋಮಲ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್‌ರವರು ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ, ನಿಧನರಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಲಲಿತಾ ಧಾರಿಣಿ ಎಂಬ ಮಗಳು ಇದ್ದಳು.<ref>https://www.imdb.com/name/nm1138302/</ref> ==ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು== ;ನಾಟಕಗಳು ಕೋಮಲ್ ತಮ್ಮದೇ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆದು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ಸನ್ನತಿ ತೇರು, ೧೯೭೧ * ನವಾಬ್ ನರ್ಕಲಿ, ೧೯೭೧ (ನಂತರ ನವಾಬ್ ನರ್ಕಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಮಂತ್ರಿ ಕುಮಾರಿ, ೧೯೭೨ * ಪಟ್ಟಿನಂ ಪರಿಪೊಗಿರತು, ೧೯೭೨ * ವಾಜ್ವಿನ್ ವಾಸಲ್, ೧೯೭೩ (ನಂತರ, ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಪೆರುಮಲೆ ಸಾಚಿ, ೧೯೭೪ (ನಂತರ, ಕುಮಾರ ವಿಜಯಂ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಜೀಸಸ್ ವರುವರ್, ೧೯೭೪ * ರಾಜಾ ಪರಂಬರೈ, ೧೯೭೫ (ನಂತರ, [[:en:Paalooti Valartha Kili|ಪಾಲೂಟಿ ವಲರ್ತ ಕಿಲಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಯುದ್ಧ ಕಾಂಡಂ, ೧೯೭೫ (ನಂತರ, ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಯುದ್ಧ ಕಾಂಡಂ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಅಂಜು ಪುಲಿ ಒರು ಪೆನ್, ೧೯೭೬ * ಕೂಡು ಇಲ್ಲಾ ಕೋಲಂಗಲ್, ೧೯೭೭ (ಕೋಮಲ್ ಮೂಲತಃ ಇದನ್ನು ಇಳಕ್ಕನಂ ಮೀರಿಯ ಕವಿಥೈಗಲ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದರು). * ಆಚಿ ಮಾತರಂ, ೧೯೭೭ * ಸುಲ್ತಾನ್ ಏಕತಾಸಿ, ೧೯೭೮ * ಸ್ವರ್ಗ ಬೂಮಿ, ೧೯೭೯ (ನಂತರ, ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ [[:en:Anal Kaatru|ಅನಲ್ ಕಾಟ್ರು]] ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಚೆಕ್ಕು ಮಾಡುಗಲ್, ೧೯೮೦ (ನಂತರ, ಸಾಥಿಕ್ಕೋರು ನೀತಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಥಣ್ಣೀರ್ ಥಣ್ಣೀರ್, ೧೯೮೦ (ನಂತರ, [[:en: Thaneer Thaneer|''ಥಣ್ಣೀರ್ ಥಣ್ಣೀರ್'']] ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಒರು ಇಂತಿಯ ಕನಸು, ೧೯೮೨ (ನಂತರ, ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ [[:en:Oru Indhiya Kanavu|''ಒರು ಇಂಧಿಯ ಕನಸು'']] ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಅಶೋಕ ವನಂ, ೧೯೮೩ (ನಂತರ, ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ನಲಿರಾವಿಲ್ ಪೆಟ್ರೋಮ್, ೧೯೮೪ * ಮನಿಥನ್ ಎನ್ನಮ್ ತೀವು, ೧೯೮೫ * ಇರುಟಿಲೆ ಥೆಡತೀಂಗಾ, ೧೯೮೫ (ನಂತರ ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಕರುಪ್ಪು ವಿಯಾಝಾಕಿಜಮೈ, ೧೯೮೮ * ನರ್ಕಲಿ, ೧೯೮೯ (ನಂತರ, ಟಿವಿ ನಾಟಕವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಗ್ರಾಮ ರಾಜ್ಯಂ, ೧೯೮೯ * ಅನ್ಬುಕ್ಕು ಪಂಜಮಿಲೈ, ೧೯೯೨ * ಪುಧಿಯಾ ಪಾಧೈ * ಮಿನ್ನಲ್ ಕೋಲಂ * ತಿಲ್ಲೈ ನಾಯಕಂ * ಡಾಕ್ಟರುಕ್ಕು ಮರುಂಧು * ಕಲ್ಯಾನ ಸೂಪರ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ * ದೆಹಲಿ ಮಾಮಿಯಾರ್ (ನಂತರ, ಕರ್ಪಗಂ ವಂತಚು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). * ಅವನ್ ಪಾರ್ತುಪ್ಪನ್ * ಅಪ್ಪಾವಿ * ಕಿಲ್ಲಿಯೂರ್ ಕಣಗಂ * ಎನ್ ವೀಡು ಎನ್ ಕನವನ್ ಎನ್ ಕುಜಂತೈ (ನಂತರ, ಟಿವಿ ನಾಟಕವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು). ;ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ * [[:en:Kallum Kaniyagum|''ಕಲ್ಲುಮ್ ಕನಿಯಾಗಂ'']] (೧೯೬೮) * [[:en:Nawab Naarkali|''ನವಾಬ್ ನಾರ್ಕಲಿ'']] (೧೯೭೨) * ''ಪಾಲಜಿ ಮದನಂ'' (೧೯೭೫, ಮಲಯಾಳಂ) * [[:en:Kumara Vijayam|''ಕುಮಾರ ವಿಜಯಂ'']] (೧೯೭೬) * [[:en:Thanneer Thanneer|''ಥಣ್ಣೀರ್ ಥಣ್ಣೀರ್'']] (೧೯೮೧) * [[:en:Kodai Mazhai|''ಕೊಡೈ ಮಜೈ'']] (೧೯೮೬) ;ನಿರ್ದೇಶಕ * [[:en:Oru Indhiya Kanavu|''ಒರು ಇಂಧಿಯಾ ಕನವು'']] (೧೯೮೩) * [[:en:Anal Kaatru|''ಅನಲ್ ಕಾಟ್ರು'']] (೧೯೮೩) * ''ಯುದ್ಧ ಕಾಂಡಮ್'' (೧೯೮೩) ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== *http://tfmpage.com/forum/26339.5890.23.51.04.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040102060535/http://tfmpage.com/forum/26339.5890.23.51.04.html |date=2004-01-02 }} A Tribute to Komal Swaminathan by 'Cinema Virumbi * {{cite journal |last1=Shankar |first1=S. |last2=Swaminathan |first2=Komal |title=Water!: A Tamil Play by Komal Swaminathan |journal=Asian Theatre Journal |date=2001 |volume=18 |issue=2 |pages=123–173 |doi=10.1353/atj.2001.0023 |jstor=1124150 |s2cid=161919542 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:ನಾಟಕಕಾರರು]] [[ವರ್ಗ:Articles with short description]] 05pprefsogsfyoocwmc4h5h7o1tllux ಸ್ನೇಕ್ ಶ್ಯಾಮ್ 0 177134 1430754 1368368 2026-09-30T02:30:48Z Snakesshyam 102042 birth place 1430754 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಸ್ನೇಕ್ ಶ್ಯಾಮ್ | image = Snakeshyam.JPG | caption = ಸ್ನೇಕ್ ಶ್ಯಾಮ್ | other_names = | birth_date = {{Birth year and age|1967}} | birth_place = ಚೆಲುವಾಂಬ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಮೈಸೂರು , ಭಾರತ | death_date = | death_place = | nationality = [[ಭಾರತೀಯ]] | occupation = ಉರಗ ಸಂರಕ್ಷಕ, [[ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾ|ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾ ಚಾಲಕ]], ಮಾಜಿ ಕೌನ್ಸಿಲರ್ - ಮೈಸೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ (ಎಂಸಿಸಿ) | known_for = ಹಾವುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿ | children = | website = {{URL|snakeshyammysore.com}} }} '''ಎಂ.ಎಸ್. ಬಾಲಸುಬ್ರಮಣ್ಯ''' ( '''ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ''' ; <ref name=":0">{{Cite web |last=Milton |first=Laurence |date=11 March 2013 |title=Snake enthusiast wins MCC election |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mysuru/Snake-enthusiast-wins-MCC-election/articleshow/18910905.cms |access-date=2019-04-22 |website=The Times of India}}</ref> ಜನನ 1967), '''ಸ್ನೇಕ್ ಶ್ಯಾಮ್''' ಎಂದೇ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಇವರು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಮೈಸೂರು|ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ]] [[ಹಾವು|ಉರಗ]] ಉತ್ಸಾಹಿ, [[ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ|ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ತಜ್ಞ]] ಮತ್ತು ಉಪನ್ಯಾಸಕರು . ಅವರು 2013 ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಗರ ನಿಗಮಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು, 2018 ರವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |date=2018-09-03 |title=Electorate give hung verdict in Mysuru City Corporation polls |url=https://citytoday.news/electorate-give-hung-verdict-in-mysuru-city-corporation-polls/ |access-date=2019-04-22 |website=Mysuru Today |language=en-US |archive-date=2019-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422002618/https://citytoday.news/electorate-give-hung-verdict-in-mysuru-city-corporation-polls/ |url-status=dead }}</ref> ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಹರ್ಪಿಟಾಲಜಿಸ್ಟ್ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, <ref name="Outlook">Srinivasaraju, Sugata. (29 November 2004) [http://www.outlookindia.com/mad.asp?fodname=20041129&fname=Making&sid=1 The charm of a gutless racquet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004071152/http://www.outlookindia.com/mad.asp?fodname=20041129&fname=Making&sid=1 |date=4 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012 }} ''[[ಔಟ್ಲುಕ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ)|Outlook]]'' Retrieved 2008-08-06.</ref> ಶ್ಯಾಮ್ ಮೈಸೂರು ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ "ಚಕ್ರಗಳ ಮೇಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದಿ" ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಹಾವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಸತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. [[ಹಾವು ಕಡಿತ|ಹಾವು]] ಕಡಿತಕ್ಕೊಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವ ಮೊದಲು ಹಾವಿನ ಜಾತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. ಶ್ಯಾಮ್ ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿಕ್ ತನ್ನ ''ಕ್ರೋಕ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್ಸ್: ಸ್ನೇಕ್ಸ್, ಕರ್ಮ, ಆಕ್ಷನ್'' ಸ್ಪೆಷಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅವರು ''[[ಡಿಸ್ಕವರಿ ಚಾನೆಲ್|ಡಿಸ್ಕವರಿ]]'' ಚಾನೆಲ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |last=Srinivasan |first=Sarayu |date=19 February 2016 |title=From a snake catcher to a corporator: Read how this Mysuru man dons different roles |url=https://www.thenewsminute.com/article/snake-catcher-corporator-read-how-mysuru-man-dons-different-roles-39207 |access-date=2019-04-22 |website=www.thenewsminute.com}}</ref> [[ಮೈಸೂರು]] ನಗರವು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬೀದಿಗೆ ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದು, ಶ್ಯಾಮ್ ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಡಂಬರಕ್ಕೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'' ಅವರನ್ನು "ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಮೈಸೂರಿನ ಪಾತ್ರಗಳು [sic], ಅವರ ಸೂರ್ಯ ಟೋಪಿ, ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವ ಮಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವ ಬಹು ಉಂಗುರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. '''ಕೊಲ್ಲಬೇಡಿ, ಕರೆ ಮಾಡಿ''' '''9980557797''' == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Interwikineeded}} aet1trwu7ezbw819tgwzxaqg50cumha ಆಮಿ 0 178034 1430702 1336801 2026-09-29T19:41:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430702 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{Infobox film | name = ಆಮಿ | image = Aami film poster.jpg | caption = ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರ | director = [[Kamal (director)|ಕಮಲ್]] | producer = ರಾಫೇಲ್ ಥೋಮಸ್ ಫೊಝೋಳಿಪರಂಬಿಲ್ | writer = ಕಮಲ್ | story = | starring = {{Unbulleted_list|[[Manju Warrier]]|[[Murali Gopy]]|[[Tovino Thomas]]|[[Anoop Menon]]|Anand Bal}} | music = [[ಎಮ್.ಜಯಚಂದ್ರನ್]] | cinematography = [[ಮಧು ಮೇಲಕಂಡನ್]] | editing = [[ಎ.ಶ್ರೀಕರ ಪ್ರಸಾದ್]] | studio = ರೀಲ್ ಮತ್ತು ರೀಲ್ ಸಿನೆಮಾ | distributor = ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ | released = {{Film date|df=yes|2018|02|09}} | runtime = | country = ಭಾರತ | language = [[ಮಲಯಾಳಂ]] | budget = }} '''''ಆಮಿ''''' ೨೦೧೮ ರ ಭಾರತೀಯ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು , ಕವಿ-ಲೇಖಕಿ [[ಕಮಲಾ ದಾಸ್]] ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ . ಇದನ್ನು ಕಮಲ್ ಬರೆದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮಂಜು ವಾರಿಯರ್ ಕಮಲಾ ಸೂರ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಜೊತೆಗೆ ಮುರಳಿ ಗೋಪಿ , ಟೋವಿನೋ ಥಾಮಸ್ , ಅನೂಪ್ ಮೆನನ್ ಮತ್ತು ಆನಂದ್ ಬಾಲ್ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ<ref name="filmibeat">{{cite news|title=Aami Movie|url=https://www.filmibeat.com/malayalam/movies/aami-manju-warrier-2017.html|access-date=6 October 2017|work=filmibeat}}</ref><ref name="nowrunning">{{cite news|title=Aami|url=http://www.nowrunning.com/movie/20471/malayalam/aami/cast-and-crew/|access-date=17 October 2017|work=nowrunning|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017151116/http://www.nowrunning.com/movie/20471/malayalam/aami/cast-and-crew/|url-status=dead}}</ref> . ಈ ಚಿತ್ರ ೨೦೧೮ ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೯ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಎರಡು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು . == ಕಥಾವಸ್ತು == ಲೇಖಕಿ ಮಾಧವಿಕುಟ್ಟಿಯವರ ಬಾಲ್ಯ, ಕುಟುಂಬ ಜೀವನ, ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನ, [[ಕೃಷ್ಣ|ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಜೀವನದ ನಂತರದ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಇಸ್ಲಾಂಗೆ]] ಮತಾಂತರಗೊಂಡದ್ದನ್ನು ''ಆಮಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.'' == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ (ಕಮಲಾ) ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂಜು ವಾರಿಯರ್ * ಹದಿಹರೆಯದ ಆಮಿಯಾಗಿ ನೀಲಾಂಜನ * ಆಂಜೆಲಿನಾ ಅಬ್ರಹಾಂ ಬಾಲ್ಯದ ಆಮಿಯಾಗಿ * ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಟೋವಿನೋ ಥಾಮಸ್ * ಮಾಧವಿಕುಟ್ಟಿಯ ಪತಿ ಮಾಧವ ದಾಸ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುರಳಿ ಗೋಪಿ * ಅಕ್ಬರ್ ಅಲಿಯಾಗಿ ಅನೂಪ್ ಮೆನನ್ <ref name="indiatimes">{{cite news|title=Anoop Menon as Zaheer Ali in Aami|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/anoop-menons-first-look-in-aami-is-out/articleshow/59775066.cms|access-date=17 October 2017|work=indiatimes}}</ref> * ಬಾಲಾಮಣಿ ಅಮ್ಮನಾಗಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ * ಯುವ ಬಾಲಮಣಿ ಅಮ್ಮನಾಗಿ ರಸ್ನಾ ಪವಿತ್ರನ್ * ವಿ.ಎಂ. ನಾಯರ್ ಆಗಿ ಅನಿಲ್ ನೆಡುಮಂಗಡ್ * ಜನುವಮ್ಮ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಪಿಎಸಿ ಲಲಿತಾ * ಸುಲೋಚನಾ ನಲಪ್ಪಟ್, ಲೇಖಕಿ ಮತ್ತು ಕಮಲಾ ಅವರ ಸಹೋದರಿಯಾಗಿ [[ವಿನಯಾ ಪ್ರಸಾದ್]] * ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಸುಲೋಚನಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಿತಾ * ಕಿರಿಯ ಸುಲೋಚನಾ ನಲಪಟ್ ಆಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾ * ಕಮಲಾ ಅವರ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಸ್ನೇಹಿತ ರಾಹುಲ್ ಮಾಧವ್ * ನಾರಾಯಣನ್, ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಮಿತ್ ಆಗಿ ಇಂದ್ರನ್ಸ್ * ಮಾಲತಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಕೃಷ್ಣ * ಖಮರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಂಜಲಿ ನಾಯರ್ * ಬಾಲಚಂದ್ರನ್ ಚುಲ್ಲಿಕಾಡು ಅವರೇ * ಎಸ್ ಕೆ ನಾಯರ್, ''ಮಲಯಾಳನಾಡು'' ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ರೆಂಜಿ ಪಣಿಕ್ಕರ್ * ಮಾಧವಿಕುಟ್ಟಿ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪ್ರಿಯಾ * ಅಮ್ಮಮ್ಮನಾಗಿ ಶ್ರೀದೇವಿ ಉನ್ನಿ * ಮುತ್ತಶಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವಲ್ಸಲಾ ಮೆನನ್ * ಲಾಲ್ ಕುಮಾರ್ ಮೋನು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ (MD ನಲಪ್ಪತ್ತ್) * ಚಿಕ್ಕ ಜನುವಮ್ಮನಾಗಿ ಉತ್ತರಾ * ವರದಿಗಾರರಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ * ಮಾಧವಿಕುಟ್ಟಿ ಅಭಿಮಾನಿಯ ಕೋಪದ ಪತಿಯಾಗಿ ದಿನೇಶ್ ಪ್ರಭಾಕರ್ * ಸುಕುಮಾರನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಯರಾಜ್ ವಾರಿಯರ್ * ಕುಟ್ಟಿಯಮ್ಮ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತು ಲಕ್ಷ್ಮಿ * ಕೃತಿಕಾ ಪ್ರದೀಪ್ * ಚಿನ್ನನ್ ದಾಸ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆನಂದ್ ಬಾಲ್ == ನಿರ್ಮಾಣ == 2016 ರಲ್ಲಿ, ಬಾಲಿವುಡ್ ನಟಿ [[ವಿದ್ಯಾ ಬಾಲನ್]] ಅವರನ್ನು ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು , ಆದರೆ ಜನವರಿ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಕಮಲ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಸೃಜನಶೀಲ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು.<ref>{{cite news|author=Express Web Desk|title=Unprofessional and unethical: Kamal on Vidya quitting Kamala Das biopic|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/unprofessional-and-unethical-kamal-on-vidya-quitting-kamala-das-biopic-4472858/|access-date=16 January 2018|work=[[The Indian Express]]|date=13 January 2017}}</ref>  2016 ರಲ್ಲಿ, ಮುರಳಿ ಗೋಪಿ ಅವರನ್ನು ಕಮಲಾ ಅವರ ಪತಿ ಮಾಧವ ದಾಸ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ,<ref>{{cite news|last=Nagarajan|first=Saraswathy|title=Censor Board cannot decide how a creative work should be: Murali Gopy|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/Censor-Board-cannot-decide-how-a-creative-work-should-be-Murali-Gopy/article14490918.ece|access-date=16 January 2018|work=[[The Hindu]]|date=14 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213204622/https://www.thehindu.com/features/cinema/Censor-Board-cannot-decide-how-a-creative-work-should-be-Murali-Gopy/article14490918.ece|archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019|url-status=dead}}</ref>  ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಸುಕುಮಾರನ್ ಅವರನ್ನು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news|title=Prithviraj, Vidya Balan in Kamala Das biopic|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/kamal-on-kamala-surayya-madhavikutty-biopic-with-vidya-balan-and-prithviraj.html|access-date=16 January 2018|work=[[Malayala Manorama]]|date=13 March 2016}}</ref>  ಆ ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಅವರು ಬಿಗಿಯಾದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಿಂದಾಗಿ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದರು ಮತ್ತು ಟೋವಿನೋ ಥಾಮಸ್ ಅವರನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದರು .  ನಂತರ, ಅನೂಪ್ ಮೆನನ್ ಅವರನ್ನು ಪಾತ್ರವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಬಾಲನ್ ಬದಲಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ವರದಿ<ref>{{cite news|title=Prithviraj backs out of Kamala Das biopic Aami, recommends Tovino Thomas instead?|url=http://www.hindustantimes.com/regional-movies/prithviraj-backs-out-of-kamala-das-biopic-aami-recommends-tovino-thomas-instead/story-x5Ybh3trq1pLJPyPhSpRjL.html|access-date=16 January 2018|work=[[Hindustan Times]]|date=25 October 2017}}</ref> ಮಾಡಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಫೆಬ್ರವರಿ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಕಮಲ್ ಎಲ್ಲಾ ವರದಿಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಆತುರಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಸುರಯ್ಯ ಅವರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಬಾಲನ್ ಅವರನ್ನು ಮೊದಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಇತರರಿಂದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರೂ ಸಹ.  ಫೆಬ್ರವರಿ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಮಂಜು ವಾರಿಯರ್ ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. <ref>{{cite news|last=Ramasubramanian|first=Uma|title=Manju Warrier a better performer than Vidya Balan: Kamal|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/180217/manju-warrier-a-better-performer-than-vidya-balan-kamal.html|access-date=16 January 2018|work=[[Deccan Chronicle]]|date=18 February 2017|language=en}}</ref> 2017 ರಂದು ಚಿತ್ರೀಕರಣ [[ತ್ರಿಶೂರು|ತ್ರಿಶೂರ್‌ನ]] ಪುನ್ನಯೂರ್‌ಕುಲಂನಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ ಸ್ಮಾರಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು . ಏಪ್ರಿಲ್ ವರೆಗೆ ನಡೆದ ಮೊದಲ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಪಾಲಂ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಂಬೈ , ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಮತ್ತು ಎರ್ನಾಕುಲಂ . <ref name=Manoramaonline>{{cite news|title=Aami Shooting Begins|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/2017/03/24/aami-manju-warrier-kamal-movie-shooting-first-look-poster.html|access-date=6 October 2017|work=Manoramaonline|date=24 March 2017}}</ref> == ಧ್ವನಿಪಥ == {| class="wikitable" ! colspan="2" |ಆಮಿ |- ! colspan="2" |ಧ್ವನಿಪಥ ಆಲ್ಬಮ್ ರಚಿಸಿದವರು ಎಂ. ಜಯಚಂದ್ರನ್ & ತೌಫಿಕ್ ಖುರೇಷಿ |- !ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದೆ |2018 |- !ಪ್ರಕಾರ |ಚಲನಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿಪಥ |- !ಭಾಷೆ |ಮಲಯಾಳಂ ಬಂಗಾಳಿ |- !ಲೇಬಲ್ |ಮನೋರಮಾ ಸಂಗೀತ |- ! colspan="2" |ಎಂ. ಜಯಚಂದ್ರನ್ ಕಾಲಗಣನೆ |- | colspan="2" | {| class="wikitable" |''ಪುಲ್ಲಿಕಾರನ್ ಸ್ಟಾರಾ''' (2017) |'''''ಆಮಿ''''' (2018) |''ಒಡಿಯನ್'' (2018) |} |} ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಿಜಿಬಲ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ . ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಂ. ಜಯಚಂದ್ರನ್ ಮತ್ತು [[ತೌಫಿಕ್ ಖುರೇಶಿ|ತೌಫಿಕ್ ಖುರೇಷಿ]] ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸಂಯೋಜಕರು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಮೂಲ ಹಾಡುಗಳಿವೆ . ಖುರೇಷಿಯವರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಗಜಲ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[ಗುಲ್ಜಾರ್]] ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ .  [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಹಾಡುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ರಫೀಕ್ ಅಹಮದ್ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ . {| class="wikitable" |+ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಪಟ್ಟಿ !<abbr>ಇಲ್ಲ.</abbr> !ಶೀರ್ಷಿಕೆ !ಸಾಹಿತ್ಯ !ಸಂಗೀತ !ಗಾಯಕ(ರು) !ಉದ್ದ |- !1. |"ನೀರ್ ಮಾತಾಳಮ್" |ರಫೀಕ್ ಅಹಮದ್ |ಎಂ. ಜಯಚಂದ್ರನ್ |[[ಶ್ರೇಯಾ ಘೋಷಾಲ್]] , ಅರ್ನಾಬ್ ದತ್ತ |5:12 |- !2. |"ಪ್ರಾಣಯಾಮಯಿ ರಾಧಾ" |ರಫೀಕ್ ಅಹಮದ್ |ಎಂ. ಜಯಚಂದ್ರನ್ |ಶ್ರೇಯಾ ಘೋಷಾಲ್ , ವಿಜಯ್ ಯೇಸುದಾಸ್ |4:59 |- !3. |"ಚಾಂದ್ ಹೋಗಾ" |ಗುಲ್ಜಾರ್ |ತೌಫಿಕ್ ಖುರೇಷಿ |ಜಾವೇದ್ ಅಲಿ |3:27 |- !4. |"ಆಧಿ ರಾತ್" |ಗುಲ್ಜಾರ್ |ತೌಫಿಕ್ ಖುರೇಷಿ |ರೂಪ್ |3:44 |- !5. |"ಉಮರ್ ಸಲೂನ್ ಸೇನ್" |ಗುಲ್ಜಾರ್ |ತೌಫಿಕ್ ಖುರೇಷಿ |ಜಾವೇದ್ ಅಲಿ |3:00 |- ! colspan="5" |ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ: |20:22 |} == ವಿಮರ್ಶೆಗಳು == ವಿಮರ್ಶೆ ಸಂಗ್ರಾಹಕ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ರಾಟನ್ ಟೊಮ್ಯಾಟೋಸ್‌ನಲ್ಲಿ , 5 ವಿಮರ್ಶಕರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಲ್ಲಿ 60% ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿದ್ದು, ಸರಾಸರಿ ರೇಟಿಂಗ್ 6/10 ಆಗಿದೆ. ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಸುಜಿತ್ ಚಂದ್ರಕುಮಾರ್ 3.5/5 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, "ಸಮಕಾಲೀನ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣ ಪಾತ್ರದ ಈ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವಾಗ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, 'ಆಮಿ'ಯ ನಿರೂಪಣೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸರಳ ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.  ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ನ ಮನೋಜ್ ಕುಮಾರ್ ಆರ್ 3.5/5 ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, "ಮಂಜು ವಾರಿಯರ್ ಸಂಘರ್ಷದ ಮಹಿಳೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ನಿರೂಪಣೆಯು ಬಿಗಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗಲೂ ಅವರ ಅಭಿನಯದಲ್ಲಿನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವು ನಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು == ; ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ - ಶ್ರೇಯಾ ಘೋಷಾಲ್ ( "ನೀರ್ ಮಾತಲಂ" ಹಾಡಿಗಾಗಿ) * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ - ಬಿಜಿಬಲ್ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] 72hxfyyv5f0afpunlo1b8ybhf5x8mg9 ಅಲ್ಮುಟ್ ಗಿಟ್ಟರ್ ಜೋನ್ಸ್ 0 178894 1430693 1380632 2026-09-29T18:31:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430693 wikitext text/x-wiki [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{Short description|ಜರ್ಮನ್-ಅಮೇರಿಕನ್ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ (1923–2013)}} {{Infobox scientist | name = ಅಲ್ಮುಟ್ ಗಿಟ್ಟರ್ ಜೋನ್ಸ್ | alt = ಅಲ್ಮುಟ್ ಗಿಟ್ಟರ್ ಜೋನ್ಸ್ ಅವರ ಕಪ್ಪು-ಬಿಳಿ ಚಿತ್ರ | birth_name = ಅಲ್ಮಟ್ ಗಿಟ್ಟರ್ | birth_date = {{Birth date|1923|9|8}} | birth_place =ಓಲ್ಡನ್‌ಬರ್ಗ್, ಜರ್ಮನಿ | death_date = {{Death date and age|2013|10|12|1923|9|8}} | death_place = ಅರ್ಬಾನಾ, ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ | alma_mater = ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | fields = ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಲೀಂಧ್ರಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಸ್ಯ ವರ್ಗೀಕರಣ | spouse = ಜಾರ್ಜ್ ನೆವಿಲ್ಲೆ ಜೋನ್ಸ್ }} '''ಅಲ್ಮುಟ್ ಗಿಟ್ಟರ್ ಜೋನ್ಸ್''' (8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1923 – 12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013) ಜರ್ಮನ್-ಅಮೇರಿಕನ್ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ, ಶಿಲೀಂಧ್ರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯ ವರ್ಗೀಕರಣ ತಜ್ಞೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ''ಆಸ್ಟರ್ (ಕುಲ)'' ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಹರ್ಬೇರಿಯಂ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ನಿರ್ವಾಹಕರಾಗಿದ್ದಳು.<ref name="ref1" /> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಅವಳು ಜರ್ಮನಿಯ ಓಲ್ಡೆನ್‌ಬರ್ಗ್ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಪೋಷಕರು ಅಲ್ಫ್ರೆಡ್ ಮತ್ತು ಎಮ್ಮಾ ಗಿಟ್ಟರ್. 1958ರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಹ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜಾರ್ಜ್ ನೆವಿಲ್ಲೆ ಜೋನ್ಸ್ರನ್ನು ಅರ್ಬಾನಾ, ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದಳು. ಅವಳು ಅದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದಳು.<ref name="ref1" /> == ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು == ಅವಳು 50ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯ ಪ್ರಜಾತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದಳು.<ref name="ref2" /><ref name="ref3" /> 1982ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟರೇಸಿ ಕುಟುಂಬದ ''ಅಲ್ಮುಟಾಸ್ಟರ್'' ಎಂಬ ಜೀನಸ್ ಅವಳ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ref4" /> == ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು == 1997ರಲ್ಲಿ, ಅವಳು ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಶಿಲೀಂಧ್ರ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಸಹಲೇಖಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದಳು.<ref name="ref5" /> [[File:2019.09.07 10.33.12 IMG 4488.jpg|thumb|''ಅಲ್ಮುಟಾಸ್ಟರ್ ಪೌಸಿಫ್ಲೋರಸ್'' – ಈ ಸಸ್ಯದ ಜೀನಸ್ ''ಅಲ್ಮುಟಾಸ್ಟರ್'' ಅವಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬಂದಿದೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|refs= <ref name="ref1">{{cite web |title=Almut Jones obituary |url=http://www.news-gazette.com/obituaries/2013-10-23/almut-jones.html |access-date=2021-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015122711/https://www.news-gazette.com/obituaries/almut-jones/article_be8b7fa4-b348-58eb-8c54-6f3e3503e321.html |archive-date=2021-10-15 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ref2">{{cite web |title=Tropicos - Almut Gitter Jones |url=http://www.tropicos.org/Person/20710 |access-date=2019-03-07 }}</ref> <ref name="ref3">{{cite web |title=JSTOR Global Plants - Almut Gitter Jones |url=https://plants.jstor.org/ |access-date=2019-03-07 }}</ref> <ref name="ref4">{{cite web |title=Almutaster genus information |url=http://www.efloras.org/ |access-date=2021-10-15 }}</ref> <ref name="ref5">{{cite book |last=Jones |first=Almut G. |title=An annotated catalogue of types of the University of Illinois mycological collections |url=https://archive.org/details/annotatedcatalog58univ |year=1997 |publisher=University of Illinois Press }}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Jones, Almut Gitter}} [[Category:1923 ಜನನಗಳು]] [[Category:2013 ಸಾವುಗಳು]] [[Category:ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು]] [[Category:ಅಮೇರಿಕನ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[Category:ಜರ್ಮನ್ ಮೂಲದ ಅಮೇರಿಕನ್ನರು]] e1w4d1cm1msm3b5fygm19fwvwwt7q0r ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಪೂರಂ 0 179789 1430683 1377145 2026-09-29T18:00:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430683 wikitext text/x-wiki {{Short description|Hindu festival in Kerala, India}} {{Use dmy dates|date=July 2019}} {{Use Indian English|date=July 2019}} {{Infobox holiday |image = ArattupuzhaTemple TharaikkalPooram.JPG |caption = ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಪೂರಂ |official_name = |date = ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನ ಮೀನಂ ತಿಂಗಳ (ಮಾರ್ಚ್/ಏಪ್ರಿಲ್) ಮಖಾ ನಕ್ಷತ್ರ |observances = ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ಸವ, ''ಕುಡಾ ಮಟ್ಟಮ್'', ಪಟಾಕಿ ಪ್ರದರ್ಶನ(''(ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ 'ವೆಡಿಕೆಟ್ಟು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ'') |type = [[Hindu]] |longtype = ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ಸವ |date2020 = 5 April |date2019 = 19 March |date2018 = 29 March }} [[ಕೇರಳ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ [[ಪೂರಮ್]] (ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ಸವ), '''ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಪೂರಮ್''', ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಏಳು ದಿನಗಳ ಕಾಲ [[ತ್ರಿಶೂರ್]]ನ [[ಅರಟ್ಟುಪುಳ ದೇವಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪೂರಮ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇವರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಈ 'ಸಭೆ'ಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರದ ಮತ್ತು ದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಳು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸವದ ಮುಖ್ಯಾಂಶ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ದಿನಗಳು. ಹಬ್ಬದ ಕೊನೆಯ ದಿನದ ಹಿಂದಿನ ಸಂಜೆ 'ಶಾಸ್ತಾನಿಂಟೆ ಮೇಲಮ್' ಎಂಬ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆನೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯವೃಂದದ ಪ್ರದರ್ಶನವಿರುತ್ತದೆ. ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಶಾಸ್ತಾನ ಪಾಂಚಾರಿ ಮೇಲಮ್ ಯಾವುದೇ ರಾತ್ರಿ ಪೂರಮ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ವಾದ್ಯ ಕಲಾವಿದರ ಸಭೆಯಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತಾನಿಂಟೆ ಮೇಲಮ್‌ನಲ್ಲಿ 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಲಾವಿದರು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಪೂರಮ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ [[ತ್ರಿಪುಣಿತೂರಾ]] [[ಶ್ರೀ ಪೂರ್ಣತ್ರಯೀಶ ದೇವಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಹುದು. ಪೂರಂ ಅನ್ನು ''ದೇವಮೇಳ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ .('ಎಲ್ಲಾ ಪೂರಂಗಳ ತಾಯಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಹಬ್ಬಗಳು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ'' <ref>{{Cite web |title=Arattupuzha Pooram - Oldest of all Poorams {{!}} Festivals of Kerala |url=https://www.keralatourism.org/event/arattupuzha-pooram/3 |access-date=2024-03-10 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> '')'' .ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ದೇವರುಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ, ನೆರೆಹೊರೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಬೃಹತ್ ಹಾಜರಾತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. [[ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ದೇವಾಲಯಗಳ ಒಟ್ಟು 108 ದೇವತೆಗಳು ಒಮ್ಮೆ ಪೂರಂಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರು ಆದರೆ ಈಗ ಕೇವಲ 23 ದೇವತೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಪೂರಂಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ|ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯ ಉತ್ಸವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಪೂರಂನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳೆಂದರೆ ಉರಕತಮ್ಮ ತಿರುವಡಿ, ಚೇರ್ಪು ಭಗವತಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪ್ರಯಾರ್ ತೇವರ್. <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=30 March 2012 |title=Arattupuzha Pooram festivities begin |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/arattupuzha-pooram-festivities-begin/article3260762.ece |access-date=2014-09-28 |work=The Hindu}}</ref> <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=25 March 2007 |title=Arattupuzha Pooram festivities begin today |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/arattupuzha-pooram-festivities-begin-today/article1815658.ece |access-date=2014-09-28 |work=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=26 March 2013 |title=Arattupuzha Pooram celebrated |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/arattupuzha-pooram-celebrated/article4549849.ece |access-date=2014-09-28 |work=The Hindu}}</ref> <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=4 March 2011 |title=Arattupuzha Pooram from March 10 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/arattupuzha-pooram-from-march-10/article1508919.ece |access-date=2014-09-28 |work=The Hindu}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Arattupuzha_Pooram_Festival,_Sree_Sastha_Temple,_Thrissur,_Kerala,_India_(2017).jpg|thumb| ಅರಟ್ಟುಪುಳ ಪೂರಂ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} [[ವರ್ಗ:ತ್ರಿಶೂರಿನ ಉತ್ಸವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ದೇವಾಲಯಗಳು]] qdewpogeubw9ul5u5tslpl1i5ndacpq ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳು 0 179837 1430731 1377810 2026-09-29T23:16:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430731 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox historic site | name = ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳು | native_name = ഇടക്കൽ ഗുഹകൾ | native_name_lang = ಮಲಯಾಳಂ | other_name = | image = {{Photomontage | photo1a = Edakkal Cave.jpg | photo2a = Edakkal caves.JPG | photo2b = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo3a = Edakkal Caves 0423.jpg | photo3b = View from edakkal caves 03.jpg | size = 220 | position = center | spacing = 3 | color = #FFFFFF | border = 3 | color_border = green }} | image_size = | alt = | caption = | image_map = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_alt = ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳು | pushpin_caption = ಕೇರಳ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|11|37|28.81|N|76|14|8.88|E|display=inline,title}} | gbgridref = | pushpin_label = | location = [[ಕೇರಳ]]ದ [[ಸುಲ್ತಾನ್ ಬತ್ತೇರಿ]] | region = [[ಭಾರತ]] | type = | part_of = | length = | width = | area = | volume = | diameter = | circumference = | height = | builder = | material = | built = [[6ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನ BC|6000 BC]]-[[1700s BC (decade)|1700 BC]] | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | discovered = 1890ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಡ್ ಫಾಸೆಟ್ | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = | management = | public_access = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | architecture = | notes = }} {{Keralahistory}} '''ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳು''' [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]]ದ [[ವಯನಾಡು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಸುಲ್ತಾನ್ ಬತ್ತೇರಿಯಲ್ಲಿನ ದೂರದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಗುಹೆಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು [[ಅಂಬುಕುಟ್ಟಿ ಮಲ]]ದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ {{convert|1200 |m|ft|abbr=on}} ಎತ್ತರದಲ್ಲಿವೆ, ಇದು [[ಮೈಸೂರು]]ನ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ|ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ]] ಬಂದರುಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗದ ಬಳಿ ಇದೆ. ಗುಹೆಗಳ ಒಳಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 6,000 BCE ಯಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಕೆತ್ತನೆಯ ಶಿಲಾಲಿಪಿಗಳಿವೆ,<ref>{{Cite web |url=http://globalvisiontours.com/kerala/wayanad/edakkal-caves.aspx |title=Edakkal Caves&#124;Places Around in Wayanad |access-date=18 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720031335/http://www.globalvisiontours.com/kerala/wayanad/edakkal-caves.aspx |archive-date=20 July 2017 |url-status=usurped }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/arts/history-and-culture/article2331087.ece |title=Protecting megaliths to keep history alive ''The Hindu'' daily |website=[[The Hindu]] |access-date=18 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901110525/http://www.thehindu.com/arts/history-and-culture/article2331087.ece |archive-date=1 September 2011 |url-status=dead }}</ref> ಇದು [[ನವಶಿಲಾಯುಗ]]ದ ಮಾನವನಿಂದಾಗಿದ್ದು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ವಸಾಹತಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2007/10/28/stories/2007102851830300.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20071029212550/http://www.hindu.com/2007/10/28/stories/2007102851830300.htm | url-status=dead | archive-date=2007-10-29 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=Archaeologists rock solid behind Edakkal Cave | date=2007-10-28}}</ref> ಎಡಕ್ಕಲ್ನ [[ಶಿಲಾಯುಗ]]ದ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಕೇರಳದಲ್ಲೇ [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ನ ಶೆಂತುರಿನಿ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://wayanad.nic.in/edakkalcave.htm |title=Edakkal Caves |publisher=Wayanad.nic |access-date=2007-04-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060529222201/http://wayanad.nic.in/edakkalcave.htm |archive-date=29 May 2006 }}</ref> ಕೇರಳದ ಶೆಂತುರಿನಿ (ಶೆಂದುರ್ನಿ) ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಗುಹಾ ಚಿತ್ರಗಳು ಮಧ್ಯಶಿಲಾಯುಗದ (ಮಧ್ಯ ಶಿಲಾಯುಗ) ಕಾಲದವು. == ಶಿಲಾಲಿಪಿಗಳು == ಇವು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಸುಮಾರು {{convert|96|ft|m|abbr=on}} ಉದ್ದ ಮತ್ತು {{convert|22|ft|m|abbr=on}} ಅಗಲ, {{convert|30|ft|m|adj=mid|-ಆಳ}}ದ ಬಿರುಕು ಅಥವಾ ಬಂಡೆಯ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬಂಡೆಯ ತುಂಡೊಂದು ಮುಖ್ಯ ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಬಿರುಕಿನ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಟನ್ ತೂಕದ ಬಂಡೆಯಿದ್ದು, ಅದು ಬಿರುಕನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಗುಹೆಯ 'ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ'ಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಮಾನವ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಕೃತಿಗಳು, ಮಾನವರು ಬಳಸಿದ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬೇಕಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಇದು ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ವಸಾಹತಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.wyd.kerala.gov.in/places.htm |title = Edakkal Cave |publisher = Kerala gov |access-date = 2007-04-07 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070403172735/http://www.wyd.kerala.gov.in/places.htm |archive-date = 2007-04-03 }}</ref> ಗುಹೆಯೊಳಗಿನ [[ಶಿಲಾಲಿಪಿ]]ಗಳು ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯವು 8,000 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿನದಾಗಿರಬಹುದು. ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ವಾಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂದು ಪುರಾವೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.edakkal.com/ |title=Edakkal Caves |publisher=Edakkal Caves Website |access-date=2007-04-07 }}</ref> ಈ ಗುಹೆಗಳನ್ನು 1890ರಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ ರಾಜ್ಯದ ಮಾಜಿ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಫ್ರೆಡ್ ಫಾಸೆಟ್ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು, ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ಅವುಗಳ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಅವರು ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದು, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆದರು.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2006/04/06/stories/2006040602020200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109150447/http://www.hindu.com/2006/04/06/stories/2006040602020200.htm |url-status=dead |archive-date=2007-11-09 |title=Throwing new light on Edakkal Caves |access-date=2007-04-07 |location=Chennai, India |newspaper=[[The Hindu]] |date=2006-04-06 }}</ref> == ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಭವನೀಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == ಗುಹೆಗಳು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 6,000 ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನ [[ನವಶಿಲಾಯುಗ]]ದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1,000 ರವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಚಿತ್ರಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಗುಂಪು [[ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ]]ಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಭವನೀಯ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕಾಗಿ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article142152.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926052348/http://newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article142152.ece |url-status=dead |archive-date=26 September 2013 |title='Edakkal cave findings related to Indus Valley civilization |newspaper=The New Indian Express |date=2009-10-22 |access-date=2012-08-17}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.scribd.com/doc/26510292/Sarasvati-River-Indus-Script-Ancient-Village-Or |title=Sarasvati River Indus Script Ancient Village Or |publisher=Scribd.com |access-date=2012-08-17 |archive-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105071155/http://www.scribd.com/doc/26510292/Sarasvati-River-Indus-Script-Ancient-Village-Or |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Symbols-akin-to-Indus-valley-culture-discovered/Article1-459163.aspx |title=Symbols akin to Indus valley culture discovered |publisher=Hindustan Times |date=2009-09-29 |access-date=2012-08-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128222211/http://www.hindustantimes.com/Symbols-akin-to-Indus-valley-culture-discovered/Article1-459163.aspx |archive-date=2011-01-28 }}</ref> ''ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ''ಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ [[ರಾಘವ ವರಿಯರ್]] ಅವರು "ಜಾರ್ ಕಪ್ ಹೊಂದಿರುವ ಮನುಷ್ಯ" ಎಂಬ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009 ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಂಡುಹಿಡುವಳಿಯು ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಡಕ್ಕಲ್ನ "ಜಾರ್ ಕಪ್ ಹೊಂದಿರುವ ಮನುಷ್ಯ" ಚಿಹ್ನೆಯು ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿರುವವುಗಳಿಗಿಂತ ಸಿಂಧೂ ಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಶ್ರೀ ವರಿಯರ್ ಅವರು "ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆಯಂತೆಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಸಾರವು ನಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಸಿಂಧೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಕರಗಿ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ತಪ್ಪು." ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. [[ಸಿಂಧೂ ಲಿಪಿ|ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ]] ಲಿಪಿಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸ [[ಇರವತಂ ಮಹಾದೇವನ್]] ಅವರು ಕಂಡುಹಿಡುವಳಿಗಳು ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಅದನ್ನು "ಪ್ರಮುಖ ಆವಿಷ್ಕಾರ" ಎಂದು ಕರೆದರು.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/article26324.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Symbols akin to Indus valley culture discovered in Kerala | date=2009-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161220071357/http://www.thehindu.com/news/states/article26324.ece | archive-date=2016-12-20 | access-date=2026-07-26 | url-status=dead}}</ref> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಶಿಲಾಲಿಪಿ]] * [[ಬಂಡೆಯ ಕಲೆ]] * [[ಭಿಂಬೇಟ್ಕಾದ ಬಂಡೆಯ ಆಶ್ರಯಗಳು]] * [[ಎಡಕ್ಕಲ್ಲು ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ]] == ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ == <gallery> File:Edakkal Stone Age Carving.jpg|[[ಶಿಲಾಯುಗ]]ದ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳು File:Petroglyphs in Edakkal Caves.jpg|ಸುಮಾರು 6000 BC ಯಷ್ಟು ಹಿಂದಿನ [[ಶಿಲಾಲಿಪಿ]]ಗಳು File:Ambukuthi mala.jpg|ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳಕು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ File:View from the Edakkal caves.jpg|ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ನೋಟ File:Edakkal, Wayanad, Kerala, India. (4649462247).jpg|ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತುವುದು File:Kadamba inscription from Kerala.jpg|ಎಡಕ್ಕಲ್ (ಉತ್ತರ ಕೇರಳ) ನಿಂದ ಕದಂಬ ಅರಸ ವಿಷ್ಣುವರ್ಮನ ({{Circa|5ನೇ}}-6ನೇ ಶತಮಾನ CE) ಪ್ರಾಕೃತ ಗ್ರಂಥ ಶಾಸನ </gallery> == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commons category|Edakkal Caves}} * [https://web.archive.org/web/20091003011154/http://www.hindu.com/mp/2006/02/18/stories/2006021801090300.htm ಒಂದು ಇತಿಹಾಸದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060818112024/http://www.cave-biology.org/ cave-biology.org]}} ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗುಹಾ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ (ಬಯೋಸ್ಪೆಲಿಯಾಲಜಿ). * [http://www.keralatourism.org/wayanad/edakkal-caves-ambukuthi-hills.php ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704035008/http://www.keralatourism.org/wayanad/edakkal-caves-ambukuthi-hills.php |date=2019-07-04 }} [[Category:ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು]] [[Category:ಕೇರಳದ ಗುಹೆಗಳು]] [[Category:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಹೆಗಳು]] [[Category:ಕೇರಳದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[Category:ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತ]] [[Category:ಕೇರಳದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು]] [[Category:ವಯನಾಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ]] [[Category:ವಯನಾಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು]] rmxz0017xrsqpd86cpa9wq35m5jvgb1 ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ 0 179856 1430801 1379451 2026-09-30T05:58:01Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430801 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Kondotty_Nercha-Thattanpetti_Varavu1.jpg|thumb| "ಗೋಲ್ಡ್ಸ್ಮಿತ್ ಬಾಕ್ಸ್" ಆಗಮನ]] [[ಚಿತ್ರ:Kondotty_Qubba.2.jpg|thumb| ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ಕುಬ್ಬಾ]] [[ಚಿತ್ರ:Pazhayangadi_Mosque-Kondotty3.jpg|thumb| ಪಳಯಂಗಡಿ ಮಸೀದಿ, ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ]] '''ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ''' ಎಂಬುದು [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ದರ್ಗಾದಲ್ಲಿ ಸಂತ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಒಂದು ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. == ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ == '''ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ''' ಹಬ್ಬವನ್ನು ಮುಂಬೈನ ಶಿಯಾ ಸಂತ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅವರ ಸಮಾಧಿಯು (ಮಕ್ಬರಾ) ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು '''<nowiki/>'ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ಕುಬ್ಬಾ'''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. == ವಸಂತ ಹಬ್ಬ == '''ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ''' ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ ಅಥವಾ ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಒಂದು ವಸಂತೋತ್ಸವವಾಗಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಕೊಯ್ಲು ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳು ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಖಾಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಮತಟ್ಟಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸಾರಲು ಫಿರಂಗಿ (ಕುಂದಣಿ) ಸೌಂಡ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="youtube">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nd95M_a8Lb4|title=kondotty nercha - YouTube|publisher=youtube.com|accessdate=2016-01-31}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಈ ಹಿಂದೆ ಪೊನ್ನಾನಿಯ ಮಖ್ದೂಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮಂಬುರಂನ ಅಲಿಡ್ ಸಯ್ಯದ್‌ಗಳ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಶಿಯಾ ಸಂತರಾದ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರು 1717 ರಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು. ನಂತರ ಇವರು 'ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ತಂಙಳ್' (Kondotty Thangal) ಕುಟುಂಬ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಈ ತಂಙಳ್ ಕುಟುಂಬದ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಅರೀಕ್ಕೋಡ್ ಕುಞಾವಾ ಅವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂತ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರು 1766 ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ (ಮಕ್ಬರಾ) ಬಳಿ 'ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ' ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Kondotty_Nercha-Thattanpetti_Varavu2.jpg|thumb| ''ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಮಿತ್ ಬಾಕ್ಸ್'' ಆಗಮನ]] ತಪ್ಪು ಊಹೆ. ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ಶಿಯಾ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಅವರು ಶಿಯಾ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. ಅಂಬಂಕುನ್ನು ಬೀರನ್ ಔಲಿಯಾ, ಕುತ್ಬುಲ್ ಆಲಂ ಮಡವೂರ್ ವಲಿಯುಲ್ಲಾಹಿ, ವೆಳಿಯಂಕೋಡ್ ಉಮರ್ ಖಾಜಿ, ಶಂಸುಲ್ ಉಲಮಾ ಇ.ಕೆ. ಅಬೂಬಕರ್ ಮುಸ್ಲಿಯಾರ್, ವಲಿಯುಲ್ಲಾಹಿ ತ್ರಿಪ್ಪನಾಚಿ ಉಸ್ತಾದ್ ಮತ್ತು ವಲಿಯುಲ್ಲಾಹಿ ಕನ್ಯಾಲ ಮೌಲಾ ಅವರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಸೂಫಿ ಸಂತರು ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ತಂಙಳ್ ಅವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಸೂಫಿ ಗುರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಹಲವು ಬಾರಿ ಇವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಪೊನ್ನಾನಿಯ ಮಖ್ದೂಮ್ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೂಡ ಇವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಸೂಫಿ ಗುರು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪೊನ್ನಾನಿಯ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮಾತ್ರ ಮಖ್ದೂಮ್ ಅವರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಹ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. 1.ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರಿಗೆ ಶಿಯಾ ಪಂಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಪುರಾವೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. 2. ಅವರ ಪವಿತ್ರ ದರ್ಗಾದ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಯಾವುದೇ ಶಿಯಾ ಪಂಥದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರಿಗೆ ಶಿಯಾ ಪಂಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದಿದ್ದರೆ, ಶಿಯಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಕನಿಷ್ಠ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಾದರೂ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದವು. 3. ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಶಿಯಾ ಪಂಥದ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಯ್ಯದ್ ಅವರು ಶಿಯಾ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಯಾವುದೇ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಶಿಯಾ ನಂಬಿಕೆ ಅಥವಾ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಹರಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 4. ದರ್ಗಾ ಉತ್ಸವಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾದ '''ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾವನ್ನು''' ಸುನ್ನಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. 5.ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಿಲ್ಸಿಲಾದ (ಸೂಫಿ ಪಂಥದ) ಮುರೀದರು (ಶಿಷ್ಯರು) ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ, ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸುನ್ನಿ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಪ್ರಕಾರವೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. 6. ದರ್ಗಾ ಶರೀಫ್‌ನಲ್ಲಿ '''<nowiki/>'ಅಹ್ಲ್-ಅಲ್-ಅಬಾ'''' (Ahl-al-aba / ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅವರ ಪವಿತ್ರ ಕುಟುಂಬಸ್ಥರು) ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಆದರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾ ಅವರು ಶಿಯಾ ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಲು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಇದೇ ಕಾರಣ ಇರಬಹುದು. 7. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿವಾರ ನಡೆಸಲಾಗುವ '''ಸ್ವಲಾತ್ ಮಜ್ಲಿಸ್''' (ಸ್ವಲಾತ್ ಕೂಟ) ಸುನ್ನಿ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರವೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. 8. ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ, ಕುಬ್ಬಕ್ಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ (ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ದರ್ಗಾ) ನಡೆಸುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು '''ಅಜ್ಮೀರ್ ಶರೀಫ್‌'''ನ (Ajmer Sharif) ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ ಅಥವಾ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. 9. ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ಪವಿತ್ರ ದರ್ಗಾವನ್ನು '''<nowiki/>'ಕೇರಳದ ಅಜ್ಮೀರ್'''' ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. == ನೆರ್ಚಾದ ಆಚರಣೆಗಳು == ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ''ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೆರಚ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. * ಹಬ್ಬದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸಾರಲು ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ '''ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು''' (ಕುಂದಣಿ) ಸಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಹಬ್ಬದ ಶಾಂತಿಯುತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಾರಲು ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ತಂಙಳ್ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿ '''ಬಿಳಿ ಧ್ವಜವನ್ನು''' ಹಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ದರ್ಗಾಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೊದಲ ಮೆರವಣಿಗೆಯೆಂದರೆ ಪೆರಿಂತಲ್ಮಣ್ಣದಿಂದ ಬರುವ '''<nowiki/>'ವೆಳ್ಳಾಡ್' ಮೆರವಣಿಗೆ'''. * ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ '''ಕೋಲ್ಕಲಿ''', ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದಂತಹ ವಿವಿಧ ಮನರಂಜನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ತಂಙಳ್ ಅರಮನೆಯ ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಬಳಸಿ ಉಳಿದ ಎಣ್ಣೆಯು '''ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳನ್ನು''' ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಹಿಂದೂ ಶೈಲಿಯ ದೀಪವನ್ನು''' ಸಹ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೆರವಣಿಗೆ ಸಾಗುವ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಬಾಣಬಿರುಸುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಎಲ್ಲಾ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಜನರು '''ಜಿಲೇಬಿಗಳನ್ನು''' ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು (Stalls) ಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಜಿಲೇಬಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: [[ಸಕ್ಕರೆ]]ಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ದುಬಾರಿ [[ಜಿಲೇಬಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಬೆಲ್ಲ]]ದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಅಗ್ಗದ ಜಿಲೇಬಿಗಳು. == ಮರೀದಾ ಸಿಹಿ ವಿತರಣೆ == ಹಬ್ಬದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮೊಘಲ್ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಸಾದವಾದ '''<nowiki/>'ಮರೀದಾ'''' ವನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮರೀದಾ ಎಂಬುದು ಅಕ್ಕಿ, [[ತುಪ್ಪ]] ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವ ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ಸಿಹಿ ಪುಡಿಯಾಗಿದೆ.{{citation needed|date=May 2019}} == ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಮಿತ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಮೆರವಣಿಗೆ == [[ಚಿತ್ರ:Kondotty_Town-Busstand.jpg|thumb| ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಈ ಹಬ್ಬದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮತ್ತು ಸಮಾರೋಪದ ಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಮೆರವಣಿಗೆಯಾದ '''<nowiki/>'ತಟ್ಟಂತೆ ಪೆಟ್ಟಿ'''' (ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸಗಾರರ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ Goldsmith Box) ಆಗಮನವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ನೆರೆಯ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಜನರು ಮಾತ್ರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಈ ವಿಶೇಷ ದಿನದಂದು, ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ತಂಙಳ್ ಅವರು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಬಂದು ಭಕ್ತರನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="blogspot">{{cite web|url=http://kondotty-news.blogspot.in/2013/05/kondotty-nercha-festival-photos-news.html|title=Kondotty News - Kondotty Images : Kondotty Nercha festival Photos News|publisher=kondotty-news.blogspot.in|accessdate=2016-01-31}}</ref> '''ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ''' ಹಬ್ಬವು ಧರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷ (ಜಾತ್ಯತೀತ) ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಸಮುದಾಯದವರು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಬ್ಬದ ಕೊನೆಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯಾದ 'ತಟ್ಟಂತೆ ಪೆಟ್ಟಿ' (ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸಗಾರರ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ) ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ ಹಿಂದೂ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರ == '''ಜಿ.ವಿ.ಎಚ್.ಎಸ್ (GVHS) ಶಾಲೆ ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿಯ''' ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಣ್ಣ ಗುಂಪೊಂದು 'ಕೊಂಡೋಟ್ಟಿ ನೇರ್ಚಾ' ಹಬ್ಬದ ಕುರಿತು ಕಿರುಚಿತ್ರವೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. 45 ನಿಮಿಷಗಳ ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಹಬ್ಬದ 100 ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ 40 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೇರಳದ ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಮಕ್ಕಳ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವ'ದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಎಂಟನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾದ '''ಎಮ್.ಟಿ. ಶಹಾಮಾ ಬತ್ತೂಲ್''' ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ '''‘ನೇರ್ಚಾ ಒರು ನೇರ್ಕಾಝ್ಚಾ’''' (Nercha Oru Nerkazhcha) ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="thehindu">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/students-make-film-on-kondotty-nercha-get-closer-to-roots/article745287.ece|title=Students make film on Kondotty Nercha, get closer to roots - KERALA - The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=2016-01-31}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಟೀಕೆ == '''[[ಮುಜಾಹಿದ್‌]]ಗಳು''' ಮತ್ತು '''[[ಜಮಾತ್-ಎ-ಇಸ್ಲಾಮಿ]]''' ನಂತಹ ಕೆಲವು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಘಟನೆಗಳು [[ದರ್ಗಾ]]ಗಳ ಸುತ್ತ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುವ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸುವಂತೆ ಅವುಗಳು ಕರೆ ನೀಡಿವೆ.{{Fact|date=February 2016}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2016)">ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ</span>]]'' &#x5D;</sup> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಬ್ಬಗಳು]] n480ih5z2oe3j28c213fyhvqyr783k9 ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಸಮುದ್ರತೀರ 0 179982 1430707 1378119 2026-09-29T20:23:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430707 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox settlement | name = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ಸಮುದ್ರ ತೀರ | image_skyline = File:Alleppey beach.jpg | image_alt = | image_caption = ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ಕೇರಳ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ | coordinates = {{coord|9.492990|N|76.317698|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = [[ಕೇರಳ]] | subdivision_type2 = [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] | subdivision_name2 = [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆ]] | established_title = <!-- ಸ್ಥಾಪಿತ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ|ಮಲಯಾಳಂ]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] | timezone1 = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್|PIN]] | postal_code = 688001 | area_code_type = ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್ | area_code = 0477 | registration_plate = KL-04 | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್''' [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]] ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ಸಮುದ್ರ ತೀರವಾಗಿದ್ದು, [[ಕೇರಳ]], [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/alappuzha-beach/60|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ - ಜನಪ್ರಿಯ ಪಿಕ್ನಿಕ್ ತಾಣ - ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/alappuzha-beach/ |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ {{!}} ಜಿಲ್ಲೆ ಆಲಪ್ಪುಝಾ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ {{!}} ಭಾರತ |language=en-US |access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dtpcalappuzha.com/destination/alappuzha-beach |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ {{!}} DTPC |website=DTPC ಆಲಪ್ಪುಝಾ |language=en |access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2021/alappuzha-beach-oasis-tranquillity/1063 |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ {{!}} ಶಾಂತಿಯ ಓಯಸಿಸ್ {{!}} ಕೇರಳದ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳು {{!}} ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ {{!}} ಕೇರಳ |website=ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ |language=en |access-date=2026-07-28}}</ref> ಸಮುದ್ರ ತೀರವು ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಹಳೆಯ ಪಿಯರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು 150 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/it-is-requiem-for-the-alappuzha-pier/article290637.ece|title=ಇದು ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಪಿಯರ್ಗೆ ರಿಕ್ವಿಯಮ್ ಆಗಿದೆ|work=ದ ಹಿಂದೂ}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಉತ್ಸವ,<ref name="newindianexpress.com">{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Alappuzha-Beach-Festival-Begins/2014/12/30/article2595040.ece|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಉತ್ಸವ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ|work=ದ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್}}{{dead link|date=February 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವ<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-beach-to-host-sand-art-festival-in-april/article7020264.ece|title=ಏಪ್ರಿಲ್ನಲ್ಲಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಿದೆ|author=ಸ್ಟಾಫ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್|work=ದ ಹಿಂದೂ}}</ref> ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ==ಅವಲೋಕನ== ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]] ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್]] ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಬಳಿ ಇದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-lighthouse-to-celebrate-150-year/article2825523.ece|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ 150 ನೇ ವರ್ಷಾಚರಣೆ ಮಾಡಲಿದೆ|author=ಸ್ಟಾಫ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್|work=ದ ಹಿಂದೂ}}</ref> ಪ್ರದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೈಪಾಸ್ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಮೂಲಕ ಹಲವಾರು ಪಟ್ಟಣದ ರಸ್ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಎತ್ತರಿಸಿದ ಹೆದ್ದಾರಿಯು ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಬಳಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/bypass-project-gathers-pace/article6950378.ece|title=ಬೈಪಾಸ್ ಯೋಜನೆಯು ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ|author=ಸ್ಟಾಫ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್|work=ದ ಹಿಂದೂ}}</ref> ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಒಂಟೆ ಸಫಾರಿಗಳು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150819/nation-current-affairs/article/ban-camel-rides-alappuzha-beach|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿ ಒಂಟೆ ಸವಾರಿಗಳ ನಿಷೇಧ|work=[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್]]}}</ref> ==ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು== '''ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಉತ್ಸವ'''ವು ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="newindianexpress.com"/> ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ '''ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವ''' ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು 26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015 ರಂದು ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮರಳು ಕಲಾವಿದರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೆಪ್ಪಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/sand-art-festival-begins-on-kerala-s-alappuzha-beach-115041900061_1.html|title=ಕೇರಳದ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿ ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ|author=ANI|date=19 April 2015}}</ref> ==ಸ್ಥಳೀಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== * [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್]] * ವಿಜಯ್ ಪಾರ್ಕ್ * ಸೀ ವ್ಯೂ ಪಾರ್ಕ್<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/pages/tourism.htm|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್, ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ, ಭಾರತ - ಒಂದು ತ್ವರಿತ ಪ್ರವಾಸ}}</ref> * [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೈಪಾಸ್]] * ಜೈನ್ ದೇವಾಲಯ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category}} <!-- ದಯವಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪ್ಯಾಮ್ ಸೇರಿಸಬೇಡಿ - ಸ್ಪ್ಯಾಮ್ ಸೇರಿಸಿದರೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು. --> [[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೂಗೋಳ]] [[ವರ್ಗ:ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು]] ixfe04ify39fsou2snpybikd8a3fsom ಕೇರಳಂ 0 180019 1430798 1382552 2026-09-30T05:39:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430798 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox Indian state or territory | name = ಕೇರಳ | official_name = | type = ರಾಜ್ಯ | image_seal = Government of Kerala Logo.svg{{!}}class=skin-invert | image_skyline = <!-- Do not add additional pictures here without discussion, per consensus [[Talk:Kerala/Archive_6#Infobox montage]]--> Boathouse (7063399547).jpg | image_caption = [[ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು|ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದು [[ಹೌಸ್ ಬೋಟ್]] | nickname = "[[ಗಾಡ್ಸ್ ಓನ್ ಕಂಟ್ರಿ#ಕೇರಳ|ದೇವರ ಸ್ವಂತ ನಾಡು]]" | image_map = IN-KL.svg | coordinates = {{coord|10.0|N|76.3|E|region:IN-KL|display=inline,title}} | region = ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ | before_was = [[ತಿರುವಾಂಕೂರು-ಕೊಚ್ಚಿ]]<br>[[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]<br>[[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] | formation_date4 = 1 ನವೆಂಬರ್ 1956 | capital = ತಿರುವನಂತಪುರ | districts = [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|14]] | governor = [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಅರ್ಲೇಕರ್]] | chief_minister = [[ವಿ. ಡಿ. ಸತೀಶನ್]] | party = [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|INC]] | judiciary = [[ಕೇರಳ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]] | chief_secretary = ಬಿಶ್ವನಾಥ್ ಸಿನ್ಹಾ I.A.S. | legislature_type = ಏಕಸಭಾ | assembly = [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]] | assembly_seats = 140 ಸ್ಥಾನಗಳು | rajya_sabha_seats = 9 ಸ್ಥಾನಗಳು | lok_sabha_seats = 20 ಸ್ಥಾನಗಳು | area_total_km2 = 38863 | area_footnotes = <ref>{{Cite web |title=About Kerala |url=https://kerala.gov.in/subdetail/NTM1ODMxNzQuNDg=/MjA0ODc2ODQuMzY= |access-date=10 March 2025 |language=en-US }}</ref> | area_rank = 21ನೇ | length_km = 560 | width_km = 70 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Kerala Physiography {{!}} Geographical location {{!}} Kerala {{!}} Kerala |url=https://kerala.me/geography |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324220056/https://kerala.me/geography |url-status=live }}</ref> | elevation_m = 900 | elevation_max_m = 2,695 | elevation_max_point = [[ಅನಮುಡಿ]]<ref>{{Cite web |title=Anamudi – Peakbagger.com |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10664 |access-date=24 March 2023 |website=www.peakbagger.com |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324210042/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10664 |url-status=live }}</ref> | elevation_min_m = −2.7 | elevation_min_point = [[ಕುಟ್ಟನಾಡು]]<ref>{{Cite web |title=Kuttanadan.com : Explore the Rice Bowl of Kerala |url=https://kuttanadan.com/ |access-date=24 March 2023 |website=Kuttanadan Website |language=en-US |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324210043/https://kuttanadan.com/ |url-status=live }}</ref> | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = 36,111,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 13ನೇ | population_urban = 79.42% | population_rural = 20.58% | population_density = 890 | population_demonym = [[ಕೇರಳೀಯ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/25/india-state-kerala-to-be-renamed-keralam-malayalam-language|title=Indian state of Kerala to be renamed Keralam to reflect local pronunciation|first=Penelope|last=MacRae|work=The Guardian |date=25 February 2026}}</ref> [[ಮಲಯಾಳಿಗಳು|ಮಲಯಾಳಿ]] | official_langs = [[ಮಲಯಾಳಂ]]<ref name="OfficialLang">{{cite web |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/kerala/2026/Act3of2026KL.pdf |title=The Malayalam Language Act, 2025 |publisher=prsindia.org |date=5 March 2026 |access-date=22 April 2026 }}</ref> | GDP_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls|title=MOSPI State Domestic Product, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India|date=15 March 2021|accessdate=28 March 2021}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $167.90 billion (nominal)<br/>{{Increase}} $707.26 billion (PPP) | GDP_year = 2025-26 | GDP_rank = 11ನೇ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|317723|lk=r}} (nominal)<br/>{{Increase}} $19,586 (PPP) | GDP_per_capita_rank = 11ನೇ | HDI = {{Increase}} 0.804 {{colour|#090|ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು}}<ref name="UNDP">{{cite report|title=Subnational HDI|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/?levels=1+4&interpolation=0&extrapolation=0|access-date=1 April 2026|work=Global Data Lab, [[United Nations Development Programme]]}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = 2ನೇ | literacy = 95.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 4ನೇ | sex_ratio = 1084[[female|♀]]/1000 [[male|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 17ನೇ | iso_code = IN-KL | registration_plate = KL | website = kerala.gov.in | foundation_day = 1 ನವೆಂಬರ್ | mammal = [[ಭಾರತೀಯ ಆನೆ]]<ref name="ENVIS">{{Cite web |date=1 December 2017 |title=State Symbols of India |url=http://wiienvis.nic.in/KidsCentre/state_symbols_india_8411.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415100206/http://wiienvis.nic.in/KidsCentre/state_symbols_india_8411.aspx |archive-date=15 April 2021 |access-date=3 June 2022 |publisher=ENVIS Centre on Wildlife & Protected Areas}}</ref> | bird = [[ಮಹಾಶಿಖಿ]]<ref name="ENVIS" /> | fish = [[ಗ್ರೀನ್ ಕ್ರೋಮೈಡ್]] | butterfly = [[ಪಾಪಿಲಿಯೋ ಬುದ್ಧ]]<ref>{{Cite news |last=Jacob |first=Aneesh |title='Budha Mayoori' to be named Kerala's state butterfly |language=en |work=Mathrubhumi |url=https://english.mathrubhumi.com/technology/science/budha-mayoori-to-be-named-kerala-s-state-butterfly-1.3305480 |url-status=dead |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330094056/https://english.mathrubhumi.com/technology/science/budha-mayoori-to-be-named-kerala-s-state-butterfly-1.3305480 |archive-date=30 March 2019}}</ref> | flower = [[ಕಸ್ಸಿಯಾ ಫಿಸ್ಟುಲಾ|ಸ್ವರ್ಣ ಮರ]]<ref name="ENVIS" /> | tree = [[ತೆಂಗಿನ]] ಮರ<ref name="ENVIS" /> | fruit = [[ಹಲಸು]]<ref>{{Cite news |date=17 March 2018 |title=Jackfruit to be Kerala's state fruit; declaration on March 21 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Press Trust of India|PTI]] |url=https://indianexpress.com/article/india/jackfruit-to-be-keralas-state-fruit-declaration-on-march-21-5101170/ |access-date=22 March 2018 |archive-date=22 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322144926/http://indianexpress.com/article/india/jackfruit-to-be-keralas-state-fruit-declaration-on-march-21-5101170/ |url-status=live }}</ref> | image_highway = SH IN-KL.png | sh_numbers = [[ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|SH KL1 – SH KL79]] }} '''ಕೇರಳ'''{{efn|[[ಭಾರತೀಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]: [[Help:IPA/English|/ˈkɛrələ/]] {{audio|Kerala (English Pronunciation).ogg|&nbsp;}}, {{respell|KERR|ə|lə}} <br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|ml|ˈkeːɾɐɭɐm|lang|Ml-Keralam.ogg}} ''[[ISO 15919|ಕೇರಳಂ]]''}} [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 1 ನವೆಂಬರ್ 1956 ರಂದು [[ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ರಚನಾ ಕಾಯ್ದೆ]]ಯಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ದೇಶದ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಏಕೀಕರಿಸಿತು. {{cvt|38863|km2|sqmi|0}} ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಕೇರಳವು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರ]]ದ ನಡುವೆ ಸ್ಯಾಂಡ್ವಿಚ್ ಆಗಿರುವ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ಬಯಲು|ಕರಾವಳಿ ಬಯಲು]]ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದು, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ [[ಕರ್ನಾಟಕ]], ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] ದ್ವೀಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. [[2011 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ|2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ 33 ಮಿಲಿಯನ್ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇರಳವು ಭಾರತದ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ|13 ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ]]. [[ತಿರುವನಂತಪುರ]]ವು ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಗಿದ್ದರೆ [[ಕೊಚ್ಚಿ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವು ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಅತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇರಳವು 3000&nbsp;[[ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗ|BCE]] ಯಿಂದಲೂ ಮಸಾಲೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತುದಾರನಾಗಿದೆ. [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರ]] ರಾಜವಂಶವು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು, ಸಮುದ್ರ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಏರಿತು ಆದರೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ನೆರೆಯ [[ಚೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಂಡ್ಯ]] ರಾಜವಂಶಗಳ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. 15 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಭಾರತ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯನ್ನು]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|1947 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ]] ನಂತರ, [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕೊಚ್ಚಿ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಗಣರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವು ಮತ್ತು 1949 ರಲ್ಲಿ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು-ಕೊಚ್ಚಿ]] ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. 1956 ರಲ್ಲಿ, ಆಧುನಿಕ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿನ [[ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಪರಿಧಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು; [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ|ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ತಾಲೂಕನ್ನು ಕೇರಳವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ತಿರುವಾಂಕೂರು-ಕೊಚ್ಚಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಶೆಂಕೋಟ್ಟೈ ತಾಲೂಕಿನ]] ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇರಳವು 1984 ರಿಂದ [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|14 ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕೇರಳವು ಅತ್ಯಧಿಕ [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ|ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ, 2018 ರಲ್ಲಿ 0.784; ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ, 2018 ರಲ್ಲಿ 96.2%; ಅತ್ಯಧಿಕ ಜೀವಿತಾವಧಿ, 77.3 ವರ್ಷಗಳು; ಮತ್ತು ಅತ್ಯಧಿಕ [[ಲಿಂಗಾನುಪಾತ]], 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ 1,084 ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಧನಾತ್ಮಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ (3.44%). ಇದು ದೇಶದ [[ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕಡಿಮೆ ಬಡತನ ಹೊಂದಿರುವ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಗರೀಕರಣ|ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡ]] ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯವು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಲಸೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 1970 ಮತ್ತು 1980 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ [[ಕೇರಳ ಗಲ್ಫ್ ವಲಸೆ#ಗಲ್ಫ್ ಬೂಮ್|ಗಲ್ಫ್ ಬೂಮ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಪರ್ಷಿಯನ್ ಗಲ್ಫ್ನ ಅರಬ್ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ]], ಮತ್ತು ಅದರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ದೊಡ್ಡ [[ಮಲಯಾಳಿ]] ವಲಸೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ|ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 54% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು]] ಜನರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಂತರ ಇಸ್ಲಾಂ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಗಳು. ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು [[ಆರ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ದ್ರಾವಿಡರು|ದ್ರಾವಿಡ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಿದ್ದು, ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಿಂದ ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. [[ಕರಿ ಮೆಣಸು]] ಮತ್ತು [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ರಬ್ಬರ್]] ಉತ್ಪಾದನೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ, ತೆಂಗು, ಚಹಾ, ಕಾಫಿ, ಗೋಡಂಬಿ ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿವೆ. ರಾಜ್ಯವು {{convert|595|km|mi}} ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು 1.1&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯದ ಸುಮಾರು 3% ರಷ್ಟಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೇವಾ ವಲಯ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಲಯವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ|ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದ್ದು, ಒಂಬತ್ತು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್. ಕೇರಳವು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ [[ಕೇರಳದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ|ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ, [[ಕೇರಳದ ಬೀಚ್ಗಳು|ತೆಂಗಿನ ಗಿಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಳು ಕಡಲತೀರಗಳು]], [[ಕೇರಳ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು|ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು]], [[ಬೆಟ್ಟದ ತಾಣ]]ಗಳು, [[ಆಯುರ್ವೇದ|ಆಯುರ್ವೇದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] ಮತ್ತು [[ಉಷ್ಣವಲಯದ]] ಹಸಿರು ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ. == ಹೆಸರು == === ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ === "ಕೇರಳ" ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು "ಕೇರಳಪುಟೊ" ('[[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರ]] ರ ಮಗ[ಗಳು]') ಎಂದು [[ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೌರ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ]] [[ಅಶೋಕ]] (274–237 BCE) ಅವರು ತಮ್ಮ [[ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು|ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 3 ನೇ ಶತಮಾನದ BCE ಯ ಬಂಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book |last=P. C. Alexander |title=Buddhism in Kerala |pages=23}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|{{transliteration|ta|ISO|Ceralam}}]] (ಚೇರಲಂ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು: {{transliteration|ta|ISO|Cera}} (ಚೇರ) ಮತ್ತು {{transliteration|ta|ISO|Kera}} (ಕೇರ) ಒಂದೇ ಪದದ ರೂಪಾಂತರಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Sainz1972">{{Cite book |last=Nicasio Silverio Sainz |url=https://books.google.com/books?id=AOEBAAAAMAAJ |title=Cuba y la Casa de Austria |publisher=Ediciones Universal |year=1972 |page=120 |access-date=6 January 2013}}</ref> {{transliteration|ta|ISO|Cer al}} (ಚೇರಲ್) ಪದವು ಕೇರಳ ರಾಜರ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರಾಜವಂಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಹಳೆಯ ತಮಿಳು ಪದದಿಂದ 'ಸರೋವರ' ಎಂದು ಬಂದಿದೆ.<ref name="Marr1985">{{Cite book |last=John R. Marr |url=https://books.google.com/books?id=x3gOAAAAYAAJ |title=The Eight Anthologies: A Study in Early Tamil Literature |publisher=Institute of Asian Studies |year=1985 |page=263}}</ref> {{transliteration|ta|ISO|Keralam}} (ಕೇರಳಂ) ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] {{transliteration|ta|ISO|cerive-alam}} (ಚೆರಿವೆ-ಆಲಂ) 'ಗುಡ್ಡ ಅಥವಾ ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರು'<ref name="AlexDeborah2014">{{Cite book |last1=Rayson K. Alex |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&pg=PA226 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=S. Susan Deborah |last3=Sachindev P.S. |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4438-6190-8 |page=226}}</ref> ಅಥವಾ {{transliteration|ta|ISO|cera alam}} (ಚೇರ ಆಲಂ) 'ಚೇರರ ಭೂಮಿ' ಎಂಬುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ಒಂದು [[ಜಾನಪದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ]] ''ಕೇರಳ'' ವನ್ನು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಪದ {{transliteration|ml|ISO|kera}} (ಕೇರ) 'ತೆಂಗಿನ ಮರ' ಮತ್ತು {{transliteration|ml|ISO|alam}} (ಆಲಂ) 'ಭೂಮಿ' ಎಂಬುದರಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ, 'ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳ ನಾಡು',<ref name="Sadasivan2000">{{Cite book |last=S. N. Sadasivan |url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&pg=PA101 |title=A Social History of India |publisher=APH Publishing |year=2000 |isbn=978-8176481700 |page=101}}</ref> ಇದು ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯರು ಬಳಸುವ ರಾಜ್ಯದ ಅಡ್ಡಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref name="PreedyWatson2011">{{Cite book |last1=Victor R. Preedy |url=https://books.google.com/books?id=C6lYoH8rwywC&pg=PT400 |title=Nuts and Seeds in Health and Disease Prevention |last2=Ronald Ross Watson |last3=Vinood B. Patel |publisher=Academic Press |year=2011 |isbn=978-0-12-375689-3 |page=400}}</ref> ಕೇರಳವನ್ನು [[ಭಾರತೀಯ ಮಹಾಸಾಗರದ ವ್ಯಾಪಾರ|ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ''[[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ|ಮಲಬಾರ್]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಕಾಸ್ಮಾಸ್ ಇಂಡಿಕೋಪ್ಲ್ಯೂಸ್ಟೆಸ್]] (6 ನೇ ಶತಮಾನ CE) ಕಾಲದಿಂದಲೂ, [[ಅರಬ್ಬರು|ಅರಬ್]] ನಾವಿಕರು ಕೇರಳವನ್ನು ''ಮೇಲ್'' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.{{citation needed|date=October 2025}} === ಕೇರಳಂ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ === ರಾಜ್ಯದ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಹೆಸರಾದ ಕೇರಳಂ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿವೆ. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ 'ಕೇರಳಂ' (കേരളം) ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆಸರು 'ಕೇರಳ' ಆಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |last=Vineeth |first=T. K. |date=2026-03-07 |title=KERALA-M: What's in a name? |url=https://www.newindianexpress.com/explainers/2026/Mar/07/kerala-m-whats-in-a-name |access-date=2026-03-13 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Renaming Kerala: Modi Hails Kerala's New Name Keralam |url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/rightful-name-as-per-malayali-culture-pm-modi-praises-renaming-of-kerala-to-keralam-3927718 |access-date=2026-03-13 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯು ಜೂನ್ 2024 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು 'ಕೇರಳ' ದಿಂದ 'ಕೇರಳಂ' ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸರ್ವಾನುಮತದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು, ಇದು ಆಗಸ್ಟ್ 2023 ರ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ವಾನುಮತದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. [[ಕೇರಳದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ|ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ]] [[ಪಿಣರಾಯಿ ವಿಜಯನ್]] ಅವರು ಎರಡೂ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು, ಇದು ಅದರ [[ಮಲಯಾಳಿ]] ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 3 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು.<ref name="auto1">{{cite web | last=TNIE online desk | first=Agencies | title=Ahead of polls, Union Cabinet approves Kerala's renaming to 'Keralam' | website=The New Indian Express | date=2026-02-24 | url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2026/Feb/24/union-cabinet-approves-keralas-renaming-to-keralam-ahead-of-polls | access-date=2026-02-24}}</ref> [[ಮೂರನೇ ಮೋದಿ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ|ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ]]ವು ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2026 ರಂದು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಅನುಮೋದನೆಯ ನಂತರ, [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ಕೇರಳ (ಹೆಸರು ಬದಲಾವಣೆ) ಮಸೂದೆ, 2026 ಅನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 3 ರ ಷರತ್ತಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ|ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ]] ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="auto">{{cite web | title=Kerala will now be called Keralam | website=India Today | date=2026-02-24 | url=https://www.indiatoday.in/india/story/union-cabinet-approves-proposal-renaming-kerala-to-keralam-2873528-2026-02-24 | access-date=2026-02-24}}</ref> [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ ಅನುಮೋದನೆಯ ನಂತರ, ಈ ಮಸೂದೆಯನ್ನು [[ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ]] ಮಂಡಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೆ, ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕೇರಳಂ ಆಗುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|ಕೇರಳದ ಇತಿಹಾಸ}} === ದಂತಕಥೆ === [[File:Parshuramsaraswats.jpg|thumb|[[ಪರಶುರಾಮ]]ನನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ವರ್ಣಚಿತ್ರ, ವಸಾಹತುಗಾರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, [[ವರುಣ]] ([[ಹಿಂದೂ]] ಜಲದೇವತೆ) ನನ್ನು ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ]] [[ಹಿಂದೂ]] ಪುರಾಣಗಳ [[ದಶಾವತಾರ]] ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಿ-ಧಾರಿಯ ವೀರ ಋಷಿ [[ಪರಶುರಾಮ]]ನು, [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಆರನೇ [[ಅವತಾರ]] (ಅವತಾರ), ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇರಳವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ''ಪರಶುರಾಮ ಕ್ಷೇತ್ರಂ'' ("ಪರಶುರಾಮನ ನಾಡು") ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>S. C. Bhatt, Gopal K. Bhargava (2006) "Land and People of Indian States and Union Territories: Volume 14.", p.18</ref> ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪರಶುರಾಮನು ತನ್ನ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು, ಮತ್ತು ಅದು ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದವರೆಗೆ ನೀರು ಹಿಂಜರಿಯಿತು. ಈ ರೀತಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಭೂಮಿಯು [[ಗೋಕರ್ಣ]]ದಿಂದ [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]]ಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite book |author=Aiya VN |title=The Travancore State Manual|publisher=Travancore Government Press |pages=210–212 |year=1906 |accessdate=12 November 2007 |url=https://books.google.com/books?id=RdzaPW-kEvQC}}</ref> ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಭೂಮಿಯು ಲವಣಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ವಾಸಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಶುರಾಮನು ಸರ್ಪರಾಜ [[ವಾಸುಕಿ]]ಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು, ಅವನು ಮಣ್ಣನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು ಪವಿತ್ರ ವಿಷವನ್ನು ಉಗುಳಿದನು, ಅದನ್ನು ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದನು. ಗೌರವದಿಂದ, ವಾಸುಕಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಭೂಮಿಯ ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು 17 ನೇ ಅಥವಾ 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಠ್ಯ ''[[ಕೇರಳೋಲ್ಪತ್ತಿ]]'' ಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಂಹಿತೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಆರಂಭಿಕ ಕೇರಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ{{mdash}}ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಭೂ ಹಿಡುವಳಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ{{mdash}}ಮೂಲವನ್ನು ಪರಶುರಾಮನ ಕಥೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book|author=M. T. Narayanan|title=Agrarian Relations in Late Medieval Malabar|url=https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC&pg=PA17|accessdate=28 July 2012|date=1 January 2003|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-135-9|pages=16–18}}</ref> ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ, [[ಚೇರ]] ರಾಜ [[ಚೆಂಕುಟ್ಟುವನ್]] ತನ್ನ ಈಟಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುವ ಮೂಲಕ ಪರಶುರಾಮ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿರಬಹುದು, ಅದರ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸಲು.<ref>{{Cite book |last=Srinivisa Iyengar |first=P. T. |title=History of the Tamils: From the Earliest Times to 600 A.D. |publisher=Asian Educational Services |year=1929 |isbn=978-8120601451 |location=Madras |page=515}}</ref> ಕೇರಳದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ [[ಪೌರಾಣಿಕ]] ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದರೆ [[ಮಹಾಬಲಿ]], ಒಬ್ಬ [[ಅಸುರ]] ಮತ್ತು ಮಾದರಿ ನ್ಯಾಯಪ್ರಿಯ ರಾಜ, ಅವರು ಕೇರಳದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ [[ದೇವ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ದೇವ]] ಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ದೇವರುಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು, ಅವರು [[ವಾಮನ]]ನಾಗಿ ತಮ್ಮ ಐದನೇ ಅವತಾರವನ್ನು ತಾಳಿದರು ಮತ್ತು ಕ್ರಮವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಮಹಾಬಲಿಯನ್ನು [[ಪಾತಾಳ]] (ಪಾತಾಳ ಲೋಕ) ಕೆಳಗೆ ತಳ್ಳಿದರು. ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಹಾಬಲಿ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಇದನ್ನು [[ಓಣಂ]] ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Rinehart2004">{{cite book|author=Robin Rinehart|title=Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=hMPYnfS_R90C&pg=PA146|accessdate=28 July 2012|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-905-8|page=146}}</ref> 18 [[ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ''[[ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ]]''ವು,<ref>{{cite book|last=Goldberg|first=Ellen|title=The Lord who is Half Woman: Ardhanārīśvara in Indian and Feminist Perspective|url=https://books.google.com/books?id=xUhlxBozntoC&pg=PA20|year=2002|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-5325-4|page=20|accessdate=30 May 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Kemmerer|first=Lisa|title=Animals and World Religions|url=https://books.google.com/books?id=iFEL2yjkbAAC&pg=PA78|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-991255-1|page=78|accessdate=30 May 2015}}</ref> [[ಮತ್ಸ್ಯ]]ದ{{mdash}}ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೊದಲ ಅವತಾರ{{mdash}}ಮತ್ತು ರಾಜ [[ಮನು (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ಮನು]]ನ ಕಥೆಯನ್ನು, ಮೊದಲ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಆಡಳಿತಗಾರ, ಕೇರಳ ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ಮಲಯ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ]] ಇರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&pg=PA250|year=2011|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-341421-6|page=250|accessdate=30 May 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Ragozin|first=Zenaide A.|title=Vedic India As Embodied Principally in the Rig-veda|url=https://books.google.com/books?id=T16d-eRG5VkC&pg=PA341|year=2005|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4179-4463-7|page=341|accessdate=21 March 2013}}</ref> === ಪ್ರಾಗಿತಿಹಾಸ === [[File:MarayoorDolmen.JPG|thumb|[[ಮಾರಯೂರು|ಮಾರಯೂರಿನಲ್ಲಿ]] ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಜನರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಡಾಲ್ಮೆನ್]]]] ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇರಳದ ಗಣನೀಯ ಭಾಗವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಚಂಗನಾಶ್ಶೇರಿಯ ಬಳಿ ಸಾಗರಿಕ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಈ ಊಹೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Menon2007">{{cite book|author=A. Sreedhara Menon|title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA20|accessdate=27 July 2012|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|pages=20–21}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮಾರಯೂರು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ನವಶಿಲಾಯುಗ]]-ಯುಗದ [[ಡಾಲ್ಮೆನ್]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ''ಮುನಿಯಾರ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ{{mdash}}''ಮುನಿ'' (ಸನ್ಯಾಸಿ ಅಥವಾ ಋಷಿ) ಮತ್ತು ''ಆರ'' (ಡಾಲ್ಮೆನ್) ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ.<ref name="Unlocking the secrets of history">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2004/12/06/stories/2004120604900300.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Unlocking the secrets of history | date=6 December 2004 | accessdate= 12 November 2015}}</ref> [[ವಯನಾಡಿನ]] [[ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳು|ಎಡಕ್ಕಲ್ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿನ]] ಬಂಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಸುಮಾರು 6000&nbsp;BCE ಯ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಧಿಯ ಹಿಂದಿನವು.<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia|url=https://books.google.com/books?id=gxIpYtnyzu4C&pg=PA2184|accessdate=1 August 2012|date=1 July 2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-257-7|page=2184}}</ref><ref>{{cite web|title=Travel and Tourism|url=http://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=3792:travel-and-tourism&catid=271:about-kerala&Itemid=2267|website=kerala.gov.in|publisher=Government of Kerala|accessdate=12 November 2015|archive-date=14 ಜನವರಿ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114080354/http://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=3792%3Atravel-and-tourism&catid=271%3Aabout-kerala&Itemid=2267|url-status=dead}}</ref> ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ [[ಮಧ್ಯಶಿಲಾಯುಗ]], ನವಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು [[ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್]] ತಾಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿವೆ.<ref name="AroraSingh116">{{cite book|author1=Udai Prakash Arora|author2=A. K. Singh|title=Currents in Indian History, Art, and Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=ZFROamyZS7IC&pg=PA122|accessdate=6 October 2012|date=1 January 1999|publisher=Anamika Publishers & Distributors|isbn=978-81-86565-44-5|page=116}}</ref> ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಆರಂಭಿಕ ಕೇರಳ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು [[ಪ್ಯಾಲಿಯೋಲಿಥಿಕ್|ಪ್ಯಾಲಿಯೋಲಿಥಿಕ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಶಿಲಾಯುಗ, ನವಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಅವಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="google">{{cite book|author1=Udai Prakash Arora|author2=A. K. Singh|title=Currents in Indian History, Art, and Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=ZFROamyZS7IC&pg=PA122|accessdate=6 October 2012|date=1 January 1999|publisher=Anamika Publishers & Distributors|isbn=978-81-86565-44-5|pages=118, 123}}</ref> ವಿದೇಶಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂವಹನಗಳು ಸಹ ಈ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿವೆ;<ref name="AroraSingh1999">{{cite book|author1=Udai Prakash Arora|author2=A. K. Singh|title=Currents in Indian History, Art, and Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=ZFROamyZS7IC&pg=PA122|accessdate=6 October 2012|date=1 January 1999|publisher=Anamika Publishers & Distributors|isbn=978-81-86565-44-5|page=123}}</ref> ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಕೊನೆಯ [[ಕಂಚಿನ ಯುಗ]] ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ [[ಕಬ್ಬಿಣ ಯುಗ|ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗ]]ದಲ್ಲಿ [[ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಭವನೀಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/article26324.ece | work=The Hindu | title=Symbols akin to Indus valley culture discovered in Kerala | date=29 September 2009 | accessdate=12 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161220071357/http://www.thehindu.com/news/states/article26324.ece | archive-date=20 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016 | url-status=dead}}</ref> === ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ === [[File:Silk route copy.jpg|thumb|225px|[[ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗ]] ನಕ್ಷೆ. ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವು ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿತ್ತು (ನೀಲಿ).]] [[ಸುಮೇರ್|ಸುಮೇರಿಯನ್]] ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳವು ಕನಿಷ್ಠ 3000&nbsp;BCE ಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಮಸಾಲೆ ರಫ್ತುದಾರನಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು "ಮಸಾಲೆಗಳ ತೋಟ" ಅಥವಾ "ಭಾರತದ ಮಸಾಲೆ ತೋಟ" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/of-kerala-egypt-and-the-spice-link/article5625620.ece | first = Kaavya | last = Pradeep Kumar | work=The Hindu | title=Of Kerala, Egypt, and the Spice link | date=28 January 2014 | accessdate=12 November 2015}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=gOrvghLklKoC ''Striving for sustainability, environmental stress and democratic initiatives in Kerala''], p.&nbsp;79; ISBN 81-8069-294-9, Srikumar Chattopadhyay, Richard W. Franke; Year: 2006.</ref><ref name="spiceHindu">{{Cite news |title=Route it through the seas |newspaper=The Hindu |date=December 2016 |url=https://www.thehindu.com/children/ROUTE-it-through-the-seas/article16735515.ece |access-date=2024-01-08 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305035957/https://www.thehindu.com/children/ROUTE-it-through-the-seas/article16735515.ece |url-status=live |last1=Subramanian |first1=Archana }}</ref> ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮಸಾಲೆಗಳು 3 ಮತ್ತು 2 ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನ BCE ಯಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ [[ಬ್ಯಾಬಿಲೋನಿಯನ್ನರು]], [[ಅಸಿರಿಯನ್ನರು]] ಮತ್ತು [[ಈಜಿಪ್ಟಿನವರು|ಈಜಿಪ್ಟಿನವರನ್ನು]] ಆಕರ್ಷಿಸಿದವು. [[ಅರಬ್ಬರು]] ಮತ್ತು [[ಫೀನಿಷಿಯನ್ನರು]] ಸಹ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="Menon57">{{cite book|author=A Sreedhara Menon|title=A Survey Of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA57|accessdate=10 October 2012|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|pages=57–58}}</ref> ಕೇರಳಪುತ್ರದ ಭೂಮಿಯು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು, [[ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೋಳ]], [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಾಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಸತಿಯಪುತ್ರರು|ಸತಿಯಪುತ್ರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ.<ref name="SmithJackson2008">{{cite book|author1=Vincent A. Smith|author2=A. V. Williams Jackson|title=History of India, in Nine Volumes: Vol. II – From the Sixth Century BCE to the Mohammedan Conquest, Including the Invasion of Alexander the Great|url=https://books.google.com/books?id=bP7DzXQBoM4C&pg=PA166|accessdate=1 August 2012|date=30 November 2008|publisher=Cosimo, Inc.|isbn=978-1-60520-492-5|page=166}}</ref> ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇರಳಪುತ್ರವನ್ನು [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಚೇರರು]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜವಂಶವಾಗಿದೆ.<ref name="The Cambridge Shorter History of India">{{cite book|title=The Cambridge Shorter History of India|url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA193|accessdate=10 October 2012|publisher=CUP Archive|page=193|id=GGKEY:2W0QHXZ7K40}}</ref><ref name="Dwivedi1994">{{cite book|author=Bhanwar Lal Dwivedi|title=Evolution of Education Thought in India|url=https://books.google.com/books?id=idERT6Tg4MMC&pg=PA164|accessdate=10 October 2012|date=1 January 1994|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-059-8|page=164}}</ref> ಈ ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಒಮ್ಮೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ [[ತಮಿಳಕಂ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ.<ref>{{Cite book | last=Kanakasabhai | first=V. | title=The Tamils Eighteen Hundred Years Ago | url=https://books.google.com/books?id=VuvshP5_hg8C | year=1997 | publisher=Asian Educational Services | isbn=978-81-206-0150-5 | accessdate=16 June 2009}}</ref> ಚೇರರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇರಳದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಆಳಿದರೆ, ಪ್ರದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯು [[ಪಾಂಡ್ಯರ]] ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು,<ref name="Singh2008">{{cite book|author=Upinder Singh|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC&pg=PA385|accessdate=10 October 2012|year=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-1677-9|page=385}}</ref> ಅವರ ವ್ಯಾಪಾರ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ [[ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ]] (ಅಥವಾ ನಿಯಾಸಿಂಡಿ) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Books.google.co.in">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rQipbjusDyQC&dq=nelcynda&pg=PA301 |title=History of ancient geography – Google Books |author=James Oliver Thomson|publisher=Biblo & Tannen Publishers, 1948|accessdate=30 July 2009|isbn=978-0-8196-0143-8|year=1948}}</ref> ನಂತರ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಪಾಂಡ್ಯರು, ಚೇರರು ಮತ್ತು ಚೋಳರ ನಡುವೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿತ್ತು. [[ಆಯ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಆಯ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಎಝಿಮಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮುಷಿಕರು]] ಪ್ರಾಚೀನ ಕೇರಳದ ಇತರ ಎರಡು ರಾಜವಂಶಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚೇರ ಪ್ರದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದವು.<ref name="Shashi1996">{{cite book|author=S. S. Shashi|title=Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=lwswAQAAIAAJ|accessdate=10 October 2012|year=1996|publisher=Anmol Publications|isbn=978-81-7041-859-7|page=1207}}</ref><ref name="Ramunny1993">{{cite book|author=Murkot Ramunny|title=Ezhimala: The Abode of the Naval Academy|url=https://books.google.com/books?id=7Hue54bWk6IC&pg=PA3|accessdate=10 October 2012|date=1 January 1993|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-052-9|page=3}}</ref> ಕೊನೆಯ ಶತಮಾನಗಳ BCE ಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಕರಾವಳಿಯು ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕರಿ ಮೆಣಸು|ಕರಿಮೆಣಸಿನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಚೇರರು [[ಪ್ರಾಚೀನ ಚೀನಾ]], [[ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ]], ಈಜಿಪ್ಟ್, ಗ್ರೀಸ್ ಮತ್ತು [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮೇಲ್ ಅಥವಾ [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ|ಮಲಬಾರ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1961/JSS_054_1c_Minattur_MalayaWhatsInAName.pdf | title=Malaya: What's in the name | publisher=siamese-heritage.org | accessdate=7 August 2012 | author=Joseph Minattur | page=1}}</ref> ಆ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು [[ಮುಝಿರಿಸ್]], ಬೆರ್ಕರೈ ಮತ್ತು ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ.<ref name="Kusuman">{{cite book |author=K. K. Kusuman |title=A History of Trade & Commerce in Travancore |publisher=Mittal Publications |year=1987 |isbn=978-81-7099-026-0 |url=https://books.google.com/books?id=qbNuyHswr1cC |pages=1–2 |accessdate=30 May 2015}}</ref> ರೋಮ್ನ ವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು 50 ಮಿಲಿಯನ್ [[ಸೆಸ್ಟರ್ಸಸ್]] ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> ಸಮಕಾಲೀನ [[ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವು ಮೆಣಸಿನ ಬದಲಿಗೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ತುಂಬಿದ ರೋಮನ್ ಹಡಗುಗಳು ಮುಝಿರಿಸ್ಗೆ ಆಗಮಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇರಳವನ್ನು ತಲುಪಲು ಮಾನ್ಸೂನ್ ಗಾಳಿಯನ್ನು ನ್ಯಾವಿಗೇಟ್ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಪಶ್ಚಿಮ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು [[ಸೈಜಿಕಸ್ನ ಯುಡೋಕ್ಸಸ್]], ಅವರು ಈಜಿಪ್ಟ್ನ [[ಹೆಲ್ಲೆನಿಸ್ಟಿಕ್ ನಾಗರಿಕತೆ|ಹೆಲ್ಲೆನಿಸ್ಟಿಕ್]] [[ಟಾಲಮಿಕ್ ರಾಜವಂಶ]]ದ ರಾಜ [[ಟಾಲಮಿ VIII ಫಿಸ್ಕಾನ್|ಟಾಲಮಿ VIII]] ರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 118 ಅಥವಾ 166&nbsp;BCE ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬಂದರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು{{mdash}}[[ಆಗಸ್ಟಸ್]] ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಬ್ಯಾರಕ್ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ{{mdash}}ರೋಮನ್ ''[[ಕರ್ಸಸ್ ಪಬ್ಲಿಕಸ್]]'' ನ ಏಕೈಕ ಉಳಿದಿರುವ ನಕ್ಷೆಯಾದ ''[[ಟ್ಯಾಬುಲಾ ಪ್ಯೂಟಿಂಗೇರಿಯಾನಾ]]'' ದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|author=Abraham Eraly|title=The First Spring: The Golden Age of India|url=https://books.google.com/books?id=te1sqTzTxD8C&pg=PA246|accessdate=7 August 2012|date=1 December 2011|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08478-4|pages=246–}}</ref><ref name="Iyengar_2001">{{cite book |author=Iyengar PTS |year=2001 |title=History Of The Tamils: From the Earliest Times to 600 A.D. |publisher=Asian Educational Services |isbn=81-206-0145-9 |url=https://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC |accessdate=29 December 2008}}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಯುರೋಪಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಠಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="google2">{{cite book |author=Iyengar PTS |year=2001 |title=History Of The Tamils: From the Earliest Times to 600 A.D. |publisher=Asian Educational Services |isbn=81-206-0145-9 |url=https://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC |pages=192–195 |accessdate=29 December 2008}}</ref> ಕೇರಳದೊಂದಿಗಿನ ಯಹೂದಿ ಸಂಪರ್ಕವು 573&nbsp;BCE ಯ ಹಿಂದಿನದು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref name="Orpa Slapak">[https://books.google.co.in/books?id=qhKGPprbQaYC&printsec=frontcover&dq=isbn:9652781797&hl=en&sa=X&ei=UNa1VM-AFc_kuQSLiYLIAQ&ved=0CB8Q6wEwAA#v=onepage&q=two%20millennia&f=true ''The Jews of India: A Story of Three Communities''] by Orpa Slapak. The Israel Museum, Jerusalem. 2003. p. 27. ISBN 965-278-179-7.</ref><ref name="Hillel1832">{{cite book|author=David D'Beth Hillel|title=The Travels of Rabbi David D'Beth Hillel: From Jerusalem, Through Arabia, Koordistan, Part of Persia, and India to Madras|url=https://books.google.com/books?id=j5NeAAAAcAAJ&pg=PR9|year=1832|publisher=author|page=135}}</ref><ref>{{cite book|title=The Jews in India and the Far East|url=https://books.google.com/books?id=w_v-nQEACAAJ|year=1976|publisher=Greenwood Press|pages=24–26 | isbn=978-0-8371-2615-9 }}</ref> ಅರಬ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಕನಿಷ್ಠ 4 ನೇ ಶತಮಾನ BCE ಯಿಂದಲೂ ಕೇರಳದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದರು; [[ಹೆರೊಡೋಟಸ್]] (484–413&nbsp;BCE) ಅರಬ್ಬರು ಕೇರಳದಿಂದ ತಂದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಈಡನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಯಹೂದಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಗಮನಿಸಿದರು.<ref name="Kusuman"/> ಈ ಅರಬ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆಯಾದರು, ಇದು ಮುಸ್ಲಿಂ [[ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮಾಪ್ಪಿಲ]] ಸಮುದಾಯದ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Dialogue">{{cite book |author=Rolland E. Miller |title=Hindu-Christian Dialogue: Perspectives and Encounters |publisher=Motilal Banarsidass Publications |year=1993 |isbn=978-81-208-1158-4 |url=https://books.google.com/books?id=6eHgNyNimoAC |page=50}}</ref> 4 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಕ್ರೈಸ್ತರು [[ಪರ್ಷಿಯಾ]]ದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು|ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡರು, ಇದು 1 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ [[ತಾಮಸ್ ಪ್ರೇರಿತ]]ನ ಪ್ರಚಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುತ್ತದೆ.<ref name="Erwin Fahlbusch">[https://books.google.co.in/books?id=lZUBZlth2qgC&printsec=frontcover&dq=isbn:9780802824172&hl=en&sa=X&ei=i5ncVJiVJ4u4uATrlIGoAg&ved=0CB8Q6wEwAA#v=onepage&q=Muziris&f=true ''The Encyclopedia of Christianity, Volume 5''] by Erwin Fahlbusch. Wm. B. Eerdmans Publishing - 2008. p. 285. ISBN 978-0-8028-2417-2.</ref><ref>{{cite book |author=Geoffrey Wainwright |title=The Oxford History Of Christian Worship |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-513886-3 |url=https://books.google.com/books?id=h5VQUdZhx1gC |page=666 |accessdate=30 May 2015}}</ref> ಮಾಪ್ಪಿಲ ಎಂಬ ಪದವು{{mdash}}ಮೂಲತಃ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ವಿದೇಶಿ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಗೌರವಾರ್ಥ ಪದವಾಗಿದ್ದು{{mdash}}ನಂತರ ಯಹೂದಿ, ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ವಲಸಿಗರ ವಂಶಸ್ಥರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿತು, ಇದು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಯೆಹೂದ ಮಾಪ್ಪಿಲ]]ಗಳು, [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು|ನಸ್ರಾನಿ ಮಾಪ್ಪಿಲ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಾಪ್ಪಿಲ]]ಗಳ ಪದಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="BMalieckal">* Bindu Malieckal (2005) Muslims, Matriliny, and A Midsummer Night's Dream: European Encounters with the Mappilas of Malabar, India; The Muslim World Volume 95 Issue 2</ref><ref>{{cite book |author=Milton J, Skeat WW, Pollard AW, Brown L |title=The Indian Christians of St Thomas |url=https://archive.org/details/indianchristians0000brow_r4f3 |publisher=Cambridge University Press |date=31 August 1982 |isbn=0-521-21258-8 |page=[https://archive.org/details/indianchristians0000brow_r4f3/page/171 171]}}</ref> ಈ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಆರಂಭಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳನ್ನು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Dialogue"/> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚುಗಳು]],<ref>{{cite book |author=Susan Bayly |title=Saints, Goddesses and Kings |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-89103-5 |url=https://books.google.com/books?id=Fxqtx8SflEsC |page=40 |accessdate=30 May 2015}}</ref> [[ಚೇರಮನ್ ಜುಮಾ ಮಸೀದಿ]] (629 CE ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು), ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಸೀದಿ,<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M.E. Sharpe |year=1999 |isbn=978-0-7656-0104-9 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123 |accessdate=30 May 2015}}</ref> ಮತ್ತು [[ಪರದೇಶಿ ಸಿನಾಗೋಗ್]] (1568 CE ಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು), [[ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಕ್ರಿಯ ಸಿನಾಗೋಗ್ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite book |author=Nathan Katz |title=Who Are the Jews of India? |publisher=University of California Press |year=2000 |isbn=978-0-520-21323-4 |url=https://books.google.com/books?id=ZWX6pF2PTJwC |page=245 |accessdate=30 May 2015}}</ref> === ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿ === [[File:3rd Tiruvalla Copper Plate.jpg|thumb|[[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು|ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರಿಗೆ]] ನೀಡಲಾದ [[ಥರಿಸಪಲ್ಲಿ ತಟ್ಟೆಗಳು]] ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಗಮಗಳು ಕುಲಶೇಖರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದವು ಎಂದು ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನೀಡುತ್ತವೆ.]] ಎರಡನೇ ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (c. 800–1102), ಇದನ್ನು [[ಮಹೋದಯಪುರಂ]]ನ ಕುಲಶೇಖರ ರಾಜವಂಶ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು [[ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರ್|ಕುಲಶೇಖರ ವರ್ಮನ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇರಳದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದರು. ಕುಲಶೇಖರ ಅವಧಿಯ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶವು{{mdash}}[[ನಾಗರ್ಕೋವಿಲ್]] ನಿಂದ [[ತಿರುವಲ್ಲ]] ವರೆಗೆ{{mdash}}[[ಆಯ್ಸ್ (ಕೇರಳ)|ಆಯ್]] ರಾಜವಂಶದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿತ್ತು. 10 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ, ಆಯ್ಸ್ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕುಲಶೇಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Balachand">{{cite book|author=K. Balachandran Nayar|title=In quest of Kerala|url=https://books.google.com/books?id=EXIeAAAAMAAJ|accessdate=8 August 2012|year=1974|publisher=Accent Publications|page=86}}</ref><ref>{{cite book|author=A Sreedhara Menon|title=A Survey Of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA166|accessdate=8 August 2012|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|page=97}}</ref> ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ [[ಭಕ್ತಿ ಚಳುವಳಿ]] ಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು.<ref name="Sreedhar123">{{cite book|author=A Sreedhara Menon|title=A Survey Of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA166|accessdate=8 August 2012|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|pages=123–131}}</ref> ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕೇರಳೀಯ ಗುರುತು ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾಷಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ತಮಿಳು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಯಿತು.<ref name="AsherKumari1997">{{cite book|author1=R. E. Asher|author2=T. C. Kumari|title=Malayalam|url=https://books.google.com/books?id=uFQG2DCaIsIC|year=1997|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-02242-2|pages=24–27}}</ref> ಆಡಳಿತ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು [[ನಾಡುವಾಜಿ]]ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖಂಡರು ಆಳುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ''ದೇಶಂ'' ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಅವುಗಳನ್ನು ದೇಶವಾಝಿಗಳು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Sreedhar123"/> 11 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚೇರ-ಚೋಳ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಸರಣಿಯು ಕೇರಳದ ಬಂದರುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸಿದ್ದ [[ಬೌದ್ಧ]] ಮತ್ತು [[ಜೈನ]] ಧರ್ಮಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಕಣ್ಮರೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.kerala.cc/keralahistory/index34.htm |title=The Buddhist History of Kerala |publisher=Kerala.cc |accessdate=25 September 2013 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215933/http://www.kerala.cc/keralahistory/index34.htm |url-status=dead }}</ref> ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಬಿಗಿಯಾದವು, ಮತ್ತು [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಜಾತಿ ವಿಭಾಗಗಳು]] ಆಳವಾದವು.<ref>{{cite book|author=A Sreedhara Menon|title=A Survey Of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA166|accessdate=9 August 2012|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|page=138}}</ref> ಕುಲಶೇಖರ ರಾಜವಂಶವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1102 CE ಯಲ್ಲಿ [[ನಂತರದ ಪಾಂಡ್ಯರು]] ಮತ್ತು [[ನಂತರದ ಚೋಳರು]] ನ ಸಂಯೋಜಿತ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಕುಸಿಯಿತು.<ref name="Balachand"/> 14 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ [[ವೇಣಾಡ್|ವೇಣಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ರವಿ ವರ್ಮ ಕುಲಶೇಖರ (r. 1299–1314) ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಕೇಂದ್ರ ಅಧಿಕಾರದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೂವತ್ತು ಸಣ್ಣ, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೆಂದರೆ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಸಮೂತಿರಿ]] (ಜಾಮೋರಿನ್) ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವೇಣಾಡ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿ. 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ರಾಜ [[ಅನಿಝಂ ತಿರುನಾಳ್ ಮಾರ್ತಾಂಡ ವರ್ಮ]] ಅವರು ಸೈನ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕೇರಳದವರೆಗೆ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಿರುವಾಂಕೂರನ್ನು ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕೊಚ್ಚಿ ಆಡಳಿತಗಾರನು ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿದನು, ಮತ್ತು ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[1947 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ|ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]] ದವರೆಗೆ ನೇರ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆ]] ಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು.<ref>{{cite book|author=Educational Britannica Educational|title=The Geography of India: Sacred and Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=xPUvqtdfjyAC&pg=PA311|accessdate=15 September 2012|date=15 August 2010|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-202-4|page=311}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boland-Crewe |first1=Tara |last2=Lea |first2=David |title=The Territories and States of India |date=2003 |doi=10.4324/9780203402900 |isbn=978-1-135-35625-5 |pages=144–146 }}</ref> === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ === [[File:Caminho maritimo para a India.png|thumb|ಕೇರಳವನ್ನು ತಲುಪಲು [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]] ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮಾರ್ಗ (ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ)]] [[ಮಧ್ಯಯುಗ|ಉಚ್ಚ]] ಮತ್ತು [[ಕೊನೆಯ ಮಧ್ಯಯುಗ]]ದಲ್ಲಿ, ಅರಬ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು [[ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ]]ದಲ್ಲಿ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮುದ್ರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಯುರೋಪಿಯನ್ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳ ಯುಗ]] ದಲ್ಲಿ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವು{{mdash}}ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಿಮೆಣಸಿನಲ್ಲಿ{{mdash}}ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾದಾಗ ಈ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸವಾಲು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book | last = Corn | first = Charles |author2=Glasserman, Debbie | title = The Scents of Eden: A History of the Spice Trade | publisher = Kodansha America |date=March 1999 | isbn = 1-56836-249-8}}</ref> 15 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಪೂರ್ವ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು 1498 ರಲ್ಲಿ [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]] (ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್) ಬಳಿಯ [[ಕಪ್ಪಾಡ್]] ನಲ್ಲಿ [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]] ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite book |author=Ravindran PN |title=Black Pepper: Piper Nigrum |publisher=CRC Press |year=2000 |accessdate=11 November 2007 |url=https://books.google.com/books?id=VaGCgSLrdr4C |page=3 |isbn=978-90-5702-453-5}}</ref><ref name="Curtin1984">{{cite book|author=Philip D. Curtin|title=Cross-Cultural Trade in World History|url=https://books.google.com/books?id=R4IiYFhliv4C|date=25 May 1984|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26931-5|page=144}}</ref> ಕೋಝಿಕೋಡ್ನ [[ಜಾಮೋರಿನ್]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರು, ಇದು ಸಮೃದ್ಧ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ [[ಕಾರ್ಖಾನೆ (ವ್ಯಾಪಾರ ಠಾಣ್ಯ)|ಕಾರ್ಖಾನೆ]] ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Mehta2005" /> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಜಾಮೋರಿನ್ ರಕ್ಷಣೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರಬ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು, ಇದು ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಜಾಮೋರಿನ್ ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜನ ನಡುವಿನ ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಕೊಚ್ಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಡಿ ಅಲ್ಮೇಡಾ]] 1505 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತದ ವೈಸರಾಯ್ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡಾಗ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಕೋಝಿಕೋಡ್ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]] ([[ಫೋರ್ಟ್ ಇಮ್ಯಾನುಯೆಲ್]]) ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು.<ref name="Mehta2005">{{cite book|author=J. L. Mehta|title=Advanced Study in the History of Modern India: Volume One: 1707–1813|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA324|accessdate=9 August 2012|date=1 January 2005|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-1-932705-54-6|pages=324–327}}</ref> ಈ ಮುನ್ನಡೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಜಾಮೋರಿನ್ನ ನೌಕಾ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೋಝಿಕೋಡ್ನ ಅಡ್ಮಿರಲ್ಗಳಾದ [[ಕುಂಜಲಿ ಮರಕ್ಕರ್]]ರ ಆಜ್ಞೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಮುದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರತಿರೋಧವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು. 1571 ರಲ್ಲಿ, ಜಾಮೋರಿನ್ ಪಡೆಗಳು [[ತಾನೂರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ#ಚಾಲಿಯಮ್ ಕೋಟೆಯ ಕದನಗಳು|ಚಾಲಿಯಮ್ ಕೋಟೆಯ ಕದನದಲ್ಲಿ]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವು, ಇದು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹಿನ್ನಡೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref>{{cite book|author=K. K. N. Kurup|title=India's Naval Traditions: The Role of Kunhali Marakkars|url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA51|accessdate=9 August 2012|date=1 January 1997|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-083-3|pages=37–38}}</ref> ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಇದು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲು ಕೋಝಿಕೋಡ್ ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿ ನಡುವಿನ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref name="South Asia 2006">{{cite book|title=South Asia 2006|url=https://books.google.com/books?id=YG8bAQAAMAAJ|accessdate=18 November 2012|date=1 December 2005|publisher=Taylor & Francis|page=289}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಡಚ್ಚರು ಸಹ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು ರಾಜಮನೆತನ]]ದ [[ಮಾರ್ತಾಂಡ ವರ್ಮ]]ರಿಂದ. 1741 ರಲ್ಲಿ [[ಕೊಲಾಚೆಲ್ ಕದನ]]ದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಡಚ್ ಸೋಲಿನ ನಂತರ,<ref name="google3">{{cite book|author=Murkot Ramunny|title=Ezhimala: The Abode of the Naval Academy|url=https://books.google.com/books?id=7Hue54bWk6IC&pg=PA57|accessdate=18 November 2012|date=1 January 1993|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-052-9|pages=57–70}}</ref> 1753 ರಲ್ಲಿ ಮಾವೆಲಿಕ್ಕರ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು, ಡಚ್ಚರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Singh2010">{{cite book|author=Anjana Singh|title=Fort Kochi in Kerala, 1750–1830: The Social Condition of a Dutch Community in an Indian Milieu|url=https://books.google.com/books?id=LFy4pWUlnfwC&pg=PA22|accessdate=18 November 2012|date=30 April 2010|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-16816-9|pages=22–52}}</ref><ref name="Iyer1995">{{cite book|author=S. Krishna Iyer|title=Travancore Dutch relations, 1729–1741|url=https://books.google.com/books?id=rUtuAAAAMAAJ|accessdate=18 November 2012|year=1995|publisher=CBH Publications|isbn=978-81-85381-42-8|page=49}}</ref><ref name="Lannoy1997">{{cite book|author=Mark de Lannoy|title=The Kulasekhara Perumals of Travancore: history and state formation in Travancore from 1671 to 1758|url=https://books.google.com/books?id=pKjZAAAAMAAJ|accessdate=18 November 2012|year=1997|publisher=Leiden University|isbn=978-90-73782-92-1|page=190}}</ref> ಮಾರ್ತಾಂಡ ವರ್ಮ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ತಿರುವಾಂಕೂರನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{cite book|author=A. Sreedhara Menon|title=Political History of Modern Kerala|url=https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC&pg=PA140|accessdate=10 August 2012|year=1987|publisher=D C Books|isbn=978-81-264-2156-5|page=140}}</ref> 1766 ರಲ್ಲಿ, [[ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೈಸೂರಿನ]] ಆಡಳಿತಗಾರ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]], [[ಮೈಸೂರಿನ ಕೇರಳ ಆಕ್ರಮಣ#ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಆಕ್ರಮಣ|ಉತ್ತರ ಕೇರಳವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು]],<ref name="Rai">{{cite book|author=Raghunath Rai|title=History|url=https://books.google.com/books?id=Z4-8Z0gqBkoC&pg=PA14|accessdate=18 November 2012|publisher=FK Publications|isbn=978-81-87139-69-0|pages=14–}}</ref> ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ, [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]], ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]] ವಿರುದ್ಧ [[ಮೈಸೂರಿನ ಕೇರಳ ಆಕ್ರಮಣ#ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಕ್ರಮಣಗಳು|ಸೈನ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಮುಖಾಮುಖಿಗಳು ನಾಲ್ಕು [[ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ]] ಎರಡಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದವು.<ref name="MuseumDallapiccola2010">{{cite book|author1=British Museum|author2=Anna Libera Dallapiccola|title=South Indian Paintings: A Catalogue of the British Museum Collection|url=https://books.google.com/books?id=FIzWapiacQcC&pg=PA12|accessdate=18 November 2012|date=22 June 2010|publisher=Mapin Publishing Pvt Ltd|isbn=978-0-7141-2424-7|pages=12–}}</ref><ref name="ThorpeEdgar">{{cite book|author1=Edgar Thorpe, Showick Thorpe|author2=Thorpe Edgar|title=The Pearson CSAT Manual 2011|url=https://books.google.com/books?id=WuBFs6yFRwcC&pg=RA1-PA99|accessdate=18 November 2012|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-5830-4|page=99}}</ref> 1790 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ, ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು 1792 ರಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ]]ದ [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]] ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="The Edinburgh Gazetteer: Or, Geographical Dictionary: Containing a Description of the Various Countries, Kingdoms, States, Cities, Towns, Mountains, &c. of the World; an Account of the Government, Customs, and Religion of the Inhabitants; the Boundaries and Natural Productions of Each Country, &c. &c. Forming a Complete Body of Geography, Physical, Political, Statistical, and Commercial with Addenda, Containing the Present State of the New Governments in South America...">{{cite book|title=The Edinburgh Gazetteer|url=https://books.google.com/books?id=xRIyAQAAMAAJ&pg=PA63|accessdate=18 November 2012|year=1827|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|pages=63–}}</ref><ref name="Kumar1965">{{cite book|author=Dharma Kumar|title=Land and Caste in South India: Agricultural Labor in the Madras Presidency During the Nineteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=psw5AAAAIAAJ&pg=PA87|accessdate=18 November 2012|year=1965|publisher=CUP Archive|pages=87–|id=GGKEY:T72DPF9AZDK}}</ref><ref name="Ittaman2003">{{cite book|author=K.P. Ittaman|title=History of Mughal Architecture Volume Ii|url=https://books.google.com/books?id=ZQ5lFywZAqYC&pg=PA30|accessdate=18 November 2012|date=1 June 2003|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-034-1|pages=30–}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು 1791 ರಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿ ಮತ್ತು 1795 ರಲ್ಲಿ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಹಾಯಕ ಮೈತ್ರಿಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite book |author=Superintendent of Government Printing |title=Imperial Gazetteer of India (Provincial Series): Madras |publisher=Government of India |location=Calcutta |year=1908 |accessdate=11 November 2007 |url=https://books.google.com/books?id=xXglUxeS_WkC |page=22}}</ref> 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಕೇರಳವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು ಅಥವಾ ಅವರ [[ಸಾಮಂತತ್ವ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="RajTharakan1981">{{cite book|author1=Kakkadan Nandanath Raj|author2=Michael Tharakan|title=Agrarian reform in Kerala and its impact on the rural economy: a preliminary assessment|url=https://books.google.com/books?id=JF6FAAAAIAAJ|accessdate=18 November 2012|year=1981|publisher=International Labour Office|pages=2–3}}</ref> 20 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇರಳವು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ದಂಗೆಗಳ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು 1921 ರ [[ಮಲಬಾರ್ ದಂಗೆ]], ಇದರಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮಾಪ್ಪಿಲ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಹಿಂದೂ [[ಜಮೀನ್ದಾರ್]]ಗಳು (ಭೂಮಾಲೀಕರು) ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಗಲಭೆ ನಡೆಸಿದರು.<ref name="Qureshi1999">{{cite book|author=M. Naeem Qureshi|title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924|url=https://books.google.com/books?id=czKYZPyoyx0C|year=1999|publisher=BRILL|isbn=90-04-11371-1|pages=445–447}}</ref> ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕ್ಷಣಗಳು ಸಹ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಾತಿ-ಆಧಾರಿತ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಸವಾಲು ಮಾಡುವವು. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು 1936 ರ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ [[ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವೇಶ ಘೋಷಣೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕೆಳ ಜಾತಿಯ ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಉನ್ನತ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref name="Smith1976">{{cite book|author=Bardwell L. Smith|title=Religion and Social Conflict in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=07Y3AAAAIAAJ&pg=PA42|accessdate=31 July 2012|year=1976|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-04510-1|pages=35–42}}</ref> === ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ === 1947 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳಾಗಿ [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ]] ಯ ನಂತರ, ತಿರುವಾಂಕೂರು ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು [[ಭಾರತದ ಪ್ರಭುತ್ವ|ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ]] ಸೇರಿಕೊಂಡವು. 1 ಜುಲೈ 1949 ರಂದು, ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು-ಕೊಚ್ಚಿ]] ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Sabharwal2007">{{cite book|author=Gopa Sabharwal|title=India Since 1947: The Independent Years|url=https://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA23|accessdate=18 November 2012|year=2007|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-310274-8|pages=23–}}</ref> 1 ನವೆಂಬರ್ 1956 ರಂದು, ಮದ್ರಾಸಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕಾಸರಗೋಡು]] ತಾಲೂಕು, [[ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯ]]ದ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]] ([[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] [[ಗುಡಾಲೂರು ತಾಲೂಕು]], [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]], [[ಟಾಪ್ಸ್ಲಿಪ್]], ಮತ್ತು ಅನಕಟ್ಟಿಯ ಪೂರ್ವದ [[ಅಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ]] ಕಾಡು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ), ಮತ್ತು ತಿರುವಾಂಕೂರು-ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜ್ಯವು{{mdash}}ನಾಲ್ಕು ದಕ್ಷಿಣ ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ([[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು ಶೆಂಕೋಟ್ಟೈ ತಾಲೂಕುಗಳು) ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು{{mdash}}[[ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ರಚನಾ ಕಾಯ್ದೆ]]ಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Tmh">{{cite book|author=Tmh|title=General Knowledge Digest 2010|url=https://books.google.com/books?id=RyLmXWTKHXgC&pg=SA3-PA106|accessdate=18 November 2012|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-069939-7|page=3}}</ref><ref name="SinghKarafin2009">{{cite book|author1=Sarina Singh|author2=Amy Karafin|author3=Anirban Mahapatra|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=8KnLFpjEHpUC|accessdate=6 January 2013|date=1 September 2009|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74179-155-6}}</ref><ref name="Kerala">{{Cite web |title=The States Reorganisation Act, 1956 |url=https://legislative.gov.in/sites/default/files/A1956-37.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117014954/https://legislative.gov.in/sites/default/files/A1956-37.pdf |archive-date=17 November 2021 |access-date=11 May 2021 |website=legislative.gov.in |publisher=Government of India}}</ref> 1957 ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಮೊದಲ ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಂತರ [[ಇ. ಎಂ. ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್]] ನೇತೃತ್ವದ [[ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್]] ಸರ್ಕಾರವು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.<ref name="SinghKarafin2009"/> ಇದು 1945 ರಲ್ಲಿ [[ಸ್ಯಾನ್ ಮರಿನೋ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಚುನಾವಣಾ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name=Hindu>{{cite news|title=50 years of development|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-others/tp-states/50-years-of-development/article1655056.ece?ref=archive|accessdate=30 August 2013|newspaper=The Hindu|date=12 April 2007|author=K.G. Kumar}}</ref><ref name="Desai2006">{{cite book|author=Manali Desai|title=State Formation and Radical Democracy in India|url=https://books.google.com/books?id=60m9znJQmmkC&pg=PA142|accessdate=31 August 2013|date=27 November 2006|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-203-96774-4|page=142}}</ref><ref name="ChitkaraŚarmā1997">{{cite book|author1=Madan Gopal Chitkara|author2=Baṃśī Rāma Śarmā|title=Indian Republic: Issues and Perspective|url=https://books.google.com/books?id=7YrmNURVoroC&pg=PA134|accessdate=18 November 2012|date=1 January 1997|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-836-1|pages=134–}}</ref> == ಭೌಗೋಳಿಕತೆ == {{Main|ಕೇರಳದ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | caption1 = [[ಅನಮುಡಿ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ. | image2 = DR0071DSC 9245.jpg | caption2 = [[ವಯನಾಡು|ವಯನಾಡಿನ]] ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ಚಹಾ]] ಮತ್ತು [[ಕಾಫಿ]] ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. | image3 = Kumarkom.jpg | caption3 = [[ವೇಂಬನಾಡು]], [[ಕೇರಳ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳ]] ಒಂದು ಭಾಗ, ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸರೋವರ. | image4 = Light house in Ponnani.jpg | caption4 = [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಲೈಟ್ ಹೌಸ್ ಬೀಚ್ }} ರಾಜ್ಯವು [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ]] ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |year=1953 |title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005131902/https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=5 October 2018 |access-date=28 December 2020 |publisher=International Hydrographic Organization}}</ref> ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ 8°18' ಮತ್ತು 12°48' ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶ 74°52' ಮತ್ತು 77°22' ನಡುವೆ ಇದೆ,<ref>{{cite web |title=Physical and Anatomical Characteristic of Wood of Some Less-Known Tree Species of Kerala |url=https://docs.kfri.res.in/KFRI-RR/KFRI-RR096.pdf |work=Kerala Forest Research Institute |publisher=Government of Kerala |access-date=18 November 2012 |archive-date=9 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709150101/http://docs.kfri.res.in/KFRI-RR/KFRI-RR096.pdf |url-status=live }}</ref> ಕೇರಳವು ಕೆಲವು ಚಂಡಮಾರುತಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರ್ದ್ರ [[ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಳೆಕಾಡು ಹವಾಮಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಜ್ಯವು {{cvt|590|km|mi}} ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref>{{cite web |title=Marine Fisheries |url=https://www.fisheries.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=76&Itemid=44 |website=fisheries.kerala.gov.in |publisher=Department of Fisheries, Government of Kerala |access-date=13 November 2015 |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117021802/http://www.fisheries.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=76&Itemid=44 |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಅಗಲವು {{convert|11|and|121|km|mi|0}} ನಡುವೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Nair1994">{{cite book |author=V. Balakrishnan Nair |title=Social Development and Demographic Changes in South India: Focus on Kerala |url=https://books.google.com/books?id=sTS4OO9lcdgC&pg=PA15 |access-date=18 November 2012 |year=1994 |publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-8185880501 |page=15}}</ref> ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ, ಕೇರಳವನ್ನು ಮೂರು ಹವಾಮಾನದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: ಪೂರ್ವ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು; ಒರಟು ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶ, ಮಧ್ಯ ಮಧ್ಯ-ನೆಲಗಳು; ರೋಲಿಂಗ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು; ಕರಾವಳಿ ಬಯಲುಗಳು.<ref name="ChattopadhyayFranke2006">{{cite book |author1=Srikumar Chattopadhyay |author2=Richard W. Franke |title=Striving for Sustainability: Environmental Stress and Democratic Initiatives in Kerala |url=https://books.google.com/books?id=gOrvghLklKoC&pg=PA110 |access-date=19 March 2019 |year=2006 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-8180692949}}</ref>{{rp|110}} [[ಪೂರ್ವ-ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್]] ಮತ್ತು [[ಪ್ಲಿಸ್ಟೊಸೀನ್]] ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರಚನೆಗಳು ಕೇರಳದ ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Geological Survey Water-supply Paper">{{cite book |title=Geological Survey Water-supply Paper |url=https://books.google.com/books?id=0qUYAQAAIAAJ&pg=SL4-PA6 |access-date=19 March 2019 |year=1961 |publisher=U.S. Government Printing Office |page=4}}</ref><ref name="SharmaKumari2008">{{cite book |author1=Pradeep Sharma |author2=Y. Dharnai Kumari |author3=Tirunagaram Lakshmamma |title=Status Of Women And Family Planning |url=https://books.google.com/books?id=2b6Ok2EcnBIC&pg=PA217 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-8183563260 |page=217}}</ref> 1341 CE ಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪ್ರವಾಹವು ಅದರ ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು; ಇದು ಮಸಾಲೆ ಸಾಗಣೆಗೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂದರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.<ref name="LimitedKitchen2010">{{cite book |author1=Murdoch Books Pty Limited |author2=Murdoch Books Test Kitchen |title=India |url=https://books.google.com/books?id=d_cHBuYD3CQC&pg=PA100 |access-date=18 November 2012 |year=2010 |publisher=Murdoch Books |isbn=978-1-74196-438-7 |page=100}}</ref> ಕೇರಳದ ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶವು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ [[ಮಳೆ ನೆರಳು]] ಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು, ಕಮರಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name=ChattopadhyayFranke2006 />{{rp|110}} ಕೇರಳದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ 41 ನದಿಗಳು,<ref name="Sadasivan2003">{{cite book |author=S. N. Sadasivan |title=River Disputes in India: Kerala Rivers Under Siege |url=https://books.google.com/books?id=hhrRboi5kOcC&pg=PA223 |access-date=18 November 2012 |year=2003 |publisher=Mittal Publications |isbn=978-8170999133 |page=223}}</ref> ಮತ್ತು ಅದರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ 3 ನದಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.<ref name="Darpan2006">{{cite book |author=Pratiyogita Darpan |title=Pratiyogita Darpan |url=https://books.google.com/books?id=QegDAAAAMBAJ&pg=PT72 |access-date=18 November 2012 |date=September 2006 |publisher=Pratiyogita Darpan |page=72}}</ref><ref name="India2008">{{cite book |author=Motilal (UK) Books of India |title=Tourist Guide Kerala |url=https://books.google.com/books?id=ZYfRBcLdTNYC&pg=PA11 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Sura Books |isbn=978-8174781642 |page=11}}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ಬಳಿ ಮಾತ್ರ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳ ಗೋಡೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಲ್''ಘಾಟ್'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಅಂತರ]]ವು ಮುರಿಯುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |last1=Chandran Nair |first1=Dr.S.Sathis |title=India – Silent Valley Rainforest Under Threat Once More |url=https://www.rainforestinfo.org.au/wrr2004/silentvalley.htm |website=rainforestinfo.org.au |access-date=12 November 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084520/http://www.rainforestinfo.org.au/wrr2004/silentvalley.htm |url-status=live }}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಸರಾಸರಿ {{convert|1500|m|ft|lk=out|abbr=off}} [[ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ]]ದವರೆಗೆ ಏರುತ್ತವೆ,<ref name="Biju2006">{{cite book |author=M.R. Biju |title=Sustainable Dimensions Of Tourism Management |url=https://books.google.com/books?id=AkAdvTbg0dEC&pg=PA63 |access-date=18 November 2012 |year=2006 |publisher=Mittal Publications |isbn=978-8183241298 |page=63}}</ref> ಆದರೆ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳು ಸುಮಾರು {{convert|2500|m|ft|abbr=off}} ತಲುಪುತ್ತವೆ.<ref name="Hussain">{{cite book |author=Hussain |title=Geography Of India For Civil Ser Exam |url=https://books.google.com/books?id=wUzKCZxvNQoC&pg=SA2-PA9 |access-date=18 November 2012 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-066772-3 |page=2}}</ref> [[ಇಡುಕ್ಕಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಅನಮುಡಿ]] ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದ್ದು, {{cvt|2,695|m}} ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="gazetteer">{{cite book |last1=Frowde |first1=Henry |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908–1909 |publisher=Clarendon Press |edition=New |location=Oxford |access-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216124143/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |archive-date=16 December 2008 |url-status=live}}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯು ವಿಶ್ವದ ಎಂಟು "ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಯಾದ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಹಾಟ್ಸ್ಪಾಟ್ಗಳಲ್ಲಿ" ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು [[UNESCO]] [[ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ]]ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="UNESCO">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131192257/https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town |url-status=live |archive-date=31 January 2013 |title=UN designates Western Ghats as world heritage site |date=2 July 2012 |newspaper=[[The Times of India]] |access-date=27 November 2018}}</ref> ಈ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕಾಡುಗಳು ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಗಳಿಗಿಂತ ಹಳೆಯದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="UNESCO" /> ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ [[ಅತಿರಪ್ಪಿಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತ]]ವನ್ನು ''ಭಾರತದ [[ನಯಾಗರ ಜಲಪಾತ|ನಯಾಗರ]]'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Athirappilly">{{cite news |url=https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-30/travel/33064279_1_palm-trees-trek-coconut-trees |title=The Times of India: Latest News India, World & Business News, Cricket & Sports, Bollywood |access-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621233624/https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-30/travel/33064279_1_palm-trees-trek-coconut-trees |archive-date=21 June 2013 |work=[[The Times of India]] |url-status=dead}}</ref> ಇದು [[ಚಾಲಕ್ಕುಡಿ ನದಿ]]ಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತವಾಗಿದೆ.<ref name="Athirappilly" /> [[ವಯನಾಡು]] ಕೇರಳದ ಏಕೈಕ [[ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> [[ವಯನಾಡು ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡು]], [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ([[ನಿಲಂಬೂರು|ನಿಲಂಬೂರಿನ]] [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಕಣಿವೆ), ಮತ್ತು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ([[ಅಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ]] ಕಣಿವೆ) ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಒಟ್ಟಾಗಿ [[ನೀಲಗಿರಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು]] ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]]ಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ, ಇವು ನೈಸರ್ಗಿಕ [[ಚಿನ್ನ]]ದ ಹೊಲಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಪಕ್ಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು.<ref>{{Cite web |url=https://dmg.kerala.gov.in/mineral-resources/ |title=Mineral Resources |website=Department of Mining and Geology – Government of Kerala |access-date=4 April 2022 |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513124121/https://dmg.kerala.gov.in/mineral-resources/ |url-status=live }}</ref> [[ಇಲ್ಮೆನೈಟ್]], [[ಮೊನಾಜೈಟ್]], [[ಥೋರಿಯಮ್]], ಮತ್ತು [[ಟೈಟಾನಿಯಮ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಖನಿಜಗಳು ಕೇರಳದ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=343}} ಕೇರಳದ [[ಕರುನಾಗಪ್ಪಳ್ಳಿ]] ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯು [[ಥೋರಿಯಮ್]]-ಹೊಂದಿರುವ [[ಮೊನಾಜೈಟ್]] ಮರಳಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆ ವಿಕಿರಣಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಕರಾವಳಿ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಲ್ಲಿ, ಸರಾಸರಿ ಹೊರಾಂಗಣ ವಿಕಿರಣ ಮಟ್ಟಗಳು 4 [[ಗ್ರೇ (ಘಟಕ)#ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮ|mGy/yr]] ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿಯ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಇದು 70&nbsp;mGy/yr ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |vauthors=Nair RR, Rajan B, Akiba S, Jayalekshmi P, Nair MK, Gangadharan P, Koga T, Morishima H, Nakamura S, Sugahara T |title=Background radiation and cancer incidence in Kerala, India-Karanagappally cohort study. |publisher=Health Physics |date=January 2009 |pmid=19066487}}</ref> ಕೇರಳದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯು ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ,<ref name="ChattopadhyayFranke2006" />{{rp|33}} ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಸಂಪರ್ಕಿತ [[ಉಪ್ಪುನೀರಿನ]] ಕಾಲುವೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, [[ಅಳಿವೆ]]ಗಳು,<ref name="Moss2010">{{cite book |author=Danny Moss |title=Public Relations Cases: International Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=s0-CJ3djEdEC&pg=PA41 |access-date=18 November 2012 |year=2010 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-77336-2 |page=41}}</ref> ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನದಿಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref name="Thorpe2012">{{cite book |author=Edgar Thorpe |title=The Pearson CSAT Manual 2012 |url=https://books.google.com/books?id=1cruroSVFoUC&pg=RA3-PA38 |access-date=18 November 2012 |year=2012 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-8131767344 |page=3}}</ref> ''ಕೇರಳದ ಅಕ್ಕಿಯ ಬಟ್ಟಲು'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ಕುಟ್ಟನಾಡು]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಭಾರತದ ತೀವ್ರ ಬಿಂದುಗಳ ಪಟ್ಟಿ#ಎತ್ತರಗಳು|ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಬೇಸಾಯ ನಡೆಯುವ ವಿಶ್ವದ ಕೆಲವೇ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam |url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752 |last=Press Trust of India |date=1 June 2020 |access-date=17 November 2020 |work=NDTV |archive-date=16 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116093316/https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm |title=Thirst below sea level |last=Suchitra |first=M |date=13 August 2003 |work=[[The Hindu]] |access-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922101804/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/thirst-below-sea-level/article28523147.ece |archive-date=22 September 2019}}</ref> ದೇಶದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸರೋವರ [[ವೇಂಬನಾಡು ಸರೋವರ|ವೇಂಬನಾಡು]] ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ; ಇದು [[ಆಲಪ್ಪುಳ]] ಮತ್ತು [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ನಡುವೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು {{cvt|200|km2|sqmi}} ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="Husain">{{cite book |author=Majid Husain |title=Understanding: Geographical: Map Entries: for Civil Services Examinations: Second Edition |url=https://books.google.com/books?id=_9VGKfQ-sQsC&pg=RA9-PT18 |access-date=18 November 2012 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-070288-2 |page=9 |year=2011}}</ref> ಭಾರತದ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜಲಮಾರ್ಗಗಳು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref name="IWAI_2005">{{Cite journal |author=Inland Waterways Authority of India (IWAI—Ministry of Shipping) |year=2005 |title=Introduction to Inland Water Transport |journal=IWAI (Ministry of Shipping) |url=https://iwai.nic.in/Introduction.html |archive-url=https://archive.today/20050204175110/http://iwai.nic.in/Introduction.html |url-status=dead |archive-date=4 February 2005 |access-date=19 January 2006}}</ref> ಕೇರಳದ [[ಕೇರಳದ ನದಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|44 ನದಿಗಳು]] [[ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿ|ಪೆರಿಯಾರ್]]; {{convert|244|km|mi|0}}, [[ಭಾರತಪುಳ]]; {{convert|209|km|mi|0}}, [[ಪಂಬಾ ನದಿ|ಪಂಬಾ]]; {{convert|176|km|mi|0}}, [[ಚಾಲಿಯಾರ್ ನದಿ|ಚಾಲಿಯಾರ್]]; {{convert|169|km|mi|0}}, [[ಕಡಲುಂಡಿಪುಳ ನದಿ|ಕಡಲುಂಡಿಪುಳ]]; {{convert|130|km|mi|0}}, [[ಚಾಲಕ್ಕುಡಿ ನದಿ|ಚಾಲಕ್ಕುಡಿಪುಳ]]; {{convert|130|km|mi|0}}, [[ವಲಪಟ್ಟಣಂ ನದಿ|ವಲಪಟ್ಟಣಂ]]; {{convert|129|km|mi|0}} ಮತ್ತು [[ಅಚನ್ಕೋವಿಲ್ ನದಿ]]; {{convert|128|km|mi|0}}. ನದಿಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉದ್ದ {{convert|64|km|mi|0}}. ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಮಳೆಯಿಂದ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref name=riverreport>{{cite book |last=India. |first=Planning Commission |title=Kerala Development Report |year=2008 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-8171885947 |page=224 |url=https://books.google.com/books?isbn=8171885942}}</ref> ಕೇರಳದ ನದಿಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು [[ನದೀಮುಖಜ ಭೂಮಿ|ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ]] ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಅವು ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ನದಿಗಳು ಮರಳು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯದಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Padmalal">{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007/s00254-007-0870-z | doi=10.1007/s00254-007-0870-z | title=Environmental effects of river sand mining: A case from the river catchments of Vembanad lake, Southwest coast of India | year=2008 | last1=Padmalal | first1=D. | last2=Maya | first2=K. | last3=Sreebha | first3=S. | last4=Sreeja | first4=R. | journal=Environmental Geology | volume=54 | issue=4 | pages=879–889 | bibcode=2008EnGeo..54..879P | s2cid=129312081 | access-date=12 February 2020 | archive-date=25 November 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231125191757/https://link.springer.com/article/10.1007/s00254-007-0870-z | url-status=live | issn = 0943-0105 | url-access=subscription }}</ref> ರಾಜ್ಯವು ಭೂಕುಸಿತ, ಪ್ರವಾಹ ಮತ್ತು ಬರಗಾಲದಂತಹ ಹಲವಾರು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. 2004 ರ [[2004 ರ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಭೂಕಂಪ ಮತ್ತು ಸುನಾಮಿ|ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಸುನಾಮಿ]] ಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಸಹ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು,<ref name="Jha2010">{{cite book |author=M.K. Jha |title=Natural and Anthropogenic Disasters: Vulnerability, Preparedness and Mitigation |url=https://books.google.com/books?id=fICXQSPJwx8C&pg=PA81 |access-date=18 November 2012 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-9048124978 |page=81}}</ref> ಮತ್ತು 2018 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[2018 ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಹ|ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು]] ಅನುಭವಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-worst-floods-flooding-death-monsoon-rain-dead-kerala-kochi-a8493011.html |title=Worst floods in nearly a century kill 44 in India's Kerala state amid torrential monsoon rains |last=Baynes |first=Chris |date=15 August 2018 |work=The Independent |access-date=16 August 2018 |archive-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523232643/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-worst-floods-flooding-death-monsoon-rain-dead-kerala-kochi-a8493011.html |url-status=live }}</ref> 2024 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ [[2024 ವಯನಾಡು ಭೂಕುಸಿತ|ಕೆಟ್ಟ ಭೂಕುಸಿತಗಳನ್ನು]] ಅನುಭವಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2024/07/30/wayand-landslide-kerala-rain-live.html |title=Wayanad landslides: 133 dead, 481 saved, at least 98 missing |date=30 July 2024 |work=[[Onmanorama]] |access-date=31 July 2024 |archive-date=30 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730073647/https://www.onmanorama.com/news/kerala/2024/07/30/wayand-landslide-kerala-rain-live.html |url-status=live }}</ref> === ಹವಾಮಾನ === ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 120–140 ಮಳೆಯ ದಿನಗಳೊಂದಿಗೆ,<ref name="Chacko_2002">{{Cite journal |last1=Chacko |first1=T. |last2=Renuka |first2=G. |year=2002 |title=Temperature mapping, thermal diffusivity and subsoil heat flux at Kariavattom, Kerala |journal=Proc Indian Acad Sci (Earth Planet Sci) |volume=111 |issue=1 |pages=79 |title-link=Kariavattom |bibcode=2002InEPS.111...79T |doi=10.1007/BF02702224 |doi-access=free}}</ref>{{rp|80}} ಕೇರಳವು [[ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್|ನೈಋತ್ಯ ಬೇಸಿಗೆ ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಮತ್ತು [[ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್|ಈಶಾನ್ಯ ಚಳಿಗಾಲದ ಮಾನ್ಸೂನ್]] ನ ಕಾಲಿಕ ಭಾರೀ ಮಳೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದ ಆರ್ದ್ರ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಯಾನ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Devrep">{{Cite book |author=Planning Commission, India |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8171885947 |page=223 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಸುಮಾರು 65% ಮಳೆಯು ಜೂನ್ ನಿಂದ ಆಗಸ್ಟ್ ವರೆಗೆ ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಉಳಿದವು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="Devrep" /> ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ನ ತೇವಾಂಶ-ಹೊತ್ತ ಗಾಳಿಗಳು, [[ಭಾರತೀಯ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ಬಿಂದುವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಅದರ ಸ್ಥಳಾಕೃತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಎರಡು ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗುತ್ತವೆ; "ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ ಶಾಖೆ" ಮತ್ತು "ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಶಾಖೆ".<ref name="Jain">{{cite book |author=RK Jain |title=Geography 10 |url=https://books.google.com/books?id=7hOybWJeZN0C&pg=PA110 |access-date=18 November 2012 |publisher=Ratna Sagar |isbn=978-8183320818 |page=110}}</ref> ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ನ "ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ ಶಾಖೆ" ಮೊದಲು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಬಡಿಯುತ್ತದೆ,<ref name="Together with Social Science Term II">{{cite book |title=Together with Social Science Term II |url=https://books.google.com/books?id=oOA1nsSU8JYC&pg=PA112 |access-date=18 November 2012 |publisher=Rachna Sagar |isbn=978-8181373991 |page=112}}</ref> ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ನಿಂದ ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಕೇರಳವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="google6">{{cite book |author1=Edgar Thorpe, Showick Thorpe |author2=Thorpe Edgar |title=The Pearson CSAT Manual 2011 |url=https://books.google.com/books?id=WuBFs6yFRwcC&pg=SL7-PA168 |access-date=18 November 2012 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-8131758304 |page=7}}</ref><ref name="Aggarwal">{{cite book |author1=N.N. Kher |author2=Jaideep Aggarwal |title=A Text Book of Social Sciences |url=https://books.google.com/books?id=jV6k0FvIC4sC&pg=RA5-PA16 |access-date=18 November 2012 |publisher=Pitambar Publishing |isbn=978-8120914667 |page=5}}</ref> ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ನಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡದ ಮಾದರಿಗಳ ವಿತರಣೆಯು ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಿಂದ ತಣ್ಣನೆಯ ಗಾಳಿಗಳು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯಿಂದ ತೇವಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಳೆಯಾಗಿ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="google7">{{cite book |author1=Sarina Singh |author2=Amy Karafin |author3=Anirban Mahapatra |title=South India |url=https://books.google.com/books?id=8KnLFpjEHpUC&pg=PA15 |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-74179-155-6 |page=15}}</ref><ref name="Reddy">{{cite book |author=S.V. Jeevananda Reddy |title=Climate Change: Myths and Realities |url=https://books.google.com/books?id=y_GMTXRtxJ8C&pg=PA71 |access-date=18 November 2012 |publisher=Jeevananda Reddy |page=71 |id=GGKEY:WDFHBL1XHK3}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ, ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ನ ಪ್ರಭಾವವು ದಕ್ಷಿಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite book |author=Rao |title=Agricultural Meteorology |url=https://books.google.com/books?id=Kd-3lt-yAtAC&pg=PA173 |publisher=PHI Learning |year=2008 |isbn=978-8120333383 |pages=173–74 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಕೇರಳದ ಮಳೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ 2,923&nbsp;mm (115&nbsp;in) ಆಗಿದೆ.<ref name="IMD">{{cite web |url=https://www.imd.gov.in/section/hydro/dynamic/rfmaps/updated.html |title=Hydromet Division Updated/Real Time Maps |publisher=[[India Meteorological Department]] |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305062728/https://www.imd.gov.in/section/hydro/dynamic/rfmaps/updated.html |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref> ಕೇರಳದ ಕೆಲವು ಶುಷ್ಕ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸರಾಸರಿ ಕೇವಲ 1,250&nbsp;mm (49&nbsp;in) ಪಡೆಯುತ್ತವೆ; ಪೂರ್ವ [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಪರ್ವತಗಳು 5,000&nbsp;mm (197&nbsp;in) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು [[ಮಳೆ (ಹವಾಮಾನಶಾಸ್ತ್ರ)#ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿ ಮಳೆ|ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿ ಮಳೆಯನ್ನು]] ಪಡೆಯುತ್ತವೆ: ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು. ಪೂರ್ವ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ, ಶುಷ್ಕ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆರ್ದ್ರ ಮತ್ತು ಶುಷ್ಕ ಹವಾಮಾನವು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯವು ಭಾರಿ ಗಾಳಿ, ಸುಂಟರಗಾಳಿ, ಚಂಡಮಾರುತ-ಸಂಬಂಧಿತ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆ, ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಬರಗಾಲ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Brenkert_Malone_2003">{{Cite journal |last1=Brenkert |first1=A. |last2=Malone |first2=E. |year=2003 |title=Vulnerability and resilience of India and Indian states to climate change: a first-order approximation |journal=Joint Global Change Research Institute}}</ref>{{rp|26, 46, 52}} ಸರಾಸರಿ ದೈನಂದಿನ ತಾಪಮಾನವು 19.8&nbsp;°C ನಿಂದ 36.7&nbsp;°C ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="moef">{{cite web |last=Sudha |first=T. M. |title=Opportunities in participatory planning to Evolve a Landuse Policy for Western Ghats Region in Kerala |url=https://moef.nic.in/downloads/public-information/tenth/Annexure%203.pdf |publisher=Department of Town and Country Planning, Kerala |page=14 |access-date=18 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325095604/https://www.moef.nic.in/downloads/public-information/tenth/Annexure%203.pdf |archive-date=25 March 2016 |url-status=dead}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ತಾಪಮಾನವು ಕರಾವಳಿ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 25.0 ರಿಂದ 27.5&nbsp;°C ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 20.0–22.5&nbsp;°C ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="Brenkert_Malone_2003" />{{rp|65}} === ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ === {{Main|ಕೇರಳದ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Ichthyaetus ichthyaetus Kadalundi.jpg | caption1 = [[ಕಡಲುಂಡಿ ಪಕ್ಷಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ|ಕಡಲುಂಡಿ ಪಕ್ಷಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ]] ಒಂದು ವಲಸೆ ''[[ಇಚ್ಥ್ಯಾಏಟಸ್]]'' | image2 = Highland Grassland Shola of Silent Valley National Park.jpg | caption2 = [[ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ]] | image3 = Munnarhills.jpg | caption3 = [[ಏಲಕ್ಕಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ತಮ್ಮ [[ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ]]ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ }} ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ]]ಯು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ]] ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 18 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಕೇರಳದ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಭಾಗದಷ್ಟು ಭೂ ಪ್ರದೇಶವು ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="History">{{cite web |url=https://www.forest.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=2 |title=History |access-date=12 August 2015 |publisher=Kerala forests and wildlife department |archive-date=12 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912231001/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref> 2004 ರಂತೆ, ಭಾರತದ 15,000 ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ 25% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೇರಳದಲ್ಲಿವೆ. 4,000 [[ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯ]] ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 1,272 [[ಸ್ಥಳೀಯ (ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ)|ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿವೆ]], 900 [[ಸಸ್ಯವೈದ್ಯ|ಔಷಧೀಯವಾಗಿವೆ]], ಮತ್ತು 159 [[ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು|ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿವೆ]].<ref name="Sreedharan_2004">{{Cite journal |author=Sreedharan TP |year=2004 |title=Biological Diversity of Kerala: A survey of Kalliasseri panchayat, Kannur district |journal=Centre for Development Studies |url=https://krpcds.org/publication/downloads/62.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326054155/https://krpcds.org/publication/downloads/62.pdf |archive-date=26 March 2009 |access-date=28 December 2008}}</ref>{{rp|11}} ಇದರ {{cvt|9,400|km2}} ಕಾಡುಗಳು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆರ್ದ್ರ ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಮತ್ತು ಅರೆ-ನಿತ್ಯಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳು (ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಎತ್ತರಗಳು—3,470&nbsp;km<sup>2</sup>), ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆರ್ದ್ರ ಮತ್ತು ಶುಷ್ಕ ಪತನಶೀಲ ಕಾಡುಗಳು (ಮಧ್ಯಮ ಎತ್ತರಗಳು—4,100&nbsp;km<sup>2</sup> ಮತ್ತು {{cvt|100|km2}}, ಕ್ರಮವಾಗಿ), ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಉಪೋಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ]] (''ಶೋಲ'') ಕಾಡುಗಳು (ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಎತ್ತರಗಳು—100&nbsp;km<sup>2</sup>) ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಕೇರಳದ 24% ಅರಣ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Sreedharan_2004" />{{rp|12}} ವಿಶ್ವದ [[ರಾಮ್ಸರ್ ಒಪ್ಪಂದ]]ದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ನಾಲ್ಕು [[ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳು—[[ಶಾಸ್ತಾಂಕೋಟ್ಟ ಸರೋವರ|ಸರೋವರ ಶಾಸ್ತಾಂಕೋಟ್ಟ]], [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]], [[ತೃಶೂರ್-ಪೊನ್ನಾನಿ ಕೋಲ್ ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು]], ಮತ್ತು ವೇಂಬನಾಡು-ಕೋಲ್ ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು—ಕೇರಳದಲ್ಲಿವೆ,{{sfn|Chandran|2018|p=342}} ಜೊತೆಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ [[ನೀಲಗಿರಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು]]ಯ {{cvt|1455.4|km2}} ಮತ್ತು [[ಅಗಸ್ತ್ಯಮಲೈ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು]]ಯ {{cvt|1828|km2}} ಸೇರಿವೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=347}} 20 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೇಸಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ತೆರವುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು,<ref name="Jayarajan_2004">{{Cite journal |author=Jayarajan M |year=2004 |title=Sacred Groves of North Malabar |journal=Centre for Development Studies |url=https://krpcds.org/publication/downloads/92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326054142/https://krpcds.org/publication/downloads/92.pdf |archive-date=26 March 2009 |access-date=28 December 2008}}</ref>{{rp|6–7}} ಉಳಿದ ಅರಣ್ಯ ಹೊದಿಕೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಈಗ [[ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಡಿತ]]ದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Evans2008">{{cite book |author=Julian Evans |title=The Forests Handbook, Applying Forest Science for Sustainable Management |url=https://books.google.com/books?id=Ol_CCkYQNKIC&pg=PA235 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-75683-6 |page=235}}</ref> ಪೂರ್ವ ಕೇರಳದ ಗಾಳಿಗೆ ಮುಖವಾದ ಪರ್ವತಗಳು [[ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಆರ್ದ್ರ ಪರ್ಣಪಾತಿ ಕಾಡುಗಳು|ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆರ್ದ್ರ ಕಾಡುಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು [[ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಶುಷ್ಕ ಪರ್ಣಪಾತಿ ಕಾಡುಗಳು|ಉಷ್ಣವಲಯದ ಶುಷ್ಕ ಕಾಡುಗಳನ್ನು]] ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ, ಇವು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ.<ref name="google8">{{cite book |author1=R. P. Singh |author2=Zubairul Islam |title=Environmental Studies |url=https://books.google.com/books?id=gaQptMlw3X8C&pg=PA172 |access-date=18 November 2012 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-8180697746 |page=172 |year=2012 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125191749/https://books.google.com/books?id=gaQptMlw3X8C&pg=PA172#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Geer2008">{{cite book |author=Alexandra Anna Enrica van der Geer |title=Animals in Stone: Indian Mammals Sculptured Through Time |url=https://books.google.com/books?id=oQ3quxh9gsgC&pg=PA7 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Brill |isbn=978-9004168190 |page=7}}</ref> ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ತೇಗದ ತೋಟ 'ಕೊನೊಲ್ಲಿಸ್ ಪ್ಲಾಟ್' [[ನಿಲಂಬೂರು|ನಿಲಂಬೂರಿನಲ್ಲಿದೆ]].<ref>{{Cite web |url=https://www.dnaindia.com/india/report-world-s-oldest-teak-trees-dying-in-kerala-1255723 |title=World's oldest teak trees dying in Kerala |date=13 May 2009 |website=DNA India |access-date=25 November 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415102931/https://www.dnaindia.com/india/report-world-s-oldest-teak-trees-dying-in-kerala-1255723 |url-status=live }}</ref> ಕೇರಳದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳೀಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ: ಇದು 118 [[ಸಸ್ತನಿ]] ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು (1 ಸ್ಥಳೀಯ), [[ಕೇರಳದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|500 ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು]], 189 ಸಿಹಿನೀರಿನ ಮೀನು ಪ್ರಭೇದಗಳು, 173 [[ಸರೀಸೃಪ]] ಪ್ರಭೇದಗಳು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 10 ಸ್ಥಳೀಯ), ಮತ್ತು 151 [[ಉಭಯಚರ]] ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು (36 ಸ್ಥಳೀಯ) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/1999/3443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007224232/https://threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/1999/3443 |url-status=dead |title=View of A checklist of the vertebrates of Kerala State, India &#124; Journal of Threatened Taxa |archive-date=7 October 2016 |website=threatenedtaxa.org}}</ref> ಇವುಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ನಾಶ, ಮಣ್ಣಿನ ಸವಕಳಿ, ಭೂಕುಸಿತ, [[ಮಣ್ಣಿನ ಲವಣೀಕರಣ|ಉಪ್ಪಿನಂಶ]], ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಹೊರತೆಗೆಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿವೆ. ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ''ಸೋನೋಕೆಲಿಂಗ್'', ''[[ಡಾಲ್ಬರ್ಗಿಯಾ ಲ್ಯಾಟಿಫೋಲಿಯಾ]]'', ''ಅಂಜಿಲಿ'', ''ಮುಲ್ಲುಮುರಿಕ್ಕು'', ''[[ಎರಿಥ್ರಿನಾ]]'', ಮತ್ತು ''[[ಸಿನ್ನಮೋಮಮ್ ಕ್ಯಾಸಿಯಾ|ಕ್ಯಾಸಿಯಾ]]'' ಕೇರಳದ 1,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮರ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಿದಿರು]], ಕಾಡು ಕರಿಮೆಣಸು, ಕಾಡು [[ಏಲಕ್ಕಿ]], [[ಕ್ಯಾಲಮಸ್ (ತಾಳೆ)|ಕ್ಯಾಲಮಸ್]] [[ರಟ್ಟನ್]] ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ವೆಟಿವರ್ ಹುಲ್ಲು, ''ವೆಟಿವೇರಿಯಾ ಝಿಝಾನಿಯಾಯ್ಡ್ಸ್'' ಸೇರಿವೆ.<ref name="Sreedharan_2004" />{{rp|12}} [[ಭಾರತೀಯ ಆನೆ]], [[ಬಂಗಾಳ ಹುಲಿ]], [[ಭಾರತೀಯ ಚಿರತೆ]], [[ನೀಲಗಿರಿ ತಾರ್]], [[ಸಾಮಾನ್ಯ ತಾಳೆ ನರಿ]], ಮತ್ತು [[ಬೂದು ದೈತ್ಯ ಅಳಿಲು]]ಗಳು ಸಹ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref name="Sreedharan_2004" />{{rp|12, 174–75}} ಸರೀಸೃಪಗಳಲ್ಲಿ [[ರಾಜ ನಾಗ]], [[ವೈಪೆರಿಡೆ|ಹಾವು]], [[ಪೈಥಾನ್]], ಮತ್ತು [[ಚಿಪ್ಪು ಮೊಸಳೆ]] ಸೇರಿವೆ. ಕೇರಳದ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮಲಬಾರ್ ಟ್ರೋಗನ್]], [[ಮಹಾಶಿಖಿ]], [[ಕೇರಳ ಕುಕ್ಕುರ]], [[ಡಾರ್ಟರ್]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಬೆಟ್ಟ ಮೈನಾ]] ಸೇರಿವೆ. ಸರೋವರಗಳು, ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, [[ಹೆಟೆರೋಪ್ನ್ಯೂಸ್ಟಿಸ್ ಫಾಸಿಲಿಸ್|ಕಾಡು]], [[ರೆಡ್ ಲೈನ್ ಟಾರ್ಪಿಡೋ ಬಾರ್ಬ್]] ಮತ್ತು ''ಚೂಟ್ಟಾಚಿ''; [[ಆರೆಂಜ್ ಕ್ರೋಮೈಡ್]]—''ಎಟ್ರೋಪ್ಲಸ್ ಮ್ಯಾಕುಲಾಟಸ್'' ಮುಂತಾದ ಮೀನುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book |last1=Institute |first1=Kerala Forest Research |title=Biodiversity Documentation for Kerala: Freshwater fishes |year=2003 |publisher=Kerala Forest Research Institute |isbn=978-8185041544 |url=https://books.google.com/books?id=SYcPAQAAMAAJ&q=fishes+in+kerala |language=en |access-date=18 October 2020 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125192259/https://books.google.com/books?id=SYcPAQAAMAAJ&q=fishes+in+kerala |url-status=live }}</ref><ref name="Sreedharan_2004" />{{rp|163–65}} ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಕೇರಳದ ವಡಕರಾ ಕರಾವಳಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೊಸದಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾದ ಟಾರ್ಡಿಗ್ರೇಡ್ (ನೀರಿನ ಕರಡಿಗಳು) ಪ್ರಭೇದವನ್ನು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ''[[ಸ್ಟೈಗಾರ್ಕ್ಟಸ್ ಕೇರಳೆನ್ಸಿಸ್]]''.<ref>{{cite journal |last1=Vishnudattan |first1=N. K. |display-authors=etal |title=A new Tardigrade species, Stygarctus keralensis sp. nov. (Arthrotardigrada: Stygarctidae) from the intertidal zone of Southwest coast of India |url=https://www.mapress.com/zt/article/view/42726 |date=15 June 2021 |journal=[[Zootaxa]] |volume=4985 |issue=3 |page=381391 |doi=10.11646/zootaxa.4985.3.5 |pmid=34186802 |s2cid=235688035 |access-date=22 June 2021 |archive-date=27 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127214807/https://www.mapress.com/zt/article/view/zootaxa.4985.3.5 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> == ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳು == {{Main|ಕೇರಳದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು|ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದ ತಾಲೂಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} {{See also|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ}} ರಾಜ್ಯದ [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|14 ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು]] ಆರು ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿತರಿಸಲಾಗಿದೆ: [[ಉತ್ತರ ಮಲಬಾರ್]] (ದೂರದ-ಉತ್ತರ ಕೇರಳ), [[ದಕ್ಷಿಣ ಮಲಬಾರ್]] (ಉತ್ತರ-ಮಧ್ಯ ಕೇರಳ), [[ಕೊಚ್ಚಿ]] (ಮಧ್ಯ ಕೇರಳ), [[ಉತ್ತರ ತಿರುವಾಂಕೂರು]] (ದಕ್ಷಿಣ-ಮಧ್ಯ ಕೇರಳ), [[ಮಧ್ಯ ತಿರುವಾಂಕೂರು]] (ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳ) ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ತಿರುವಾಂಕೂರು]] (ದೂರದ-ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳ). ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಭೂ ಆದಾಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು [[ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳು|27 ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳದ ತಾಲೂಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿ|77 ತಾಲೂಕುಗಳಾಗಿ]] ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇವುಗಳು ತಮ್ಮ ಗಡಿಗಳೊಳಗಿನ ವಸಾಹತುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಭೂ ದಾಖಲೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ. ಕೇರಳದ ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು 1,674 [[ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮ|ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ]] ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://ildm.kerala.gov.in/wp-content/uploads/2018/01/Revenue-Guide-2018.pdf |title=Revenue Guide 2018 |date= |website=[[Government of Kerala]] |access-date=28 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920133932/https://ildm.kerala.gov.in/wp-content/uploads/2018/01/Revenue-Guide-2018.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kerala.gov.in/revenue-department |title=Revenue department, government of Kerala |access-date=28 September 2020 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817225825/https://kerala.gov.in/revenue-department |url-status=dead}}</ref> [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|73 ಮತ್ತು 74 ನೇ]] ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಂದ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ-ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಮೂರನೇ ಹಂತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ 14 [[ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್|ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು]], 152 [[ಪಂಚಾಯತ್ ಸಮಿತಿ|ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು]], ಮತ್ತು 941 [[ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು]], ಮತ್ತು ನಗರ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ 87 [[ಕೇರಳದ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪುರಸಭೆಗಳು]], ಆರು [[ಕೇರಳದ ನಗರ ನಿಗಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ನಗರ ನಿಗಮಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web |title=Local Self Governance in Kerala |url=https://kerala.gov.in/local-self-governance#:~:text=Local%20Self-Governance%20Page&text=At%20present,%20there%20are%201200,Municipalities%20and%206%20Municipal%20Corporations |publisher=Government of Kerala |access-date=28 September 2020 |archive-date=28 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928223404/https://kerala.gov.in/local-self-governance#:~:text=Local%20Self-Governance%20Page&text=At%20present,%20there%20are%201200,Municipalities%20and%206%20Municipal%20Corporations |url-status=dead}}</ref> [[ಮಾಹೆ, ಭಾರತ|ಮಾಹೆ]], ಭಾರತೀಯ [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]] [[ಪುದುಚೇರಿ (ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ)|ಪುದುಚೇರಿ]]ಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು,<ref>{{cite web |url=https://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/https://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |publisher=Census Commission of India}}</ref> ಇದು {{convert|647|km}} ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ,<ref name="ShiraAssociates.2012">{{cite book |author1=Dezan Shira |author2=Associates. |title=Doing Business in India |url=https://books.google.com/books?id=9YjXW41yMwQC&pg=PT313 |access-date=18 November 2012 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-27618-7 |pages=313–}}</ref> ಇದು ಕೇರಳದಿಂದ ಅದರ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಮುಖ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಕರಾವಳಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿದೆ. [[ಕಣ್ಣೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕಣ್ಣೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯು]] ಮೂರು ಕಡೆ ಮಾಹೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಕಡೆ [[ಕೋಝಿಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೋಝಿಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಿದೆ]].<ref name="Menon2002">{{cite book |author1=D Banerjea |author2=N. R. Madhava Menon |title=Criminal Justice India Series, Vol. 20 |url=https://books.google.com/books?id=Axfuc5A8mxMC&pg=PA9 |access-date=18 November 2012 |year=2002 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-8177648713 |pages=9–}}</ref> 1664 ರಲ್ಲಿ, [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]] ಪುರಸಭೆಯನ್ನು [[ಡಚ್ ಮಲಬಾರ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು, ಇದು [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ ಮೊದಲ ಪುರಸಭೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಡಚ್ ಅಧಿಕಾರವು ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಾಗ ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="d_1664">{{Cite news |title=50 years on, Kochi still has a long way to go |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/50-years-on-kochi-still-has-a-long-way-to-go/articleshow/60835311.cms |last=M K Sunil Kumar |date=26 September 2017 |access-date=1 June 2021 |work=The Times of India |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602230954/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/50-years-on-kochi-still-has-a-long-way-to-go/articleshow/60835311.cms |url-status=live }}</ref> [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]], [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]], [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಕಣ್ಣೂರು]], ಮತ್ತು [[ತಲಶ್ಶೇರಿ]] ಪುರಸಭೆಗಳನ್ನು 1 ನವೆಂಬರ್ 1866 ರಂದು<ref name="Ref1">{{cite web |title=Chronological List of Central Acts (Updated up to 17-10-2014) |url=https://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |archive-date=7 January 2018 |access-date=7 August 2016 |website=Lawmin.nic.in}}</ref><ref name="c1881">{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |publisher=E.Keys at the Government Press |year=1883 |edition=(Vol II) |location=Madras |page=444 |access-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327063433/https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |archive-date=27 March 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="google.co.in">{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |publisher=The Superintendent, Government Press |year=1915 |edition=Vol.2 |location=Madras |page=20 |language=en |access-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327063433/https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |archive-date=27 March 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="gazetteer" /> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಪುರಸಭೆಗಳಾಗಿವೆ. [[ತಿರುವನಂತಪುರ]] ಪುರಸಭೆಯು 1920 ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಎರಡು ದಶಕಗಳ ನಂತರ, [[ಶ್ರೀ ಚಿತಿರಾ ತಿರುನಾಳ್]] ರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ತಿರುವನಂತಪುರ ಪುರಸಭೆಯನ್ನು 30 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1940 ರಂದು ನಿಗಮವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನಗರ ನಿಗಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Thiruvananthapuram |url=https://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11 |date=2010 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918085703/https://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11 |archive-date=18 September 2010 |access-date=4 April 2022}} Year of becoming a corporation</ref> [[ಭಾರತ]]ದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ನಗರ ನಿಗಮ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನಗರ ನಿಗಮವು 1962 ರಲ್ಲಿ [[ಕೋಝಿಕೋಡ್ ನಗರ ನಿಗಮ|ಕೋಝಿಕೋಡ್]] ನಲ್ಲಿದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20080209134539/https://www.hindu.com/2008/02/05/stories/2008020561140500.htm Kozhikode Lok Sabha constituency redrawn Delimitation impact], ''The Hindu'' 5 February 2008</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಆರು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಗರ ನಿಗಮಗಳು|ನಗರ ನಿಗಮಗಳಿವೆ]], ಅವು [[ತಿರುವನಂತಪುರ ನಗರ ನಿಗಮ|ತಿರುವನಂತಪುರ]], [[ಕೋಝಿಕೋಡ್ ನಗರ ನಿಗಮ|ಕೋಝಿಕೋಡ್]], [[ಕೊಚ್ಚಿ ನಗರ ನಿಗಮ|ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ನಿಗಮ|ಕೊಲ್ಲಂ]], [[ತೃಶೂರ್ ನಗರ ನಿಗಮ|ತೃಶೂರ್]], ಮತ್ತು [[ಕಣ್ಣೂರು ನಗರ ನಿಗಮ|ಕಣ್ಣೂರು]] ನಗರಗಳನ್ನು ಆಳುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |title=Kerala Sustainable Urban Development Project |url=https://www.ksudp.org/ |publisher=Local Self Government Department |access-date=7 February 2022 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920051936/http://ksudp.org/ |url-status=dead }}</ref> [[ತಿರುವನಂತಪುರ ನಗರ ನಿಗಮ]]ವು ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಿಗಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಕೊಚ್ಚಿ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ಕೊಚ್ಚಿ UA]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |title=City Information |url=https://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=32&linkid=32 |work=Cochin International Airport |publisher=Government of Kerala |access-date=18 November 2012 |archive-date=10 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210070804/http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=32&linkid=32 |url-status=live }}</ref> ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಂಡಿಕಸ್ ಅನಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ 2007 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ತಿರುವನಂತಪುರ]], [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]], [[ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಕೊಲ್ಲಂ]], [[ತೃಶೂರ್]] "ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ" ಸೇರಿವೆ; ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ನಗರಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಲು ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಪರಿಸರ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನರಂಜನೆಯಂತಹ ನಿಯತಾಂಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದೆ.<ref>{{cite news |title=Cities best to earn a living are not the best to live: Survey |url=https://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-26/news/27682663_1_cities-entertainment-indicus-analytics |work=The Times of India |date=26 November 2007 |access-date=7 February 2022 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021646/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-26/news/27682663_1_cities-entertainment-indicus-analytics |url-status=dead }}</ref> == ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ == {{Main|ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಇಲಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು|l4 = ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಇಲಾಖೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} {{See also|ಕೇರಳದ ರಾಜಕೀಯ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗಳು}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | header_align = center | footer_align = center | image1 = Kerala Legislative Assembly, Thiruvananthapuram.jpg | caption1 = [[ತಿರುವನಂತಪುರ|ತಿರುವನಂತಪುರದ]] [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]] ಕಟ್ಟಡ | image2 = Kerala Government Secretariat.jpg | caption2 = [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಕಚೇರಿ|ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ]] [[ತಿರುವನಂತಪುರ|ತಿರುವನಂತಪುರದಲ್ಲಿ]] – ಕೇರಳದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಆಡಳಿತದ ಆಸನ | image3 = High Court of Kerala Building.jpg | caption3 = [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯ]] [[ಕೇರಳ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]] ಸಂಕೀರ್ಣ }} ರಾಜ್ಯವು [[ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ]]ದ [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೇರಳವು [[ಏಕಸಭಾ]] ಶಾಸಕಾಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯು ನಿಯಮಸಭೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು 140 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಅವರು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಚುನಾಯಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web |title=History of Kerala Legislature |url=https://kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=3776&Itemid=3022 |publisher=Government of Kerala |access-date=17 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619040353/https://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=3776&Itemid=3022 |archive-date=19 June 2012 |url-status=dead}}</ref> ರಾಜ್ಯವು [[ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು|ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತಿನ]] ಕೆಳಮನೆಯಾದ [[ಲೋಕಸಭೆ]]ಗೆ 20 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ]]ಗೆ 9 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.parliamentofindia.nic.in/ls/intro/p1.htm |title=Our Parliament |publisher=Parliamentofindia.nic.in |access-date=25 February 2010 |archive-date=10 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210043333/http://www.parliamentofindia.nic.in/ls/intro/p1.htm |url-status=live }}</ref> [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ|ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ]] ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚುನಾಯಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು|ರಾಜ್ಯಪಾಲರು]] ಇದರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳಿಂದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ನೇಮಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="govern">{{cite web |url=https://www.rajbhavan.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=44&Itemid=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731095433/https://rajbhavan.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=44&Itemid=2 |url-status=dead |archive-date=31 July 2009 |title=Responsibilities |access-date=13 November 2015 |publisher=Kerala Rajbhavan}}</ref> [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ|ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ]] ಬಹುಮತ ಹೊಂದಿರುವ ಪಕ್ಷ ಅಥವಾ ಒಕ್ಕೂಟದ ನಾಯಕನನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಂದ [[ಕೇರಳದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ]] ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ|ಸಚಿವರ ಸಂಪುಟವನ್ನು]] ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name=govern /> ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ರಾಜ್ಯದ ಆಚಾರಪೂರ್ಣ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಪುಟವು ದೈನಂದಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಚಿವರ ಸಂಪುಟವು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರನ್ನು (MoS) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಕಚೇರಿ|ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] [[ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಭಾರತ)|ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಸಚಿವ ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರಿ ನೀತಿಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯು ಹಿರಿಯ [[ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆ|ನಾಗರಿಕ ಸೇವಕ]] ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತವು 47 ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಇಲಾಖೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name=":0" /> ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇವರು [[ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]], [[ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಭಾರತ)|ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]], ಅಥವಾ [[ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ]] (IAS) ನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು/ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು ತಮಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಲಾಖೆಯು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಜಂಟಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಉಪ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಅಂಡರ್ ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಹಾಯಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ನೀತಿ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ರೇಖಾ ಇಲಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಇಲಾಖೆಯು ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ರೇಖಾ ಇಲಾಖೆಗಳು, ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯಗಳು, ಆಯುಕ್ತ ಕಚೇರಿಗಳು, ಮಂಡಳಿಗಳು, ಅಥವಾ ಅಂತಹುದೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲು, ನಿಯಂತ್ರಕ ಆಡಳಿತ, ಜಾರಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಕರು, ಆಯುಕ್ತರು, ಅಥವಾ ಅಂತಹುದೇ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಲಾಖೆಗಳು/ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಉಪವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>Rules of Business of [[Government of Kerala]] PART II FIRST SCHEDULE https://gad.kerala.gov.in/sites/default/files/general_attachment/Rules%20of%20Business%20-%20Part%20II.pdf</ref> ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿ ಕಲೆಕ್ಟರೇಟ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್|ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್]] ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭೂ ಆದಾಯ ಆಡಳಿತ, ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಚುನಾವಣೆಗಳು, ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯೊಳಗಿನ ವಿವಿಧ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸಮನ್ವಯಕ್ಕೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Collectorate {{!}} District Thiruvananthapuram, Government of Kerala {{!}} India |url=https://trivandrum.nic.in/en/collectrate/ |access-date=2026-04-04 |language=en-US}}</ref> ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು [[ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ]], [[ತಹಸೀಲ್ದಾರ್|ತಾಲೂಕುಗಳಾಗಿ]], ಮತ್ತು [[ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮ|ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ]] ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಭೂ ಆದಾಯ ಆಡಳಿತದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ.<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2025-01-22 |title=Land revenue administration, Government of Kerala |url=https://clr.kerala.gov.in/eng/index.php/department/organisation-structure |access-date=2026-01-01 |website=Department of Land Revenue |language=en-gb }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಕೇರಳ ಪೊಲೀಸ್]] ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ [[ಗೃಹ ಇಲಾಖೆ (ಕೇರಳ)|ಗೃಹ ಇಲಾಖೆಯ]] ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇರಳ ಪೊಲೀಸ್ ಅನ್ನು ಎರಡು ಪೊಲೀಸ್ ವಲಯಗಳಾಗಿ (ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ) ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳು, ಪೊಲೀಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಉಪವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುವ 484 ಸ್ಥಳೀಯ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite web |title=Official Website of Kerala Police |url=https://keralapolice.gov.in/ |access-date=2026-04-24 |website=keralapolice.gov.in |language=en}}</ref> [[ನ್ಯಾಯಾಂಗ]]ವು [[ಕೇರಳ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]] ಮತ್ತು ಕೆಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |title=History of Judiciary |url=https://www.allindiajudges.org/Judgment/FNJPC2.htm |publisher=All-India Judges Association |access-date=29 April 2015 |archive-date=1 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001072113/http://www.allindiajudges.org/Judgment/FNJPC2.htm |url-status=dead }}</ref> [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು,<ref name="Congress (US)2010">{{cite book |author1=U S Congress |author2=Congress (U.S.) |title=Congressional Record, V. 153, Pt. 1, January 4, 2007 to January 17, 2007 |url=https://books.google.com/books?id=M3bLOwbeOZYC&pg=PA1198 |access-date=18 November 2012 |year=2010 |publisher=Government Printing Office |isbn=978-0-16-086824-5 |page=1198}}</ref>as ರಂತೆ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು 35 ಖಾಯಂ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ''[[ಪ್ರೋ ಟೆಂಪೋರ್]]'' ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=High Court of Kerala Profile |url=https://highcourtofkerala.nic.in/profile.html |publisher=High Court of Kerala |access-date=18 November 2012 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031233641/http://highcourtofkerala.nic.in/profile.html |url-status=live }}</ref> ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಸಹ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Banerjea2002">{{cite book |author=D. Banerjea |title=Criminal Justice India Series, Vol. 21 |url=https://books.google.com/books?id=L6NWL-a14mkC&pg=PA80 |access-date=18 November 2012 |year=2002 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-8177648720 |page=80}}</ref><ref name="SharmaB.k.2007">{{cite book |author1=Sharma |author2=Sharma B.k. |title=Intro. to the Constitution of India, 4/e |url=https://books.google.com/books?id=srDytmFE3KMC&pg=PA261 |access-date=18 November 2012 |year=2007 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |isbn=978-8120332461 |page=261}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಅಧೀನ ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು 14 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಜೊತೆಗೆ ನಾಗರಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು (''ಮುನ್ಸಿಫ್ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಸಿವಿಲ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು'') ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು (''ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ಗಳು, ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ಗಳು, ಮತ್ತು ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು'') ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. === ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ === {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ}} ಕೇರಳದಲ್ಲಿ, ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು, ಪುರಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಗಮಗಳಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 1959 ರಿಂದಲೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ಉಪಕ್ರಮವು 1993 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಯಿತು.<ref name="Capdeck">{{cite web |url=https://www.lenobl.ru/Document/1412700121.pdf |title=An Introduction to local self governments in Kerala |publisher=SDC CAPDECK |access-date=17 November 2012 |author=Mariamma Sanu George |pages=17–20 |archive-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530224012/http://www.lenobl.ru/Document/1412700121.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="KILA">{{cite web |url=https://www.kilaonline.org/site_docu/pub200904a.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015050/https://www.kilaonline.org/site_docu/pub200904a.pdf |archive-date=13 May 2013 |title=Kerala – A Case Study of Classical Democratic Decentralisation |publisher=Kerala Institute of Local Administration |date=April 2009 |access-date=17 November 2012 |author=S M Vijayanand }}</ref>{{rp|page=12}} ಕೇರಳ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಕಾಯ್ದೆ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ಪುರಸಭೆ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು 1994 ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು-ಹಂತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಗರ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಏಕ-ಹಂತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>{{cite act | title = Kerala Panchayat Raj Act, 1994 | year = 1994 | jurisdiction = Government of Kerala | url = https://www.indiacode.nic.in | access-date = 31 December 2025 }}</ref><ref>{{cite act | title = Kerala Municipality Act, 1994 | year = 1994 | jurisdiction = Government of Kerala | url = https://www.indiacode.nic.in | access-date = 31 December 2025 }}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತದ ಮೂರು-ಹಂತದ ರಚನೆಯು [[ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು]], [[ಪಂಚಾಯತ್ ಸಮಿತಿ|ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್|ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="TandonMohanty2006">{{cite book |author1=Rajesh Tandon |author2=Ranjita Mohanty |title=Participatory Citizenship: Identity, Exclusion, Inclusion |url=https://books.google.com/books?id=oPByu7CWoUEC&pg=PA199 |access-date=17 November 2012 |year=2006 |publisher=Sage |isbn=978-0-7619-3467-7 |page=199}}</ref> ಕೇರಳ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಕಾಯ್ದೆ, 1994 ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Capdeck" /> ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ, ಕೇರಳ ಪುರಸಭೆ ಕಾಯ್ದೆಯು ಏಕ-ಹಂತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಕೇರಳದ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪುರಸಭೆಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳದ ನಗರ ನಿಗಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ನಗರ ನಿಗಮಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅವು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗಳು|ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳ]] ಮೂಲಕ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Chaudhary2009">{{cite book |author=Shyam Nandan Chaudhary |title=Tribal Development Since Independence |url=https://books.google.com/books?id=KBX1EJVhjGEC&pg=PA235 |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-8180696220 |page=235}}</ref> ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗಣನೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ, ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.<ref name="KILA" />{{rp|page=13}} ಪ್ರಸ್ತುತ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಜ್ಯ ಯೋಜನಾ ವಿನಿಯೋಗದ ಸುಮಾರು 40% ಅನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="IsaacFranke2002">{{cite book |author1=T. M. Thomas Isaac |author2=Richard W. Franke |title=Local Democracy and Development: The Kerala People's Campaign for Decentralized Planning |url=https://books.google.com/books?id=x6v6F2a3Gs0C&pg=PR13 |year=2002 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-1607-6 |page=13}}</ref> ಕೇರಳವು 1,200 ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 941 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು, 152 ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು, 14 ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು, 87 ಪುರಸಭೆಗಳು, ಮತ್ತು 6 ನಗರ ನಿಗಮಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite web |title=Local Bodies {{!}} Local Self Government Department |url=https://lsgkerala.gov.in/en/lsgd/localbody-list |access-date=2025-07-08 |website=lsgkerala.gov.in |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602134126/https://lsgkerala.gov.in/en/lsgd/localbody-list |url-status=dead }}</ref> ಕೇರಳವನ್ನು 2016 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಡಿಜಿಟಲ್ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪರೆನ್ಸಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್]] ನ 2019 ರ ಭಾರತ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಭ್ರಷ್ಟ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book |title=India Corruption Survey 2019 – Report |last= |publisher=Transparency International India |year=2019 |location= |pages=22 |url=https://transparencyindia.org/wp-content/uploads/2019/11/India-Corruption-Survey-2019.pdf |access-date=18 June 2021 |archive-date=10 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710100154/https://transparencyindia.org/wp-content/uploads/2019/11/India-Corruption-Survey-2019.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |title=Kerala the first digital State |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/kerala-the-first-digital-state/article8291466.ece |last=Special currespondent |date=28 February 2016 |access-date=17 November 2020 |work=The Hindu |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415102347/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/kerala-the-first-digital-state/article8291466.ece |url-status=live }}</ref> ಪಬ್ಲಿಕ್ ಅಫೇರ್ಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್-2020 ಕೇರಳವನ್ನು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಡಳಿತ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |title=Kerala, Tamil Nadu and Goa best governed States: report |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala-goa-and-chandigarh-best-governed-states-ut-report/article32985716.ece |last=PTI |date=30 October 2020 |access-date=20 June 2021 |work=The Hindu |archive-date=7 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007210542/https://www.thehindu.com/news/national/kerala-goa-and-chandigarh-best-governed-states-ut-report/article32985716.ece |url-status=live }}</ref> === ರಾಜಕೀಯ === ಕೇರಳವು ತನ್ನ ಬಲವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ನೀತಿಗಳು, ಭೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚಕಗಳಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ [[ಸಮಾನತಾವಾದ|ಸಮಾನತಾವಾದಿ]] ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{Cite journal |last1=B |first1=Bibimol R. |last2=Seena |first2=Dr Anand Lali |last3=Thanammal |first3=Dr K. K. |date=2023-11-30 |title=C.Achutha Menon's Social Reforms: Paving The Way For A Progressive Kerala |url=https://kuey.net/index.php/kuey/article/view/8887 |journal=Educational Administration: Theory and Practice |language=en |volume=29 |issue=4 |pages=4074–4079 |doi=10.53555/kuey.v29i4.8887 |doi-broken-date=15 June 2026 |issn=2148-2403}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Duran |first=Jane |date=April 2025 |title=Egalitarianism and Justice in Kerala |url=https://www.cambridge.org/core/journals/think/article/abs/egalitarianism-and-justice-in-kerala/5B093820090E9266A4852C40F93F5A51 |journal=Think |language=en |volume=24 |issue=70 |pages=23–29 |doi=10.1017/S147717562500017X |issn=1477-1756}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Thiranagama |first1=Sharika |title=Rural Civilities: Caste, Gender and Public Life in Kerala |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |date=2019 |volume=42 |issue=2 |pages=310–327 |doi=10.1080/00856401.2019.1582190}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Devika |first=J. |date=August 2010 |title=Egalitarian Developmentalism, Communist Mobilization, and the Question of Caste in Kerala State, India |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/abs/egalitarian-developmentalism-communist-mobilization-and-the-question-of-caste-in-kerala-state-india/8F65915C540DB6AC5D3EEE6DE800DB3B? |journal=The Journal of Asian Studies |language=en |volume=69 |issue=3 |pages=799–820 |doi=10.1017/S0021911810001506 |issn=1752-0401}}</ref> ಕೇರಳದ ರಾಜಕೀಯವು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸಂ|ಕಮ್ಯುನಿಸಂ]], [[ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಸಮಾಜವಾದ]], [[ಜಾತ್ಯತೀತತೆ]], [[ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗ#ಭಾರತ|ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗ]] ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. [[ಬಲಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯ#ಭಾರತ|ಬಲಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯ]]ವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]]-ನೇತೃತ್ವದ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಒಕ್ಕೂಟ|NDA]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite journal |title=Hindu Nationalism in South India: The Rise of Saffron in Kerala |url=https://www.researchgate.net/publication/381937210_Hindu_Nationalism_in_South_India_The_Rise_of_Saffron_in_Kerala |journal=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nair |first=A. Balakrishnan |date=1994 |title=The Dynamics of Kerala Politics |url=https://www.jstor.org/stable/41855697 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=55 |issue=3 |pages=251–260 |issn=0019-5510}}</ref> ಕೇರಳವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮೈತ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ನೇತೃತ್ವದ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್]] (UDF); ಮತ್ತು [[ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)]] (CPI(M)) ನೇತೃತ್ವದ [[ಲೆಫ್ಟ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|ಲೆಫ್ಟ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್]] (LDF). 1980 ರಿಂದ, ಕೇರಳದ ರಾಜಕೀಯವು LDF ಮತ್ತು UDF ನಿಂದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ, ಸರ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎರಡು ಮೈತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite news |date=2026-05-22 |title=Kerala election wrap-up: How UDF ended LDF’s 10-year rule |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/kerala-election-wrap-up-how-udf-ended-ldfs-10-year-rule/articleshow/131249440.cms |access-date=2026-06-19 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[2026 ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, UDF ಆಡಳಿತ ಒಕ್ಕೂಟವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಲೆಫ್ಟ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್|LDF]] ಅಧಿಕೃತ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Pinarayi Vijayan elected as Leader of Opposition in Kerala |url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/pinarayi-vijayan-elected-as-leader-of-opposition-in-kerala-4003109 |access-date=2026-05-15 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Parthasarathy |first=Srinivasan Ramani , Pon Vasanth B. A. , Nitika Francis , Devyanshi Bihani , Areena Arora & Sambavi |date=2026-05-06 |title=UDF's near three-fourths majority marked a historic victory for the Congress-led coalition |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/udfs-near-three-fourths-majority-marked-a-historicvictory-for-the-congress-led-coalition/article70944163.ece |access-date=2026-05-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳವು [[ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ]]ದ [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; [[ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮತದಾನ]]ವನ್ನು ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{cite web |url=https://niyamasabha.org/codes/govt_2.htm |title=Kerala Government – Legislature |publisher=Government of Kerala |access-date=19 November 2012 |archive-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208011357/http://www.niyamasabha.org/codes/govt_2.htm |url-status=dead }}</ref> == ಆರ್ಥಿಕತೆ == {{Main|ಕೇರಳದ ಆರ್ಥಿಕತೆ}} ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ|ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ]] [[ಕಲ್ಯಾಣ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |title=A virus, social democracy, and dividends for Kerala |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-virus-social-democracy-and-dividends-for-kerala/article31370554.ece |last=Heller |first=Patrick |date=18 April 2020 |access-date=2 February 2021 |work=The Hindu |archive-date=19 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119130557/https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-virus-social-democracy-and-dividends-for-kerala/article31370554.ece |url-status=live }}</ref> ಅತ್ಯಧಿಕ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ "ಕೇರಳ ವಿದ್ಯಮಾನ" ಅಥವಾ "[[ಕೇರಳ ಮಾದರಿ]]" ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಬಲವಾದ ಸೇವಾ ವಲಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ.<ref name="Brenkert_Malone_2003" />{{rp|48}}<ref name="Tharamangalam_2005">{{Cite journal |author=Tharamangalam J |year=2005 |title=The Perils of Social Development without Economic Growth: The Development Debacle of Kerala, India |journal=Political Economy for Environmental Planners |url=https://www.infra.kth.se/courses/1H1142/Kerala_Paper_4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115072025/https://www.infra.kth.se/courses/1H1142/Kerala_Paper_4.pdf |archive-date=15 November 2013 |access-date=28 December 2008}}</ref>{{rp|1}} 2019–20 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು {{INRConvert|8.55|t}} ಸ್ಥೂಲ ರಾಜ್ಯ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ (GSDP) ಮತ್ತು {{INRConvert|222|k}} ತಲಾ ನಿವ್ವಳ ರಾಜ್ಯ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಸ್ಥೂಲ ರಾಜ್ಯ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|8 ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ]].<ref>{{Cite web |date=15 March 2021 |title=MOSPI State Domestic Product, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |url=https://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls |access-date=23 June 2021 |archive-date=17 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617193238/http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls |url-status=live }}</ref> 2019–20 ರಲ್ಲಿ, [[ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ತೃತೀಯ ವಲಯ|ತೃತೀಯ ವಲಯ]]ವು ರಾಜ್ಯದ [[ಸ್ಥೂಲ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ|GSVA]] ಯ ಸುಮಾರು 63% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ, ಇದಕ್ಕೆ [[ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ದ್ವಿತೀಯ ವಲಯ|ದ್ವಿತೀಯ ವಲಯ]] 28% ಮತ್ತು [[ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಲಯ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಲಯ]] 8% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ.<ref name="eco">{{Cite book |last=Government of Kerala |url=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf |title=Economic Review 2020 – Volume I |publisher=Kerala State Planning Board |year=2021 |location=Thiruvananthapuram |access-date=18 June 2021 |archive-date=2 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502171017/https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf |url-status=live }}</ref> 1960 ಮತ್ತು 2020 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಕೃಷಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಿಂದ ಸೇವಾ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="eco" /> {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Technopark Trivandum Ganga and Yamuna Buildings.jpg | caption1 = [[ತಿರುವನಂತಪುರ|ತಿರುವನಂತಪುರದ]] [[ಟೆಕ್ನೋಪಾರ್ಕ್, ತಿರುವನಂತಪುರ|ಟೆಕ್ನೋಪಾರ್ಕ್]], ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] (IT) ಉದ್ಯಾನವನ | image2 = Container terminal.JPG | caption2 = [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯ]] [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಟೇನರ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಶಿಪ್ಮೆಂಟ್ ಟರ್ಮಿನಲ್, ಕೊಚ್ಚಿ|ವಲ್ಲಾರ್ಪಾಡಂ ಟರ್ಮಿನಲ್]], ಭಾರತದ ಮೊದಲ [[ಕಂಟೇನರ್ ಟರ್ಮಿನಲ್|ಟ್ರಾನ್ಸ್ಶಿಪ್ಮೆಂಟ್ ಟರ್ಮಿನಲ್]] | image4 = Mappila bay.JPG | caption4 = [[ಕಣ್ಣೂರು|ಕಣ್ಣೂರಿನ]] [[ಮಾಪ್ಪಿಲ ಕೊಲ್ಲಿ]] ಬಂದರು }} ರಾಜ್ಯದ [[ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ತೃತೀಯ ವಲಯ|ಸೇವಾ ವಲಯ]]ವು ಅದರ ಆದಾಯದ ಸುಮಾರು 63% ರಷ್ಟಿದ್ದು, ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಆತಿಥ್ಯ ಉದ್ಯಮ]], [[ಕೇರಳದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ|ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]], [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಗಳು, ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳಗಳು, [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]], [[ಕೇರಳದ ರಸ್ತೆಗಳು|ಸಾರಿಗೆ]], ಹಣಕಾಸು ವಲಯ, ಮತ್ತು [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಶಿಕ್ಷಣ]]ವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref name=":15">{{Cite web |url=https://slbckerala.com/Economy.aspx |title=Economy of Kerala – 2016 |website=slbckerala.com |access-date=7 February 2022 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328191455/http://slbckerala.com/Economy.aspx |url-status=dead }}</ref> ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಡಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೊಚ್ಚಿ ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರ]], ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ, ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ, ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಉದ್ಯಮ, ಕರಾವಳಿ ಖನಿಜ ಉದ್ಯಮಗಳು,{{sfn|Chandran|2018|p=343}} ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಸಮುದ್ರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಮತ್ತು ರಬ್ಬರ್ ಆಧಾರಿತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಸೇರಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಲಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ]]ಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=409}} ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ತೆಂಗು]], [[ಚಹಾ]], [[ಕಾಫಿ]], [[ಮಲಬಾರ್ ಮೆಣಸು|ಮೆಣಸು]], [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ರಬ್ಬರ್]], [[ಏಲಕ್ಕಿ]], ಮತ್ತು [[ಗೋಡಂಬಿ]] ಮುಂತಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=409}} ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳ ಕೃಷಿಯು 1950 ರ ದಶಕದಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.{{sfn|Chandran|2018|p=409}} ಕೇರಳದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು [[ಕೇರಳ ಗಲ್ಫ್ ವಲಸೆ|ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಲಸಿಗರ]] ಮೇಲೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಪರ್ಷಿಯನ್ ಗಲ್ಫ್ನ ಅರಬ್ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]], ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಸ್ಥಳಾಂತರ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳು GSDP ಯ ಐದನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.<ref name="rem1">{{cite report |author1=K.P. Kannan |author2=K.S. Hari |title=Kerala's Gulf connection: Emigration, remittances and their macroeconomic impact, 1972–2000 |url=https://ideas.repec.org/p/ind/cdswpp/328.html |year=2002 |website=[[Research Papers in Economics]] |access-date=4 April 2022 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628135450/https://ideas.repec.org/p/ind/cdswpp/328.html |url-status=live }}</ref> 1970 ಮತ್ತು 1980 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ [[ಕೇರಳ ಗಲ್ಫ್ ವಲಸೆ#ಗಲ್ಫ್ ಬೂಮ್|ಗಲ್ಫ್ ಬೂಮ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ಗಮನಾರ್ಹ ವಲಸೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. 2012 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳಾಂತರ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು: US$11.3&nbsp;ಬಿಲಿಯನ್, ಇದು ದೇಶಕ್ಕೆ US$71&nbsp;ಬಿಲಿಯನ್ ಸ್ಥಳಾಂತರ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 16% ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news |url=https://in.finance.yahoo.com/news/remittances--kerala-drives-dollar-flows-to-india-053414379.html |title=Remittances: Kerala drives dollar flows to India |work=[[Yahoo! Finance]] |date=5 November 2013 |access-date=8 November 2013 |archive-date=7 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131107053009/http://in.finance.yahoo.com/news/remittances--kerala-drives-dollar-flows-to-india-053414379.html |url-status=live }}</ref> 2015 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ NRI ಠೇವಣಿಗಳು {{INRConvert|1|lc}} ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ಇದು NRI ಖಾತೆಗಳಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿಯಾದ ಎಲ್ಲಾ ಹಣದ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಸುಮಾರು {{INRConvert|7|lc}} ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/nri/other-news/NRI-deposits-in-Kerala-banks-cross-Rs-1-lakh-crore/articleshow/47769012.cms |title=NRI deposits in Kerala banks cross Rs 1 lakh crore |date=22 June 2015 |access-date=13 November 2015 |work=[[The Times of India]] |archive-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625121200/http://timesofindia.indiatimes.com/nri/other-news/NRI-deposits-in-Kerala-banks-cross-Rs-1-lakh-crore/articleshow/47769012.cms |url-status=live }}</ref> [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸೆ ಕುಟುಂಬಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="eco" /> [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಯೋಜನಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಅಧ್ಯಯನವು, ತನ್ನ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲು ಸ್ಥಳಾಂತರ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುವ ಬದಲು ರಾಜ್ಯವು ಇತರ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆದಾಯದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.<ref name="Commission2008b">{{cite book |author=India. Planning Commission |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC&pg=PA457 |year=2008 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-8171885947 |page=396}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ 2002 ರಂತೆ, ಕೇರಳದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವು 3341 ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: ಪ್ರತಿ ಶಾಖೆಯು 10,000 ಜನರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 16,000 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ; ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="RBI_2002">{{cite web |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/35585.pdf |title=State/Union Territory-Wise Number of Branches of Scheduled Commercial Banks and Average Population Per Bank Branch |date=March 2002 |work=Reserve Bank of India |access-date=28 December 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810094850/https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/35585.pdf |archive-date=10 August 2007}}</ref> 1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011 ರಂದು, ಕೇರಳವು ಪ್ರತಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Now-you-can-bank-on-every-village-in-Kerala/articleshow/10194261.cms |work=The Times of India |title=Now, you can bank on every village in Kerala |date=1 October 2011 |access-date=13 November 2015 |archive-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104180910/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Now-you-can-bank-on-every-village-in-Kerala/articleshow/10194261.cms |url-status=live }}</ref> [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗ|2007 ರಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗವು]] 9.4% ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ;<ref>{{cite news |author=Kumar KG |title=Jobless no more? |newspaper=Business Line |date=8 October 2007 |url=https://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-economy/article1671367.ece |quote=A study by K.C. Zacharia and S. Irudaya Rajan, two economists at the Centre for Development Studies (CDS), unemployment in Kerala has dropped from 19.1[%] in 2003 to 9.4[%] in 2007. |access-date=16 November 2012 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106032604/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-economy/article1671367.ece |url-status=live }}</ref> ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೆಂದರೆ [[ನಿರುದ್ಯೋಗ]], ಯುವಜನರ ಕಡಿಮೆ ಉದ್ಯೋಗಸಾಧ್ಯತೆ, ಮತ್ತು ಕೇವಲ 13.5% ರಷ್ಟಿರುವ ಕಡಿಮೆ ಮಹಿಳಾ [[ಕಾರ್ಮಿಕ|ಕಾರ್ಮಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ದರ]],<ref name="Nair_2004">{{Cite book |author=Nair NG |veditors=Nair PR, Shaji H |title=Measurement of Employment, Unemployment, and Underemployment |series=Kerala Research Programme on Local Level Development |publisher=Centre for Development Studies |location=Thiruvananthapuram |isbn=978-8187621751 |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/72.pdf |access-date=31 December 2008 |archive-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530210334/http://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/72.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|5, 13}} ಜೊತೆಗೆ ''[[ನೋಕ್ಕು ಕೂಲಿ]]'' ("ನೋಡುವಿಕೆಗೆ ವೇತನ") ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇತ್ತು.<ref name="Outlook-2008">{{cite news |url=https://www.outlookindia.com/article.aspx?237419 |first=John |last=Mary |title=Men (Not) At Work |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |date=12 May 2008 |access-date=13 November 2015 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106032651/http://www.outlookindia.com/article.aspx?237419 |url-status=live }}</ref> 1999–2000 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣವು ಕ್ರಮವಾಗಿ 10.0% ಮತ್ತು 9.6% ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ.<ref name="princeton6">{{Cite report |last=Deaton |first=Angus |title=Regional poverty estimates for India, 1999–2000 |url=https://www.princeton.edu/rpds/papers/pdfs/deaton_regionalpovertyindia.pdf |date=22 August 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628193845/https://www.princeton.edu/rpds/papers/pdfs/deaton_regionalpovertyindia.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=dead |page=10 |access-date=4 April 2022}}</ref> 2020–2021 ರ ರಾಜ್ಯದ ಬಜೆಟ್ {{INRConvert|1.15|lc}} ಆಗಿತ್ತು.<ref name="Budget">{{cite web |url=https://www.finance.kerala.gov.in/bdgtDcs.jsp |title=Budget In Brief |format=PDF |website=finance.kerala.gov.in |publisher=Government of Kerala |access-date=4 December 2020 |archive-date=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125214731/http://www.finance.kerala.gov.in/bdgtDcs.jsp |url-status=live }}</ref> ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವು (ಕೇಂದ್ರ ತೆರಿಗೆ ಪೂಲ್ನ ಪಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) 2020–21 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|674|b}} ಆಗಿತ್ತು; 2019–20 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|557|b}} ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಅದರ [[ತೆರಿಗೆ-ಅಲ್ಲದ ಆದಾಯ]]ಗಳು (ಕೇಂದ್ರ ತೆರಿಗೆ ಪೂಲ್ನ ಪಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) 2020–2021 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|146|b}} ತಲುಪಿದೆ.<ref name="Budget" /> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇರಳದ GSDP ಗೆ ತೆರಿಗೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಪಾತವು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಜೆಟ್ ಕೊರತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರವಲ್ಲದ ಮಟ್ಟದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾಲವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಲ್ಲ, ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://fincomindia.nic.in/pubsugg/memo_ker.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626195846/https://fincomindia.nic.in/pubsugg/memo_ker.pdf |archive-date=26 June 2008 |title=Memoranda from States: Kerala |website=fincomindia.nic.in |access-date=25 September 2013}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 223 [[ಹರ್ತಾಲ್]]ಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ {{INRConvert|20|b}} ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆದಾಯ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.rediff.com/news/2008/jul/06kerala.htm Kerala: Hartals Own Country?] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304043808/https://www.rediff.com/news/2008/jul/06kerala.htm |date=4 March 2016 }} 6 July 2008</ref> ಕೇರಳದ GDP ಯಲ್ಲಿ 10% ಏರಿಕೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ GDP ಗಿಂತ 3% ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. 2013 ರಲ್ಲಿ, ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 5% ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ 30% ರಷ್ಟು ಏರಿತು, ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳ ಮಾಲೀಕರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ 15% ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ 35% ರಷ್ಟು ಏರಿತು, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕ-ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಅನುಪಾತವು 2:100 ರಿಂದ 4:100 ಕ್ಕೆ 50% ರಷ್ಟು ಏರಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.keralacm.gov.in/index.php/news2catleist/2443-23-12-2013-india-today |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224091613/https://www.keralacm.gov.in/index.php/news2catleist/2443-23-12-2013-india-today |url-status=dead |archive-date=24 December 2013 |title=India Today On Cm |publisher=Keralacm.gov.in |access-date=11 January 2014}}</ref> [[ಕೇರಳ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹೂಡಿಕೆ ನಿಧಿ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯದ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನಿಧಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ-ಸ್ವಾಮ್ಯದ [[ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/big-push-for-infrastructure-in-budget/article17403255.ece |title=Big push for infrastructure in Budget |newspaper=The Hindu |date=3 March 2017 |via=www.thehindu.com |access-date=25 November 2020 |archive-date=29 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129210933/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/big-push-for-infrastructure-in-budget/article17403255.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2017/mar/04/kerala-budget-infrastructure-projects-get-a-major-fillip-1577360.html |title=Kerala Budget: Infrastructure projects get a major fillip |website=The New Indian Express |date=4 March 2017 |access-date=25 November 2020 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130030958/https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2017/mar/04/kerala-budget-infrastructure-projects-get-a-major-fillip-1577360.html |url-status=live }}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2015 ರಲ್ಲಿ, [[ನಗರ ಮತ್ತು ವಸತಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ|ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ]]ವು [[ಅಟಲ್ ನವೀಕರಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಪರಿವರ್ತನೆಗಾಗಿ ಮಿಷನ್]] (AMRUT) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಕೇರಳದ ಏಳು ನಗರಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news |title=Modi to address heads of civic bodies on urban revamp |url=https://www.thehindu.com/news/national/modi-to-address-heads-of-civic-bodies-on-urban-revamp/article7336851.ece |date=20 June 2015 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=25 June 2015 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202155935/https://www.thehindu.com/news/national/modi-to-address-heads-of-civic-bodies-on-urban-revamp/article7336851.ece |url-status=live }}</ref> ಸೇವಾ ಮಟ್ಟದ ಸುಧಾರಣಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು (SLIP) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರತಿ ನಗರಕ್ಕೆ {{INRConvert|2.5|m}} ನ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ಅನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ತಿರುವನಂತಪುರ, ಕೊಲ್ಲಂ, ಆಲಪ್ಪುಳ, ಕೊಚ್ಚಿ, ತೃಶೂರ್, ಕೋಝಿಕೋಡ್, ಮತ್ತು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ನಗರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last=R. Ramabhadran |first=Pillai |title=AMRUT to roll out on a smaller scale |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/amrut-to-roll-out-on-a-smaller-scale/article7868199.ece |access-date=12 November 2015 |work=The Hindu |issue=12 November 2015 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207052652/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/amrut-to-roll-out-on-a-smaller-scale/article7868199.ece |url-status=live }}</ref> [[ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಕೇರಳ ಶಾಪಿಂಗ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್]] (GKSF) ಅನ್ನು 2007 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಕೇರಳದ ಒಂಬತ್ತು ನಗರಗಳಾದ್ಯಂತ 3000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ತೆರಿಗೆ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳು, VAT ಮರುಪಾವತಿಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಹುಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="GKSF begins">{{cite news |title=Shopping festival begins |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/shopping-festival-begins/article1959420.ece |work=The Hindu |date=2 December 2007 |access-date=24 January 2013 |archive-date=27 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927054507/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/shopping-festival-begins/article1959420.ece |url-status=live }}</ref> [[ತಿರುವನಂತಪುರ|ತಿರುವನಂತಪುರದ]] [[ಲುಲು ಮಾಲ್, ತಿರುವನಂತಪುರ|ಲುಲು ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮಾಲ್]] ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಶಾಪಿಂಗ್ ಮಾಲ್|ಶಾಪಿಂಗ್ ಮಾಲ್]] ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite news |title=LuLu Group: Going places |url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/lulu-group-going-places |work=[[Khaleej Times]] |access-date=13 November 2020 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426172244/https://www.khaleejtimes.com/business/local/lulu-group-going-places |url-status=live }}</ref> ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕೇರಳವು ವಿದ್ಯಾವಂತ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರದಂತಹ ಅನೇಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="Hindu2021">{{cite journal |title=Making sense of Kerala |journal=The Hindu |date=13 December 2021 |last1=Heller |first1=Patrick |last2=Törnquist |first2=Olle |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/making-sense-of-kerala/article37942860.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214151547/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/making-sense-of-kerala/article37942860.ece |accessdate=5 March 2022 |archive-date=14 December 2021 |quote=Kerala has specific challenges: persistently high levels of unemployment that disproportionately impact educated women, a high degree of global exposure and a very fragile environment. More broadly, as the 21st century unfolds, it becomes increasingly clearer that the role of the State in supporting development must fundamentally change. First, in highly educated societies like Kerala, industrialisation is no longer the path to economic prosperity.}}</ref> === ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು === ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು; [[ತೆಂಗಿನ ನಾರು]], [[ಕೈಮಗ್ಗ]]ಗಳು, ಮತ್ತು [[ಕರಕುಶಲ]]ಗಳು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರನ್ನು ಉದ್ಯೋಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="KumarKerala2007">{{cite book |author1=S. Rajitha Kumar |author2=University of Kerala |title=Traditional Industries of India in the Globalised World |url=https://books.google.com/books?id=aBvtAAAAMAAJ |year=2007 |publisher=University of Kerala |isbn=978-8177081435 |page=223}}</ref> ಕೇರಳವು ಬಿಳಿ ತೆಂಗಿನ ನಾರಿನ ನಾರಿನ ಒಟ್ಟು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 60% ಅನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಮೊದಲ ತೆಂಗಿನ ನಾರಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು [[ಆಲಪ್ಪುಳ]]ದಲ್ಲಿ 1859–60 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |title=Indian Coir Industry |url=https://www.indianmirror.com/indian-industries/coir.html |work=Indian Mirror |access-date=29 April 2014 |archive-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502033302/http://www.indianmirror.com/indian-industries/coir.html |url-status=live }}</ref> ಕೇಂದ್ರ ತೆಂಗಿನ ನಾರಿನ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ 1959 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. 2006–2007 ರ [[SIDBI]] ಯ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ {{formatnum:1468104}} [[ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳು#ಭಾರತ|ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳಿವೆ]], ಇವು {{formatnum:3031272}} ಜನರನ್ನು ಉದ್ಯೋಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="SIDBI Report 2010">{{cite book |title=SIDBI Report on Micro, Small and Medium Enterprises Sector, 2010 |publisher=Small Industries Development Bank of India |year=2010}}</ref><ref>{{cite journal |title=A Study on the Position of Small and Medium Enterprises in Kerala vis a vis the National Scenario |author=N. Rajeevan |journal=International Journal of Research in Commerce, Economics and Management |date=March 2012 |volume=2 |issue=3}}</ref> [[KSIDC]] ಕೇರಳದಲ್ಲಿ 650 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದೆ, 72,500 ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.ksidc.org/about-functions.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709062837/https://www.ksidc.org/about-functions.php |archive-date=9 July 2014 |title=Functions, KSIDC, Thiruvananthapuram |publisher=Kerala State Industrial Development Corporation |access-date=6 December 2013}}</ref> GSDP ಯ 0.3% ರಷ್ಟಿರುವ ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು [[ಇಲ್ಮೆನೈಟ್]], [[ಕಯೋಲಿನ್]], [[ಬಾಕ್ಸೈಟ್]], [[ಸಿಲಿಕಾ]], [[ಕ್ವಾರ್ಟ್ಜ್]], [[ರುಟೈಲ್]], [[ಜಿರ್ಕಾನ್]], ಮತ್ತು [[ಸಿಲ್ಲಿಮನೈಟ್]] ಹೊರತೆಗೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="GOK_2005c">{{Cite journal |author=Government of Kerala |year=2005 |title=Kerala at a Glance |journal=Government of Kerala |url=https://www.kerala.gov.in/ |access-date=22 January 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118031516/https://www.kerala.gov.in/ |archive-date=18 January 2006}}</ref> ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವಲಯಗಳೆಂದರೆ [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ|ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]], ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಲಯ, [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯ]], ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, [[ಕೊಚ್ಚಿ ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರ|ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ]], [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ|ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ]], ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಉತ್ಪಾದನೆ, [[ವಸತಿ ಉದ್ಯಾನ|ಮನೆ ತೋಟಗಳು]], ಪಶುಪಾಲನೆ ಮತ್ತು [[ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ]].{{citation needed|date=October 2025}} === ಕೃಷಿ === [[File:Tea plantations in Munnar, Kerala.jpg|thumb|[[ಮುನ್ನಾರ್|ಮುನ್ನಾರಿನಲ್ಲಿ]] ಚಹಾ ತೋಟಗಳು, ಕೇರಳ]] [[File:Nemmara-paddy.jpg|alt=A field|thumb|[[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪಾಲಕ್ಕಾಡಿನ]] ಒಂದು ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆ, ಇದನ್ನು ''ಕೇರಳದ ಧಾನ್ಯದ ಬುಟ್ಟಿ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ]] ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಯು 1970 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿತು, ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಅಕ್ಕಿಯ ಲಭ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಲಭ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಕಾರಣ ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಕುಸಿಯಿತು.<ref name="Sinha2003">{{cite book |author=B.R. Sinha |title=Encyclopaedia Of Professional Education (10 Vol.) |url=https://books.google.com/books?id=mdjGoXN3y1AC&pg=PA205 |access-date=18 November 2012 |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-8176254106 |pages=204–05}}</ref> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾಗವು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಮರದ ಬೆಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಿಕ ಬೆಳೆಗಳ ಕೃಷಿಗೆ ಬದಲಾಯಿತು.<ref name="Remesh2010">{{cite book |author=Babu P. Remesh |title=Dynamics of Rural Labour: A Study of Small Holding Rubber Tappers in Kerala |url=https://books.google.com/books?id=uOyNsKXSa0gC&pg=PA52 |access-date=18 November 2012 |year=2010 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-8180696602 |pages=52–}}</ref><ref name="Commission2008">{{cite book |author=Government of India Planning Commission |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC&pg=PA66 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-8171885947 |pages=66–}}</ref> ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕೊರತೆ, ಭೂಮಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ಗಾತ್ರದಿಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಗಳ ಲಾಭದಾಯಕತೆಯು ಕುಸಿಯಿತು.<ref name="google9">{{Cite book |author=Planning Commission, India |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8171885947 |page=66 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 27.3% ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ, ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=406}} ಕೇರಳವು ಕರಿಮೆಣಸಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 97% ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ<ref name="Limca Book of Records">{{cite book |title=Limca Book of Records |url=https://books.google.com/books?id=Y-JtAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=2001 |publisher=Bisleri Beverages Limited |page=97}}</ref> ಮತ್ತು ದೇಶದ [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ರಬ್ಬರ್]]ನ 85% ರಷ್ಟಿದೆ.<ref name="google10">{{cite book |title=South Asia 2006 |url=https://books.google.com/books?id=YG8bAQAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=2005 |publisher=Taylor & Francis |page=291 |isbn=978-1-85743-318-0}}</ref><ref name="Economic Affairs">{{cite book |title=Economic Affairs |url=https://books.google.com/books?id=StHsAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1998 |publisher=H. Roy |page=47}}</ref> [[ತೆಂಗು]], [[ಚಹಾ]], [[ಕಾಫಿ]], [[ಗೋಡಂಬಿ]], ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳು—ಏಲಕ್ಕಿ, [[ವೆನಿಲ್ಲಾ]], [[ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ]], ಮತ್ತು [[ಜಾಯಿಕಾಯಿ]] ಪ್ರಮುಖ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="ChattopadhyayFranke2006" />{{rp|74}}<ref name="Newton">{{cite book |author=James Newton |title=Jay Rai's Kitchen – Keralan Cuisine |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT3 |access-date=18 November 2012 |publisher=Springwood emedia |isbn=978-1-4761-2308-0 |pages=3–}}</ref><ref name="B.L.MarkoseMarkose2007">{{cite book |author1=Rajan, S. & B.L.Markose |author2=Baby Lissy Markose |title=Propagation of Horticultural Crops: Vol.06. Horticulture Science Series |url=https://books.google.com/books?id=19zgbxw-YhYC&pg=PA212 |access-date=18 November 2012 |year=2007 |publisher=New India Publishing |isbn=978-8189422486 |pages=212–}}</ref><ref name="Pradhan2009">{{cite book |author=Pradhan |title=Retailing Management 3E |url=https://books.google.com/books?id=8y7Zb_D-_oYC&pg=PA256 |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-015256-4 |pages=256–}}</ref><ref name="PradeepkumarPradeep2008">{{cite book |author1=T. Pradeepkumar |author2=Kumar, Pradeep |title=Management of Horticultural Crops: Vol.11 Horticulture Science Series: In 2 Parts |url=https://books.google.com/books?id=VHmokNZXbHUC&pg=PA509 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=New India Publishing |isbn=978-8189422493 |pages=509–}}</ref><ref name="OsellaOsella2000">{{cite book |author1=Filippo Osella |author2=Caroline Osella |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC&pg=PA235 |access-date=18 November 2012 |year=2000 |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-1693-2 |pages=235–}}</ref> [[ಭಾರತ]]ದ ರಫ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 80% ಅನ್ನು [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/cashew-sector-in-a-tailspin/article8767346.ece |title=Cashew sector in a tailspin |newspaper=The Hindu |access-date=24 June 2016 |archive-date=24 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624004205/http://www.thehindu.com/news/national/kerala/cashew-sector-in-a-tailspin/article8767346.ece |url-status=live }}</ref> ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ [[ತೆಂಗು]] ಮತ್ತು ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತೆಂಗಿನ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=407}} ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು [[ಏಲಕ್ಕಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 90% ಕೇರಳದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="eco" /> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಏಲಕ್ಕಿಯ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ.<ref name="eco" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು [[ಕಾಫಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 20% ಕೇರಳದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=409}} ಪ್ರಮುಖ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ಆಹಾರವೆಂದರೆ ಅಕ್ಕಿ, ವಿವಿಧ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="VarshneyRzóska1976">{{cite book |author1=C.K. Varshney |author2=J. Rzóska |title=Aquatic Weeds in South East Asia |url=https://books.google.com/books?id=lW3fHiDjHNcC&pg=PA100 |access-date=18 November 2012 |year=1976 |publisher=Springer |isbn=978-9061935568 |pages=100–}}</ref> ಮನೆ ತೋಟಗಳು ಕೃಷಿ ವಲಯದ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವು.<ref name="Dobbie2006">{{cite book |author=Aline Dobbie |title=India the Elephants Blessing |url=https://books.google.com/books?id=ckpEd4emnCkC&pg=PA123 |access-date=18 November 2012 |year=2006 |publisher=Melrose Press |isbn=978-1-905226-85-6 |pages=123–}}</ref> === ಮೀನುಗಾರಿಕೆ === {{convert|590|km|mi|lk=out|abbr=off}} ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ,<ref>{{cite web |title=Kerala: Natural Resources |url=https://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=70 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218084509/https://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=70 |archive-date=18 December 2011 |publisher=Government of India |access-date=18 November 2012}}</ref> 400,000 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಒಳನಾಡಿನ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು<ref>{{cite web |title=Kerala: April 2012 |url=https://www.ibef.org/download/Kerala_060710.pdf |publisher=Indian Brand Equity Fund |access-date=18 November 2012 |archive-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510151146/http://www.ibef.org/download/Kerala_060710.pdf |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು ಸರಿಸುಮಾರು 220,000 ಸಕ್ರಿಯ ಮೀನುಗಾರರು,<ref name="Commission1961">{{cite book |author=India. Planning Commission |title=Third five year plan |url=https://books.google.com/books?id=5_G5AAAAIAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1961 |publisher=Manager of Publications |page=359}}</ref> ಕೇರಳವು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಮೀನು ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="google13">{{cite book |author=Government of India Planning Commission |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC&pg=PA51 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-8171885947 |page=51}}</ref> 2003–04 ರ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 11 ಲಕ್ಷ (1.1&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್) ಜನರು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸುವಿಕೆ, ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಾಗಣೆಯಂತಹ ಸಂಯೋಜಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ. 2003–04 ರಲ್ಲಿ ವಲಯದ ವಾರ್ಷಿಕ ಇಳುವರಿಯನ್ನು 6,08,000&nbsp;ಟನ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book |author=Planning Commission, India |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8171885947 |page=51 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸುಮಾರು 3% ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. 2006 ರಲ್ಲಿ, ಒಟ್ಟು ಭಾರತೀಯ ಸಮುದ್ರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 22% ಕೇರಳದಿಂದ ಬಂದಿದೆ.<ref name="Handbook" /> ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ತೀರದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಅಮಾನತುಗೊಂಡ ಮಣ್ಣಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಶಾಂತ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿದ್ಯಮಾನವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ''[[ಚಕರ]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Gulati1984">{{cite book |author=Leela Gulati |title=Fisherwomen on the Kerala Coast: Demographic and Socio-Economic Impact of a Fisheries Development Project |url=https://archive.org/details/fisherwomenonker0000gula |url-access=registration |access-date=18 November 2012 |year=1984 |publisher=International Labour Organization |isbn=978-9221036265 |page=[https://archive.org/details/fisherwomenonker0000gula/page/103 103]}}</ref><ref name="Journal of Kerala Studies">{{cite book |title=Journal of Kerala Studies |url=https://books.google.com/books?id=EgSSAAAAIAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1987 |publisher=University of Kerala. |page=201}}</ref> ಜಲಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ: [[ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಮೀನು|ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಪ್ರಭೇದಗಳು]]; 59%, [[ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಮೀನು|ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಪ್ರಭೇದಗಳು]]; 23%, [[ಕಠಿಣಚರ್ಮಿಗಳು]], [[ಮೃದ್ವಂಗಿಗಳು]] ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳು 18% ರಷ್ಟಿವೆ.<ref name="Handbook">{{cite book |title=Handbook of Marine Fisheries Conservation and Management |url=https://archive.org/details/handbookmarinefi00graf |url-access=limited |publisher=Oxford University Press |author1=R. Quentin Grafton |author2=Ray Hilborn |author3=Dale Squires |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/handbookmarinefi00graf/page/n24 10]–12 |isbn=978-0-19-537028-7}}</ref> ಸುಮಾರು 1,050,000 (1.050&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್) ಮೀನುಗಾರರು 1999–2000 ರ ಅಂದಾಜಿನಂತೆ 668,000 ಟನ್ ವಾರ್ಷಿಕ ಕ್ಯಾಚ್ ಅನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ; 222 ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮಗಳು {{convert|590|km|adj=on|abbr=off}} ಕರಾವಳಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಡಿವೆ. ಇನ್ನೂ 113 ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಗ್ರಾಮಗಳು ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹರಡಿವೆ.{{citation needed|date=October 2025}} == ಸಾರಿಗೆ == === ರಸ್ತೆಗಳು === {{Main|ಕೇರಳದ ರಸ್ತೆಗಳು}} {{See also|ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ}}{{multiple image <!-- Layout parameters -->| align = <!-- right (default), left, centre, none --> | direction = vertical | width = 240 | image1 = Thrissur sixlane.jpg | caption1 = [[ತೃಶೂರ್]] ನಿಂದ [[ವಡಕ್ಕೆಂಚೇರಿ]] ವರೆಗಿನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 544 (ಭಾರತ)|NH 544]] ನ ಆರು ಪಥದ ವಿಭಾಗ <!--image 2-->}} ಕೇರಳವು {{convert|331904|km|mi}} ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳ 5.6% ರಷ್ಟಿದೆ.<ref name="eco" /><ref name="road">{{Cite book |title=Ministry Annual Report (2019–20) |publisher=Ministry of Road Transport & Highways Transport Research Wing, Government of India |year=2020 |location=New Delhi |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Ministry%20Annual%20Report_2019-20.pdf |archive-date=28 October 2021 |access-date=20 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028140933/https://morth.nic.in/sites/default/files/Ministry%20Annual%20Report_2019-20.pdf |url-status=live }}</ref> ಇದು ಪ್ರತಿ ಸಾವಿರ ಜನರಿಗೆ ಸುಮಾರು {{convert|9.94|km|mi|2}} ರಸ್ತೆ ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ದೇಶದ ಸರಾಸರಿ {{convert|4.87|km|mi|2}} ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ.<ref name="eco" /><ref name="road" /> ಕೇರಳದ ರಸ್ತೆಗಳು {{convert|1812|km|mi}} ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ; ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಟ್ಟು 1.6%, {{convert|4342|km|mi}} ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ; ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಟ್ಟು 2.5%, {{convert|27470|km|mi}} ಜಿಲ್ಲಾ ರಸ್ತೆಗಳು; ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಟ್ಟು 4.7%, {{convert|33201|km|mi}} ನಗರ (ಪುರಸಭೆ) ರಸ್ತೆಗಳು; ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಟ್ಟು 6.3%, ಮತ್ತು {{convert|158775|km|mi}} ಗ್ರಾಮೀಣ ರಸ್ತೆಗಳು; ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಟ್ಟು 3.8%.<ref name=":16-17">{{Cite book |title=Basic Road Statistics of India (2016–17) |publisher=Ministry of Road Transport & Highways Transport Research Wing, Government of India |year=2019 |location=New Delhi |pages=7–18 |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Basic%20_Road_Statics_of_India.pdf |archive-date=28 August 2021 |access-date=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828082929/https://www.morth.nic.in/sites/default/files/Basic%20_Road_Statics_of_India.pdf |url-status=live }}</ref> [[ಕೋಟ್ಟಯಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೋಟ್ಟಯಂ]] [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಅತಿ ಉದ್ದದ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, [[ವಯನಾಡು]] ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=422}} ಕೇರಳದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 66 (ಭಾರತ)|NH 66]] (ಹಿಂದೆ NH 17 ಮತ್ತು 47) ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು; ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾಗವು ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು.<ref name="Kerala PWD">{{cite web |title=National Highways in Kerala |url=https://www.keralapwd.gov.in/getPage.php%3Fpage%3DNH%2520in%2520Kerala%26pageId%3D301&ved=2ahUKEwjRh7jHod7YAhWFmZQKHWSeAeoQFjAOegQIBxAB&usg=AOvVaw15WM6wG3ueKFD1qj28WEps |work=Kerala Public Works Department |publisher=Government of Kerala}} {{dead link|date=September 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಬೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಕೇರಳ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹೂಡಿಕೆ ನಿಧಿ ಮಂಡಳಿ|KIIFB]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |title=Coastal, Hill Highways to become a reality |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/coastal-hill-highways-to-become-a-reality/article19262450.ece |date=12 July 2017 |newspaper=The Hindu |access-date=12 February 2019 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415092848/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/coastal-hill-highways-to-become-a-reality/article19262450.ece |url-status=live }}</ref> ಅತಿ ಉದ್ದದ ರಸ್ತೆ ({{convert|1622|km|mi}}) ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 66, [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]]ಯನ್ನು [[ಮುಂಬೈ]]ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು [[ಕಾಸರಗೋಡು|ಕಾಸರಗೋಡಿನ]] [[ತಲಪಾಡಿ]] ಮೂಲಕ ಕೇರಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಕಣ್ಣೂರು]], [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]], [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಗುರುವಾಯೂರು]], [[ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಆಲಪ್ಪುಳ]], [[ಕೊಲ್ಲಂ]], [[ತಿರುವನಂತಪುರ]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಮೊದಲು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Kerala PWD" /> [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇರಳದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಅಂತರದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಕೇರಳದ ಉತ್ತರ ([[ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶ|ಮಲಬಾರ್]]) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ (ತಿರುವಾಂಕೂರು) ಭಾಗಗಳು ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರ, [[ವಾಲಯಾರ್]], [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 544 (ಭಾರತ)|NH 544]] ರಲ್ಲಿದೆ, ಕೇರಳ ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ, ಅದರ ಮೂಲಕ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆಯು ಕೇರಳದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/districts/palakkad/ |title=District of Palakkad – the granary of Kerala, Silent Valley National Park, Nelliyampathy |publisher=keralatourism.org |access-date=30 May 2015 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415114106/https://www.keralatourism.org/districts/palakkad/ |url-status=live }}</ref> [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಇಲಾಖೆ (ಕೇರಳ)|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಇಲಾಖೆ]] [[ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಜಿಲ್ಲಾ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=About us |url=https://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=About%20Us&pageId=256&link=About%20PWD |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201055142/https://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=About%20Us&pageId=256&link=About%20PWD |url-status=dead |archive-date=1 December 2010 |work=Kerala Public Works Department |publisher=Government of Kerala |access-date=18 November 2012}}</ref> ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆ ಯೋಜನೆ (KSTP), ಇದು [[GIS]]-ಆಧಾರಿತ ರಸ್ತೆ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು (RIMS) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಜಿಲ್ಲಾ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news |author=Kumar VS |title=Kerala State transport project second phase to be launched next month |work=The Hindu |date=20 January 2006 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.thehindubusinessline.com/2006/01/20/stories/2006012002272100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304181402/https://www.thehindubusinessline.com/2006/01/20/stories/2006012002272100.htm |archive-date=4 March 2007}}</ref><ref>{{cite web |author=Kumar VS |title=Institutional Strengthening Action Plan (ISAP) |work=Kerala Public Works Department |publisher=Government of Kerala |year=2003 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.keralapwd.gov.in/pwd/public/isap.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512054304/https://www.keralapwd.gov.in/pwd/public/isap.jsp |archive-date=12 May 2008}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆಯು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ 10-11% ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸಾರಿಗೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದ ವಾರ್ಷಿಕ ಒಟ್ಟು ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಅಪಘಾತಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಿರಿದಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಜಾಗರೂಕ ಚಾಲನೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |author=Kumar KG |title=Accidentally notorious |work=The Hindu |date=22 September 2003 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.thehindubusinessline.in/2003/09/22/stories/2003092201111300.htm |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810210809/http://www.thehindubusinessline.in/2003/09/22/stories/2003092201111300.htm |url-status=live }}</ref> ಕೇರಳದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿದಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೂ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಕಿರಿದಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವ ವಿನಾಯಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ, ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು {{convert|45|m|abbr=off}} ಅಗಲವಾಗಿವೆ. ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ದರ್ಜೆಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, {{convert|60|m|abbr=off}} ಅಗಲವಾಗಿದ್ದು ಕನಿಷ್ಠ ನಾಲ್ಕು ಪಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ 6 ಅಥವಾ 8-ಪಥದ ಪ್ರವೇಶ-ನಿಯಂತ್ರಿತ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ವೇಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.indianexpress.com/news/kerala-parties-finally-toe-nhai-line-of-45m-wide-highways/661729/ |title=Kerala parties finally toe NHAI line of 45-m wide highways |work=Indian Express |date=18 August 2010 |access-date=25 September 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indias-13-super-highways/20110705.htm |title=Check out India's 13 super expressways |work=Rediff.com |date=5 July 2011 |access-date=25 September 2013 |archive-date=28 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928024436/http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indias-13-super-highways/20110705.htm |url-status=live }}</ref> ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (NHAI) ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಬದ್ಧತೆಯ ಕೊರತೆಯಿರುವುದರಿಂದ ಹೆದ್ದಾರಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದೆ.<ref>{{Cite news |title=Kerala against development of five NHs |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-against-development-of-five-nhs/article4555024.ece |url-access=subscription |newspaper=[[The Hindu]] |date=28 March 2013 |access-date=29 September 2024 |archive-date=4 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204153945/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-against-development-of-five-nhs/article4555024.ece |url-status=live }}</ref> ೨೦೧೩ ರಂತೆ, ಕೇರಳವು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ಅಪಘಾತಗಳು ರಾಜ್ಯದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/states-troubled-highways-a-shocking-revelation-for-centre/article4865464.ece |title=State's troubled highways a shocking revelation for Centre |journal=The Hindu |date=30 June 2013 |access-date=25 September 2013 |author=Staff Reporter}}</ref> === ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು === {{Main|ಕೇರಳದ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} {{See also|ಕೊಚ್ಚಿ ಮೆಟ್ರೋ}} [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ]]ಯ [[ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೆ]] ವಲಯವು [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಇಡುಕ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ವಯನಾಡು ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡು]] ಎತ್ತರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://khsrcl.com/downloads/ch-1.pdf |publisher=Delhi Metro Rail Corporation |access-date=18 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906213234/https://khsrcl.com/downloads/ch-1.pdf |archive-date=6 September 2012}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ರೈಲು ಜಾಲವು [[ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ|ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೆಯ]] ಆರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ; [[ತಿರುವನಂತಪುರ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ತಿರುವನಂತಪುರ ರೈಲ್ವೆ ವಿಭಾಗ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ರೈಲ್ವೆ ವಿಭಾಗ]].<ref>{{cite web |title=The Zonal Dream Of Railway Kerala |url=https://www.yentha.com/news/view/features/the-zonal-dream-of-railway-kerala |work=yentha.com |access-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025033001/https://www.yentha.com/news/view/features/the-zonal-dream-of-railway-kerala |archive-date=25 October 2012 |url-status=dead}}</ref> [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಸೆಂಟ್ರಲ್]] (TVC) ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article1807051.ece |title=Thiruvananthapuram Central to be made a world-class station |date=7 March 2007 |newspaper=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |access-date=8 May 2016}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳು: {{columns-list|colwidth=19em| * [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಸೆಂಟ್ರಲ್]] (TVC) * [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಂಕ್ಷನ್ (ದಕ್ಷಿಣ)]] (ERS) * [[ಕೋಝಿಕೋಡ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೋಝಿಕೋಡ್]] (CLT) * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೊಲ್ಲಂ ಜಂಕ್ಷನ್]] (QLN) * [[ತೃಶೂರ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ತೃಶೂರ್]] (TCR) * [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಂಕ್ಷನ್]] (PGT) * [[ಕಣ್ಣೂರು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಣ್ಣೂರು]] (CAN) * [[ಶೊರಾನೂರು ಜಂಕ್ಷನ್]] (SRR) * [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಟೌನ್]] (ಉತ್ತರ) (ERN) * [[ಕೋಟ್ಟಯಂ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೋಟ್ಟಯಂ]] (KTYM) * [[ಚೆಂಗನ್ನೂರು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಚೆಂಗನ್ನೂರು]] (CNGR) * [[ಆಲಪ್ಪುಳ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಆಲಪ್ಪುಳ]] (ALLP) * [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಉತ್ತರ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರುವನಂತಪುರ ಉತ್ತರ]] (TVCN) * [[ಕಾಯಂಕುಲಂ]] ಜಂಕ್ಷನ್ (KYJ) * [[ತಿರೂರ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರೂರ್]] (TIR) * [[ಕಾಸರಗೋಡು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಕಾಸರಗೋಡು]] (KGQ) * [[ಆಲುವಾ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಆಲುವಾ]] (AWY) * [[ತಲಶ್ಶೇರಿ]] (TLY)}} === ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು === {{Main|ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} [[File:Cochin International Airport Limited.jpg|right|thumb|[[ಕೊಚ್ಚಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]], ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಾಲಿತವಾಗುವ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ]] ಕೇರಳವು ನಾಲ್ಕು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: {{Cast listing| * [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] * [[ಕೊಚ್ಚಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] * [[ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] * [[ಕಣ್ಣೂರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] }} ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ನಂತರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article252269.ece |title=Aviation school proposal evokes mixed response |journal=The Hindu |date=8 June 2009 |access-date=21 July 2015 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220075251/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article252269.ece |url-status=live }}</ref> [[ಕಣ್ಣೂರು]] 1935 ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನಯಾನಕ್ಕೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, [[ಟಾಟಾ ಗ್ರೂಪ್|ಟಾಟಾ]] ಏರ್ಲೈನ್ಸ್ [[ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತು ತಿರುವನಂತಪುರ ನಡುವೆ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತು – [[ಗೋವಾ]] ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite news |author=Sudhakaran, P |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Kannur-flew-way-before-its-first-airport/articleshow/48951701.cms |title=Kannur flew, way before its first airport |newspaper=The Times of India |date=14 September 2015 |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |access-date=13 November 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518022943/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Kannur-flew-way-before-its-first-airport/articleshow/48951701.cms |archive-date=18 May 2017}}</ref> ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]]ದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 1988 ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ [[ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು [[ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶ|ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms |work=The Times of India |title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users |date=2 April 2012 |archive-date=4 June 2021 |access-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604110846/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms |url-status=live }}</ref> ಕೊಚ್ಚಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿದೆ]]. ಇದು [[CIAL ಸೌರಶಕ್ತಿ ಯೋಜನೆ|ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ]] ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಾಲಿತವಾಗುವ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ<ref name="BBC">{{cite news |last=Menon |first=Supriya |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-34421419 |title=How is the world's first solar-powered airport faring? – BBC News |publisher=Bbc.com |date=9 October 2015 |access-date=21 December 2018 |work=BBC News |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525214353/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-34421419 |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪರಿಸರ ಗೌರವವಾದ [[ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಅರ್ಥ್|ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಫ್ ದಿ ಅರ್ಥ್]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="UN">{{cite news |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/jul/26/cial-chosen-for-un-environmental-honour-1848990.html |title=CIAL chosen for UN environmental honour |newspaper=[[The New Indian Express]] |date=26 July 2018 |archive-date=7 April 2023 |access-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407102227/https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/jul/26/cial-chosen-for-un-environmental-honour-1848990.html |url-status=live }}</ref> ಕೊಚ್ಚಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕಂಪನಿ]]ಯಾಗಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು 30 ದೇಶಗಳ ಸುಮಾರು 10,000 [[ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವ್ಯಕ್ತಿ|ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರು]] ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |title=The three airports in Kerala can be in business without affecting each other |publisher=[[Rediff.com|Rediff]] |date=6 December 1999 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.rediff.com/business/1999/dec/06inter.htm |archive-date=20 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120015042/http://www.rediff.com/business/1999/dec/06inter.htm |url-status=live }}</ref> ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ, [[ಕೊಚ್ಚಿ]] [[INS ಗರುಡ]] ಎಂಬ ನೌಕಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತಿರುವನಂತಪುರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆ]]ಯ ದಕ್ಷಿಣ ವಾಯು ಕಮಾಂಡ್ನೊಂದಿಗೆ ನಾಗರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ VIP ಗಳು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.{{citation needed|date=October 2025}} === ಜಲ ಸಾರಿಗೆ === {{Main|ಕೇರಳದ ಬಂದರುಗಳು}} {{See also|ಕೊಚ್ಚಿ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ}}[[File:Cochin Ship Yard Cranes.JPG|alt=|thumb|230px|[[ಕೊಚ್ಚಿ ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರ|ಕೊಚ್ಚಿ ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ]] ಕ್ರೇನ್ಗಳು]] ಕೇರಳವು [[ಕೇರಳದ ಬಂದರುಗಳು|ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಮಧ್ಯಂತರ ಬಂದರುಗಳು, ಮತ್ತು 13 ಸಣ್ಣ ಬಂದರುಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 4 ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |work=The Hindu |access-date=16 Jun 2024 |archive-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616013704/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2024-03/ICPList_05032024..pdf |date= |title=LIST OF IMMIGRATION CHECK POSTs |publisher=Ministry of Home Affairs - Govt. of India |access-date=16 Jun 2024 |archive-date=31 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240731204706/https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2024-03/ICPList_05032024..pdf |url-status=live }}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿದೆ]], ಇದು {{cvt|8.27|km2}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=424}} [[ವಿಝಿನ್ಜಂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರು ತಿರುವನಂತಪುರ]], ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇತರೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಹಂತ I ಮಾತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=424}} ಇತರ ಮಧ್ಯಂತರ ಬಂದರುಗಳು [[ಬೇಪುರ]], [[ಕೊಲ್ಲಂ]], ಮತ್ತು [[ಅಝಿಕೋಡ್ ಮತ್ತು ಅಝಿಕ್ಕಲ್|ಅಝೀಕಲ್]].{{sfn|Chandran|2018|p=424}} ಉಳಿದ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಬಂದರುಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಮಂಜೇಶ್ವರಂ]], [[ಕಾಸರಗೋಡು]], [[ನೀಲೇಶ್ವರಂ]], [[ಕಣ್ಣೂರು]], [[ತಲಶ್ಶೇರಿ]], [[ವಡಕರ]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ಮುನಂಬಂ]], ಮನಕೋಡಂ, [[ಆಲಪ್ಪುಳ]], [[ಕಾಯಂಕುಲಂ]], [[ನೀಂದಕರ]], ಮತ್ತು [[ವಲಿಯತುರ]] ಸೇರಿವೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=424}} [[ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯು [[ನೀಂದಕರ]]ದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು [[ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು]] ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉಪಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=424}} ರಾಜ್ಯವು ಹಲವಾರು [[ಕೇರಳ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು|ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ [[ಒಳನಾಡಿನ ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್]] ಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದೇಶೀಯ ದೋಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಡಗುಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 67 ನ್ಯಾವಿಗೇಬಲ್ ನದಿಗಳಿವೆ, ಒಳನಾಡಿನ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ {{convert|1687|km}} ಆಗಿದೆ.<ref name="google14">{{cite book |author=Government of India Planning Commission |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC&pg=PA207 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-8171885947 |page=207}}</ref> ಒಳನಾಡಿನ ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಅಡೆತಡೆಗಳೆಂದರೆ; ಮಣ್ಣು ತುಂಬುವಿಕೆಯಿಂದ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಳದ ಕೊರತೆ, ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ದಂಡೆ ರಕ್ಷಣೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕೊರತೆ, [[ನೀರಿನ ಹಯಸಿಂತ್]] ನ ವೇಗವರ್ಧಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಆಧುನಿಕ ಒಳನಾಡಿನ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತು ಸರಕು ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೊರತೆ.{{citation needed|date=October 2025}} ಕೇರಳವು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಜಲ ಮೆಟ್ರೋವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು 'ಕೊಚ್ಚಿ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |last=Prabhakaran |first=Aishwarya |date=2024-04-28 |title='Sustainable, scenic': Kochi Water Metro carves niche & new paths |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2024/Apr/28/sustainable-scenic-kochi-water-metro-carves-niche-new-paths |access-date=2025-03-08 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ಕೊಚ್ಚಿ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ ಯೋಜನೆಯು 15 ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ, 10 ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು 78 ಕಿಮೀ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಮಾರ್ಗಗಳ ಜಾಲದೊಂದಿಗೆ 78 ವೇಗದ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಾಲಿತ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ದೋಣಿಗಳ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=Kochi Water Metro {{!}} About Us |url=https://watermetro.co.in/about |access-date=2025-03-08 |website=Kochi Water Metro |language=en}}</ref> {{convert|616|km}} ಉದ್ದದ ಪಶ್ಚಿಮ-ಕರಾವಳಿ ಕಾಲುವೆಯು [[ಕಾಸರಗೋಡು]]ವನ್ನು [[ಪೂವಾರ್]] ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಜಲಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=423}} ಇದನ್ನು ಐದು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: {{convert|41|km}} ಉದ್ದದ [[ಕಾಸರಗೋಡು]]-[[ನೀಲೇಶ್ವರಂ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿ, {{convert|188|km}} ಉದ್ದದ [[ನೀಲೇಶ್ವರಂ]]-[[ಕೋಝಿಕೋಡ್]] ವ್ಯಾಪ್ತಿ, {{convert|160|km}} [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]]-[[ಕೊಟ್ಟಪುರಂ, ತೃಶೂರ್|ಕೊಟ್ಟಪುರಂ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿ, {{convert|168|km}} ಉದ್ದದ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]] ([[ಕೊಟ್ಟಪುರಂ, ತೃಶೂರ್|ಕೊಟ್ಟಪುರಂ]]-[[ಕೊಲ್ಲಂ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿ), ಮತ್ತು {{convert|74|km}} ಉದ್ದದ [[ಕೊಲ್ಲಂ]]-[[ವಿಝಿನ್ಜಂ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿ.<ref name="eco" /> ಪಶ್ಚಿಮ-ಕರಾವಳಿ ಕಾಲುವೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾದ [[ಕೊನೊಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆ]]ಯು [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]] ನಗರವನ್ನು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮೂಲಕ [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ತೃಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ತೃಶೂರ್]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ವಡಕರ]] ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="hindu_jan08" /> ಇದನ್ನು 1848 ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಬಾರಿನ]] [[ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್]] ಎಚ್. ವಿ. ಕೊನೊಲ್ಲಿ ಅವರ ಆದೇಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರಿನ ಒಳನಾಡಿನಿಂದ [[ಕುಟ್ಟಿಯಾಡಿ]] ಮತ್ತು [[ಕೊರಪುಳ]] ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ [[ಕಲ್ಲಾಯಿ]] ಬಂದರಿಗೆ ಸರಕುಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು.<ref name="hindu_jan08">{{cite news |url=https://www.hindu.com/pp/2008/01/05/stories/2008010550730300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923092718/https://www.hindu.com/pp/2008/01/05/stories/2008010550730300.htm |url-status=dead |archive-date=23 September 2010 |title=Reviving the historic Canoly Canal |date=5 January 2005 |work=[[The Hindu]] |access-date=16 August 2009}}</ref> ಒಂದು ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೋಝಿಕೋಡ್ ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿ ನಡುವೆ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮೂಲಕ ಸರಕು ಸಾಗಣೆಗೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಜಲಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು.<ref name="hindu_jan08" /> ಕೇರಳದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ [[ಆಲಪ್ಪುಳ]]-[[ಚಂಗನಾಶ್ಶೇರಿ]] ಕಾಲುವೆ, [[ಆಲಪ್ಪುಳ]]-[[ಕೋಟ್ಟಯಂ]]-[[ಅತಿರಂಪುಳ]] ಕಾಲುವೆ, ಮತ್ತು [[ಕೋಟ್ಟಯಂ]]-[[ವೈಕೋಂ]] ಕಾಲುವೆ ಸೇರಿವೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=424}} == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == {{Main|ಕೇರಳದ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ}} {{See also|ಕೇರಳದ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು|ಕೇರಳದ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ}} [[File:Kerala Population Pyramid in 5-year age groups (2011 census).png|thumbnail|ಕೇರಳದ [[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಮಿಡ್]]]] ಕೇರಳವು ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 2.8% ರಷ್ಟಿದೆ; 859 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿ km<sup>2</sup> ಸಾಂದ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಅದರ ಭೂಮಿಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 370 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿ km<sup>2</sup> ಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿದೆ.<ref name="Census 2011">{{cite web |title=Size, Growth Rate and Distribution of Population |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf |website=Census 2011 |publisher=Government of India |access-date=13 November 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923224858/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf |url-status=live }}</ref> 2011 ರಂತೆ, ತಿರುವನಂತಪುರವು ಕೇರಳದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="Census2011cities">{{cite web|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011|url=http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|work=Population of the urban local bodies in Kerala (2011)|publisher=Government of Kerala|accessdate=4 December 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924173424/http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|url-status=dead}}</ref> ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ, ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು 2011 ರಲ್ಲಿ 4.9% ರಷ್ಟಿರುವ ದಶಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸರಾಸರಿ 17.6% ರಷ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Census 2011" /> ಕೇರಳದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 1951 ಮತ್ತು 1991 ರ ನಡುವೆ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 15.6&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ 1991 ರಲ್ಲಿ 29.1&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಿತು; 2011 ರ ವೇಳೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 33.3&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="Census 2011" /> ಕೇರಳದ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು 2022 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿ km<sup>2</sup> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿವೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ 859 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿ km<sup>2</sup> ಗಿಂತ 2.5 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ವದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ಬಿಡುತ್ತದೆ.<ref name="kerala_fact_sheet">{{cite book |url=https://www.ncscm.org/cms/geo/pdf/research/kerala_fact_sheet.pdf |title=Shoreline change assessment for Kerala coast |publisher=National Centre for Sustainable Coastal Management, Ministry of Environment and Forests |author1=R Ramesh |author2=R Purvaja |author3=A Senthil Vel |access-date=30 May 2015 |archive-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204904/http://www.ncscm.org/cms/geo/pdf/research/kerala_fact_sheet.pdf |url-status=dead }}</ref> ಕೇರಳವು [[2011 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಗರೀಕರಣ|ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು]] [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|47.7% ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="ubn">{{Cite web |url=https://mohua.gov.in/cms/level-of-urbanisation.php |title=Level of Urbanisation in Indian States |date= |website=mohua.gov.in |publisher=Ministry of Housing and Urban Affairs, Government of India |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207105118/https://mohua.gov.in/cms/level-of-urbanisation.php |url-status=live }}</ref> ಸುಮಾರು 31.8&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಕೇರಳೀಯರು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮಲಯಾಳಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Census 2011" /> ರಾಜ್ಯದ 321,000 ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ''[[ಆದಿವಾಸಿ]]''ಗಳು, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 1.1%, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿವೆ.<ref name="Kalathil_2004">{{Cite book |author=Kalathil MJ |year=2004 |veditors=Nair PR, Shaji H |title=Withering Valli: Alienation, Degradation, and Enslavement of Tribal Women in Attappady |series=Kerala Research Programme on Local Level Development |publisher=Centre for Development Studies |location=Thiruvananthapuram |isbn=978-8187621690 |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/66.pdf |access-date=29 December 2008 |archive-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530205641/http://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/66.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10–12}} === ಲಿಂಗ === ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಾತೃವಂಶೀಯ ಅನುವಂಶಿಕತೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಮನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥೆಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ.<ref>{{Cite web |date=5 March 2017 |title=International Women's Day 2017: Kerala and the myth of matriarchy |url=https://www.firstpost.com/living/kerala-and-the-myth-of-matriarchy-misogyny-is-as-much-part-of-the-state-as-matrilineal-communities-3315458.html |access-date=16 July 2021 |website=Firstpost |archive-date=16 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716051101/https://www.firstpost.com/living/kerala-and-the-myth-of-matriarchy-misogyny-is-as-much-part-of-the-state-as-matrilineal-communities-3315458.html |url-status=live }}</ref> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇರಳದ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕೆಲವು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳು ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವರು ಮಲಯಾಳಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು.<ref>{{cite journal |author1-link=Tomila Lankina|author1=Lankina |author2=Tomila V. |author3=Getachew, Lullit |year=2013 |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/44929/ |title=Competitive religious entrepreneurs: Christian missionaries and female education in colonial and post-colonial India |journal=British Journal of Political Science |volume=43 |pages=103–31 |doi=10.1017/s0007123412000178 |s2cid=145185494 |archive-date=25 February 2021 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225144811/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/44929/ |url-status=live }}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕ ಉದ್ಯೋಗದಂತಹ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಅವಕಾಶಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಜನನ ದರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ,<ref>{{Cite web |last=ലേഖകൻ |first=മാധ്യമം |date=10 July 2021 |title=ജനസംഖ്യാദിനം; അറിയാം 21 കാര്യങ്ങൾ|url=https://www.madhyamam.com/velicham/special-stories/july-11-world-population-day-821671 |access-date=16 July 2021 |website=Madhyamam |language=en |archive-date=16 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716051106/https://www.madhyamam.com/velicham/special-stories/july-11-world-population-day-821671 |url-status=live }}</ref> ಇದು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಮುದಾಯದ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಸುರುಳಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ರವಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. 1996 ರ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳದ [[ಲಿಂಗ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] 597 ಆಗಿತ್ತು; ಇದು ಭಾರತದ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಕೆಲಸದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಅನುಕೂಲಕರ [[ಮಾನವ ಲಿಂಗಾನುಪಾತ|ಲಿಂಗಾನುಪಾತ]]ದ ಜೊತೆಗೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ.<ref name="Joseph">{{cite book |author=Ammu Joseph |editor=Oommen M.A. |year=1999 |title=Rethinking Development: Kerala's Development Experience |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-8170227656 |url=https://books.google.com/books?id=lzV3bQh-L94C |pages=479–86 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಕೇರಳದ ಲಿಂಗಾನುಪಾತ 1.084 (ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುರುಷರಿಗೆ) ಭಾರತದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಮಹಿಳೆಯರು ಪುರುಷರನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಏಕೈಕ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Tharamangalam_2005" />{{rp|2}} ಶಿಕ್ಷಣವು ಒದಗಿಸುವ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಾಗ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನವೀಕೃತವಾಗಿರುವುದು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ, ಈ ಉಪಕರಣಗಳು ಇನ್ನೂ ಕೇರಳದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ, [[ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳು|ಸಮಾನ ಹಕ್ಕುಗಳಾಗಿ]] ಅನುವಾದಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನೋಭಾವವಿದೆ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಲಿಂಗವು ಇನ್ನೂ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಲನಶೀಲತೆ]] ಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref>Brenda Maddox mentions in: Maddox, Brenda. "A Marxist Paradise For Women?" New Statesman. (London, England: 1996) 128 no4440 30 January 14, 1999.</ref><ref>Antherjanam, Lalithambika. Cast Me Out If You Will. New York: The Feminist Press, 1997.</ref><ref>{{cite journal |last1=Jeffrey |first1=Robin |year=1987 |title=Governments and Culture: How Women Made Kerala Literate |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1987_60_3/page/447 |journal=Pacific Affairs |volume=60 |issue=3 |pages=447–72 |doi=10.2307/2758883 |jstor=2758883}}</ref> ==== LGBT ಹಕ್ಕುಗಳು ==== {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ LGBT ಹಕ್ಕುಗಳು}} ಕೇರಳವು [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ LGBT ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.in/2015/11/12/kerala-government-transge_n_8543410.html |title=Kerala Government Has Unveiled A Policy To Enforce Constitutional Rights Of Transgenders |website=The Huffington Post |date=12 November 2015 |access-date=28 June 2016 |archive-date=10 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510075414/http://www.huffingtonpost.in/2015/11/12/kerala-government-transge_n_8543410.html |url-status=live }}</ref> ಕೇರಳವು ಟ್ರಾನ್ಸ್ಜೆಂಡರ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣ ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ. 2016 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉಚಿತ [[ಲಿಂಗ ಬದಲಾವಣೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ]]ಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://scroll.in/article/804496/why-keralas-free-sex-change-surgeries-will-offer-a-new-lifeline-for-the-transgender-community |title=Why Kerala's free sex-change surgeries will offer a new lifeline for the transgender community |last=Devasia |first=T. K. |website=Scroll.in |date=19 March 2016 |language=en-US |access-date=5 July 2019 |archive-date=29 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629061452/https://scroll.in/article/804496/why-keralas-free-sex-change-surgeries-will-offer-a-new-lifeline-for-the-transgender-community |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/After-She-Taxi-Kerala-to-launch-G-Taxi-for-transgenders/articleshow/50792517.cms |title=After She-Taxi, Kerala to launch G-Taxi for transgenders |work=[[The Times of India]] |date=31 January 2016 |agency=PTI |access-date=25 March 2016 |location=Thiruvananthapuram |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029184249/https://timesofindia.indiatimes.com/india/After-She-Taxi-Kerala-to-launch-G-Taxi-for-transgenders/articleshow/50792517.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dnaindia.com/india/report-how-kerala-left-the-country-behind-on-transgender-rights-2145017 |title=How Kerala left the country behind on transgender rights |website=dna |language=en-US |access-date=19 March 2016 |date=14 November 2015 |archive-date=29 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629021111/https://www.dnaindia.com/india/report-how-kerala-left-the-country-behind-on-transgender-rights-2145017 |url-status=live }}</ref> [[ಕ್ವೀರಳ]] ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ LGBT ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು LGBT ಜನರ ಅರಿವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು, ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂವೇದನಾಶೀಲತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news |title=Affirming their right, they march with pride |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/affirming-their-right-they-march-with-pride/article19484625.ece |date=13 August 2017 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |access-date=4 April 2022 |archive-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228100119/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/affirming-their-right-they-march-with-pride/article19484625.ece |url-status=live }}</ref> 2010 ರಿಂದ, [[ಕೇರಳ ಕ್ವೀರ್ ಪ್ರೈಡ್]] ಅನ್ನು ಕೇರಳದ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kerala-to-host-its-first-gay-parade/articleshow/6112610.cms |title=Kerala to host its first gay parade |website=The Times of India |date=30 June 2010}}</ref> ಜೂನ್ 2019 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಟ್ರಾನ್ಸ್ಜೆಂಡರ್ ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಸಂವಹನಗಳಲ್ಲಿ "[[ಮೂರನೇ ಲಿಂಗ]]" ಅಥವಾ "ಇತರ ಲಿಂಗ" ಎಂದು ಕರೆಯಬಾರದು ಎಂದು ಹೊಸ ಆದೇಶವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಬದಲಾಗಿ, "ಟ್ರಾನ್ಸ್ಜೆಂಡರ್" ಪದವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಹಿಂದೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ನಮೂನೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಲಿಂಗ ಆಯ್ಕೆಗಳು ಪುರುಷ, ಮಹಿಳೆ ಮತ್ತು ಇತರ/ಮೂರನೇ ಲಿಂಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/kerala-govt-passes-order-use-transgender-instead-thirdother-gender-104584 |website=www.thenewsminute.com |access-date=8 July 2019 |title=Kerala govt passes order to use 'transgender' instead of 'third/other gender' |date=30 June 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/only-transgender-in-official-communication/article28235748.ece |title=Only 'transgender' in official communication |last=Roshni |first=R. k |date=30 June 2019 |work=The Hindu |access-date=8 July 2019 |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> === ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ === {{See also|ಕೇರಳ ಮಾದರಿ}} [[File:2006 Human Development Index for India map by states, HDI data by GoI and UNDP India.svg|thumb|[[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]]ದಿಂದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮಾಡಿದಂತೆ 2006 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] ನಕ್ಷೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/gendering_human_development_indices_summary_report.pdf |title=Gendering Human Development Indices |date=March 2009 |publisher=Ministry of Women and Child Development, Government of India with UNDP India }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಭಾರತೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite book |last=Lin |first=Chun |title=The transformation of Chinese socialism |url=https://archive.org/details/transformationof0000linc |date=2006 |publisher=[[Duke University Press]] |isbn=978-0-8223-3785-0 |location=Durham [N.C.] |pages=[https://archive.org/details/transformationof0000linc/page/298 298] |oclc=63178961}}</ref> 2015 ರಂತೆ, ಕೇರಳವು 0.770 ರ [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] (HDI) ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು "ಹೆಚ್ಚಿನ" ವರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |access-date=25 September 2018 |language=en}}</ref> ಇದು 2007–08 ರಲ್ಲಿ 0.790 ಆಗಿತ್ತು<ref name="IDHR 2011">{{cite web |title=India Human Development Report 2011: Towards Social Inclusion |url=https://www.im4change.org/docs/340IHDR_Summary.pdf |publisher=Institute of Applied Manpower Research, [[Planning Commission (India)|Planning Commission]], [[Government of India]] |access-date=24 October 2014 |archive-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021081939/http://www.im4change.org/docs/340IHDR_Summary.pdf |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಇದು 0.920 ರ ಬಳಕೆ-ಆಧಾರಿತ HDI ಅನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಇದು ಅನೇಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ.<ref name="IDHR 2011" /> 19 ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ]], [[ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಡತನ|ಬಡತನ]] ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೆಚ್ಚವು ರಾಜ್ಯವು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ HDI ಅನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ;<ref name="UNDP2005">{{cite web |title=Kerala HDR 2005 |url=https://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/asiathepacific/india/name,3397,en.html |work=Human Development Report |publisher=United Nations |location=Asia and the Pacific |access-date=30 May 2015}}</ref><ref name="UNDP20054">{{cite web |title=Human Development Report 2005 |url=https://hdr.undp.org/en/media/HDR05_complete.pdf |work=Human Development Report |publisher=United Nations |location=Asia and the Pacific |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310193948/https://hdr.undp.org/en/media/HDR05_complete.pdf |archive-date=10 March 2011 |url-status=dead}}</ref> ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ [[ಅನ್ವಯಿಕ ಜನಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ]] ತಯಾರಿಸಿತು.<ref name="hdi kerala chart">{{cite web |url=https://www.moneycontrol.com/news/wire-news/human-development-index-rose-21-per-cent-kerala-tops-chart_603650.html |title=Human Development Index rose 21 per cent; Kerala tops chart |date=21 October 2011 |work=[[CNBC]] |access-date=14 November 2015}}</ref><ref name="hdi kerala">{{Cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/growth-reforms-lift-living-standards-in-india-human-development-index/articleshow/10447495.cms |title=Growth, reforms lift living standards in India: Human development Index |date=22 October 2011 |access-date=14 November 2015 |work=Economic Times}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರವು ತಯಾರಿಸಿದ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವರದಿ 2005, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಗತಿಯು ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾವೇಶಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಹಂತವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="UNDP2005" /> ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕರ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite book |author1=Sunil Mani |author2=Anjini Kochar |title=Kerala's Economy: Crouching Tiger, Sacred Cows |url=https://books.google.com/books?id=wKeRAtvXl8oC&pg=PA121 |access-date=24 September 2012 |year=2006 |publisher=D.C. Books |isbn=978-8126413591 |page=121}}</ref> 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳವು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ]] (94%) ಹೊಂದಿದೆ. 2018 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಂಖ್ಯಿಕ ಕಚೇರಿ ನಡೆಸಿದ 2018 ರ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು 96.2% ಎಂದು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="Literacy survey_2018">{{Cite web |date=8 September 2020 |title=Literacy Survey, India (2017–18) |url=https://www.firstpost.com/india/at-96-2-kerala-tops-indias-literacy-rate-chart-again-andhra-pradesh-ranks-lowest-with-66-4-8796401.html |access-date=9 September 2020 |publisher=Firstpost |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102214441/https://www.firstpost.com/india/at-96-2-kerala-tops-indias-literacy-rate-chart-again-andhra-pradesh-ranks-lowest-with-66-4-8796401.html |url-status=live }}</ref> [[ಕೋಟ್ಟಯಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು 97% ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=https://www.pincodeindia.net/literacy-rate-of-kerala.php |title=Literacy Rate in Kerala – 2018 |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207105113/https://www.pincodeindia.net/literacy-rate-of-kerala.php |url-status=dead }}</ref><ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=https://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/https://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref><ref name="IBNLiteracy2013" /> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ [[ಜೀವಿತಾವಧಿ]]ಯು 74 ವರ್ಷಗಳು, 2011 ರಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://thehindu.com/news/national/kerala/kerala-tops-in-literacy-rate-health-services/article2562589.ece |location=Chennai, India |work=The Hindu |title=Kerala tops in literacy rate, health services |date=22 October 2011 |first=J. |last=Balaji |access-date=30 May 2015}}</ref> ಕೇರಳದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣವು 59% (1973–1974) ರಿಂದ 12% (1999–2010) ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ; ಒಟ್ಟಾರೆ (ನಗರ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ) ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣವು 1970 ಮತ್ತು 2000 ರ ದಶಕಗಳ ನಡುವೆ 47% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ 29% ರಷ್ಟು ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |title=Human Development Report 2005 Kerala |publisher=State Planning Board |author=Centre for Development Studies Thiruvananthapuram |year=2006 |location=Thiruvananthapuram, Kerala}}</ref> 1999–2000 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣವು ಕ್ರಮವಾಗಿ 10.0% ಮತ್ತು 9.6% ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ.<ref name="princeton6" /> 2013 ರ ಟೆಂಡೂಲ್ಕರ್ ಸಮಿತಿ ವರದಿಯು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಬಡತನ ರೇಖೆಯ ಕೆಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ 9.1% ಮತ್ತು 5.0% ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Press Note on Poverty Estimates, 2011–12 |url=https://planningcommission.nic.in/news/pre_pov2307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |access-date=27 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628120737/https://planningcommission.nic.in/news/pre_pov2307.pdf |archive-date=28 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿ ಮತ್ತು ತಿರುವಾಂಕೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite report |title=EFA [Education for All] Global Monitoring Report |url=https://www.unesco.org/education/efa_report/chapter4.pdf |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040923014605/https://www.unesco.org/education/efa_report/chapter4.pdf |archive-date=23 September 2004 |page=156 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Kutty VR |year=2000 |title=Historical analysis of the development of health care facilities in Kerala State, India |journal=Health Policy and Planning |volume=15 |issue=1 |pages=103–09 |doi=10.1093/heapol/15.1.103 |pmid=10731241 |s2cid=7634887 |doi-access=free }}</ref> ಈ ಗಮನವನ್ನು ಕೇರಳದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಸರ್ಕಾರವು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="Brenkert_Malone_2003" /><ref name="Varma_2005">{{Cite news |author=Varma MS |title=Nap on HDI scores may land Kerala in an equilibrium trap |work=The Financial Express |date=4 April 2005 |access-date=12 November 2007 |url=https://www.financialexpress.com/old/print.php?content_id=86925 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617134031/https://www.financialexpress.com/old/print.php?content_id=86925 |archive-date=17 June 2008}}</ref>{{rp|48}} ಕೇರಳವು [[NITI ಆಯೋಗ]]ದ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳ ಡ್ಯಾಶ್ಬೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]]ನ ''ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕಾನಮಿಯ ಹ್ಯಾಂಡ್ಬುಕ್ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್'' ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ [[ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಬಡತನ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ]].<ref>{{Cite web |title=SDG India – Index 2021–22 – Partnerships in the Decade of Action |url=https://sdgindiaindex.niti.gov.in/#/ranking |date=2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613021943/https://niti.gov.in/writereaddata/files/SDG_3.0_Final_04.03.2021_Web_Spreads.pdf |archive-date=13 June 2021 |website=[[NITI Aayog]] |access-date=29 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=Handbook of Statistics on Indian Economy. Table 154 : Number and Percentage of Population Below Poverty Line. (2011-12) |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=19887 |access-date=13 September 2021 |website=Reserve Bank of India |archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913133540/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=19887 |url-status=live }}</ref> ಕೇರಳವು [[ಕೆನಡಾ]], [[ಜಪಾನ್]], ಮತ್ತು [[ನಾರ್ವೆ]] ನಂತಹ [[ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ]] ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ "[[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪರಿವರ್ತನೆ]]" ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ.<ref name="Tharamangalam_2005" />{{rp|1}} 2005 ರಲ್ಲಿ, 11.2% ಜನರು 60 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Varma_2005" /> 2023 ರಲ್ಲಿ, ಬಿಬಿಸಿಯು ಕೇರಳದಿಂದ ವಲಸೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಿತು, ಕುಂಬನಾಡ್ ಗ್ರಾಮದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-64936519 |title=Kerala: A ghost town in the world's most populated country |last= |first= |date=26 March 2023 |website=www.bbc.co.uk |publisher=BBC News |access-date=26 March 2023}}</ref> 2004 ರಲ್ಲಿ, ಜನನ ದರವು 18 ಪ್ರತಿ 1,000 ಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Kutty_2004_6">{{Cite book |author=Kutty VR |veditors=Nair PR, Shaji H |year=2004 |title=Why low birth weight (LBW) is still a problem in Kerala: A preliminary exploration |series=Kerala Research Programme on Local Level Development |publisher=Centre for Development Studies |location=Thiruvananthapuram |isbn=978-8187621607 |access-date=12 November 2007 |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/57.pdf |page=6}}</ref> 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳವು 1.6 ರ ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು (TFR) ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು 2 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಫಲವತ್ತತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಫಲವತ್ತತೆ ಪ್ರಮಾಣವು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ (2.2) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು [[ಪತ್ತನಂತಿಟ್ಟ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ (1.3) ಅತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Fertility at District Level in India:Lessons from the 2011 Census |url=https://www.ceped.org/IMG/pdf/ceped_wp30.pdf&ved=2ahUKEwio7YjXv9nsAhVJzjgGHUy2BTE4FBAWMAR6BAgJEAE&usg=AOvVaw2PL5xTsjiaBMS96pAhMEX1 |author=Christophe Z Guilmoto and Irudaya Rajan |page=31 |format=PDF |access-date=29 October 2020}}</ref> 2001 ರಲ್ಲಿ, ಮುಸ್ಲಿಮರು 2.6 ರ TFR ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ 1.5 ಮತ್ತು ಕ್ರೈಸ್ತರಿಗೆ 1.7 ರಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/170316/fertility-rate-to-even-out-in-20-years-in-kerala.html |title=Fertility rate to even out in 20 years in Kerala |website=Deccan Chronicle |access-date=29 October 2020}}</ref> CMS ಇಂಡಿಯನ್ ಕರಪ್ಷನ್ ಸ್ಟಡಿ (CMS-ICS) ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯವು "ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಭ್ರಷ್ಟ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯ" ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ<ref>{{Cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/nation/2017/04/28/kerala-least-corrupt-states-india-karnatak-highest-petty-corruptionkerala-least-corrupt-states-india-karnatak-highest-petty-corruption.html |title=Kerala among the least corrupt states in India, Karnataka tops the list: study |website=OnManorama}}</ref> ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪರೆನ್ಸಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ (2005)<ref>{{cite web |title=India Corruption Study&nbsp;– 2005 |publisher=[[Transparency International]] |date=June 2005 |access-date=11 November 2007 |url=https://archive.transparency.org/regional_pages/asia_pacific/newsroom/news_archive2/india_corruption_study_2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413044112/https://archive.transparency.org/regional_pages/asia_pacific/newsroom/news_archive2/india_corruption_study_2005 |url-status=dead |archive-date=13 April 2013}}</ref> ಮತ್ತು ''ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ'' (1997).<ref>{{cite book |author1=Jean Dreze |author2=Amartya Sen |title=India: Development and Participation |url=https://books.google.com/books?id=UpOl35r8UHQC&pg=PA368 |access-date=24 September 2012 |year=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-925749-2 |page=368}}</ref> ಕೇರಳವು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ [[ಕೊಲೆ]] ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, 2011 ರಲ್ಲಿ 1.1 ಪ್ರತಿ 100,000 ಕ್ಕೆ.<ref name="ncrb">{{cite web |url=https://ncrb.nic.in/CD-CII2011/cii-2011/Table%203.1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928024506/https://ncrb.nic.in/CD-CII2011/cii-2011/Table%203.1.pdf |url-status=dead |archive-date=28 September 2013 |date=21 June 2012 |title=Table–3.1 Incidence And Rate Of Violent Crimes During 2011 |access-date=24 September 2014}}</ref> ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ]] ಪ್ರಮಾಣ, ಕಡಿಮೆ [[ಗಳಿಸಿದ ಆದಾಯ]]ದ ಪಾಲು, [[ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ]],<ref>{{Cite news |title=Child marriages remain Kerala's secret shame |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/child-marriages-remain-keralas-secret-shame/article7613216.ece |newspaper=The Hindu |date=4 September 2015 |access-date=4 September 2015 |issn=0971-751X}}</ref> [[ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳ]] ದೂರುಗಳು ಮತ್ತು ಸೀಮಿತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದಂತಹ ಕೆಲವು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ.<ref name="Joseph" /> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ|ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ]] ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last=Naha |first=Abdul Latheef |title=Child marriage cases go up in Malappuram |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/child-marriage-cases-go-up-in-malappuram/article22751598.ece |date=18 February 2018 |newspaper=The Hindu |access-date=31 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/10/26/child-marriages-shoot-up-in-the-most-unlikely-places-in-kerala.html |title=Child marriages shoot up in the most unlikely places in Kerala |website=OnManorama |access-date=2026-08-03 |archive-date=2021-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508163841/https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/10/26/child-marriages-shoot-up-in-the-most-unlikely-places-in-kerala.html |url-status=dead }}</ref> 2019 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳ ಲೈಂಗಿಕ ದುರುಪಯೋಗ ದೂರುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite news |last=Natu |first=Nitasha |title=Kerala No. 1 in child sex abuse complaints; Tamil Nadu, Maharashtra follow |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/kerala-no-1-in-child-sex-abuse-complaints-tamil-nadu-maharashtra-follow/articleshow/72972619.cms |date=25 December 2019 |newspaper=The Time of India |access-date=31 December 2019}}</ref> 2015 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, 77% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Conviction-rate-up-Kerala-tops-with-over-77/articleshow/48408220.cms |location=New Delhi, India |work=The Times of India |title=Conviction rate up, Kerala tops with over 77% link |date=9 August 2015 |access-date=14 November 2015}}</ref> ಕೇರಳವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಮನೆಯಿಲ್ಲದ ಜನರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, <0.1%,<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Population-of-homeless-in-rural-India-dips/articleshow/26981896.cms |location=India |work=The Times of India |title=Population of homeless in rural India dips |date=7 December 2013 |access-date=14 November 2015}}</ref> ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವು ಮೊದಲ "ಶೂನ್ಯ ಮನೆಯಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯ" ವಾಗುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಶ್ಲಾಘನೀಯ "ಶೂನ್ಯ ಭೂರಹಿತ ಯೋಜನೆ" ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಲಸೆ ಮಲಯಾಳಿ ಸಮುದಾಯವು ಮನೆಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/cm-told-to-pursue-zero-homeless-kerala-project/article5309749.ece |location=Pathanamthitta, India |work=The Hindu |title=CM told to pursue Zero Homeless Kerala project link |date=3 November 2013}}</ref> ರಾಜ್ಯವು [[ಭಾರತ ರಾಜ್ಯ ಹಸಿವು ಸೂಚ್ಯಂಕ]]ದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿತ್ತು, ಇದು [[ಪಂಜಾಬ್, ಭಾರತ|ಪಂಜಾಬ್]] ನ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. 2015 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳವು ಇ-ಗವರ್ನೆನ್ಸ್ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮೊದಲ "ಸಂಪೂರ್ಣ ಡಿಜಿಟಲ್ ರಾಜ್ಯ" ವಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kerala-becomes-Indias-first-complete-digital-state/articleshow/48494982.cms |location=New Delhi, India |work=The Times of India |title=Kerala-becomes-Indias-first-complete-digital-state link |date=15 August 2015}}</ref> === ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ === {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Regional Cancer Centre, Trivandrum.jpg | caption1 = [[ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಕೇಂದ್ರ, ತಿರುವನಂತಪುರ]] }} {{See also|ಕೇರಳದ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} ಕೇರಳವು [[ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಕವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last1=Maya |first1=C |title=The road to universal health care in State |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/the-road-to-universal-health-care-in-state/article5450319.ece |access-date=14 November 2015 |work=The Hindu |date=12 December 2013}}</ref> [[ಉಪ-ಬದಲಿ ಫಲವತ್ತತೆ]] ಮಟ್ಟ ಮತ್ತು [[ಶಿಶು ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣ]]ವು ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು 12<ref name="Brenkert_Malone_2003" /><ref name="Kutty_2004_6" />{{rp|49}} ರಿಂದ 14<ref name="Krishnaswami_2004">{{Cite book |author=Krishnaswami P |veditors=Neelakantan S, Nair PR, Shaji H |year=2004 |title=Morbidity Study: Incidence, Prevalence, Consequences, and Associates |series=Kerala Research Programme on Local Level Development |publisher=Centre for Development Studies |location=Thiruvananthapuram |isbn=978-8187621669 |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/63.pdf |access-date=31 December 2008}}</ref>{{rp|5}} ಪ್ರತಿ 1,000 ಜೀವಂತ ಜನನಗಳಿಗೆ ಸಾವುಗಳು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ 2015–16 ರ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು 6 ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/kerala-as-good-as-us-oecd-in-saving-newborn-children/articleshow/57438366.cms |title=Kerala as good as US, OECD in saving newborn children |work=The Times of India |access-date=9 March 2017}}</ref> [[ಲಿಯಾನ್ ಯಿಂಗ್ ಚೌ|ಲಿಯಾನ್]] ಫೌಂಡೇಶನ್, [[ಸಿಂಗಾಪುರ]]-ಆಧಾರಿತ ಪರೋಪಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಗಂಭೀರ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಉಪಶಮನ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇರಳವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last1=Patel |first1=Atish |title=Why Kerala is the best place in India to die |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36137285 |date=4 May 2016}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇರಳದ [[ಅನಾರೋಗ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ]]ವು ಯಾವುದೇ ಇತರ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ—118 (ಗ್ರಾಮೀಣ) ಮತ್ತು 88 (ನಗರ) ಪ್ರತಿ 1,000 ಜನರಿಗೆ. ಅನುಗುಣವಾದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಅಖಿಲ ಭಾರತಕ್ಕೆ 55 ಮತ್ತು 54 ಪ್ರತಿ 1,000 ಆಗಿತ್ತು 2005ರಂತೆ.<ref name="Krishnaswami_2004" />{{rp|5}} ಕೇರಳದ 13.3% [[ಕಡಿಮೆ ಜನನ ತೂಕ]] [[ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ]] ಅನೇಕಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="Kutty_2004_6" /> 50% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ 3&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ [[ನೀರಿನ ಬಾವಿ]]ಗಳ ನಡುವೆ [[ನೀರಿನಿಂದ ಹರಡುವ ರೋಗ]]ಗಳಾದ [[ಅತಿಸಾರ]], [[ಭೇದಿ]], [[ಹೆಪಟೈಟಿಸ್]], ಮತ್ತು [[ಟೈಫಾಯಿಡ್]] ಏಕಾಏಕಿ ಸಮಸ್ಯೆಯು [[ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಒಳಚರಂಡಿ|ಒಳಚರಂಡಿ]] ಕೊರತೆಯಿಂದ ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Roy_2004">{{Cite journal |author=Roy MKP |year=2004 |title=Water quality and health status in Kollam Municipality |journal=Centre for Development Studies |url=https://services.iriskf.org/data/articles/Document1168200520.8355524.pdf |access-date=28 December 2008 |archive-date=21 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221084934/http://services.iriskf.org/data/articles/Document1168200520.8355524.pdf |url-status=dead }}</ref>{{rp|5–7}} 2017 ರಂತೆ, ರಾಜ್ಯವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಧುಮೇಹ ರೋಗಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೋಗದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹರಡುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/diabetic-patients-kerala-tops-list-of-indian-states/articleshow/61974164.cms |title=Diabetic patients: Kerala tops list of Indian states |date=8 December 2017 |website=The Times of India |language=en |access-date=28 October 2019}}</ref> [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಕ್ಕಳ ನಿಧಿ]] (UNICEF) ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಸೂತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ತನ್ಯಪಾನದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದಾಗಿ ಕೇರಳವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ "[[ಶಿಶು ಸ್ನೇಹಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಉಪಕ್ರಮ|ಶಿಶು-ಸ್ನೇಹಿ]] ರಾಜ್ಯ" ಎಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿತು.<ref>{{cite web |date=August 2002 |title=Kerala Named World's First WHO-UNICEF "Baby-Friendly State" |work=United Nations Foundation |url=https://www.unwire.org/unwire/20020801/28062_story.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306205352/https://www.unwire.org/unwire/20020801/28062_story.asp |archive-date=6 March 2010 |access-date=14 March 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2166677.stm |location=Kochi, India |work=BBC News |title=Indian state wins 'baby-friendly' award |date=1 August 2002}}</ref> 95% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೇರಳೀಯ ಜನನಗಳು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಶಿಶು ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಮೂರನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು 100% ಜನನಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ "ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಪ್ರಸವ" ದಲ್ಲಿ ಕೇರಳವನ್ನು ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="kerala_fact_sheet"/> [[ಆಯುರ್ವೇದ]],<ref name="Unnikrishnan_2004">{{Cite journal |last=Unnikrishnan |first=E |year=2004 |title=''Materia Medica'' of the Local Health Traditions of Payyannur |journal=Centre for Development Studies |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/80.pdf |access-date=22 January 2006}}</ref>{{rp|13}} ''[[ಸಿದ್ಧ]]'', ಮತ್ತು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಔಷಧ]] ವಿಧಾನಗಳು, ''ಕಳರಿ'', ''ಮರ್ಮಚಿಕಿತ್ಸ'' ಮತ್ತು ''ವಿಷವೈದ್ಯ'' ಸೇರಿದಂತೆ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕಣಿಯಾರ್]] ನಂತಹ ಕೆಲವು ವೃತ್ತಿಪರ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಂತಹ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವೈದ್ಯರು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>Angus Stewart, woodburn The Religious attitude: A psychological study of its differentiation, 1927</ref> ಇವುಗಳು ''[[ಗುರುಕುಲ]]'' ಶಿಷ್ಯತ್ವದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಚಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ,<ref name="Unnikrishnan_2004" />{{rp|5–6}} ಮತ್ತು ಔಷಧೀಯ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ.<ref name="Unnikrishnan_2004" />{{rp|15}} [[ವೈದ್ಯರತ್ನಂ ಪಿ. ಎಸ್. ವಾರಿಯರ್]] 1902 ರಲ್ಲಿ [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]] ನಲ್ಲಿ ([[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ನಿಂದ ಸುಮಾರು 10&nbsp;ಕಿಮೀ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ''[[ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಸಲಾ]]'' ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆಯುರ್ವೇದ ಔಷಧೀಯ ಜಾಲ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name="Warrier">{{cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/pk-warrier-turns-90/article2080601.ece |title=PK Warrier turns 90 |work=The Hindu |date=6 June 2011}}</ref><ref name="Arya Vaidya Sala Kottakkal – Part 1">{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nj6YqhsUo0c |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211222/nj6YqhsUo0c |archive-date=22 December 2021 |url-status=live |title=Arya Vaidya Sala Kottakkal – Part 1 |publisher=BBC World – India Business Report |date=30 May 2013 |medium=Documentary}}{{cbignore}}</ref><ref name="mal">{{Cite news |title=അമ്പതിന്റെ നിറവില്‍ മലപ്പുറം; മലപ്പുറത്തിന്റെ മാനവിക മഹാപൈതൃകം |url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292 |last=Leelakrishnan |first=Alamkode |date=17 June 2019 |work=Mathrubhumi |access-date=24 April 2021 |archive-date=7 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507091729/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292 |url-status=dead}}</ref> ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆಯುರ್ವೇದ ಔಷಧೀಯ ಬ್ರಾಂಡ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="Warrier" /><ref name="Arya Vaidya Sala Kottakkal – Part 1" /><ref name="mal" /> 2014 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಸುಕೃತಂ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ ಬಡವರಿಗೆ ಉಚಿತ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.freepressjournal.in/kerala-becomes-first-state-to-provide-free-cancer-treatment/457976 |title=Kerala becomes first state to provide free cancer treatment – Free Press Journal |website=www.freepressjournal.in |access-date=18 May 2016 |date=11 October 2014}}</ref> ಕೇರಳದ ಜನರು [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್]]ಗಳು, [[ಯಕೃತ್ತು]] ಮತ್ತು [[ಮೂತ್ರಪಿಂಡ]] ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.indushealthplus.com/kerala-health-statistics.html |title=Health Statistics and Public Health issues in Kerala |website=[[Indus Health Plus]] |language=en |access-date=28 October 2019}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ''ಎಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' 250,000 ನಿವಾಸಿಗಳು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರಿಸುಮಾರು 150 ರಿಂದ 200 ಯಕೃತ್ತು ಕಸಿಗಳು ಪ್ರದೇಶದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸಹ ಇದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರಿಸುಮಾರು 42,000 ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಇದು ಕಡಿಮೆ ಅಂದಾಜು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ದಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಮಾನವ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ಅಕ್ರಮ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅನನುಕೂಲಕರ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಿಡ್ನಿ ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/health-crisis-in-kerala-the-increase-in-cancer-kidney-and-liver-diseases/articleshow/51950836.cms?intenttarget=no |title=Health crisis in Kerala: The increase in cancer, kidney and liver diseases – The Economic Times |journal=The Economic Times |access-date=18 May 2016 |date=23 April 2016 |last1=Krishnakumar |first1=P. K. |last2=Sanandakumar |first2=S.}}</ref> 2017–18 ರಂತೆ, [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆ (ಕೇರಳ)|ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ಇಲಾಖೆ]]ಯಡಿಯಲ್ಲಿ 6,691 ಆಧುನಿಕ ಔಷಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹಾಸಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ 37,843; 15,780 ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 22,063 ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ.<ref name="dhs">{{Cite book |title=List of modern medicine institutions (2017–18) |last=Statistics Wing |first=Health Information Cell |publisher=Directorate of Health Services, Government of Kerala |year=2019 |location=Thiruvananthapuram |pages=1, 7 |url=https://dhs.kerala.gov.in/wp-content/uploads/2020/03/list_10052019.pdf}}</ref> === ಭಾಷೆ === [[File:Language Map of Kerala (2011 Census).svg|thumb|200px|ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾಷೆಗಳು:<br> {{col-begin}} {{col-2}} '''ಮಲಯಾಳಂ''' {{legend|#009deb|80–90%}} {{legend|#0088cc|90–100%}} {{col-end}} ]] [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕೇರಳದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಭಾಷೆಗಳು|ಭಾರತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="thehindu20130524">{{cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/classical-status-for-malayalam/article4744630.ece |title='Classical' status for Malayalam |work=[[The Hindu]] |date=24 May 2013 |access-date=25 May 2013 |location=Thiruvananthapuram, India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala – Principal Language |url=https://archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610111356/https://archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=73 |archive-date=10 June 2020 |access-date=27 November 2018 |website=Government of India}}</ref> [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಮಾತನಾಡುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ, ಇದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 17.48% ಮತ್ತು 4.8% ರಷ್ಟಿದೆ.<ref name="lg">{{cite web |title=Census of India – Language |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16.html |website=censusindia.gov.in}}</ref> [[ತುಳು ಭಾಷೆ|ತುಳು]] ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ]]ವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 8.77% ಮತ್ತು 4.23% ರಷ್ಟಿದೆ.<ref name="lg" /><ref>{{cite news |title=Kerala government to appoint officer to study issues of linguistic minorities |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/government-to-appoint-officer-to-study-issues-of-linguistic-minorities/articleshow/59892625.cms |date=2 August 2017 |newspaper=The Times of India |department=City: Thiruvananthapuram |agency=TNN |access-date=29 December 2019}}</ref> === ಧರ್ಮ === {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ}} {{multiple image | direction = vertical | total_width = 200 | caption_align = left | image1 = Jain temple, Wayanad IMG 3494 by Joseph Lazer.jpg | caption1 = [[ಸುಲ್ತಾನ್ ಬತ್ತೇರಿ|ಸುಲ್ತಾನ್ ಬತ್ತೇರಿಯ]] [[ಜೈನ ದೇವಾಲಯ, ಕಿಡಂಗನಾಡ್|ಜೈನ ದೇವಾಲಯ]]. | image3 = Cheraman juma masjid Old.jpg | caption3 = ಮೂಲ [[ಚೇರಮನ್ ಜುಮಾ ಮಸೀದಿ]]ಯ ಮಾದರಿ. | image4 = Palayoor St. Thomas Syro-Malabar Church.jpg | caption4 = [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಸಿರೋ-ಮಲಬಾರ್ ಚರ್ಚ್, ಪಾಲಯೂರು]]. }} {{Pie chart |thumb = right |caption = '''ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ''' (2011)<ref name="census_2016_religion">{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=Population by religious community – 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner |work=[[2011 Census of India]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] |value1 = 54.73 |color1 = darkorange |label2 = [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ|ಇಸ್ಲಾಂ]] |value2 = 26.56 |color2 = Green |label3 = [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ]] |value3 = 18.38 |color3 = dodgerblue |label4 = ಇತರೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ |value4 = 0.32 |color4 = grey }} [[File:Kerala religions 2011.png|thumb|ಕೇರಳದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಧರ್ಮದ ಶೇಕಡಾವಾರು]] ಕೇರಳವು [[ಹಿಂದೂಗಳು]], [[ಮುಸ್ಲಿಮರು]] ಮತ್ತು [[ಕ್ರೈಸ್ತರು]] ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಹಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://thegroundtruthproject.org/paradox-indias-religiously-diverse-state/ |title=The paradox of India's most religiously diverse state |date=7 April 2019 |publisher=The Ground Truth Project |access-date=7 April 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.huffpost.com/entry/kerala-religion-gender_b_9577234 |title=There's a Place in India Where Religions Coexist Beautifully and Gender Equality Is Unmatched |date=6 April 2016 |publisher=Huffpost |access-date=6 April 2016}}</ref> [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]ವು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಡುವ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಇಸ್ಲಾಂ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಕೇರಳವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ [[ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದ]]ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite journal |last=Heller |first=Patrick |title=Social capital as a product of class mobilization and state intervention: Industrial workers in Kerala, India |journal=[[World Development (journal)|World Development]] |volume=24 |issue=6 |pages=1055–1071 |date=June 1996 |doi=10.1016/0305-750X(96)00015-0 <!-- |access-date=4 April 2022 --> |doi-access=free}}</ref> [[2011 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]] ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳದ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ 54.7% ಹಿಂದೂಗಳು, 26.6% ಮುಸ್ಲಿಮರು, 18.4% ಕ್ರೈಸ್ತರು, ಮತ್ತು ಉಳಿದ 0.3% ರಷ್ಟು ಜನರು ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref name="censusindia2011religion">{{cite web |title=Population by religious communities |work=Census of India |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html |publisher=Government of India |access-date=26 August 2015}}</ref> [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಂದ ಹಿಂದಿಕ್ಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref name="thehindu1">{{cite news |url=https://www.hindu.com/2004/09/23/stories/2004092306010500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041128124211/https://www.hindu.com/2004/09/23/stories/2004092306010500.htm |url-status=dead |archive-date=28 November 2004 |location=Chennai, India |title=Increase in Muslim population in the State |date=23 September 2004 |work=[[The Hindu]] |access-date=13 November 2015}}</ref> ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರೈಸ್ತರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kerala-not-Goa-has-maximum-no-of-Christians/articleshow/2649158.cms |title=Kerala, not Goa, has maximum no. of Christians |work=The Times of India |date=25 December 2007 |publisher=The Times Group}}</ref> 2016 ರಂತೆ, ಹಿಂದೂಗಳು, ಮುಸ್ಲಿಮರು, ಕ್ರೈಸ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಜನನಗಳ ಕ್ರಮವಾಗಿ 41.9%, 42.6%, 15.4% ಮತ್ತು 0.2% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2016.pdf |title=Vital Statistics 2016 |website=Ecostat, Kerala Government. |access-date=7 June 2019 |archive-date=11 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711011809/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2016.pdf |url-status=dead}}</ref> ಇಸ್ಲಾಂ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಇದು ದೊಡ್ಡ [[ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ]]ದ ಅಂಚಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, [[ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ]]ದಿಂದ ಮಸಾಲೆ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂದಿತು. ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇಸ್ಲಾಂನ್ನು ಕೇರಳಕ್ಕೆ 7 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಪರಿಚಯಿಸಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="indiatimes3">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Trade-not-invasion-brought-Islam-to-India/articleshow/2144414.cms |title=Trade, not invasion brought Islam to India |last=Sethi |first=Atul |date=24 June 2007 |work=[[The Times of India]] |access-date=24 September 2014}}</ref><ref name="autogenerated20002">Katz 2000; Koder 1973; Thomas Puthiakunnel 1973; David de Beth Hillel, 1832; Lord, James Henry 1977.</ref> ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ [[ಚೇರಮನ್ ಪೆರುಮಾಳ್ ತಾಜುದ್ದೀನ್]] ರ ದಂತಕಥೆಯು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಇದು [[ಅರೇಬಿಯಾ]]ಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ [[ಮುಹಮ್ಮದ್]] ರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿಂದೂ ರಾಜನ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |last1=Varghese |first1=Theresa |title=Stark World Kerala |year=2006 |publisher=Stark World Pub. |isbn=978-8190250511 |url=https://books.google.com/books?id=lDhuAAAAMAAJ&q=cheraman+perumal+tajuddin |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kumar |first1=Satish |title=India's National Security: Annual Review 2009 |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=x-esAgAAQBAJ&q=cheraman+perumal+tajuddin&pg=PA346 |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-136-70491-8}}</ref><ref>Minu Ittyipe; [[Solomon]] to Cheraman; Outlook Indian Magazine; 2012</ref> ಕೇರಳ ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮಾಪ್ಪಿಲ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಪ್ಪಿಲರು ಕೇರಳದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="KunhaliV2">Kunhali, V. "Muslim Communities in Kerala to 1798" PhD Dissertation Aligarh Muslim University (1986) [https://ir.amu.ac.in/2736/1/T%205242.pdf]</ref><ref name="Divakaruni20112">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=W0wLgfQyvFAC |title=The Palace of Illusions |author=Chitra Divakaruni |year=2011 |publisher=Pan Macmillan |isbn=978-0-330-47865-6 |access-date=18 November 2012}}</ref> [[ಚೇರಮನ್ ಪೆರುಮಾಳ್ಸ್ ದಂತಕಥೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಸೀದಿಯನ್ನು {{CE|624}} ರಲ್ಲಿ [[ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರು]] ನಲ್ಲಿ [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಕೊನೆಯ ಆಡಳಿತಗಾರ (ಚೇರಮನ್ ಪೆರುಮಾಳ್) ರ ಆದೇಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಅವರು [[ಮುಹಮ್ಮದ್]] ({{Circa|570}}–632) ರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂಗೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡರು.<ref>{{cite book |author=Jonathan Goldstein |title=The Jews of China |publisher=M. E. Sharpe |year=1999 |isbn=978-0-7656-0104-9 |url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC |page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book |author1=Edward Simpson |author2=Kai Kresse |title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333 |access-date=24 July 2012 |year=2008 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70024-5 |pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book |author=Uri M. Kupferschmidt |url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458 |title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine |publisher=Brill |year=1987 |isbn=978-9004079298 |pages=458–59 |access-date=25 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125191234/https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458 |archive-date=25 November 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book |author=Husain Raṇṭattāṇi |title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles |url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179 |access-date=25 July 2012 |year=2007 |publisher=Other Books |isbn=978-8190388788 |pages=179–}}</ref> ಪ್ರಾಚೀನ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವು 52 CE ಯಲ್ಲಿ [[ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತ]]ನ [[ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ರೇರಿತರು|ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ರೇರಿತರಲ್ಲಿ]] ಒಬ್ಬರಾದ [[ತಾಮಸ್ ಪ್ರೇರಿತ]]ನ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಕೇರಳದ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>[https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&q=Muziris ''The Encyclopedia of Christianity, Volume 5''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226115908/https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&printsec=frontcover&dq=isbn%3A9780802824172&hl=en&sa=X&ei=i5ncVJiVJ4u4uATrlIGoAg&ved=0CB8Q6wEwAA|date=26 December 2016}} by Erwin Fahlbusch. Wm. B. Eerdmans Publishing – 2008. p. 285. {{ISBN|978-0802824172}}.</ref><ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&pg=PA27 |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |editor-first=Orpa |editor-last=Slapak |publisher=The Israel Museum |location=Jerusalem |year=2003 |page=27 |isbn=9652781797 |chapter=The Cochin Jews Of Kerala |first=Barbara C. |last=Johnson}}</ref><ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/592851/Saint-Thomas |title=Saint Thomas |website=Encyclopædia Britannica |date=1 January 2019}}</ref><ref name="Menachery">Menachery G; 1973, 1998; Mundalan, A. M; 1984; Podipara, Placid J. 1970; Leslie Brown, 1956</ref> [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು]] [[ಸಿರೋ-ಮಲಬಾರ್ ಚರ್ಚ್|ಸಿರೋ-ಮಲಬಾರ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]],<ref name="Ponnumuthan1996">{{cite book |author=Selvister Ponnumuthan |title=Authentic Interpretation in Canon Law: Reflections on a Distinctively Canonical Institution |url=https://books.google.com/books?id=zcedqS4jOusC&pg=PA103 |access-date=18 November 2012 |year=1996 |publisher=Gregorian&Biblical BookShop |isbn=978-8876527210 |pages=103–}}</ref> [[ಸಿರೋ-ಮಲಂಕರ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್|ಸಿರೋ-ಮಲಂಕರ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]],<ref name="Williams1996">{{cite book |author=Raymond Brady Williams |title=Christian Pluralism in the United States: The Indian Immigrant Experience |url=https://books.google.com/books?id=w1uk6zZQKzAC&pg=PA144 |access-date=18 November 2012 |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-57016-9 |pages=144–}}</ref> [[ಜಾಕೋಬೈಟ್ ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚ್]],<ref name="AndersonTang2005">{{cite book |author1=Allan Anderson |author2=Edmond Tang |title=Asian and Pentecostal: The Charismatic Face of Christianity in Asia |url=https://books.google.com/books?id=LDZgKELq7AoC&pg=PA248 |access-date=18 November 2012 |year=2005 |publisher=OCMS |isbn=978-1-870345-43-9 |pages=248–}}</ref> [[ಮಾರ್ ತೋಮಾ ಸಿರಿಯನ್ ಚರ್ಚ್]],<ref>{{Cite book |title=John Anthony McGuckin (15 December 2010). The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity. pp. 377–. Retrieved 18 November 2012. |publisher=John Wiley & Sons. |isbn=978-1-4443-9254-8 |year=2010}}</ref> [[ಮಲಂಕರ ಓರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಸಿರಿಯನ್ ಚರ್ಚ್]],<ref name="Russell2010">{{cite book |author=Thomas Arthur Russell |title=Comparative Christianity: A Student's Guide to a Religion and Its Diverse Traditions |url=https://books.google.com/books?id=FmMarHDbglgC&pg=PT40 |access-date=18 November 2012 |year=2010 |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1-59942-877-2 |pages=40–}}</ref> [[CSI|CSI]] ಯ [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ನರು|ಸಿರಿಯನ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ನರು]]<ref>{{cite book |author=Stephen Neill |title=A History of Christianity in India: 1707–1858 |url=https://books.google.com/books?id=Xi-tvrYbYxMC&pg=PA240 |access-date=31 August 2012 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89332-9 |pages=247–251}}</ref> ಮತ್ತು [[ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್ ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು]]<ref>{{cite book |last1=Bergunder |first1=Michael |title=The South Indian Pentecostal Movement in the Twentieth Century |year=2008 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2734-0 |pages=15–16, 26–30, 37–57 |url=https://books.google.com/books?id=XGiv3riaunQC&q=Pentecostal+evangelical+saint+thomas+syrian+christian |language=en}}</ref> ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚರ್ಚ್|ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]] ಕ್ರೈಸ್ತರ ಮೂಲವು 16 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ [[ಪಡ್ರೊಡೊ]]ನ ಮಿಷನರಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.<ref name="autogenerated1">{{cite book |author=A Sreedhara Menon |title=A Survey Of Kerala History |url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA192 |access-date=18 November 2012 |year=2007 |publisher=DC Books |isbn=978-8126415786 |pages=192–}}</ref><ref name="RakRaj2008">{{cite book |author1=Knut A. Jacobsen, Selva J. Rak |author2=Selva J. Raj |title=South Asian Christian Diaspora: Invisible Diaspora in Europe and North America |url=https://books.google.com/books?id=6L5MxlMIcG0C&pg=PA172 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-0-7546-6261-7 |pages=172–}}</ref><ref name="Subramanian2009">{{cite book |author=Ajantha Subramanian |title=Shorelines: Space and Rights in South India |url=https://books.google.com/books?id=lsd55y4KbeYC&pg=PA95 |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8685-0 |pages=95–}}</ref> ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ವಲಸಿಗರೊಂದಿಗೆ ಶತಮಾನಗಳ ಮಿಶ್ರಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್, ಡಚ್, ಫ್ರೆಂಚ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪೋಷಕತ್ವ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಜರ ಆಂಗ್ಲೋ-ಇಂಡಿಯನ್ ಸಮುದಾಯವಿದೆ. ಕೇರಳವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರೈಸ್ತರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>Singh, Anjana. "Fort Cochin in Kerala 1750–1830 The Social Condition of a Dutch Community in an Indian Milieu." Brill, Leiden Boston: 2010, 3: 92.</ref> [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ]]ವು 10 ನೇ ಶತಮಾನ BCE ಯಲ್ಲಿ [[ಸೊಲೊಮನ್|ರಾಜ ಸೊಲೊಮನ್]] ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇರಳವನ್ನು ತಲುಪಿತು.<ref>Weil, Shalva. "Jews in India." in M.Avrum Erlich&nbsp;(ed.) ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora'', Santa Barbara, CA: ABC&nbsp;CLIO. 2008, 3: 1204–12.</ref> ಅವರನ್ನು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಯಹೂದಿಗಳು]] ಅಥವಾ ಮಲಬಾರ್ ಯಹೂದಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಹೂದಿಗಳ ಇತಿಹಾಸ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಯಹೂದಿಗಳ ಗುಂಪು]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&q=two+millennia ''The Israelis (Jews) of India: A Story of Three Communities''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226115854/https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&printsec=frontcover&dq=isbn%3A9652781797&hl=en&sa=X&ei=UNa1VM-AFc_kuQSLiYLIAQ&ved=0CB8Q6wEwAA|date=26 December 2016}} by Orpa Slapak. The Israel Museum, Jerusalem. 2003. p. 27. {{ISBN|978-9652781796}}.</ref><ref>Weil, Shalva.&nbsp;India's Jewish Heritage: Ritual, Art and Life-Cycle, Mumbai: Marg&nbsp;Publications, 2009. [first published in 2002; 3rd&nbsp;edn.]. Katz 200/*Religion */ 0; Koder 1973; Menachery 1998</ref> 20 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಯಹೂದಿ ಸಮುದಾಯವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು [[ಅಲಿಯಾ|ಇಸ್ರೇಲ್ಗೆ ವಲಸೆ]] ಹೋದರು.<ref name="Roland1998">{{cite book |author=Joan G. Roland |title=The Jewish Communities of India: Identity in a Colonial Era |url=https://books.google.com/books?id=kHJccZ92IecC&pg=PA283 |access-date=18 November 2012 |year=1998 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-7658-0439-6 |pages=283–}}</ref> [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಿನಾಗೋಗ್|ಪರದೇಶಿ ಸಿನಾಗೋಗ್]] [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ]] [[ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಿನಾಗೋಗ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Paradesi Synagogue – tourist attractions at Mattancherry, Ernakulam Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kochi/paradeso-synagogue-mattancherry.php |website=www.keralatourism.org}}</ref> [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ ಧರ್ಮ]]ವು [[ವಯನಾಡು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="LockieCarpenter2012">{{cite book |author1=Stewart Lockie |author2=David Carpenter |title=Agriculture, Biodiversity and Markets: Livelihoods and Agroecology in Comparative Perspective |url=https://books.google.com/books?id=cZvlmpwviuMC&pg=PT258 |access-date=18 November 2012 |year=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-54649-5 |page=258}}</ref><ref name="MathewBaviskar2009">{{cite book |author1=George Mathew |author2=B S Baviskar |title=Inclusion and Exclusion in Local Governance: Field Studies from Rural India |url=https://books.google.com/books?id=DsDOrvROzPEC&pg=PA204 |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=Sage Publications |isbn=978-8178298603 |page=204}}</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ}} {{multiple image <!-- Layout parameters -->| align = <!-- right (default), left, centre, none --> | direction = vertical | width = 225 <!--image1-->| image1 = University of Kerala.jpg | caption1 = [[ತಿರುವನಂತಪುರ|ತಿರುವನಂತಪುರದ]] [[ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] <!--image 2-->}} [[ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತದ ಶಾಲೆ]] 14 ಮತ್ತು 16 ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಖಗೋಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಶಾಲೆಯು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಗಣಿತ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿತು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೋನಮಿತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸರಣಿ ವಿಸ್ತರಣೆ]] ಸೇರಿದೆ.<ref name="roy">{{cite journal |last=Roy |first=Ranjan |year=1990 |title=Discovery of the Series Formula for π by Leibniz, Gregory, and Nilakantha |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1990-12_63_5/page/291 |journal=Mathematics Magazine |volume=63 |issue=5 |pages=291–306 |doi=10.2307/2690896 |jstor=2690896}}</ref><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–63 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P |s2cid=68570164}}</ref> 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದ ಆಧುನಿಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು [[ಚರ್ಚ್ ಮಿಷನ್ ಸೊಸೈಟಿ]] ಮಿಷನರಿಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite news |title=Missionaries led State to renaissance: Pinarayi |newspaper=The Hindu |date=13 November 2016 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Missionaries-led-State-to-renaissance-Pinarayi/article16444369.ece |quote=Inaugurating on Saturday the valedictory of the bicentenary celebration of the arrival of Church Mission Society (CMS) missionaries to the shores of Kerala, Mr. Vijayan said it was their pioneering work in the fields of education, literature, printing, publishing, women's education, education of the differently-abled and, in general, a new social approach through the inclusion of marginalised sections into the mainstream which brought the idea of 'equality' into the realm of public consciousness. This had raised the standard of public consciousness and paved the way for the emergence of the renaissance movements in the State.}}</ref><ref>{{cite web |title=Kerala to celebrate CMS mission |url=https://churchmissionsociety.org/our-stories/kerala-celebrate-cms-mission |date=9 November 2016 |website=Church Mission Society |access-date=4 April 2022 |quote=Indian President Pranab Mukherjee, visited CMS College in Kerala, the oldest college in India, and laid the foundation stone of the bicentenary block. He said, 'CMS college is a pioneer of modern education in Kerala. It has been the source of strong currents of knowledge and critical inquiry that have moulded the scholastic and socio-cultural landscape of Kerala and propelled the State to the forefront of social development.'{{hsp}} }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mathew |first1=E. T. |url=https://www.epw.in/journal/1999/39/special-articles/growth-literacy-kerala.html |title=Growth of Literacy in Kerala |date=5 June 2015 |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=1999 |pages=7–8 |via=www.epw.in}}</ref><ref>{{cite book |title=District Handbooks of Kerala |url=https://www.kerala.gov.in/district_handbook/Kottayam.pdf |date=March 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319183020/https://www.kerala.gov.in/district_handbook/Kottayam.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |pages=19–20 |publisher=Department of Information & Public Relations Government of Kerala |access-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Menon |first=Sreedhara |title=A survey of Kerala History |year=1996 |publisher=S.Viswanathan Printers and Publishers |location=Madras |pages=339, 348–49 |isbn=978-8126415786 |url=https://onlinestore.dcbooks.com/books/a-survey-of-kerala-history |access-date=20 March 2019 |archive-date=24 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824143707/https://onlinestore.dcbooks.com/books/a-survey-of-kerala-history |url-status=dead}}</ref> 1854 ರ [[ವುಡ್ಸ್ ಡೆಸ್ಪ್ಯಾಚ್]] ನ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ತಿರುವಾಂಕೂರು ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಖಾಸಗಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು [[ಅನುದಾನ-ಸಹಾಯ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದವು.<ref name="Devrep53-58" /> [[ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕಾಲೇಜು, ತೃಶೂರ್|ಸೇಂಟ್ ತಾಮಸ್ ಕಾಲೇಜು ತೃಶೂರ್]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್ ಬರ್ಚ್ಮನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜು|ಎಸ್ಬಿ ಕಾಲೇಜು ಚಂಗನಾಶ್ಶೇರಿ]] ನಂತಹ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. [[ಕುರಿಯಾಕೋಸ್ ಎಲಿಯಾಸ್ ಚಾವರ|ಫಾ. ಕುರಿಯಾಕೋಸ್ ಎಲಿಯಾಸ್ ಚಾವರ]], [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಲಾವಿಗ್ನೆ|ಮಾರ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಲಾವಿಗ್ನೆ SJ]], [[ಆಯ್ಯಾ ವೈಕುಂಡರ್|ವೈಕುಂಡ ಸ್ವಾಮಿ]], [[ನಾರಾಯಣ ಗುರು]] ಮತ್ತು [[ಅಯ್ಯಂಕಾಳಿ]] ರಂತಹ ನಾಯಕರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ—[[ನಾಯರ್ ಸೇವಾ ಸೊಸೈಟಿ]], [[ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಟ್ರಸ್ಟ್|ಎಸ್ಎನ್ಡಿಪಿ]], [[ಮುಸ್ಲಿಂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೊಸೈಟಿ]], ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಾಜನ ಸಭಾ, ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮ ಸಭಾ (ನಂಬೂದಿರಿಗಳ) ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಚರ್ಚುಗಳ ಸಭೆಗಳಂತಹ ಸಮುದಾಯ-ಆಧಾರಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ—ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Devrep53-58">{{Cite book |author=Planning Commission, India |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8171885947 |pages=53–58 |access-date=30 May 2015}}</ref> 1991 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಕ್ಷರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ಕೇವಲ 90% ಆಗಿತ್ತು.<ref name="Soundarapandian2000">{{cite book |author=Mookkiah Soundarapandian |title=Literacy Campaign in India |url=https://books.google.com/books?id=KVhHEC449yoC&pg=PA21 |year=2000 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-8171415533 |page=21}}</ref> 2006–2007 ರಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ 21 ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ (EDI) ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{Cite news |author=D Suresh Kumar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kerala-tops-primary-education-index/articleshow/3587924.cms |title=Kerala tops primary education index |work=The Times of India |date=13 October 2008 |access-date=30 July 2009}}</ref> ೨೦೦೭ ರಂತೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾತಿಯು ಸುಮಾರು 100% ಆಗಿತ್ತು; ಮತ್ತು, ಭಾರತದ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶವು ಲಿಂಗಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಸುಮಾರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Devrep255-258">{{Cite book |author=Planning Commission, India |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8171885947 |pages=255–58 |access-date=30 May 2015}}</ref> 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳವು 93.9% ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ 74.0% ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ.<ref name="IBNLiteracy2013">{{cite news |title=Tripura tops literacy rate with 94.65 per cent, leaves behind Kerala |url=https://ibnlive.in.com/news/tripura-tops-literacy-rate-with-with-9465-per-cent-leaves-behind-kerala/420560-3-224.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130913005546/https://ibnlive.in.com/news/tripura-tops-literacy-rate-with-with-9465-per-cent-leaves-behind-kerala/420560-3-224.html |url-status=dead |archive-date=13 September 2013 |access-date=12 February 2015 |work=IBNLive |date=9 September 2013}}</ref> ಜನವರಿ 2016 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು ತನ್ನ ''ಅಥುಲ್ಯಂ'' ಸಾಕ್ಷರತಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ 100% ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.ibtimes.co.in/kerala-becomes-1st-indian-state-achieve-100-primary-education-662878 |title=Kerala becomes 1st Indian state to achieve 100% primary education |date=12 January 2016 |access-date=14 January 2016 |work=International Business Times}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 10-ವರ್ಷದ ಅಧ್ಯಯನದ ಆರಂಭಿಕ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಮೇಲಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆ—''4+3+3'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರತಿ ಹಂತದ ವರ್ಷಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Devrep255-258" /> ಮೊದಲ 10 ವರ್ಷಗಳ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ—[[ಉದಾರ ಕಲೆಗಳು]], ವಾಣಿಜ್ಯ, ಅಥವಾ ವಿಜ್ಞಾನ—[[ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜು|ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲಾ]] ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ದಾಖಲಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref name="Edu_Ker" /> ಹೆಚ್ಚಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳು [[ಕೇರಳ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಎಕ್ಸಾಮಿನೇಷನ್]] ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/ |title=Kerala School Data Bank |access-date=5 December 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in |publisher=Government of Kerala}}</ref> ಇತರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಂಡಳಿಗಳೆಂದರೆ [[ಭಾರತೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ]] (ICSE), [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ]] (CBSE), ಮತ್ತು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮುಕ್ತ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ]] (NIOS).<ref name="Edu_Ker">{{cite web |title=Education in Kerala |url=https://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=54 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218082340/https://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=54 |archive-date=18 December 2011 |publisher=Government of India |access-date=30 May 2015}}</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Main|ಕೇರಳದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Kathakali BNC.jpg | alt1 = Kathakali Performance | caption1 = ಒಬ್ಬ [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಕಲಾವಿದ | image4 = 5 image collage of floral arrangement during the Hindu festival of Onam Kerala.jpg | alt4 = Pookkalam | caption4 = [[ಓಣಂ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆಚರಣೆ, ಕೇರಳೀಯರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳ ಮುಂದೆ ''ಪೂಕ್ಕಲಂ'' (ಹೂವಿನ ಕಾರ್ಪೆಟ್) ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ. | image5 = ThrissurPooram-Kuda.jpg | alt5 = Thrissur Pooram festival | caption5 = [[ತೃಶೂರ್ ಪೂರಂ]] ಹಬ್ಬ | image6 = Mohiniyattam at Kerala School Kalolsavam 2019 02.jpg | alt6 = Mohiniattam | caption6 = ಒಂದು ''[[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]]'' ಪ್ರದರ್ಶನ | image8 = sadhya DSW.jpg | caption8 = ಓಣಂ [[ಸಾಧ್ಯ]] | total_width = }} ಕೇರಳದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಮಿಶ್ರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು [[ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.<ref name="Menon3">{{cite book |title=Cultural Heritage of Kerala |author=A. Sreedhara Menon |publisher=D C Books |year=2008 |isbn=978-8126419036 |pages=13–15 |url=https://books.google.com/books?id=S9RMxjdjUVAC |access-date=30 May 2015}}</ref> ಇದು [[ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಜನರು|ಆರ್ಯ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ದ್ರಾವಿಡ]], [[ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಅರಬ್]], ಮತ್ತು [[ಯುರೋಪಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಯುರೋಪಿಯನ್]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಿದೆ,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C |title=A Survey Of Kerala History |last=Menon |first=A. Sreedhara |year=2007 |publisher=DC Books |isbn=978-8126415786 |page=55 |language=en}}</ref> ಇದು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Menon1978a">{{cite book |author=A. Sreedhara Menon |title=Cultural Heritage of Kerala: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=px5BAAAAMAAJ |year=1978 |publisher=East-West Publications |page=10}}</ref> ಇದು ಅದರ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಿ ಜನರು]] ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾವಯವ ನಿರಂತರತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite book |title=Contribution of Travancore to Karnatic Music |url=https://books.google.com/books?id=VVftZwEACAAJ |year=2004 |publisher=Information & Public Relations Department, Government of Kerala |pages=7–37}}</ref> ಇದು ನೆರೆಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶತಮಾನಗಳ ಸಂಪರ್ಕದ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Bhagyalekshmy_2004d_29">{{cite book |author=S. Bhagyalekshmy |title=Contribution of Travancore to Karnatic Music |url=https://books.google.com/books?id=VVftZwEACAAJ |access-date=6 January 2013 |year=2004 |publisher=Information & Public Relations Department, Government of Kerala}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇರಳದ ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Menon3" /> ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ 10,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="1000hrs">{{cite news |date=4 March 2010 |title=India's overworked elephants |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8533776.stm |access-date=30 May 2015 |work=BBC}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ 825 CE ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಸೌರ ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಆಗಿರುವ [[ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]],<ref name="Devika2005">{{cite book |author=J. Devika |title=Her-self: Early Writings on Gender by Malayalee Women, 1898–1938 |url=https://books.google.com/books?id=Xyr6gXmva-gC&pg=PA5 |access-date=17 November 2012 |year=2005 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-8185604749 |page=5}}</ref> ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Singh2004">{{cite book |author=Kumar Suresh Singh |title=People of India: Maharashtra |url=https://books.google.com/books?id=4bfmnmsBfQ4C&pg=PA1524 |access-date=17 November 2012 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-8179911020 |page=1524}}</ref> ಭಾರತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕೇರಳದ [[ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ]]ಯಾಗಿದೆ.<ref name="Benedikter2009">{{cite book |author=Thomas Benedikter |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA90 |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-643-10231-7 |page=90}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ಭಾಷೆಗಳು|ನಿಗದಿತ ಮತ್ತು ಅನಿಗದಿತ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಡಜನ್ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=https://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14}}</ref> ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮದ್ಯ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-51372583 |title=Shock after alcohol flows from kitchen taps in Kerala |work=BBC News |date=6 February 2020}}</ref> === ಹಬ್ಬಗಳು === {{Main|ಕೇರಳದ ದೇವಾಲಯ ಹಬ್ಬಗಳು|ಓಣಂ}} ಕೇರಳದಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ವರ್ಷದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book |title=Cultural Heritage of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=R7QNGkZKc5wC&pg=PA76 |year=2008 |publisher=D.C. Books |isbn=978-8126419036 |page=76}}</ref> ಈ ಹಬ್ಬಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸುವುದು, ಅದನ್ನು ಹಬ್ಬದ ಕೊನೆಯ ದಿನದಂದು ದೇವತೆಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book |title=The Legacy of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=S9RMxjdjUVAC&pg=PA34 |year=1982 |publisher=Department of Public Relations, Government of Kerala |isbn=978-8126437986 |page=34}}</ref> ಕೆಲವು ಹಬ್ಬಗಳು ಪೂರಂಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು [[ತೃಶೂರ್ ಪೂರಂ]].<ref>{{cite book |title=World Encyclopaedia of Interfaith Studies: World religions |url=https://books.google.com/books?id=fFwi7qRRgosC |year=2009 |publisher=Jnanada Prakashan |isbn=978-8171392803 |pages=704–10}}</ref> "ಆನೆಗಳು, ಪಟಾಕಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪುಗಳು" ತೃಶೂರ್ ಪೂರಂನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite news |title=The stars of Pooram show are jumbos |date=26 May 2006 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.hindu.com/2006/05/26/stories/2006052610410500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118212644/https://www.hindu.com/2006/05/26/stories/2006052610410500.htm |url-status=dead |archive-date=18 November 2007 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದರೆ [[ಮಕರವಿಳಕ್ಕು]],<ref name="Ltd.2013b">{{cite book |author=Infokerala Communications Pvt. Ltd. |title=Pilgrimage to Temple Heritage |url=https://books.google.com/books?id=nAt8AgAAQBAJ&pg=PA433 |year=2013 |publisher=Biju Mathew |isbn=978-8192128443 |page=433}}</ref> [[ಚಿನಕ್ಕತ್ತೂರು ಪೂರಂ]], [[ಅಟ್ಟುಕಲ್ ಪೊಂಗಲ]] ಮತ್ತು [[ನೆನ್ಮಾರ ವಲ್ಲಂಗಿ ವೇಳ]]<ref name="Stott2014">{{cite book |author=David Stott |title=Kerala Footprint Focus Guide: Includes Kochi, Alappuzha, Thrissur, Periyar, River Nila |url=https://books.google.com/books?id=-Jx8AwAAQBAJ&pg=PA94 |year=2014 |publisher=Footprint Travel Guides |isbn=978-1-909268-79-1 |page=94}}</ref> ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ [[ಉತ್ಸವ]]ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ವಾರ್ಷಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಈ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಗ್ರಾಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಜನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಕ್ಕಿ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="NarayananKurup1976">{{cite book |author1=M. G. S. Narayanan |author2=K. K. N. Kurup |title=Historical Studies in Kerala |url=https://books.google.com/books?id=mvELAAAAIAAJ |year=1976 |publisher=Department of History, University of Calicut |pages=68–81}}</ref> ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಪಂಚಾರಿ ಮೇಳಂ]] ಅಥವಾ [[ಪಂಚವಾದ್ಯ]]ದಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ.<ref name="Killius2006">{{cite book |author=Rolf Killius |title=Ritual Music and Hindu Rituals of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=c_fZAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=B.R. Rhythms |isbn=978-8188827077 |page=61}}</ref> [[ಈದ್ ಅಲ್-ಫಿತರ್]] ಮತ್ತು [[ಈದ್ ಅಲ್-ಅಧಾ]] ಅನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯವು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್]] ಮತ್ತು [[ಈಸ್ಟರ್]] ನಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತರು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Malabar">{{Cite book |last=Sreedhara Menon |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82 |title=''Kerala Charitram'' |publisher=DC Books |year=2007 |isbn=978-8126415885 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113141403/https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82 |archive-date=13 November 2021 |url-status=live}}</ref> ಓಣಂ ಕೇರಳದ ಜನರು ಆಚರಿಸುವ ಸುಗ್ಗಿಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಕೃಷಿ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Choondal1980">{{cite book |author=Chummar Choondal |title=Kerala Folk Literature |year=1980 |url=https://books.google.com/books?id=EnQOAAAAYAAJ |publisher=Kerala Folklore Academy}}</ref><ref name="Menon2007b">{{cite book |author=A Sreedhara Menon |title=A Survey Of Kerala History |url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA80 |year=2007 |publisher=DC Books |isbn=978-8126415786 |pages=80–}}</ref> ಇದು ಕೇರಳದ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ<ref name="Darpan2006b">{{cite book |author=Pratiyogita Darpan |title=Pratiyogita Darpan |url=https://books.google.com/books?id=lugDAAAAMBAJ&pg=PT83 |year=2006 |publisher=Pratiyogita Darpan |page=624}}</ref> ಇದು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಜಾದಿನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಓಣಂ ಮುನ್ನಾದಿನದಿಂದ (ಉತ್ತ್ರಾಡಂ) ನಾಲ್ಕನೇ ಓಣಂ ದಿನದವರೆಗೆ.<ref>{{cite book |title=Purāṇam |url=https://books.google.com/books?id=sfxjAAAAMAAJ |year=2004 |publisher=All-India Kasiraja Trust. |page=17}}</ref> ಓಣಂ ಮಲಯಾಳಂ ತಿಂಗಳು ಚಿಂಗಂ (ಆಗಸ್ಟ್–ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್) ನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ<ref>{{cite book |title=Cultural Heritage of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=R7QNGkZKc5wC&pg=PA66 |year=2008 |publisher=D.C. Books |isbn=978-8126419036 |page=66}}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ರಾಜ [[ಮಹಾಬಲಿ]]ಯ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="MythOnam">{{cite news |last1=Praveen |first1=M. P. |title=Myth, mystique, and traditions of Onam |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-editorialfeatures/myth-mystique-and-traditions-of-onam/article2433921.ece |access-date=12 November 2015 |work=The Hindu |date=8 September 2011}}</ref> ಓಣಂನ ಒಟ್ಟು ಅವಧಿಯು 10 ದಿನಗಳು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ವಲ್ಲಂ ಕಳಿ]],<ref>{{Cite web |title=Vallamkali – Resplendent Water Regattas of Kerala {{!}} Kerala Boat Races{{!}} Onam{{!}} Kerala Backwaters {{!}} Kerala |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2020/vallamkali-resplendent-water-regattas-of-kerala/1017 |access-date=9 June 2021|website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> [[ಪುಲಿಕಳಿ]],<ref name="Ltd.2013">{{cite book |author=Infokerala Communications Pvt. Ltd. |title=Pilgrimage to Temple Heritage |url=https://books.google.com/books?id=nAt8AgAAQBAJ&pg=PA535 |year=2013 |publisher=Biju Mathew |isbn=978-8192128443 |page=535}}</ref> ಪೂಕ್ಕಲಂ,<ref>{{cite book |title=A Biblical Approach to Indian Traditions and Beliefs |url=https://books.google.com/books?id=f35VH7LrZ1IC&pg=PA90 |year=2008 |publisher=Armour Publishing Pte Ltd |isbn=978-9814222396 |page=90}}</ref> ತುಂಬಿ ತುಳ್ಳಲ್<ref name="Mohapatra2013">{{cite book |author=J Mohapatra |title=Wellness In Indian Festivals & Rituals |url=https://books.google.com/books?id=UdpzAgAAQBAJ&pg=PA142 |year=2013 |publisher=Partridge Pub |isbn=978-1-4828-1690-7 |page=142}}</ref> ಮತ್ತು [[ಓನವಿಲ್ಲು]]<ref name="(Princess.)1998">{{cite book |author=Gouri Lakshmi Bayi (Princess.) |title=Thulasi garland |url=https://books.google.com/books?id=5lcvAAAAYAAJ |year=1998 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |isbn=978-8172761103}}</ref> ನಂತಹ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ### ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ {{Main|ಕೇರಳದ ಕಲೆಗಳು|ಕೇರಳದ ಸಂಗೀತ}} ಕೇರಳವು ಹಲವಾರು [[ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ]] ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಸೇರಿವೆ: [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]], [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ಕೂಡಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ಒಟ್ಟನ್ ತುಳ್ಳಲ್|ತುಳ್ಳಲ್]] ಮತ್ತು [[ಕೃಷ್ಣನಾಟ್ಟಂ]], ಇವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ರಂಗಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡವು.<ref>{{cite journal |url=https://www.sruti.org/library/sruti%20ranjani/2004/sruti_ranjani_2004.pdf |title=Classical Dance Art Forms of Kerala |author=Kala Menon |journal=Sruti Ranjini |date=November 2004 |volume=14 |issue=1 |page=11 |access-date=7 February 2022 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091717/http://www.sruti.org/library/sruti%20ranjani/2004/sruti_ranjani_2004.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ಕೇರಳ ನಾಟನಂ]], [[ಥಿರಯಾಟ್ಟಂ]],<ref>"Thirayattam" (Folklore Text-Malayalam), State Institute of language, Kerala {{ISBN|978-8120042940}}</ref> [[ಕಳಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ಥೆಯ್ಯಂ]], [[ಕೂತು]] ಮತ್ತು [[ಪದಯಾನಿ]] ಈ ಪ್ರದೇಶದ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Menon2008">{{cite book |author=A Sreedhara Menon |title=Cultural heritage of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=R7QNGkZKc5wC&pg=PA106 |access-date=17 November 2012 |year=2008 |publisher=D C Books |isbn=978-8126419036 |page=106}}</ref> [[ಒಪ್ಪನ]] ಮತ್ತು [[ದಫ್ ಮುಟ್ಟು]] ನಂತಹ ಕೆಲವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು,<ref name="google19">{{cite book |author=Motilal (UK) Books of India |title=Tourist Guide Kerala |url=https://books.google.com/books?id=ZYfRBcLdTNYC&pg=PA8 |access-date=17 November 2012 |year=2008 |publisher=Sura Books |isbn=978-8174781642 |page=8}}</ref> ಆದರೆ [[ಮಾರ್ಗಂಕಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಪರಿಚಮುಟ್ಟುಕಳಿ]] ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರೈಸ್ತರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು [[ಚವಿಟ್ಟು ನಾಟಕಂ]] ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಕ್ರೈಸ್ತರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Nārāyaṇappaṇikkar1991">{{cite book |author=Kāvālaṃ Nārāyaṇappaṇikkar |title=Folklore of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=xH6BAAAAMAAJ |access-date=17 November 2012 |year=1991 |publisher=National Book Trust, India |page=146 |isbn=978-8123725932}}</ref><ref name="Kasbekar2006">{{cite book |author=Asha Kasbekar |title=Pop Culture India!: Media, Arts, And Lifestyle |url=https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA43 |access-date=17 November 2012 |year=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-636-7 |pages=43–44}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಕೇರಳದ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Menon2">{{cite book |title=The Legacy of Kerala |author=A. Sreedhara Menon |publisher=D C Books |year=1982 |isbn=978-8126421572 |pages=48–51 |url=https://books.google.com/books?id=S9RMxjdjUVAC |access-date=30 May 2015}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರವಾದ [[ಸೋಪಾನ ಸಂಗೀತ]]ದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಕೇರಳದ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ಶ್ರೀಮಂತ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Menon2" /> [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]]ವು ಕೇರಳೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ್ ರಾಮ ವರ್ಮ]] ಅವರು ಈ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.<ref name="Bhagyalekshmy_2004d_29" /> ರಾಗ-ಆಧಾರಿತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ''ಸೋಪಾನಂ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಇವು ''ಕಥಕ್ಕಳಿ'' ಪ್ರದರ್ಶನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ.<ref name="SchechnerAppel1990">{{cite book |author1=Richard Schechner |author2=Willa Appel |title=By Means of Performance: Intercultural Studies of Theatre and Ritual |url=https://books.google.com/books?id=K5ZuV_nn7KkC&pg=PA145 |access-date=18 November 2012 |year=1990 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-33915-5 |page=145}}</ref> ''ಮೇಳಂ'', ''ಪಾಂಡಿ'' ಮತ್ತು ''ಪಂಚಾರಿ'' ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಹೆಚ್ಚು ತಾಳವಾದ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತವಾಗಿದೆ;<ref name="BroughtonEllingham2000">{{cite book |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |title=World Music Volume 2 Latin and North America, Caribbean, India, Asia and Pacific: The Rough Guide |url=https://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC&pg=PA97 |access-date=18 November 2012 |year=2000 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-85828-636-5 |page=97}}</ref> ಇದನ್ನು ''[[ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ|ಕ್ಷೇತ್ರಮ್]]''-ಕೇಂದ್ರಿತ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ''[[ಚೆಂಡ]]'' ಬಳಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಪಂಚವಾದ್ಯ'' ತಾಳವಾದ್ಯ ಸಮೂಹದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು ಐದು ವಿಧದ ತಾಳವಾದ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="BroughtonEllingham2000" /> ಕೇರಳದ ದೃಶ್ಯ ಕಲೆಗಳು [[ಕೇರಳದ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳು|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳಿಂದ]] ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರನಾದ [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ]] ಅವರ ಕೃತಿಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ.<ref name="Menon2" /> ಕೇರಳದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳು ವಿವಿಧ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೀತೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; ''[[ವಡಕ್ಕನ್ ಪಟ್ಟುಕಲ್]]'' (ಉತ್ತರ ಗೀತೆಗಳು), ''ತೆಕ್ಕನ್ ಪಟ್ಟುಕಲ್'' (ದಕ್ಷಿಣ ಗೀತೆಗಳು), ''ವಂಚಿ ಪಟ್ಟುಕಲ್'' (ದೋಣಿ ಹಾಡುಗಳು), ''[[ಮಾಪ್ಪಿಲ ಪಟ್ಟುಕಲ್]]'' (ಮುಸ್ಲಿಂ ಹಾಡುಗಳು) ಮತ್ತು ''ಪಲ್ಲಿಪಟ್ಟುಕಲ್'' (ಚರ್ಚ್ ಹಾಡುಗಳು) ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು.<ref>{{cite book |title=The Legacy of Kerala |author=A. Sreedhara Menon |publisher=D C Books |year=1982 |isbn=978-8126421572 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=S9RMxjdjUVAC |access-date=30 May 2015}}</ref> === ಸಿನಿಮಾ === {{Main|ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ}} [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ|ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೆತ್ತಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Menon">{{cite book |title=Cultural Heritage of Kerala |first=Sreedhara |last=Menon |publisher=D C Books |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=R7QNGkZKc5wC |isbn=978-8126419036 |pages=128–29 |access-date=30 May 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopaedia of Indian Literature |first=Amaresh |last=Datta |publisher=Sahitya Akademi |year=1987 |url=https://books.google.com/books?id=ObFCT5_taSgC |isbn=978-8126018031 |pages=751–53}}</ref> [[ಅಡೂರ್ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್]], [[ಮಂಕಡ ರವಿ ವರ್ಮ]], [[ಜಿ. ಅರವಿಂದನ್]], [[ಭರತನ್]], [[ಪಿ. ಪದ್ಮರಾಜನ್]], [[ಎಂ.ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]], [[ಕೆ.ಜಿ. ಜಾರ್ಜ್]], [[ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ್]], [[ಜಾನ್ ಅಬ್ರಹಾಂ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಜಾನ್ ಅಬ್ರಹಾಂ]], [[ರಾಮು ಕಾರ್ಯಾಟ್]], [[ಕೆ ಎಸ್ ಸೇತುಮಾಧವನ್]], [[ಎ. ವಿನ್ಸೆಂಟ್]] ಮತ್ತು [[ಶಾಜಿ ಎನ್ ಕರುಣ್]] ನಂತಹ ಕೇರಳದ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಭಾರತೀಯ [[ಸಮಾನಾಂತರ ಸಿನಿಮಾ]]ಕ್ಕೆ ಗಣನೀಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೇರಳವು [[ಮೋಹನ್ಲಾಲ್]], [[ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ]], [[ಸತ್ಯನ್]], [[ಪ್ರೇಮ್ ನಝೀರ್]], [[ಮಧು (ನಟ)|ಮಧು]], [[ಶೀಲಾ]], [[ಶಾರದ (ನಟಿ)|ಶಾರದಾ]], [[ಮಿಸ್ ಕುಮಾರಿ]], [[ಜಯನ್]], [[ಅಡೂರ್ ಭಾಸಿ]], [[ಸೀಮಾ (ನಟಿ)|ಸೀಮಾ]], [[ಭರತ್ ಗೋಪಿ]], [[ತಿಲಕನ್]], [[ವಿಜಯ ರಾಘವನ್]], [[ಕಲಾಭವನ್ ಮಣಿ]], [[ಇಂದ್ರನ್ಸ್]], [[ಶೋಭನಾ]], [[ನಿವಿನ್ ಪೌಲಿ]], [[ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್]], [[ಉರ್ವಶಿ (ನಟಿ)|ಉರ್ವಶಿ]], [[ಮಂಜು ವಾರಿಯರ್]], [[ಸುರೇಶ್ ಗೋಪಿ]], [[ಜಯರಾಂ]], [[ಮುರಳಿ (ಮಲಯಾಳಂ ನಟ)|ಮುರಳಿ]], [[ಶಂಕರಾಡಿ]], [[ಕಾವ್ಯ ಮಾಧವನ್]], [[ಭಾವನಾ ಮೇನನ್]], [[ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಸುಕುಮಾರನ್|ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್]], [[ಪಾರ್ವತಿ ತಿರುವೋತು|ಪಾರ್ವತಿ]], [[ಜಯಸೂರ್ಯ]], [[ದುಲ್ಕರ್ ಸಲ್ಮಾನ್]], [[ಒಡುವಿಲ್ ಉನ್ನಿಕೃಷ್ಣನ್]], [[ಜಗತಿ ಶ್ರೀಕುಮಾರ್]], [[ನೆಡುಮುಡಿ ವೇಣು]], [[ಕೆಪಿಎಸಿ ಲಲಿತಾ]], [[ಇನ್ನೋಸೆಂಟ್ (ನಟ)|ಇನ್ನೋಸೆಂಟ್]] ಮತ್ತು [[ಫಹಾದ್ ಫಾಜಿಲ್]] ನಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ನಟರಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಮಲಯಾಳಂ ನಟ ಪ್ರೇಮ್ ನಝೀರ್ 720 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |last=Gangadhar |first=V. |title=Magic of Sophia Loren |url=https://www.hindu.com/mag/2003/11/02/stories/2003110200250500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20031130011344/https://www.hindu.com/mag/2003/11/02/stories/2003110200250500.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2003 |date=2 October 2003 |department=Sunday Magazine |newspaper=[[The Hindu]] |location=Chennai, India |access-date=18 January 2015}}</ref> 1980 ರ ದಶಕದಿಂದ, ನಟರು [[ಮೋಹನ್ಲಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ]] ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ; ಮೋಹನ್ಲಾಲ್ ಐದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು (ನಾಲ್ಕು ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ) ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ ಅವರು ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite book |title=Sura's Year Book 2006 |author=Subburaj V.V.K |page=620 |isbn=978-8172541248 |url=https://books.google.com/books?id=Fz2WDD8sB0MC |publisher=Sura Books |access-date=30 May 2015}}</ref> ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ [[ಕೆ. ಜೆ. ಯೇಸುದಾಸ್]], [[ಕೆ.ಎಸ್. ಚಿತ್ರಾ]], [[ಎಂ. ಜಿ. ಶ್ರೀಕುಮಾರ್|ಎಂ.ಜಿ. ಶ್ರೀಕುಮಾರ್]], [[ವಯಲಾರ್ ರಾಮ ವರ್ಮ]], [[ವಿ. ಮಧುಸೂದನನ್ ನಾಯರ್]], [[ಎಂ.ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]] ಮತ್ತು [[ಒ.ಎನ್.ವಿ. ಕುರುಪ್]] ನಂತಹ ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ,<ref name="indiatimes2">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Jnanpith-Awards-for-ONV-Kurup-Akhlaq-Khan-Shahryar/articleshow/6621243.cms |date=24 September 2014 |title=Jnanpith Awards for ONV Kurup, Akhlaq Khan Shahryar |work=The Times of India |access-date=24 September 2014}}</ref> ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಇಬ್ಬರು [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದವರು, ಇದು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="upscguide">{{cite web |url=https://upscguide.com/content/jnanpith-award-winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219193030/https://upscguide.com/content/jnanpith-award-winners |url-status=dead |archive-date=19 December 2012 |title=Jnanpith Award Winners &#124; UPSC Guide |publisher=upscguide.com |access-date=24 September 2014}}</ref> ಕೇರಳದವರಾದ [[ರೆಸುಲ್ ಪೂಕ್ಕುಟ್ಟಿ]] ಅವರು [[ಸ್ಲಮ್ಡಾಗ್ ಮಿಲಿಯನೇರ್]] ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ [[ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಉತ್ತಮ ಸೌಂಡ್ ಮಿಕ್ಸಿಂಗ್|ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಉತ್ತಮ ಸೌಂಡ್ ಮಿಕ್ಸಿಂಗ್]] ಗೆದ್ದ ಏಕೈಕ ಭಾರತೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. 2018 ರಂತೆ, [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ]] [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]], [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿಗೆ 14 ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿಗೆ 6, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 11, ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗೆ 13 ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Chandran|2018|p=358-361}} === ಸಾಹಿತ್ಯ === {{Main|ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ}} [[ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವನ್ನು [[ಮಲಯಾಳಂ]]ನ ಪ್ರಾಚೀನ ಪೂರ್ವವರ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.{{sfn|Chandran|2018|p=450}} [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವು [[ಹಳೆಯ ಮಲಯಾಳಂ]] ಅವಧಿಯಿಂದ (9 ನೇ–13 ನೇ ಶತಮಾನ CE) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 14 ನೇ ಶತಮಾನದ [[ನಿರಣಂ ಕವಿಗಳು]] (ಮಾಧವ ಪಣಿಕ್ಕರ್, ಶಂಕರ ಪಣಿಕ್ಕರ್ ಮತ್ತು ರಾಮ ಪಣಿಕ್ಕರ್),<ref name="Nair1967">{{cite book |author=P. K. Parameswaran Nair |title=History of Malayalam literature |url=https://books.google.com/books?id=cHNkAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1967 |publisher=Sahitya Akademi |page=296}}</ref><ref name="Laet1994">{{cite book |author=Sigfried J. de Laet |title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century |url=https://books.google.com/books?id=ixCyd2lByggC&pg=PA407 |access-date=18 November 2012 |year=1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-9231028137 |page=407}}</ref> ಮತ್ತು 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಕವಿ [[ಎಳುತ್ತಚ್ಚನ್|ತುಂಚತ್ತು ಎಳುತ್ತಚ್ಚನ್]] ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="George1998">{{cite book |author=K. M. George |title=Eng when Poetry Comes |url=https://books.google.com/books?id=MZqqyxVkufQC&pg=PA58 |access-date=18 November 2012 |year=1998 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-8126004133 |page=58}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ ಯುಗ|ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]] ನ ಮೊದಲ 600 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಉತ್ತರ ಮಲಬಾರ್|ಉತ್ತರ ಮಲಬಾರಿನ]] ''[[ವಡಕ್ಕನ್ ಪಟ್ಟುಕಲ್]]'' ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗ (ತಿರುವಾಂಕೂರು)|ದಕ್ಷಿಣ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ]] ''ತೆಕ್ಕನ್ ಪಟ್ಟುಕಲ್'' ನಂತಹ ಮೌಖಿಕ [[ಗೀತೆ]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.{{sfn|Chandran|2018|p=453}} 2013 ರಲ್ಲಿ "[[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಭಾಷೆ]]" ಎಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಯಿತು,<ref name="thehindu20130524"/> ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 15 ಮತ್ತು 16 ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗ]]ದ ಕವಿಗಳಾದ [[ಚೆರುಶ್ಶೇರಿ ನಂಬೂದಿರಿ]],<ref name="Cherussery (Krishnagadha) Malayalam author books">{{Cite web |url=https://keralaliterature.com/old/author.php?authid=1473 |title=Cherussery (Krishnagadha) Malayalam author books |website=keralaliterature.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407052549/https://keralaliterature.com/old/author.php%3Fauthid%3D1473 |archive-date=7 April 2019 |url-status=dead}}</ref><ref name="mlm" /> [[ತುಂಚತ್ತು ಎಳುತ್ತಚ್ಚನ್]],<ref name="mlm" /> ಮತ್ತು [[ಪೂಂತಾನಂ ನಂಬೂದಿರಿ]]<ref name="mlm" /><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |work=The Hindu}}</ref> ರವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು.<ref name="mlm">{{cite book |title=A Short History of Malayalam Literature |author=Dr. K. Ayyappa Panicker |url=https://archive.org/details/ASHORTHISTORYOFMALAYALAMLITERATURE |year=2006 |location=Thiruvananthapuram |publisher=Department of Information and Public Relations, Kerala}}</ref><ref>Freeman, Rich (2003). "Genre and Society: The Literary Culture of Premodern Kerala". In Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia</ref> 17/18 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯ ಸಂಭವನೀಯ ಕವಿಯಾದ [[ಉನ್ನಾಯಿ ವರಿಯಾರ್]],<ref name="Attakatha sahithyam">{{Cite book |last=Krishna Kaimal |first=Aymanam |title=Attakatha sahithyam |url=https://mgucat.mgu.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=133514&shelfbrowse_itemnumber=132435 |date=1989 |publisher=Trivandrum State Institute of Language}}</ref> ಮತ್ತು 18 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯ ಕವಿಯಾದ [[ಕುಂಚನ್ ನಂಬಿಯಾರ್]] ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಪಕ್ವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="mlm" /> [[ಭಾರತಪುಳ]] ನದಿ, ಇದನ್ನು [[ಪೊನ್ನಾನಿ|ಪೊನ್ನಾನಿ ನದಿ]] ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite news |title=The river sutra |url=https://www.thehindu.com/society/rivers-have-nurtured-malayalam-literature-and-poetry-since-time-immemorial/article25058214.ece |last=Binoy |first=Rasmi |date=27 September 2018 |access-date=24 January 2021 |work=The Hindu}}</ref> [[ಪರೆಮ್ಮಕ್ಕಲ್ ತೋಮಾ ಕಥನಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ವರ್ಮ ವಲಿಯಕೋಯಿ ತಂಪುರಾನ್]] ಮಲಯಾಳಂ ಗದ್ಯಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="google24">{{cite book |author=P. K. Parameswaran Nair |title=History of Malayalam literature |url=https://books.google.com/books?id=cHNkAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1967 |publisher=Sahitya Akademi |pages=118–21}}</ref><ref name="Sinhā2009">{{cite book |author=Madhubālā Sinhā |title=Encyclopaedia of South Indian literature |url=https://books.google.com/books?id=8qQpAQAAIAAJ |access-date=18 November 2012 |year=2009 |publisher=Anmol Publ. |isbn=978-8126137404 |page=97}}</ref><ref name="Vilanilam1987">{{cite book |author=John V. Vilanilam |title=Religious communication in India |url=https://books.google.com/books?id=a0UeAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1987 |publisher=Kairali Books International |page=66}}</ref> "[[ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂನ ಕವಿತ್ರಯ|ಕವಿಗಳ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು]]" (''ಕವಿತ್ರಯಂ''): [[ಕುಮಾರನ್ ಆಶಾನ್]], [[ವಳ್ಳತ್ತೋಳ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್]], ಮತ್ತು [[ಉಳ್ಳೂರ್ ಎಸ್. ಪರಮೇಶ್ವರ ಅಯ್ಯರ್]] ಅವರು ಕೇರಳೀಯ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಚಾತುರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು [[ಗೀತಾತ್ಮಕ|ಗೀತಾತ್ಮಕ]] ಶೈಲಿಯತ್ತ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Al̲ikkōṭȧ1979">{{cite book |author=Sukumār Al̲ikkōṭȧ |title=Mahakavi Ulloor |url=https://books.google.com/books?id=1VkOAAAAYAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1979 |publisher=Sahitya Akademi |page=52}}</ref><ref name="Indian and Foreign Review">{{cite book |title=Indian and Foreign Review |url=https://books.google.com/books?id=XaRnAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1983 |publisher=Publications Division of the Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |page=25}}</ref><ref name="Tarakan1990">{{cite book |author=Ke. Eṃ Tarakan |title=A brief survey of Malayalam literature: history of literature |url=https://books.google.com/books?id=3nhkAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1990 |publisher=K.M. Tharakan |pages=41–52}}</ref> [[ಮೊಯಿಂಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್]] ಮತ್ತು [[ಪುಲಿಕ್ಕೋಟ್ಟಿಲ್ ಹೈದರ್]] ನಂತಹ ಕವಿಗಳು [[ಮಾಪ್ಪಿಲ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ]] ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ, ಇದು [[ಅರಬಿ ಮಲಯಾಳಂ]] ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108104937/https://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm |url-status=dead |archive-date=8 November 2012 |title=Mappila songs cultural fountains of a bygone age, says MT |date=31 March 2007 |access-date=15 August 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref><ref>Pg 167, Mappila Muslims: a study on society and anti colonial struggles By Husain Raṇdathaṇi, Other Books, Kozhikode 2007</ref> ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನವು ಮಲಯಾಳಂ ''[[ವರ್ತಮಾನಪುಸ್ತಕಂ]]'' ಆಗಿದೆ, ಇದನ್ನು [[ಪರೆಮ್ಮಕ್ಕಲ್ ತೋಮಾ ಕಥನಾರ್]] 1785 ರಲ್ಲಿ ಬರೆದರು.<ref name="legacy">{{cite book |last=Menon |first=A. Sreedhara |title=The legacy of Kerala |year=2008 |publisher=D C Books |location=Kottayam, Kerala |isbn=978-81-264-2157-2 |edition=1st DCB}}</ref><ref>{{cite web |url=https://nasrani.net/2010/08/23/the-varthamanappusthakam-cathanar-paremmakkal/ |title=August 23, 2010 Archives |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427073541/https://nasrani.net/2010/08/23/the-varthamanappusthakam-cathanar-paremmakkal/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> ಗದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ, [[ಮಲಯಾಳಂ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ]], ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆಯು 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ನಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref name="legacy" /> ಸಮಕಾಲೀನ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಜೀವನದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ರಾಜಕೀಯ ತೀವ್ರವಾದ]]ದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/556016/South-Asian-arts/65212/Tamil#toc65213 |title=South Asian arts |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=15 September 2017}}</ref> [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವು 6 [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು]] ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಯಾವುದೇ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗೆ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗೆ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು.<ref>{{Cite news |title=Jnanpith given to Akkitham |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/jnanpith-given-to-akkitham/article32685581.ece |last=Naha |first=Abdul Latheef |date=24 September 2020 |access-date=12 June 2021 |work=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite news |title=Celebrated Malayalam poet Akkitham wins 2019 Jnanpith Award |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/celebrated-malayalam-poet-akkitham-wins-2019-jnanpith-award-119112900926_1.html |last=ANI |date=29 November 2019 |access-date=12 June 2021 |publisher=Business Standard}}</ref> 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಾದ [[ಜಿ. ಶಂಕರ ಕುರುಪ್]], [[ಎಸ್. ಕೆ. ಪೊಟ್ಟೆಕ್ಕಾಟ್]], [[ತಕಳಿ ಶಿವಶಂಕರ ಪಿಳ್ಳೈ]], [[ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]], [[ಒ. ಎನ್. ವಿ. ಕುರುಪ್]], ಮತ್ತು [[ಅಕ್ಕಿತಂ ಅಚ್ಯುತನ್ ನಂಬೂದಿರಿ]] ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="google25">{{cite book |author=Subodh Kapoor |title=The Indian Encyclopaedia: Biographical, Historical, Religious, Administrative, Ethnological, Commercial and Scientific. Mahi-Mewat |url=https://books.google.com/books?id=mc6C5dVHbGAC&pg=PA4542 |access-date=18 November 2012 |year=2002 |publisher=Cosmo |isbn=978-8177552720 |page=4542}}</ref><ref name="Accessions List, South Asia">{{cite book |title=Accessions List, South Asia |url=https://books.google.com/books?id=lPcoAQAAIAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1994 |publisher=E.G. Smith for the U.S. Library of Congress Office, New Delhi |page=21}}</ref><ref name="Indian Writing Today">{{cite book |title=Indian Writing Today |url=https://books.google.com/books?id=1wUtAQAAIAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1967 |publisher=Nirmala Sadanand Publishers |page=21}}</ref><ref name="DattaAkademi1987">{{cite book |author1=Amaresh Datta |author2=Sahitya Akademi |title=Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram |url=https://books.google.com/books?id=QaIRAQAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1987 |publisher=Sahitya Akademi |page=2394 |isbn=978-0-8364-2423-2}}</ref><ref name="Malayalam Literary Survey">{{cite book |title=Malayalam Literary Survey |url=https://books.google.com/books?id=k5JkAAAAMAAJ |access-date=18 November 2012 |year=1993 |publisher=Kerala Sahitya Akademi |page=19}}</ref> ನಂತರ, [[ಒ. ವಿ. ವಿಜಯನ್]], [[ಕಮಲಾದಾಸ್]], [[ಎಂ. ಮುಕುಂದನ್]], [[ಅರುಂಧತಿ ರಾಯ್]], [[ವೈಕಂ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಷೀರ್]] ನಂತಹ ಬರಹಗಾರರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="MukundanPillai2004">{{cite book |author1=Eṃ Mukundan |author2=C. Gopinathan Pillai |title=Eng Adityan Radha And Others |url=https://books.google.com/books?id=1N5QcHakKdoC&pg=PP3 |access-date=18 November 2012 |year=2004 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-8126018833 |page=3}}</ref><ref name="Maheshwari2002">{{cite book |author=Ed. Vinod Kumar Maheshwari |title=Perspectives On Indian English Literature |url=https://books.google.com/books?id=JcY2-ldWIKsC&pg=PA126 |access-date=18 November 2012 |year=2002 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-8126900930 |page=126}}</ref><ref name="Chaudhuri2008">{{cite book |author=Amit Chaudhuri |title=Clearing a Space: Reflections On India, Literature, and Culture |url=https://books.google.com/books?id=AQeN2PoAx2IC&pg=PA44 |access-date=18 November 2012 |year=2008 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-906165-01-7 |pages=44–45}}</ref><ref>{{Cite news |title=Indian's First Novel Wins Booker Prize in Britain |work=[[The New York Times]] |date=15 October 1997 |access-date=11 November 2007 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A01E6DD173FF936A25753C1A961958260 |first=Sarah |last=Lyall}}</ref> === ಪಾಕಪದ್ಧತಿ === {{Main|ಕೇರಳದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ}} ಕೇರಳದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು ಮೀನು, ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಸಾಲೆಗಳನ್ನು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಿಂದ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಅವು ಅದರ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="google26">{{cite book |author1=Murdoch Books Pty Limited |author2=Murdoch Books Test Kitchen |title=India |url=https://books.google.com/books?id=d_cHBuYD3CQC&pg=PA10 |access-date=17 November 2012 |year=2010 |publisher=Murdoch Books |isbn=978-1-74196-438-7 |page=10}}</ref> ಅಕ್ಕಿಯು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಧಾನ ಆಹಾರವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Majumdar2010">{{cite book |author=Majumdar |title=Consumer Behaviour: Insights From Indian Market |url=https://books.google.com/books?id=KF57x1Nrn2UC&pg=RA1-PA79 |access-date=17 November 2012 |year=2010 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |isbn=978-8120339637 |page=181}}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಪಾಹಾರ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ (''[[ಇಡ್ಲಿ]]'', ''[[ದೋಸೆ (ಆಹಾರ)|ದೋಸೆ]]'', ''[[ಪುಟ್ಟು]]'', ''[[ಪತ್ತಿರಿ]]'', ''[[ಅಪ್ಪಂ]]'', ಅಥವಾ ''[[ಇಡಿಯಪ್ಪಂ]]''), [[ಮರಗೆಣಸು]] ತಯಾರಿಕೆಗಳು, ಅಥವಾ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯ-ಆಧಾರಿತ [[ವಡೆ (ಆಹಾರ)|ವಡೆ]].<ref name="Muthachen1970">{{cite book |author=Rachel Muthachen |title=Regional Indian Recipes |url=https://books.google.com/books?id=h5xXz_UFV7QC&pg=PA1 |access-date=17 November 2012 |year=1970 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-8172240356 |page=1}}</ref> ಇವುಗಳು [[ಚಟ್ನಿ]], ''[[ಕಡಲೆ]]'', ''[[ಪಾಯಸಂ]]'', ''[[ಹೆಸರು ಕಾಳು|ಪಯರ್]] [[ಪಪ್ಪಡಂ]]'', ''[[ಅಪ್ಪಂ]]'', ಚಿಕನ್ ಕರಿ, ಗೋಮಾಂಸ ಫ್ರೈ, ಎಗ್ ಮಸಾಲಾ ಮತ್ತು ಮೀನು ಕರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref name="Newton" /> [[ಪೊರೊಟ್ಟ]] ಮತ್ತು [[ಬಿರಿಯಾನಿ]] ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇರಳದ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ತಲಶ್ಶೇರಿ ಬಿರಿಯಾನಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಆಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು [[ಅಕ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಕರಿ]] ಜೊತೆಗೆ ''[[ರಸಂ (ಭಕ್ಷ್ಯ)|ರಸಂ]]'', ''ಪುಳಿಶ್ಶೇರಿ'' ಮತ್ತು ''[[ಸಾಂಬಾರ್ (ಭಕ್ಷ್ಯ)|ಸಾಂಬಾರ್]]'' ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref name="google27">{{cite book |author=James Newton |title=Jay Rai's Kitchen – Keralan Cuisine |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT4 |access-date=17 November 2012 |publisher=Springwood emedia |isbn=978-1-4761-2308-0 |pages=4–}}</ref> ''[[ಸಾಧ್ಯ]]'' ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಊಟವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಬಾಳೆ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಒಂದು ಕಪ್ ಪಾಯಸಂನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Kannampilly2003">{{cite book |author=Vijayan Kannampilly |title=Essential Kerala Cook Book |url=https://books.google.com/books?id=pYfOCaAPb3sC&pg=PA11 |access-date=17 November 2012 |year=2003 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-302950-2 |pages=10–11}}</ref> ಜನಪ್ರಿಯ ತಿಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಚಿಪ್ಸ್]], ಯಾಮ್ ಕ್ರಿಸ್ಪ್ಸ್, [[ಮರಗೆಣಸು ಚಿಪ್ಸ್]], [[ಅಚ್ಚಪ್ಪಂ]], [[ಉನ್ನಿ ಅಪ್ಪಂ]] ಮತ್ತು ''ಕುಳಲಪ್ಪಂ'' ಸೇರಿವೆ.<ref name="Kerala with Lakshadweep">{{cite book |title=Kerala with Lakshadweep |url=https://books.google.com/books?id=yJJuAAAAMAAJ |access-date=17 November 2012 |year=2005 |publisher=Outlook Publishing |page=27 |isbn=978-8189449018}}</ref><ref name="Koilparampil1982">{{cite book |author=George Koilparampil |title=Caste in the Catholic community in Kerala: a study of caste elements in the inter rite relationships of Syrians and Latins |url=https://books.google.com/books?id=nXnaAAAAMAAJ |access-date=17 November 2012 |year=1982 |publisher=Dept. of Sociology, St. Teresa's College |page=233}}</ref><ref name="(Swami.)2000">{{cite book |author=Paramatmananda (Swami.) |title=Talks |url=https://books.google.com/books?id=p77mUECpIjgC |access-date=17 November 2012 |year=2000 |publisher=Mata Amritanandamayi Center |isbn=978-1-879410-79-4 |page=24}}</ref> ಸಮುದ್ರಾಹಾರ ವಿಶೇಷ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಕರಿಮೀನ್]], ಸೀಗಡಿ, ಏಡಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಠಿಣಚರ್ಮಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web |title=Kerala Cuisine |url=https://www.ecotours.in/kerala-cuisine.htm |publisher=Ecotours |access-date=30 May 2015 |archive-date=13 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813003443/http://ecotours.in/kerala-cuisine.htm |url-status=dead }}</ref> [[ತಲಶ್ಶೇರಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ]] ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. == ಮಾಧ್ಯಮ == {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮ}} ಮಾಧ್ಯಮ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ಪ್ರಸಾರ ಮತ್ತು ಕೇಬಲ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]] (TRAI) ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book |title=The Telecom Regulatory Authority of India Act, 1997 |url=https://books.google.com/books?id=0gfeQc1ZBqIC&pg=PA112 |publisher=Georg Thieme Verlag |page=112 |id=GGKEY:BJ6HEPE0NRE}}</ref> 2015–16 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ – 4, ಕೇರಳವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ|ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರ]] ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಎಂದು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web |title=National Family Health Survey (NFHS-4) |url=https://rchiips.org/nfhs/NFHS-4Reports/Kerala.pdf |website=International Institute for Population SciencesDeonar |access-date=7 February 2022 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223120050/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-4Reports/Kerala.pdf |url-status=dead }}</ref> ಡಜನ್ಗಟ್ಟಲೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಒಂಬತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ,<ref name=rniindia>{{cite web |url=https://rni.nic.in/pii.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927070139/https://rni.nic.in/pii.htm |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead |title=General Review |access-date=1 September 2006 |publisher=Registrar of Newspapers for India}}</ref> ಆದರೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್.<ref name="google28">{{cite book |author=K. M. George |title=Eng when Poetry Comes |url=https://books.google.com/books?id=MZqqyxVkufQC&pg=PA186 |access-date=17 November 2012 |year=1998 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-8126004133 |page=186}}</ref> ಕೇರಳವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ|ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=The DHS Program – India: Standard DHS, 2015–16 |url=https://dhsprogram.com/what-we-do/survey/survey-display-355.cfm |website=dhsprogram.com}}</ref><ref>{{cite web |title=National Family Health Survey |url=https://rchiips.org/nfhs/NFHS-4Report.shtml |website=rchiips.org |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307101917/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-4Report.shtml |url-status=dead}}</ref> ಅತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವ [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಮಲಯಾಳಂ-ಭಾಷಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ]] ''[[ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮ]], [[ಮಾತೃಭೂಮಿ]], [[ದೇಶಾಭಿಮಾನಿ]], [[ಮಧ್ಯಮಂ]], [[ಕೇರಳ ಕೌಮುದಿ]], [[ಮಂಗಳಂ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್|ಮಂಗಳಂ]], [[ಚಂದ್ರಿಕಾ (ಮಲಯಾಳಂ ಪತ್ರಿಕೆ)|ಚಂದ್ರಿಕಾ]], [[ದೀಪಿಕಾ (ಪತ್ರಿಕೆ)|ದೀಪಿಕಾ]], [[ಜನಯುಗಂ]], [[ಜನ್ಮಭೂಮಿ]], [[ಸಿರಾಜ್ ಡೈಲಿ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಸುಪ್ರಭಾತಂ ಡೈಲಿ|ಸುಪ್ರಭಾತಂ]]''. [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷಾ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪ್ರಮುಖ ಮಲಯಾಳಂ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು]] ''[[ಮಾತೃಭೂಮಿ ಅಳಚಪ್ಪತಿಪ್ಪು]], [[ವನಿತಾ]], [[ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ]] ಮಲಯಾಳಂ, [[ಮಧ್ಯಮಂ ವೀಕ್ಲಿ]], [[ಗೃಹಲಕ್ಷ್ಮೀ (ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ)|ಗೃಹಲಕ್ಷ್ಮೀ]], [[ಧನಂ (ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ)|ಧನಂ]], [[ಚಿತ್ರಭೂಮಿ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಭಾಷಾಪೋಷಿಣಿ]]''. [[File:Malayala Manorama New Press in Kollam-3, Apr 2016.jpg|right|thumb|[[ಕೊಟ್ಟಿಯಂ]], [[ಕೊಲ್ಲಂ|ಕೊಲ್ಲಂನ]] [[ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮ]] ಕಚೇರಿ]] [[ಡಿಡಿ ಮಲಯಾಳಂ]] ಸರ್ಕಾರಿ-ಸ್ವಾಮ್ಯದ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರಕವಾಗಿದೆ. [[ಬಹು-ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು|ಬಹು-ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು]] ಮಲಯಾಳಂ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಾನೆಲ್ಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಜನಪ್ರಿಯ ಮಲಯಾಳಂ ದೂರದರ್ಶನ ಚಾನೆಲ್ಗಳು [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ದೂರದರ್ಶನ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]], [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ನ್ಯೂಸ್]], [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಪ್ಲಸ್]], [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಮೂವೀಸ್]], [[ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ]], [[ಸೂರ್ಯ ಮೂವೀಸ್]], [[ಮಝವಿಲ್ ಮನೋರಮ]], [[ಮನೋರಮ ನ್ಯೂಸ್]], [[ಕೈರಳಿ ಟಿವಿ]], [[ಕೈರಳಿ ಟಿವಿ|ಕೈರಳಿ ನ್ಯೂಸ್]], [[ಫ್ಲವರ್ಸ್ (ದೂರದರ್ಶನ ಚಾನೆಲ್)|ಫ್ಲವರ್ಸ್]], [[ಮೀಡಿಯಾ ವನ್ ಟಿವಿ]], [[ಮಾತೃಭೂಮಿ ನ್ಯೂಸ್]], [[ಕಪ್ಪಾ ಟಿವಿ]], [[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]], [[ರಿಪೋರ್ಟರ್ ಟಿವಿ]], [[ಜೈಹಿಂದ್]], [[ಜನಂ ಟಿವಿ]], [[ಜೀವನ್ ಟಿವಿ]], [[ಕೌಮುದಿ ಟಿವಿ]] ಮತ್ತು [[ಶಾಲೋಮ್ (ದೂರದರ್ಶನ ಚಾನೆಲ್)|ಶಾಲೋಮ್ ಟಿವಿ]]. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಪ್ರವೇಶ ಪ್ರಮಾಣದೊಂದಿಗೆ,<ref>{{Cite web |title=Delhi ranks top in Internet penetration, Kerala comes second |url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/delhi-ranks-top-in-internet-penetration-kerala-comes-second/article31516751.ece/ |date=6 May 2020 |access-date=27 June 2021 |website=The Hindu Business Line}}</ref> [[ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೀಡಿಯಾ]] [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಓವರ್-ದಿ-ಟಾಪ್ ಮೀಡಿಯಾ ಸೇವೆಗಳು|OTT ಸೇವೆಗಳು]] ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ [[ಜನ ವಿಜ್ಞಾನ ಚಳುವಳಿ]] ಬೇರೂರಿದೆ, ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="Tharamangalam_2005" /><ref name="Ranjith_2004">{{Cite book |author=Ranjith KS |veditors=Nair PR, Shaji H |year=2004 |title=Rural Libraries of Kerala |series=Kerala Research Programme on Local Level Development |publisher=Centre for Development Studies |location=Thiruvananthapuram |isbn=978-8187621812 |pages=20–21 |url=https://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/78.pdf |access-date=28 December 2008}}</ref> [[ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್]], [[ಭಾರತಿ ಏರ್ಟೆಲ್|ಏರ್ಟೆಲ್]], [[ವೋಡಾಫೋನ್ ಐಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್]], [[ಜಿಯೋ]] ಪ್ರಮುಖ ಸೆಲ್ ಫೋನ್ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |title=Highlights ofTelecom Subscription Data as on 28thFebruary, 2019 |url=https://main.trai.gov.in/sites/default/files/PR_No.27of2019_0.pdf |access-date=16 May 2019 |archive-date=18 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418140404/https://main.trai.gov.in/sites/default/files/PR_No.27of2019_0.pdf |url-status=dead }}</ref> ಬ್ರಾಡ್ಬ್ಯಾಂಡ್ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸೇವೆಗಳು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ; ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರು]] [[ಬಿಎಸ್ಎನ್ಎಲ್]], [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್]], [[ಭಾರತಿ ಏರ್ಟೆಲ್|ಏರ್ಟೆಲ್]], [[ವೋಡಾಫೋನ್ ಐಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್]], [[ರೈಲ್ಟೆಲ್|ರೈಲ್ವೈರ್]], ಮತ್ತು [[ಟಾಟಾ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್]]. == ಕ್ರೀಡೆ == {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆ}} [[File:Kerala boatrace.jpg|thumb|ವಾರ್ಷಿಕ [[ವಲ್ಲಂ ಕಳಿ|ಹಾವು ದೋಣಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು]] [[ಪಂಬಾ ನದಿ|ಪಂಬಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ]] [[ಓಣಂ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ]]21 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ, ಕೇರಳದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಟಗಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದವು ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಬ್ಬಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುವ ಒಂದು ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಪೂರಕ್ಕಳಿ]], ಪದಯಾನಿ, ತಲಪ್ಪಂದುಕಳಿ, ಓನತಲ್ಲು, ಪರಿಚಮುಟ್ಟುಕಳಿ, ವೇಳಾಕಳಿ, ಮತ್ತು ಕಿಳಿತತ್ತುಕಳಿ ಸೇರಿವೆ.<ref name="PRD-sports">{{cite web |url=https://www.prd.kerala.gov.in/sportsmain.htm |title=Sports and Games in Kerala |publisher=Public Relations Dept, Kerala |year=2002 |access-date=9 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060428081830/https://www.prd.kerala.gov.in/sportsmain.htm |archive-date=28 April 2006}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, "ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲಾ ಸಮರ ಕಲೆಗಳ ತಾಯಿ" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ''[[ಕಳರಿಪಯಟ್ಟು]]'' ಒಂದು ಅಪವಾದವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮರ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book |title=Muay Thai |url=https://archive.org/details/muaythai0000arna |publisher=Meyer & Meyer Verlag |author=Arnaud Van Der Veere |year=2012 |page=[https://archive.org/details/muaythai0000arna/page/8 8] |isbn=978-1-84126-328-1}}</ref> ಕೇರಳದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರೀಡೆಯೆಂದರೆ ದೋಣಿ ಪಂದ್ಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಹಾವು ದೋಣಿ]]ಗಳ ಪಂದ್ಯ.<ref name="PRD-sports" /> [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮತ್ತು [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು; ಎರಡನ್ನೂ 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಬಾರ್ನಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. [[ಟಿನು ಯೋಹಾನನ್]], [[ಅಬೇ ಕುರುವಿಲ್ಲ]], [[ಚುಂಡಂಗಪೊಯಿಲ್ ರಿಝ್ವಾನ್]], [[ಶ್ರೀಶಾಂತ್]], [[ಸಂಜು ಸ್ಯಾಮ್ಸನ್]] ಮತ್ತು [[ಬಾಸಿಲ್ ತಂಪಿ]] ಅಂತಹ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. ಕೇರಳದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸಿ, [[ಕೊಚ್ಚಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್ ಕೇರಳ|ಕೊಚ್ಚಿ ಟಸ್ಕರ್ಸ್]], [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]]ನ [[2011 ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್|ನಾಲ್ಕನೇ ಸೀಸನ್]] ನಲ್ಲಿ ಆಡಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅದರ ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸಿಗಳ ನಡುವಿನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದಾಗಿ ಸೀಸನ್ ನಂತರ ಈ ತಂಡವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="India Wins World Twenty20 Thriller">{{Cite news |title=India Wins World Twenty20 Thriller |date=25 September 2007 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092559400100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106033222/http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092559400100.htm |url-status=dead |archive-date=6 November 2013 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India }}</ref><ref name="hindu_jul09">{{cite news |url=https://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707015857/https://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm |url-status=dead |archive-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |title=Minister convenes high-level meet |date=4 July 2009}}</ref> ಕೇರಳವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ರಣಜಿ ಟ್ರೋಫಿ]] ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದೆ, 2017–18 ರಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಫೈನಲ್ಗೆ ತಲುಪಿದೆ.<ref name="PRD-sports" /><ref>{{cite news |title=Ranji Trophy: In historic first, Kerala join defending champions Gujarat in quarter-finals |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-domestic/ranji-trophy/ranji-trophy-in-historic-first-kerala-join-defending-champions-gujarat-in-quarter-finals/articleshow/61836301.cms |date=28 November 2017 |newspaper=The Times of India |access-date=19 December 2017}}</ref> ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಡಲ್ಪಡುವ ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೊಚ್ಚಿ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಸೂಪರ್ ಲೀಗ್]] ನಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಬ್ಲಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಎಫ್ಸಿ]]ಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ಲಾಸ್ಟರ್ಸ್ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂಬಲಿತ ಕ್ಲಬ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ [[ಏಷ್ಯಾ]]ದಿಂದ ಐದನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಡುವ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |last=Salikha |first=Adelaida |title=Top FIVE Asian Clubs With Highest Social Media Followers, Up to October 2018 {{!}} Seasia.co |url=https://seasia.co/2018/10/31/top-five-asian-clubs-with-highest-social-media-followers-up-to-october-2018 |access-date=17 September 2020|website=Good News from Southeast Asia |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Indian Football: Five most-followed clubs on social media |url=https://khelnow.com/football/indian-football-clubs-social-media-followers/ |access-date=10 September 2020 |website=Khel Now |language=en-US |archive-date=13 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113014231/https://khelnow.com/football/indian-football-clubs-social-media-followers |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Malayalam News – kerala blasters become fifth Asian club with the biggest social media following {{!}} News18 Kerala, Sports Latest Malayalam News {{!}} ലേറ്റസ്റ്റ് മലയാളം വാർത്ത |url=https://malayalam.news18.com/news/sports/kerala-blasters-become-fifth-asian-club-with-the-biggest-social-media-following-50113.html |access-date=5 December 2020 |website=malayalam.news18.com |date=25 October 2018 |archive-date=8 ಫೆಬ್ರವರಿ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208160346/https://malayalam.news18.com/news/sports/kerala-blasters-become-fifth-asian-club-with-the-biggest-social-media-following-50113.html |url-status=dead }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ, ಕೋಝಿಕೋಡ್ [[ಐ-ಲೀಗ್]] ನಲ್ಲಿ [[ಗೋಕುಲಂ ಕೇರಳ ಎಫ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಸೈಟ್ ನಾಗ್ಜೀ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಟೂರ್ನಮೆಂಟ್]] ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇರಳವು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಐ. ಎಂ. ವಿಜಯನ್]], ಸಿ. ವಿ. ಪಪ್ಪಚನ್, [[ವಿ. ಪಿ. ಸತ್ಯನ್]], [[ಯು. ಶರಾಫ್ ಅಲಿ]], [[ಜೋ ಪಾಲ್ ಅಂಚೇರಿ]], [[ಆಶಿಕ್ ಕುರುಣಿಯನ್]], [[ಮೊಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ (ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ)|ಮುಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ]], [[ಜಿಜು ಜಾಕೋಬ್]], [[ಮಶೂರ್ ಶರೀಫ್]], [[ಪಪ್ಪಚನ್ ಪ್ರದೀಪ್]], [[ಸಿ.ಕೆ. ವಿನೀತ್]], [[ಅನಸ್ ಎಡತೋಡಿಕಾ]], [[ಸಹಲ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಸಮದ್]], ಮತ್ತು [[ರಿನೊ ಆಂಟೊ]] ನಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಟಗಾರರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.the-aiff.com/awards.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217141248/https://the-aiff.com/awards.php |archive-date=17 February 2009 |title=AIFF Award Player of the Year |publisher=All India Football Federation |access-date=15 November 2015 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author1=James Wray |author2=Ulf Stabe |url=https://twocircles.net/2007sep14/viva_marks_resurgence_kerala_football.html |title=Viva marks the resurgence of Kerala football |publisher=Monstersandcritics.com |date=15 September 2007 |access-date=30 July 2009 |archive-date=31 ಮೇ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531010433/http://twocircles.net/2007sep14/viva_marks_resurgence_kerala_football.html |url-status=dead }}</ref><ref name="india">{{cite web |url=https://zeenews.india.com/news/sports/indian-football-team-suffer-humiliating-1-9-defeat-to-kuwait_668128.html |publisher=zeenews.india.com |title=Indian football team suffer humiliating 1–9 defeat to Kuwait |date=14 November 2010 |access-date=13 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |title=Sahal recalls journey from university football to senior national team |url=https://sportstar.thehindu.com/football/intercontinental-cup-indian-football-sahal-abdul-samad-kerala-blasters-college-university-system/article28436294.ece |access-date=6 June 2020 |website=Sportstar |date=15 July 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://scroll.in/field/988334/india-football-stimac-names-10-new-players-in-35-man-probables-list-for-oman-uae-friendlies |title=Bipin Singh, Ishan Pandita in 35-man probables list for Oman, UAE friendlies |website=thescroll.in |date=2 March 2021}}</ref> ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡವು [[ಸಂತೋಷ್ ಟ್ರೋಫಿ]]ಯನ್ನು ಏಳು ಬಾರಿ ಗೆದ್ದಿದೆ; 1973, 1992, 1993, 2001, 2004, 2018, ಮತ್ತು 2022 ರಲ್ಲಿ. ಅವರು ಎಂಟು ಬಾರಿ ರನ್ನರ್-ಅಪ್ ಆಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=https://www.the-aiff.com/pages/tournament/tournament-history.php?tournamentdetail=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524035900/https://www.the-aiff.com/pages/tournament/tournament-history.php?tournamentdetail=22 |archive-date=24 May 2012 |title=Past Winners |publisher=All India Football Federation |access-date=9 June 2012}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳಲ್ಲಿ [[ಪಿ. ಟಿ. ಉಷಾ]], [[ಶೈನಿ ವಿಲ್ಸನ್]] ಮತ್ತು [[ಎಂ.ಡಿ. ವಾಲ್ಸಮ್ಮ]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ, ಇವರೆಲ್ಲರೂ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಮತ್ತು [[ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ [[ಕೆ. ಎಂ. ಬೀನಾಮೋಲ್]] ಮತ್ತು [[ಅಂಜು ಬಾಬಿ ಜಾರ್ಜ್]] [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಖೇಲ್ ರತ್ನ]] ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[ಟಿ. ಸಿ. ಯೋಹಾನನ್]], [[ಸುರೇಶ್ ಬಾಬು (ಲಾಂಗ್ ಜಂಪರ್)|ಸುರೇಶ್ ಬಾಬು]], [[ಸಿನಿಮೋಲ್ ಪೌಲೋಸ್]], ಏಂಜಲ್ ಮೇರಿ ಜೋಸೆಫ್, [[ಮರ್ಸಿ ಕುಟ್ಟನ್]], ಕೆ. ಸರಮ್ಮ, [[ರೋಸಾ ಕುಟ್ಟಿ|ಕೆ. ಸಿ. ರೋಸಾಕುಟ್ಟಿ]], ಪದ್ಮಿನಿ ಸೆಲ್ವನ್ ಮತ್ತು ಟಿಂಟು ಲುಕಾ ಕೇರಳದ ಇತರ ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು.<ref name="PRD-sports" /><ref>{{cite web |url=https://keralaathletics.org/history.html |title=Kerala State Athletics Association: History |publisher=Kerala State Athletics Association |access-date=12 June 2012 |archive-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120624082221/http://keralaathletics.org/history.html |url-status=dead }}</ref> ವಾಲಿಬಾಲ್ ಮತ್ತೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರಾವಳಿಯ ಮರಳು ಕಡಲತೀರಗಳಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book |title=The Rough Guide to South India |author1=David Abram |author2=Nick Edwards |publisher=Rough Guides |year=2004 |isbn=978-1-84353-103-6 |page=64}}</ref> [[ಜಿಮ್ಮಿ ಜಾರ್ಜ್]] ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ವಾಲಿಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ, ಅವರ ಪ್ರಧಾನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಟಗಾರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |title=Jimmy George |work=Sports Portal |publisher=Ministry of Youth Affairs and Sports |access-date=11 November 2007 |url=https://sportal.nic.in/legenddetails.asp?sno=667&moduleid=&maincatid=59&subid=0&comid=55 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514040141/https://sportal.nic.in/legenddetails.asp?sno=667&moduleid=&maincatid=59&subid=0&comid=55 |archive-date=14 May 2008 |url-status=dead}}</ref> ಇತರ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್]], [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ಬಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಕಬಡ್ಡಿ]] ಸೇರಿವೆ.<ref name="Reddy2005">{{cite book |author=P.A. Reddy |title=Sports Promotion In India |url=https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&pg=PA119 |access-date=17 November 2012 |year=2005 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-8171419272 |pages=31–42}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಹಾಕಿ ತಂಡದ ನಾಯಕ [[ಪಿ. ಆರ್. ಶ್ರೀಜೇಶ್]], ಅಗ್ರ ಗೋಲ್ಕೀಪರ್ ಕೇರಳದವರು. ರಾಜ್ಯದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಕರ್ಸ್ [[ಕೆ. ಟಿ. ಇರ್ಫಾನ್]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |last=Irfan |first=KT |title=KT Irfan, World Athletics Championships, Moscow |url=https://sports.ndtv.com/othersports/athletics/212223-indians-disappoint-in-mens-20km-race-walk-in-athletics-worlds |newspaper=NDTV Sports |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814035243/https://sports.ndtv.com/othersports/athletics/212223-indians-disappoint-in-mens-20km-race-walk-in-athletics-worlds |archive-date=14 August 2013 |url-status=dead}}</ref> [[2017 FIFA U-17 ವಿಶ್ವಕಪ್]] [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ, [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ (ಕೊಚ್ಚಿ)]] ಅನ್ನು [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ಆಟವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವ ಆರು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/FIFA-Event-at-Kochi-Time-is-Ticking-Away/2016/03/07/article3313714.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308104258/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/FIFA-Event-at-Kochi-Time-is-Ticking-Away/2016/03/07/article3313714.ece |url-status=dead |archive-date=8 March 2016 |title=FIFA Event at Kochi: Time is Ticking Away |website=The New Indian Express |access-date=3 April 2016}}</ref> [[ಗ್ರೀನ್ಫೀಲ್ಡ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು ತಿರುವನಂತಪುರ ನಗರದ ಕಾರಿಯಾವಟ್ಟಂನಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಮೊದಲ DBOT (ವಿನ್ಯಾಸ, ನಿರ್ಮಿಸಿ, ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾಯಿಸಿ) ಮಾದರಿಯ ಹೊರಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[2015 SAFF ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref name="SAFF Cup Dates">{{cite news |last1=Chaudhuri |first1=Arunava |title=Trivandrum will host upcoming SAFF Cup in December 2015/January 2016 |url=http://www.sportskeeda.com/football/trivandrum-will-host-upcoming-saff-cup-in-december-2015january-2016 |access-date=22 December 2015 |work=SportsKeeda |date=2 July 2015}}</ref> == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ == {{Main|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ}} ಕೇರಳದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಅದರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ [[ಕೇರಳದ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ|ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ದೊಂದಿಗೆ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. 2012 ರಲ್ಲಿ, [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿಕ್|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿಕ್]] ನ ''[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿಕ್ ಟ್ರಾವೆಲರ್|ಟ್ರಾವೆಲರ್]]'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು ಕೇರಳವನ್ನು "ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ" ಒಂದಾಗಿ<ref name="Kerala Tourism">{{cite web |title=Kerala Tourism: Paradises in the world |url=https://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040904094648/https://www.hindu.com/edu/2004/05/11/stories/2004051100040100.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2004 |work=[[The Hindu]] |access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pravasikairali.com/Homepage.aspx?p=articles&news=447 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108151228/https://www.pravasikairali.com/Homepage.aspx?p=articles&news=447 |archive-date=8 November 2014 |title=Pravasi KairaLi Home |publisher=Pravasikairali.com |url-status=usurped |access-date=11 January 2014}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2014 |title=Kerala: A vacation in paradise |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/kerala-a-vacation-in-paradise/articleshow/26251595.cms |access-date=17 January 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125190237/https://timesofindia.indiatimes.com/kerala-a-vacation-in-paradise/articleshow/26251595.cms |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು "ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ನೋಡಲೇಬೇಕಾದ 50 ಸ್ಥಳಗಳು" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref name="Kerala India">{{cite web |title=Kerala – The Gateway of India |url=https://forbesindia.com/printcontent/26162 |work=[[Forbes]] |access-date=3 January 2012}}</ref> ''[[ಟ್ರಾವೆಲ್ ಅಂಡ್ ಲೀಷರ್]]'' ಕೂಡ ಕೇರಳವನ್ನು "21 ನೇ ಶತಮಾನದ 100 ಉತ್ತಮ ಪ್ರವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು" ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ.<ref name="Kerala Tourism" /><ref>{{Cite news |title=Kerala : National Geographic Traveler selects Kerala as 'one of the 50 must-see destinations of a lifetime' |publisher=Travel Portal of India |date=27 January 2009 |access-date=11 June 2011 |url=https://www.travelportalofindia.com/2009/07/kerala-national-geographic-traveler-selects-kerala-as-one-of-the-50-must-see-destinations-of-a-lifetime/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904030433/https://www.travelportalofindia.com/2009/07/kerala-national-geographic-traveler-selects-kerala-as-one-of-the-50-must-see-destinations-of-a-lifetime/ |archive-date=4 September 2011}}</ref> 2012 ರಲ್ಲಿ, ಇದು [[ತಾಜ್ ಮಹಲ್]] ಅನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಗೂಗಲ್ನ ಹುಡುಕಾಟ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |title=Kerala beats Taj in Google Search Trends for 2012 |work=Indian Express |date=28 December 2012 |access-date=11 January 2012 |url=https://www.indianexpress.com/news/tourism-kerala-beats-taj-in-google-search-trends-for-2012/1051412}}</ref> [[CNN ಟ್ರಾವೆಲ್]] ತನ್ನ '2019 ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು 19 ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಥಳಗಳ' ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=CNN Travel's 19 places to visit in 2019 |url=https://www.cnn.com/travel/article/places-to-visit-2019/index.html |website=CNN Travel |date=22 May 2019 |language=en |access-date=4 April 2022}}</ref> ಕೇರಳವನ್ನು [[Time (magazine)|''TIME'']] ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು 2022 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲು 50 ಅಸಾಧಾರಣ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/travel/story/ahmedabad-and-kerala-on-time-magazine-s-list-of-world-s-greatest-places-of-2022-1975386-2022-07-14 |title=Ahmedabad and Kerala on TIME magazine's list of World's Greatest Places of 2022 |website=India Today|date=14 July 2022 }}</ref> 2025 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವನ್ನು [[ರಫ್ ಗೈಡ್ಸ್]] ನ '2026 ರ ವಿಶ್ವದ 26 ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳ' ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 16 ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಥಳಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಏಕೈಕ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=2025-12-27 |title=This is the only Indian state to make it to the list of 'World's Top 26 Destinations For 2026' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/destinations/this-is-the-only-indian-state-to-make-it-to-the-list-of-worlds-top-26-destinations-for-2026/articleshow/126194678.cms |access-date=2025-12-30 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ಕೇರಳದ ಬೀಚ್ಗಳು, ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ಪ್ರಾಚೀನ ಬಂದರುಗಳು, ಅರಮನೆಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು<ref name="Ltd.2012">{{cite book |author=Infokerala Communications Pvt. Ltd. |title=Kerala Tradition & Fascinating Destinations |url=https://books.google.com/books?id=vTunBAAAQBAJ&pg=PA314 |year=2012 |publisher=Biju Mathew {{!}} Info Kerala Communications Pvt Ltd |isbn=978-8192128481 |page=314}}</ref> ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Tripays">{{cite web |url=https://www.tripays.com/kerala-family-tour-packages/ |date=6 August 2011 |title=Kerala Family Tour Packages |author=Admin |access-date=2 July 2019 |archive-date=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121233843/https://www.tripays.com/kerala-family-tour-packages/ |url-status=dead }}</ref> ಕೊಚ್ಚಿ ನಗರವು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="keralatourism">{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination-wise-foreign-2010.pdf |date=6 August 2011 |title=Destination Wise Number of Foreign Tourists Visited Kerala During 2010 |author=Saju |access-date=24 September 2014}}</ref><ref name="Tourism Statistics">{{cite web |publisher=Government of Kerala, Tourism Department |url=https://www.keralatourism.org/tourismstatistics/Tourist-Statistics2008.pdf |title=Tourist statistics – 2008 |access-date=22 October 2010}}</ref> 1980 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ, ಕೇರಳವು ದೇಶದ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಪರಿಚಿತ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref name="HinduTourism">{{Cite news |author=Santhanam K |title=An ideal getaway |date=27 January 2002 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/01/27/stories/2002012700400800.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030623124553/https://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/01/27/stories/2002012700400800.htm |url-status=dead |archive-date=23 June 2003 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> 1986 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Kerala Tourism"/> [[ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ]], ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ, ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Tourism">{{cite book |title=Tourism Marketing |author=Dasgupta Devashish |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-8131731826 |page=203 |url=https://books.google.com/books?id=oXWAEjcG-FsC |access-date=30 May 2015}}</ref> ಅನೇಕ ಜಾಹೀರಾತುಗಳು ಕೇರಳವನ್ನು ''[[ಗಾಡ್ಸ್ ಓನ್ ಕಂಟ್ರಿ|ಕೇರಳ, ಗಾಡ್ಸ್ ಓನ್ ಕಂಟ್ರಿ]]'' ಎಂಬ ಸ್ಲೋಗನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಾಂಡ್ ಮಾಡಿದವು.<ref name="Tourism" /> ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಜಾಗತಿಕ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಆಗಿದ್ದು, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Tourism" /> 2006 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳವು 8.5&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ 23.7% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಪ್ರಿಯ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Tourist Statistics&nbsp;– 2006 |work=Department of Tourism |publisher=Government of Kerala |year=2006 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.keralatourism.org/php/media/data/tourismstatistics/TS2006.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626195845/https://www.keralatourism.org/php/media/data/tourismstatistics/TS2006.pdf |archive-date=26 June 2008}}</ref> 2011 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಒಳಹರಿವು 10-ಮಿಲಿಯನ್ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿತು.<ref name="bizstd">{{Cite news |title=Tourist inflow to Kerala crosses 10&nbsp;million mark |work=Business-Standard |access-date=15 November 2015 |url=https://www.business-standard.com/india/news/tourist-inflow-to-kerala-crosses-10-million-mark/474524/ |date=16 May 2012 |last1=Joseph |first1=George}}</ref> ಆಯುರ್ವೇದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು 1990 ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿವೆ.<ref name="HinduTourism" /> ಕೇರಳವು ತನ್ನ [[ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] ಉಪಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಾರೋಹಣ, ಟ್ರೆಕ್ಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ವೀಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Devrep47">{{Cite book |author=Planning Commission, India |title=Kerala Development Report |url=https://books.google.com/books?id=Ul-OkF5gUJQC |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8171885947 |page=47 |access-date=30 May 2015}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮವು [[ಕೇರಳದ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ]] ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ, 13.3% ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Tourist Statistics&nbsp;– 2005 (Provisional) |work=Department of Tourism |publisher=Government of Kerala |year=2005 |access-date=11 November 2007 |url=https://www.keralatourism.org/php/media/data/tourismstatistics/TOURISTSTATISTICS2005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626195846/https://www.keralatourism.org/php/media/data/tourismstatistics/TOURISTSTATISTICS2005.pdf |archive-date=26 June 2008}}</ref> ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಿಂದ ಬರುವ ಆದಾಯವು 2001 ಮತ್ತು 2011 ರ ನಡುವೆ ಐದು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 2011 ರಲ್ಲಿ {{INR}} 190&nbsp;ಬಿಲಿಯನ್ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿತು. ಎಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಪ್ರಕಾರ<ref>{{Cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/travel/kerala-records-6-rise-in-tourist-arrivals-despite-floods-and-nipah-virus-scare/articleshow/67995390.cms |title=Kerala records 6% rise in tourist arrivals despite floods and Nipah virus scare |date=14 February 2019 |work=The Economic Times |access-date=14 August 2019}}</ref> ಕೇರಳವು 2018 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯದಿಂದ INR 365280.1&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ದಾಖಲೆಯ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು, ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ Rs 28743.3&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. 2018 ರಲ್ಲಿ 16.7&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷ 15.76&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ 5.9% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸರಿಸುಮಾರು 1.2&nbsp;ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="bizstd" /> ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಡ್ರೈವ್-ಇನ್ ಬೀಚ್, ಕಣ್ಣೂರಿನ [[ಮುಝಪ್ಪಿಲಂಗಡ್ ಬೀಚ್]], ಇದು {{convert|5|km}} ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ, ಇದನ್ನು ಬಿಬಿಸಿ 2016 ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಡ್ರೈವ್-ಇನ್ ಬೀಚ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving |title=The best beaches for driving |first=David K. |last=Gibson |work=BBC Autos |date=11 June 2021}}</ref> [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು]], ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಕಮಾನು ಅಣೆಕಟ್ಟು, ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲನೆಯದು [[ಇಡುಕ್ಕಿ|ಇಡುಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿದೆ]]. ಪ್ರಮುಖ ಬೀಚ್ಗಳು [[ಕೋವಳಂ]], [[ವರ್ಕಲ]], [[ಕೋಝಿಕೋಡ್]], [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಚೇರಾಯಿ]], [[ಆಲಪ್ಪುಳ]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ಕಡಲುಂಡಿ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], [[ಚಾಲಿಯಂ]], [[ಪಾಯ್ಯಂಬಲಂ]], ಕಪ್ಪಾಡ್, [[ಮುಝಪ್ಪಿಲಂಗಡ್ ಬೀಚ್|ಮುಝಪ್ಪಿಲಂಗಡ್]] ಮತ್ತು [[ಬೇಕಲ್]]. ಜನಪ್ರಿಯ [[ಬೆಟ್ಟದ ತಾಣ]]ಗಳೆಂದರೆ [[ಪೊನ್ಮುಡಿ]], [[ವಯನಾಡು]], [[ವಗಮನ್]], [[ಮುನ್ನಾರ್]], [[ಪೀರ್ಮೇಡ್]], [[ರಾಮಕ್ಕಲ್ಮೇಡು]], [[ಅರಿಂಬ್ರ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಅರಿಂಬ್ರ]], [[ಪೈತಲ್ಮಲ]] [[ಇಡುಕ್ಕಿ|ಕಣ್ಣೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ, [[ಕೊಡಿಕುತಿಮಲ]], ಮತ್ತು [[ನೆಲ್ಲಿಯಂಪತಿ]].<ref>{{cite book |author=Tapan K Panda |title=Tourism Marketing |publisher=ICFAI Books |year=2007 |isbn=978-8131404690 |url=https://books.google.com/books?id=4A0j6ZlJQfkC |pages=173–77 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಮುನ್ನಾರ್ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 4,500 ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಚಹಾ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಕುಲಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="FPJ">{{cite news |title=Kerala: Spellbound by this natural beauty |newspaper=The Free Press Journal |url=https://www.freepressjournal.in/travel/kerala-spellbound-by-this-natural-beauty/636904 |date=2 August 2015 |access-date=27 November 2015}}</ref> ಕೇರಳದ ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ತಾಣಗಳು 12 ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ: [[ಪೆರಿಯಾರ್ ಹುಲಿ ಮೀಸಲು]], [[ಪರಂಬಿಕುಳಂ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ಚಿನ್ನಾರ್ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ಥಟ್ಟೆಕ್ಕಾಡ್ ಪಕ್ಷಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ವಯನಾಡು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ಕಡಲುಂಡಿ ಪಕ್ಷಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ಕರಿಂಪುಳ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ಮುತ್ತಂಗ]] ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ, [[ಅರಳಂ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]], [[ಎರವಿಕುಳಂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ]], ಮತ್ತು [[ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ]] ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite book |author=M.R. Biju |title=Sustainable Dimensions Of Tourism Management |publisher=Mittal Publications |year=2006 |isbn=978-8183241298 |url=https://books.google.com/books?id=AkAdvTbg0dEC |pages=151–65 |access-date=30 May 2015}}</ref> ಕೇರಳ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ಗಳು ಅಂತರ್ಸಂಪರ್ಕಿತ ನದಿಗಳ (41 ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು), ಸರೋವರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಜಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಆಲಪ್ಪುಳ, [[ಕುಮಾರಕೋಂ]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ನೀಲೇಶ್ವರಂ]], ಮತ್ತು [[ಪುನ್ನಮದ]] (ಅಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ನೆಹರು ಟ್ರೋಫಿ ದೋಣಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ), [[ಪತ್ತಿರಮಣಲ್]] [[ಮುಹಮ್ಮ]] ದಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. [[ಪದ್ಮನಾಭಪುರಂ ಅರಮನೆ]] ಮತ್ತು [[ಮತ್ತಂಚೇರಿ ಅರಮನೆ]] ಎರಡು ಸಮೀಪದ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/padmanabhapuram-palace/244 |title=Padmanabhapuram Palace |publisher=Kerala Tourism |access-date=2 December 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/mattancherry-palace-kochi/178 |title=Mattancherry Palace |publisher=Kerala Tourism |access-date=2 December 2016}}</ref> == ಸಹ ನೋಡಿ == {{stack|{{Portal|ಭಾರತ}}}} * [[ಕೇರಳದ ರೂಪರೇಖೆ]] * [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] * [[ದ್ರಾವಿಡರು]] * [[ಕೇರಳದ ನಗರ ನಿಗಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಕೇರಳದ ತಾಲೂಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಕೇರಳದ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತದ ಶಾಲೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist}} === ಮೂಲಗಳು === {{refbegin}} * {{cite book |title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019 |publisher=Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited |year=2018 |location=[[Kozhikode]] |editor-last=Chandran |editor-first=V. P. |id={{ASIN|8182676444 |country=in}} |language=Malayalam }} {{refend}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == {{Further|ಕೇರಳದ ಇತಿಹಾಸ#ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ}} * Bose, Satheese Chandra and Varughese, Shiju Sam (eds.) 2015. ''[https://web.archive.org/web/20150102071757/https://www.orientblackswan.com/display.asp?categoryID=0&isbn=978-8125057222 Kerala Modernity: Ideas, Spaces and Practices in Transition]''. Hyderabad: Orient Blackswan. * {{cite journal |pmc=7510531 |year=2021 |last1=Chathukulam |first1=Jos |last2=Tharamangalam |first2=Joseph |title=The Kerala model in the time of COVID19: Rethinking state, society and democracy |journal=World Development |volume=137 |article-number=105207 |doi=10.1016/j.worlddev.2020.105207 |pmid=32989341}} * {{cite journal |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0971521516656077 |doi=10.1177/0971521516656077 |title=The 'Kudumbashree Woman' and the Kerala Model Woman: Women and Politics in Contemporary Kerala |year=2016 |last1=Devika |first1=J. |journal=Indian Journal of Gender Studies |volume=23 |issue=3 |pages=393–414 |s2cid=151752480|url-access=subscription }} * {{cite journal |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/19062/2/01_Jeffrey_Legacies_of_Matriliny%3A__the_2005.pdf |jstor=40023536 |title=Legacies of Matriliny: The Place of Women and the "Kerala Model" |last1=Jeffrey |first1=Robin |journal=Pacific Affairs |year=2004 |volume=77 |issue=4 |pages=647–664}} * {{cite journal |url=http://keralamediaacademy.org/wp-content/uploads/2015/02/Robin-Jeffery.pdf |doi=10.1017/S0021911809000679 |s2cid=146795894 |title=Testing Concepts about Print, Newspapers, and Politics: Kerala, India, 1800–2009 |year=2009 |last1=Jeffrey |first1=Robin |journal=The Journal of Asian Studies |volume=68 |issue=2 |page=465 |access-date=2026-08-03 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202171902/http://keralamediaacademy.org/wp-content/uploads/2015/02/Robin-Jeffery.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |title=Politics, Women and Well-Being: How Kerala became 'a Model' |isbn=978-1-349-12252-3 |last1=Jeffrey |first1=Robin |date=27 July 2016 |publisher=Springer}} * {{cite book |last1=Ramanathaiyer |first1=Sundar |first2=Stewart |last2=MacPherson |title=Social Development in Kerala: Illusion or Reality? |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2018}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Sister project links|voy=Kerala|Kerala}} ; ಸರ್ಕಾರ * {{official website|https://www.kerala.gov.in/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118031516/https://www.kerala.gov.in/ |date=18 January 2006 }} ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ * {{official website|https://www.keralatourism.org/}} ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ; ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿ * {{OSM relation|2018151}} {{Clear}} {{Kerala |show=show }} [[ವರ್ಗ:ಕೇರಳ| ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|.]] [[ವರ್ಗ:1956 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] g5he3uczg8i4q1hckmqbwkbwg58yiv3 ಆರ್ ಜೆ ರೇಣು 0 180022 1430706 1378296 2026-09-29T20:05:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430706 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಆರ್ ಜೆ ರೇಣು | image = RenuJospeph1.jpg | caption = | other_names = ಆರ್ ಜೆ ವಿಜೆ ರೇಣು<br/>ಲವ್ ಬೈಟ್ಸ್ ರೇಣು | birth_name = ರೇಣು ಜೋಸೆಫ್ ಎಲೆಂಜಿಕಲ್ | birth_date = | birth_place = [[ಕೊತ್ತಮಂಗಲಮ್]], [[ಕೇರಳ]] | death_date = | death_place = | occupation = [[ರೇಡಿಯೋ ಜಾಕಿ]]<br/>[[ವಿಡಿಯೋ ಜಾಕಿ]]<br/>[[ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಆಂಕರ್]]<br/>[[ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕಮೆಂಟೇಟರ್]]<br/>[[ನ್ಯೂಸ್ ಪ್ರೆಸೆಂಟರ್]] | years_active = 2007– | known_for = ಲವ್ ಬೈಟ್ಸ್ (ಕಪ್ಪ TV)<br/>ಸ್ಟಾರ್ ಜಾಮ್ (Club FM) | parents = | website = | image_size = }} '''ಆರ್ ಜೆ ರೇಣು''' ಎಂದೇ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ '''ರೇಣು ಜೋಸೆಫ್''', [[ಕೇರಳಂ|ಕೇರಳದ]] [[ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಸಿರುವ ಭಾರತೀಯ [[ರೇಡಿಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ|ರೇಡಿಯೋ ಜಾಕಿ]], ವಿಡಿಯೋ ಜಾಕಿ, ಟಿಇಡಿಎಕ್ಸ್ ಸ್ಪೀಕರ್, <ref>{{Citation |title=Verbal immunity; a path to serenity {{!}} Renu Joseph {{!}} TEDxTKMCE |date=5 May 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=4gOokXiC2g0 |access-date=15 February 2023 |language=en}}</ref> ಕ್ರೀಡಾ ನಿರೂಪಕಿ ಮತ್ತು ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸಂದರ್ಶಕಿ. ಅವರು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ [[ರೇಡಿಯೋ]] ಮತ್ತು [[ದೂರದರ್ಶನ|ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಸಾರವಾದ ಕ್ಲಬ್ ಎಫ್‌ಎಂ 94.3/104.8 <ref>{{Cite web |date=15 May 2008 |title=Honour for Club FM 94.3 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article1258364.ece |access-date=3 July 2016 |website=[[The Hindu]]}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''ಲವ್ ಬೈಟ್ಸ್'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ, <ref>{{Cite web |date=31 January 2011 |title=Living the RJ dream |url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article413193.ece?service=print |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817015451/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article413193.ece?service=print |archive-date=17 August 2016 |access-date=3 July 2016 |website=[[The New Indian Express]]}}</ref> ಮತ್ತು [[2022 ಫಿಫಾ ವಿಶ್ವಕಪ್|ಫಿಫಾ 2022 ವಿಶ್ವಕಪ್]] ಮಲಯಾಳಂ ಸ್ಟ್ರೀಮ್‌ಗಾಗಿ ಜಿಯೋ ಸಿನೆಮಾದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾ ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name=":1">{{Citation |title=Malayali commentators get ready ahead of #FIFAWorldCupQatar2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Z3zKdwk0qaw |access-date=15 February 2023 |language=en}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ರೇಣು [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ|ಎರ್ನಾಕುಲಂನ]] ಸೇಂಟ್ ತೆರೇಸಾ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಟಿವ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ (ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಜಾಹೀರಾತು)ನಲ್ಲಿ ಬಿಎ ಪದವಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜಗಿರಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನಿಂದ [[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್|ಎಂಬಿಎ ಪದವಿಯನ್ನು]] ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ವೀಡಿಯೊ ಜಾಕಿ ಮತ್ತು [[ರೇಡಿಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ|ರೇಡಿಯೋ ಜಾಕಿಯಾಗಿ]] ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite journal|title=RJ's-പുത്തൻ ശബ്ദങ്ങൾ|journal=[[Mangalam Weekly]]|date=15 March 2010}}</ref> == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ನಟಿ ರೆಮ್ಯಾ ನಂಬೀಸನ್ ಅವರ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಕೈರಲಿ ಟಿವಿಯ ''ಹಲೋ ಗುಡ್ ಈವ್ನಿಂಗ್‌ನ'' ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ರೇಣು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಪ್ಲಸ್‌ಗಾಗಿ ''ಸ್ಪೈಸಿ ಇಂಡಿಯಾ'' ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ನ್ಯೂಸ್‌ಗಾಗಿ ''ಡ್ರೀಮ್ ಹೋಮ್'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಮಾತೃಭೂಮಿ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ರೇಡಿಯೋ ಜಾಕಿಯಾಗಿ ಕ್ಲಬ್ FM 94.3/104.8 ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ''ಲವ್ ಬೈಟ್ಸ್‌ನ'' ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ಸೇರಿದರು. <ref>{{Cite web |date=28 June 2014 |title=Love has a huge market: Renu |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/Love-has-a-huge-market-Renu/articleshow/37370359.cms |access-date=3 July 2016 |website=[[The Times of India]]}}<br /><br />- {{Cite web |date=28 September 2012 |title=My fav RJ: Renu, Club FM |url=http://www.exchange4media.com/radio/my-fav-rjrenu-club-fm_48241.html |access-date=3 July 2016 |website=exchange4media}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಭಾರಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಕಪ್ಪಾ ಟಿವಿ ತಯಾರಕರು ಅದನ್ನು ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಅದೇ ಚಾನೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ವೀಡಿಯೊಗಳ ಕುರಿತಾದ ''ಟ್ಯೂಬ್ ಗ್ರಿಡ್'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಕ್ಲಬ್ ಎಫ್‌ಎಂ 94.3/104.8 ನಲ್ಲಿ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಚಾಟ್ ಶೋ ''ಸ್ಟಾರ್ ಜಾಮ್ ಶೋ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು.''<ref>{{Cite journal|title=റേഡിയോ ജോക്കികളുടെ കാലം|journal=[[Vanitha]]|date=September 2014}}</ref> ಅವರು ಜಿಯೋ ಸಿನಿಮಾಸ್‌ನ ಮಲಯಾಳಂ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ <ref name=":1"/> ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ FIFA 2022 ವಿಶ್ವಕಪ್‌ನ ನಿರೂಪಕಿ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ''<nowiki/>'ದಿ ಅನ್ಸೆನ್ಸಾರ್ಡ್ ಶೋ''' ಎಂಬ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸಂದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web |last=vipinvk |title=റേറ്റിംഗ് എല്ലാം ഫേക്ക് ആണ്, 80 ശതമാനം റിവ്യൂകള്‍ പെയ്ഡാണ്: നിര്‍മ്മാതാവ് വിജയ് ബാബു |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/80-percentage-of-movie-reviews-and-ratings-are-paid-and-fake-said-vijay-babu-vvk-rpqswk |access-date=15 February 2023 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> <ref>{{Citation |title=Vijay Babu {{!}} Film Promotions |date=13 February 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=FCDfkwdG0y8 |access-date=15 February 2023 |language=en}}</ref> == ರೇಡಿಯೋ ನಿರೂಪಕಿ == {| class="wikitable" !ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ! ಚಾನೆಲ್ ! ವಿಷಯ |- | ಲವ್ ಬೈಟ್ಸ್ <ref name=":0">{{Citation |title=CLUB FM LOVE BYTES JAN 22 RJ RENU PART 1 |date=23 January 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=AJ94Y9p-ivo |access-date=15 February 2023 |language=en}}</ref> | ಕ್ಲಬ್ FM 94.3/104.8, (ಕೇರಳ, ಭಾರತ) | ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳು |- | ಸ್ಟಾರ್ ಜಾಮ್ <ref>{{Citation |title=Nivin Pauly - Star Jam (Part 1) {{!}} Feb 2016 - Club FM |date=24 February 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=wrI6EI_HKAY |access-date=15 February 2023 |language=en}}</ref> | ಕ್ಲಬ್ FM 94.3/104.8, (ಕೇರಳ, ಭಾರತ) | ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಚಾಟ್ |- | ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಾಡದ | ರೇಡಿಯೋ ರಸಮ್-ಆನ್‌ಲೈನ್ ರೇಡಿಯೋ, (ಯುಎಇ) | ಸಂಬಂಧಗಳು |- | ರೇಣು ಜೊತೆ ಬೆಳಗಿನ ಸಮಯ | ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ-ಆನ್‌ಲೈನ್ ರೇಡಿಯೋ, (ಕತಾರ್, ಬಹ್ರೇನ್) | ಬೆಳಗಿನ ಡ್ರೈವ್ ಸಮಯ ಪ್ರದರ್ಶನ |- | ಹುಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿ | ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ 104 FM, (ಕೇರಳ, ಭಾರತ) | ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳು |- | ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಾಡದ ಪ್ರದರ್ಶನ (ರೇಡಿಯೋ ಆವೃತ್ತಿ) | ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ 104 FM, (ಕೇರಳ, ಭಾರತ) | ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸಂದರ್ಶನಗಳು |} == ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ == {| class="wikitable" !ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ! ಚಾನಲ್ ! ವಿಷಯ |- | ''ನಮಸ್ಕಾರ ಶುಭ ಸಂಜೆ'' | ಕೈರಲಿ ಟಿವಿ | ಫೋನ್ ಇನ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ |- | ''ಸ್ಪೈಸಿ ಇಂಡಿಯಾ'' | ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಪ್ಲಸ್ | ಜೀವನಶೈಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ |- | ''ಕನಸಿನ ಮನೆ'' | ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುದ್ದಿ | ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ |- | ''ಮಾಸ್ಟರ್ ಕ್ರಾಫ್ಟ್'' | ಮಾತೃಭೂಮಿ ಸುದ್ದಿ | ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ |- | ''ಲವ್ ಬೈಟ್ಸ್'' | rowspan="4" | ಕಪ್ಪಾ ಟಿವಿ | ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ |- | ''ಟ್ಯೂಬ್ ಗ್ರಿಡ್'' | |- | ''ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಊಟ'' | ಚಾಟ್ ಶೋ |- | ''ಈ ವಾರದ ಮುಖ'' | ಫ್ಯಾಷನ್ |- | FIFA 2022 ವಿಶ್ವಕಪ್ ಮಲಯಾಳಂ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ | ಜಿಯೋ ಸಿನೆಮಾ | ಫುಟ್ಬಾಲ್ |- | ಐಪಿಎಲ್ ಹರಾಜು 2022-23 | ಜಿಯೋ ಸಿನೆಮಾ | ಕ್ರಿಕೆಟ್ |- | ಐಪಿಎಲ್ ಮ್ಯಾಚ್ ಸೆಂಟರ್ 2022-23 ಮಲಯಾಳಂ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ | ಜಿಯೋ ಸಿನೆಮಾ | ಕ್ರಿಕೆಟ್ |- | ಐಪಿಎಲ್ ಮ್ಯಾಚ್ ಸೆಂಟರ್ 2023-24 ಮಲಯಾಳಂ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ | ಜಿಯೋ ಸ್ಟಾರ್ | ಕ್ರಿಕೆಟ್ |- | ಐಪಿಎಲ್ ಮ್ಯಾಚ್ ಸೆಂಟರ್ 2024-25 ಮಲಯಾಳಂ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ | ಜಿಯೋ ಸ್ಟಾರ್ | ಕ್ರಿಕೆಟ್ |- | ಸುದ್ದಿ ನಿರೂಪಕರು | ಬಿಗ್ ಟಿವಿ | ನೇರ ಸುದ್ದಿ |} == ಪಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟ್ == {| class="wikitable" !ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ! ವೇದಿಕೆ |- | ಕ್ರೇಜ಼ಿ ಲವ್ RJ ರೇಣು | ಮಿರ್ಚಿ ಪ್ಲಸ್ |- | ಆರ್ ಜೆ ರೇಣು ಮಲಯಾಳಂ ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ | ಸ್ಪಾಟಿಫೈ, ಆಪಲ್ ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್, ಗಾನಾ |} == ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ == {| class="wikitable" !ತೋರಿಸು ! ಮಾಧ್ಯಮ ! ವಿಷಯ |- | ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಾಡದ ಪ್ರದರ್ಶನ | ಮಿರ್ಚಿ ಮಲಯಾಳಂ, ಯೂಟ್ಯೂಬ್ | ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸಂದರ್ಶನಗಳು |- | ''ಕ್ರೇಜಿ ಲವ್'' (ಮಲಯಾಳಂ ಆವೃತ್ತಿ) | ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್ ಟಿವಿ (ಐಜಿಟಿವಿ) | ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳು |- | ''ಕ್ರೇಜಿ ಲವ್'' (ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆವೃತ್ತಿ) | [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್|ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ನಲ್ಲಿ]] | ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳು |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] hubiav3senaj2p5r2z426eaerhg04xt ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು 0 180090 1430808 1427313 2026-09-30T06:18:42Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430808 wikitext text/x-wiki {{Infobox Port | name = ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು <br /> കൊല്ലം തുറമുഖം | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ಭಾರತ | location = [[ಕೊಲ್ಲಂ|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = AD 825<br />2007 ರಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ | operated = [[ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಮಂಡಳಿ]], ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ | owner = ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = 2 | wharfs = 1 (178 ಮೀಟರ್)<br />2 (101 ಮೀಟರ್) | piers = | employees = | leadershiptitle = ಬಂದರು ಅಧಿಕಾರಿ | leader = ಅರುಣ್ ಕುಮಾರ್ ಪಿ ಕೆ<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = ನಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ - ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಮಂಡಳಿ | publisher = ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ | access-date = 2023-03-01 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | blankdetailstitle1 = ವಿಶ್ವ ಬಂದರು ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ | blankdetails1 = '''49160'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = ವಿಶ್ವ ಬಂದರು ಸೂಚ್ಯಂಕ | publisher = ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುಪ್ತಚರ ಸಂಸ್ಥೆ | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಡೇಟಾ ಇಂಟರ್ಚೇಂಜ್ ಕೋಡ್ (EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು SEA(INKUK1) - ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಕೇಂದ್ರ ಎಕ್ಸೈಸ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಮಂಡಳಿ | publisher = ಕೇಂದ್ರ ಎಕ್ಸೈಸ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಮಂಡಳಿ | year = 2015 | access-date = 2026-08-07 | archive-date = 2015-04-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150423054657/https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | url-status = dead }}</ref> | blankdetailstitle3 = ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರ | blankdetails3 = ಹೌದು | arrivals = 163 <small>(2007 ರ ನಂತರ)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = 2.2 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ಗಳು | passengertraffic = | revenue = ₹3 ಕೋಟಿ <small>(2024)</small><br>₹62 ಲಕ್ಷ <small>(2013)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಲಾಭ ಮತ್ತು ನಷ್ಟ ಹೇಳಿಕೆ</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ಕ್ರೇನ್ಗಳು | blankstats1 = 2 | blankstatstitle2 = ಮುಖ್ಯ ಆಮದುಗಳು | blankstats2 = ಮರಳು, ಗೋಡಂಬಿ, ಹೆಂಚುಗಳು | blankstatstitle3 = ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟರ್ಮಿನಲ್ | blankstats3 = 288ಮೀ | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }} '''ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು''' ಅಥವಾ '''ಕ್ವಿಲಾನ್ ಬಂದರು''' ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ (AD 825 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು) ಇದು [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಕೇಂದ್ರ|ಡೌನ್ಟೌನ್]] [[ಕೊಲ್ಲಂ]] (ಹಿಂದೆ ಕ್ವಿಲಾನ್) ನಿಂದ {{convert|4|km}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure ಕೊಲ್ಲಂ, ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ - ಕೊಚ್ಚಿ, ವೆಂಬನಾಡ್ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯಗಳು]</ref> ಇದು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸರಕುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ [[ಕೇರಳದ ಬಂದರುಗಳು|ಕೇರಳದ]] ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಂದರಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರ (ICP) ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಕೇರಳ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ICP ಅನುಮೋದನೆ |publisher=ದಿ ಹಿಂದೂ |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ಭಾರತದ ನೈಋತ್ಯ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇದು 9 ನೇ ನಿಂದ 17 ನೇ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿತ್ತು. [[ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ]] ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಐದು ಭಾರತೀಯ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|date=2010|title=ದಿ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ: ಎ ಮುಸ್ಲಿಂ ಟ್ರಾವೆಲರ್ ಆಫ್ ದ ಫೋರ್ಟೀನ್ತ್ ಸೆಂಚುರಿ |publisher=ರಾಸ್ ಇ. ಡನ್ |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=ಅಷ್ಟಮುಡಿಗೆ ಒಂದು ವಿದಾಯ|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ: ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ|access-date=2017-11-01|publisher=ರೂಟ್ಲೆಡ್ಜ್}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|1500 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಕೊಲ್ಲಂ]]]] [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಸ್ವತಂತ್ರ [[ವೆನಾಡ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಯವರೆಗೂ [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದು ಅದರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಕೊಲ್ಲಂ 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸುಮಾರಿಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಈಜಿಪ್ಟ್ನ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಕೈರೋ, ಚೀನಾದ ಕ್ವಾನ್ಝೌ ನಗರ, ಮತ್ತು ಮಲೇಷಿಯನ್ ದ್ವೀಪಸಮೂಹದ ಮಲಕ್ಕಾ ಸೇರಿದಂತೆ.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=ರಾಬರ್ಟ್ ಟಿಗ್ನರ್ [et|title=ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್ ಟುಗೆದರ್, ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್ ಅಪಾರ್ಟ್ : ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಫ್ರಮ್ ದಿ ಬಿಗಿನಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಹ್ಯೂಮನ್ಕೈಂಡ್ ಟು ದಿ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್|year=2010|publisher=W.W. ನಾರ್ಟನ್ & ಕಂ.|location=ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3ನೇ}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|ಅಶ್ರಮಂ, ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರ]] ಈ ಬಂದರನ್ನು 825 ರಲ್ಲಿ ವೆನಾಡ್ನ ತಮಿಳು ರಾಜ ಉದಯಮಾರ್ತಾಂಡವರ್ಮನ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾರ್ ಅಬೊ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಬ್ಯಾಕರೆ (ತೆವಲಕರ) ಬಳಿಯ ಕೊರೆ-ಕೆ-ನಿ ಕೊಲ್ಲಂನ ಒಳನಾಡಿನ ಬಂದರನ್ನು ಪುನಃ ತೆರೆಯಲು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ರೋಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕರಿಗೆ ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ ಮತ್ತು ಟಿಂಡಿಸ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ತಮಿಳರಿಗೆ ತೊಂಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದು ಹೊಸ ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನೆಯೂ ಆಗಿದೆ. 6 ನೇ ಶತಮಾನ AD ಯಲ್ಲಿ [[ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಲ್ಲವರು]] ಚೇರರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ಬಹುತೇಕ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಟಿಂಡಿಸ್ ಅಥವಾ ನೆಲ್ಸಿಂಡಾ ಒಳನಾಡಿನ ಬಂದರನ್ನು (ಕೊರೆ-ಕೆ-ನಿ) ನವೀಕರಿಸುವ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯ ಬದಲಿಗೆ [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಬಳಿ ಹೊಸ ಬಂದರು ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮಾರ್ ಅಬೊ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತರಾದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಾರ್ ಅಬೊ ಅವರು ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ವೇದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದೆ, ತ್ರಿತ್ವದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸಿರಿಯನ್ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಂಪೂತಿರಿ ವೈಷ್ಣವರು ಮತ್ತು ನಾಯರ್ ಉಪಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref>[[ಕೊಲ್ಲಂ|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ]] ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಇತಿಹಾಸ [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ಚೀನೀ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿದೇಶಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದರು. ಅದು [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ (ಮಸಾಲೆಗಳ) ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ಅವಧಿಯಾಗಿತ್ತು. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|ಸುಮಾರು 1500 ರಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ]]ದ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳು]] ಜನವರಿ 2014 ರಲ್ಲಿ, ಬಂದರು ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಚೀನೀ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲಾಯುಗದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿತು, ಇದು ಬಂದರು ನಗರದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿತು.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಿಂದ ಕಂಡುಬಂದ ನಾಣ್ಯಗಳು]</ref><ref>http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದು ಭಾರತದ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಮೊದಲ ಶೋಧವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಶೋಧಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು [[ಚೀನಾ]], [[ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ]], [[ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]], [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್]], [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]] ಮತ್ತು ಇತರ [[ಪೂರ್ವ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್|ಪೂರ್ವ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ದೇಶಗಳ]] ಜನರ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತುಗಳ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆಯು ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ನಿಧಿ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece ಭೂತಕಾಲದ ಚೂರುಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ವೈಭವದ ದಿನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ]</ref> ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಸಮುದ್ರ ತಳದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನಗರವಿದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಇಂದು, ಹಡಗುಗಳು ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ತುರ್ತು ರಿಪೇರಿಗಾಗಿ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece |title=ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹಡಗು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ |access-date=2026-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520041447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece |archive-date=2014-05-20 |url-status=dead}}</ref> ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಉಮ್ಮನ್ ಚಾಂಡಿ]] 9{{nbsp}}ನವೆಂಬರ್ 2013 ರಂದು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಯೋಜನೆ (CSP) ಅನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಹಡಗುಗಳು 2014 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece ಕೊಲ್ಲಂನಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಹಡಗುಗಳು ಈ ವರ್ಷ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿವೆ: ಚಾಂಡಿ]''. 17 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013 ರಂದು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮೊದಲ ಕಂಟೇನರ್ ಹಡಗು, ''MV ಸೂರ್ಯಮುಖಿ'' 18{{nbsp}}ಜನವರಿ 2014 ರಂದು, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ವಿಳಂಬದ ನಂತರ ಕರಾವಳಿ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿತು.<ref>[https://web.archive.org/web/20140520053720/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಂಟೇನರ್ ಹಡಗು]</ref> ಪ್ರಮುಖ ಸಾಗಾಣಿಕಾ ಕಂಪನಿಗಳು ಈಗ ಸಾಗಾಣಿಕಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಂಪನಿಗಳು ಬಂದರನ್ನು ಮಧ್ಯಂತರ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಕಂಪನಿಗಳು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಿಯಮಿತ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸಿವೆ. ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಸಮುದ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮದ ಚಾರ್ಟರ್ಡ್ ಹಡಗು ಸೂರ್ಯಮುಖಿ ಗುಜರಾತ್ನ ಮುದ್ರಾ ಬಂದರಿಗೆ ಹೆಂಚುಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೇರಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದೆ. ಗ್ರೇಟ್ ಸೀ ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯು ಕೊಚ್ಚಿಯಿಂದ ಗೋಡಂಬಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿದೆ.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/131119/news-current-affairs/article/shipping-companies-evince-interest-kollam-port ಸಾಗಾಣಿಕಾ ಕಂಪನಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿವೆ]</ref> ಬಂದರಿನ ಆಧುನೀಕರಣದ ನಂತರ, 4 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 ರಂದು ಮೊದಲ ವಿದೇಶಿ ಹಡಗು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>[https://web.archive.org/web/20140408225152/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Foreign-Ship-Reaches-Kollam-Port/2014/04/05/article2150731.ece#.U0Jt2NLHm-0 ವಿದೇಶಿ ಹಡಗು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು ತಲುಪಿದೆ]</ref> ಈಗ ಬೃಹತ್ ವಿದೇಶಿ ಹಡಗುಗಳು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ. ''MT ಚಾಲಿಯಾರ್'' ಮತ್ತು ''MT ಕೇರಳ'' ಟಗ್ಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಜರ್ಮನ್-ನಿರ್ಮಿತ ರೂ. 12 ಕೋಟಿ ಕ್ರೇನ್ ಅನ್ನು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:View of Kollam Port from Thangassery Harbour.jpg|right|thumb|[[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ]] ಬಂದರಿನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ದೂರದ ನೋಟ]] == ವಿನ್ಯಾಸ == ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಉದ್ದ {{convert|177|m}} ಮತ್ತು ಅಗಲ {{convert|12|m}} ಆಗಿದ್ದು, ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರಿನ ಆಳ {{convert|6.5|m}} ಇದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ 15,000 DWT ವರೆಗಿನ ಹಡಗುಗಳು ನೇರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಹುದು. ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವನ್ನು {{convert|10|m}} ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ರೂ.5.7 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಡ್ರೆಡ್ಜಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ{{when|date=May 2015}}, ಇದರಿಂದಾಗಿ {{convert|170|m}} ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಡಗುಗಳು [[ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ತೂತುಕುಡಿ]] ಅಥವಾ [[ಚೆನ್ನೈ]] ಗೆ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಹುದು. ಉದ್ದನೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಯು {{convert|2100|m}} ಸಮುದ್ರದ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆ ಮತ್ತು {{convert|500|m}} ಗಾಳಿಯ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಯಿಂದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉದ್ದನೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ {{convert|200|m}} ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗುವುದು. 2007 ರಲ್ಲಿ, ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಸುಮಾರು 500,000 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಸರಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು |access-date=7 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213028/http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071020151407/http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm ವಿ.ಎಸ್ ಅವರು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಿದ್ದಾರೆ]</ref> == ಹಿನ್ನೆಲೆ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಸರಕು == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|1661 ರಲ್ಲಿ [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|1800 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಕೊಲ್ಲಂ]]]] ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಪ್ರದೇಶವು [[ಪಥನಂತಿಟ್ಟ]] ಮತ್ತು [[ಕೊಟ್ಟಾಯಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಟ್ಟಾಯಂ]] ಮತ್ತು [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಇಡುಕ್ಕಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಿಗೆ; [[ಆಲಪ್ಪುಳ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳು, [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ನ [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]]-[[ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ]]-[[ಮಧುರೈ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಧುರೈ]] ಮತ್ತು [[ತೇನಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ತೇನಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಬಂದರಿಗೆ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುವ ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತಶಿಲೆ, ಹೆಂಚುಗಳು, ಮರಳು, ಟೈಟಾನಿಯಂ ಅದಿರು, ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು, ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಬೀಜದ ಚಿಪ್ಪಿನ ದ್ರವ, ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರ, ಜೇಡಿಮಣ್ಣು, ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು, ಸಿಲ್ಲಿಮನೈಟ್, ಟೈಟಾನಿಯಂ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್, ರಕ್ತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಸುದ್ದಿಪತ್ರ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕಾಗದ, ಸಿಮೆಂಟ್, ಯೂರಿಯಾ ಮತ್ತು ಪೊಟ್ಯಾಷ್ ಮ್ಯೂರಿಯೇಟ್ (ರಸಗೊಬ್ಬರಕ್ಕಾಗಿ), ರಬ್ಬರ್, ಆಹಾರ, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಮೆಂಟ್ ಹಾಗೂ [[ತಿರುವನಂತಪುರದ ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ|ತಿರುವನಂತಪುರದ ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ಖನಿಜ ಮತ್ತು ಲೋಹಗಳು]] ನಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಇತರ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಸೇರಿವೆ. == ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಧುನೀಕರಣ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಿಂದ 2 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[ಮುಂಡಕ್ಕಲ್ ಬೀಚ್]] ನಲ್ಲಿ ದಡಕ್ಕೆ ತೇಲಿ ಬಂದ ಡ್ರೆಡ್ಜರ್ ಹಡಗು]] ಕೊಲ್ಲಂ ಅನ್ನು "ಕೇರಳದ ಬಂದರು ನಗರ"ವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್ ಬಂದರಿನೊಂದಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಆಧುನೀಕರಣ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇದುವರೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡ ಯೋಜನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಸರ್ಕಾರವು "ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ನಗರ" ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾರುತಡಿ-ಇರವಿಪುರಂ ಪ್ರದೇಶದ ನವೀಕರಣವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಿದ್ದು, ಕ್ರೀಡೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = ಕೊಲ್ಲಂ - ಬಂದರು ನಗರ ಯೋಜನೆ | year = 2013}}</ref> ದೊಡ್ಡ ಹಡಗುಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಬಂದರಿನ ಆಳವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಡ್ರೆಡ್ಜಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಆಧುನೀಕರಣದ ಭಾಗವಾಗಿ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರದ [[ನೀಂದಕರ]]ದಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ|ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead |archive-date=1 March 2016 |title=ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ರೂ 24.8 ಕೋಟಿ ಅನುಮೋದನೆ |publisher=ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ |access-date=21 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead |archive-date=1 March 2016 |title=ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ರೂ 24.8 ಕೋಟಿ ಅನುಮೋದನೆ |publisher=ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ |access-date=15 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223102351/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |url-status=dead |archive-date=23 February 2016 |title=ಕೇರಳ ಸಮುದ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ ಉದ್ಘಾಟನೆ |publisher=ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016}}</ref> ;ಹಣಕಾಸು [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|[[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಬಂದರು]] ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು ಏಪ್ರಿಲ್ 2012 ರಲ್ಲಿ ಬಂದರನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ವಿವರವಾದ ಯೋಜನಾ ವರದಿಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. ಎರಡು ಹಂತಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲನೆಯದು ರೂ 1.11 ಶತಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ರೂ 12.5 ಶತಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ಈಗಾಗಲೇ ಮೊದಲ ಹಂತದ ಭಾಗವಾಗಿ ರೂ 7.106 ಶತಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬಂದರಿನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಉದ್ದನೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವುದು.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ ಬಂದರು ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಅನುಮತಿ | year = 2014}}</ref> ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರು ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಉದ್ದನೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಯನ್ನು ಸಹ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ;EDI ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು [[File:Dredgers and ships near Kollam Port, Mar 2017.jpg|thumb|right|ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾದ ಡ್ರೆಡ್ಜರ್ ಹಡಗುಗಳು]] ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು [[ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಡೇಟಾ ಇಂಟರ್ಚೇಂಜ್]] (EDI) ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇರಳದ ಎರಡು ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ EDI ಲೋಕೇಟರ್ ಕೋಡ್ '''INKUK1''' ಆಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಡೇಟಾ ಇಂಟರ್ಫೇಸ್ (EDI) ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು 6 ಜನವರಿ 2016 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಆಮದುದಾರರು ಮತ್ತು ರಫ್ತುದಾರರಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲಿಂದಲಾದರೂ ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕೋಡ್ನೊಂದಿಗಿನ ಸೌಲಭ್ಯವು 24 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ಇದು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ್ಗಾಗಿ ಕೈಪಿಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI ಸ್ಥಳ ಕೋಡ್ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳು(No.130 ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು) - ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಕೇಂದ್ರ ಎಕ್ಸೈಸ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಮಂಡಳಿ | publisher = ಕೇಂದ್ರ ಎಕ್ಸೈಸ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಮಂಡಳಿ | year = 2015 | access-date = 2026-08-07 | archive-date = 2022-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220813162536/https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | url-status = dead }}</ref> ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಸರಕುಗಳ ಆಮದು ಮತ್ತು ರಫ್ತು ವಿವರಗಳು, ತೆರಿಗೆ ಮೊತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಂದರಿನ ಮೂಲಕ ಸರಕುಗಳ ಸುಗಮ ಮತ್ತು ವೇಗದ ಸಾಗಣೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಲು, ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹೈ-ಸ್ಪೀಡ್ ಸಮರ್ಪಿತ [[ಮಲ್ಟಿಪ್ರೊಟೋಕಾಲ್ ಲೇಬಲ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್]] ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಎರಡನೇ ಕೇರಳ ಬಂದರಾಗಿ EDI ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು]] ಮತ್ತು [[ತೂತುಕುಡಿ ಬಂದರು]] ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಕಂಟೇನರ್ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ರಫ್ತು-ಆಮದು ದರಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಿಂದ [[ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್]] ಗೆ ಆಹಾರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವೂ ಇದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022170950/http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |archive-date=22 October 2014 }} ಆನ್ಲೈನ್ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯವು ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿದೆ</ref> ;ತೂತುಕುಡಿ ಬಂದರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಹಕಾರ ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕೇರಳದ ಬಂದರು ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಗೋಡಂಬಿ ರಫ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ ಮಂಡಳಿ]] (CEPCI) [[ಕೊಲ್ಲಂ ಮೂಲದ ಗೋಡಂಬಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ|ಕೊಲ್ಲಂ ಮೂಲದ ಗೋಡಂಬಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ]] ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತೂತುಕುಡಿ ಬಂದರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿವೆ. ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಗಳು ತೂತುಕುಡಿ ಬಂದರಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಣ್ಣ ಕಂಟೇನರ್ ಹಡಗುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = ಕೊಲ್ಲಂ, ತೂತುಕುಡಿ ಬಂದರುಗಳು ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಯೋಜಿಸಿವೆ | website = [[ದಿ ಹಿಂದೂ]] | year = 2014}}</ref><ref>{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಹಡಗುಗಳು | year = 2014}}</ref> CEPCI ಯ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ವಾರಂಟೈನ್ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಯೋಜನೆಯೂ ಇದೆ.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೂ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು</ref> ;ಹಡಗು ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (VTMS) [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ]] ಬಂದರು ಇಲಾಖೆಯು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹಡಗು ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (VTMS) ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ರೂ. 28.8 ದಶಲಕ್ಷ ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20141207185259/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Rs-2.88-cr-Sanctioned/2014/10/18/article2482917.ece] ರೂ 2.88 ಕೋಟಿ ಅನುಮೋದನೆ</ref> ;ಕ್ರೂಸ್ ಹಡಗು ಮತ್ತು ಹೋವರ್ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಸೇವೆಗಳು [[File:Water tank inside the Port of Quilon, Mar 2017.jpg|right|thumb|ಬಂದರಿನೊಳಗಿನ ನೀರಿನ ಟ್ಯಾಂಕ್]] ಬಂದರು ಇಲಾಖೆಯು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸ ನಿರ್ವಾಹಕರೊಂದಿಗೆ ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 ರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಂ ಆಧಾರಿತ ಕ್ರೂಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ದೇಶೀಯ ಸೇವೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿವೆ ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ನಂತರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಬಂದರಿಗೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೂಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರವಾಸ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬಂದರಿನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು ಕ್ರೂಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಬಂದರಿನಿಂದ ಹೋವರ್ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಅನ್ವೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯೋಜನೆಯು ಕೊಲ್ಲಂ-ಕೊಚ್ಚಿ ಸೇವೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದಾಗಿದ್ದು, ದೂರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಲು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಗಂಟೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Kollam Port ready for cruise operations - News published in The Hindu">{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-port-ready-for-cruise-operations/article6540031.ece | title = ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಕ್ರೂಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ | website = [[ದಿ ಹಿಂದೂ]] | year = 2014}}</ref> ;ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವಲಯಗಳು ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಕೇರಳದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಂದರುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. ಬಂದರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿ]] ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು. [[ಕೋಳಿಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೋಳಿಕೋಡ್]], [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಎರ್ನಾಕುಳಂ]], [[ತಿರುವನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಿರುವನಂತಪುರ]], [[ಕಣ್ಣೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕಣ್ಣೂರು]] ಮತ್ತು [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಂತಹ ಬಂದರುಗಳು ಅಥವಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವುದು.<ref name="Impetus for Projects Around Ports, Airports - News published in The New Indian Express">{{cite web | url = http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Impetus-for-Projects-Around-Ports-Airports/2014/11/05/article2507990.ece | archive-url = https://web.archive.org/web/20141213105506/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Impetus-for-Projects-Around-Ports-Airports/2014/11/05/article2507990.ece | url-status = dead | archive-date = 13 December 2014 | title = ಬಂದರುಗಳು, ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಚೋದನೆ | year = 2014}}</ref> ;ಹೊಸ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಮತ್ತು ಸರಕು ಟರ್ಮಿನಲ್ [[File:View of Kollam Port from Port Road, Oct 2016.jpg|right|thumb|ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟರ್ಮಿನಲ್]] ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಉಮ್ಮನ್ ಚಾಂಡಿ]] 14 ಆಗಸ್ಟ್ 2015 ರಂದು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟರ್ಮಿನಲ್ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು.<ref name="INAUGURATION OF CONSTRUCTION OF THE NEW PASSENGER TERMINAL AT KOLLAM PORT - Allevents.in">{{cite web | url = https://allevents.in/varkala/inauguration-of-construction-of-the-new-passenger-terminal-at-kollam-port/898341750256147 | title = ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟರ್ಮಿನಲ್ನ ನಿರ್ಮಾಣದ ಉದ್ಘಾಟನೆ | year = 2015}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3 (ಭಾರತ)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ-3]] ತೆರೆಯುವಿಕೆಯು [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರವು [[ಕೊಚ್ಚಿ]]ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ [[ಮಿನಿಕಾಯ್]]ಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ, [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] ಸರ್ಕಾರದ [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಹಡಗು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/lakshadweep-keen-on-investing-in-kollam-port/article86649.ece|title=ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲು ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಉತ್ಸುಕವಾಗಿದೆ|access-date=2014-08-27|work=ದಿ ಹಿಂದೂ}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು [[ಮಿನಿಕಾಯ್|ಮಿನಿಕಾಯ್ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ]] ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಿನಿಕಾಯ್ನಿಂದ ಕೇವಲ 200 ನಾಟಿಕಲ್ ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/why-kollam-port-stands-to-gain-from-lakshadweeps-big-tourism-plans/article36537275.ece|title= ಲಕ್ಷದ್ವೀಪದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು?|access-date=2021-09-18|work= ದಿ ಹಿಂದೂ|date= 18 September 2021|last1= ಸುಧಿಶ್|first1= ನವಮಿ}}</ref> ;ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಡಗು ಆಗಮನ 'ಇಂಟರ್ಮರೀನ್', [[ಸಿಂಗಾಪುರ]]ದಿಂದ ಬಂದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಡಗು, 47 ವರ್ಷಗಳ ದೀರ್ಘ ಅಂತರದ ನಂತರ 30 ಆಗಸ್ಟ್ 2015 ರಂದು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಆಫ್ರಿಕಾ|ಪಶ್ಚಿಮ ಆಫ್ರಿಕನ್]] ದೇಶವಾದ [[ಗಿನಿ-ಬಿಸ್ಸಾವ್]] ನಿಂದ 5,600 ಟನ್ಗಳಷ್ಟು ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/ship-brings-cheer-to-kollam-cashew-industry/article7598579.ece|title= ನೇರ ಆಮದುಗಳು ಗೋಡಂಬಿ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಉತ್ಸಾಹ ತಂದಿವೆ|access-date=2015-09-08|work= ದಿ ಹಿಂದೂ|date= 30 August 2015|last1= ಪೆರೆಯಿರ|first1= ಇಗ್ನೇಷಿಯಸ್}}</ref> ಇದು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬೃಹತ್ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಒದಗಿಸಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Direct-Imports-Cheer-up-Cashew-Industry/2015/09/08/article3015911.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910172106/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Direct-Imports-Cheer-up-Cashew-Industry/2015/09/08/article3015911.ece|url-status=dead|archive-date=10 September 2015|title= ನೇರ ಆಮದುಗಳು ಗೋಡಂಬಿ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಉತ್ಸಾಹ ತಂದಿವೆ|access-date=2015-09-08|publisher= TNIE}}</ref> ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಮತ್ತು [[ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದಿಂದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿ ರಫ್ತುದಾರರ ನಡುವಿನ ನೇರ ವ್ಯಾಪಾರವು [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರದ ಬೃಹತ್ ಗೋಡಂಬಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿ ಕಂಟೇನರ್ನ ಪೂರ್ಣ ಲೋಡ್ ಅನ್ನು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ರೂ. 3000–4000 ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದು. ಹಿಂದೆ ಇದು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಬಂದರು]]/[[ತೂತುಕುಡಿ ಬಂದರು]] ನಿಂದ [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ರೂ. 17000-18000 ಆಗಿತ್ತು. ;ಕೊಚ್ಚಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಟೇನರ್ ಸಾಗಣೆ ಟರ್ಮಿನಲ್ಗೆ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಸೇವೆ ಜನವರಿ 2016 ರಲ್ಲಿ, [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರ ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು [[ಕೊಚ್ಚಿ]]ನ [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಟೇನರ್ ಸಾಗಣೆ ಟರ್ಮಿನಲ್, ಕೊಚ್ಚಿ|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಟೇನರ್ ಸಾಗಣೆ ಟರ್ಮಿನಲ್]] ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. [[ಟಾಂಜೇನಿಯಾ]]ದಿಂದ 30 ಕಂಟೇನರ್ ಲೋಡ್ಗಳ ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಯೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಫೀಡರ್ ಹಡಗು 6 ಜನವರಿ 2016 ರಂದು [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/first-container-ship-with-raw-cashew-calls-at-kollam/article8075221.ece|title= ಕಚ್ಚಾ ಗೋಡಂಬಿಯೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಕಂಟೇನರ್ ಹಡಗು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಆಗಮಿಸಿದೆ|access-date=2016-01-09|work= ದಿ ಹಿಂದೂ}}</ref> ಟಾಂಜೇನಿಯಾದಿಂದ ಸರಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಲ್ಲಾರ್ಪಾಡಂಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಹಡಗಿನಿಂದ ಕಂಟೇನರ್ಗಳನ್ನು ಫೀಡರ್ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಹೇರಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.hellenicshippingnews.com/ictt-records-stronger-business-growth-in-2015/|title=ಹೆಲೆನಿಕ್ ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ನ್ಯೂಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ವೈಡ್|access-date=2016-01-09|publisher=TNIE}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ನಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳು ಇಳಿಯುವುದು ಉತ್ತಮ ಗೋಚರತೆ ಮತ್ತು ದಾಸ್ತಾನು ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಅಗತ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ಆಧುನಿಕ ಬಂದರಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಫೀಡರ್ ಸೇವೆಯು [[ತಿರುವನಂತಪುರ]], [[ಪಥನಂತಿಟ್ಟ]], [[ನಾಗರ್ಕೋವಿಲ್]], [[ಮಾರ್ತಾಂಡಂ]] ಮತ್ತು [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]]ಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥರಿಗೆ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಿಂದ ಕಡಿಮೆ-ವೆಚ್ಚದ ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತು-ಆಮದು ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/ICTT-Records-Stronger-Business-Growth-in-2015/2016/01/08/article3217126.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108211736/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/ICTT-Records-Stronger-Business-Growth-in-2015/2016/01/08/article3217126.ece|url-status=dead|archive-date=8 January 2016|title= ICTT 2015 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲ ವ್ಯಾಪಾರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ|access-date=2016-01-09|publisher= TNIE}}</ref> [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ನಿಂದ ಸಾಗಾಣಿಕಾ ಸೌಲಭ್ಯದ ಪರಿಚಯವು ಸಂಸ್ಕಾರಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದು ರಸ್ತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸಹ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ;ಬಂದರು ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಚಿವ [[ಕೆ. ಬಾಬು]] 14 ಜನವರಿ 2016 ರಂದು ರೂ. 5-ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಶಂಕುಸ್ಥಾಪನೆ ನೆರವೇರಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/work-on-port-office-building-begins/article8110137.ece|title=ಬಂದರು ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡದ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ|access-date=2016-03-01|work=ದಿ ಹಿಂದೂ}}</ref> ;ರೋಲ್-ಆನ್, ರೋಲ್-ಆಫ್ (ರೋ-ರೋ) ಹಡಗು ಸೇವೆಯ ಪ್ರಾರಂಭ MV ಮಾರಿಯಾ, 160-ಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ರೋ-ರೋ ಹಡಗು, 150 ಲೋಡೆಡ್ ಟ್ರಕ್ಗಳು ಮತ್ತು 210 ಕಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, 17 ಮಾರ್ಚ್ 2016 ರಂದು [[ಪನಂಬೂರು|ನ್ಯೂ ಮಂಗಳೂರು ಬಂದರು]] ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಇದು [[ಕೇರಳ]]ದ ಯಾವುದೇ ಬಂದರಿಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ರೋ-ರೋ ಹಡಗು.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/roro-ship-to-call-at-kollam-today/article8363409.ece|title=ರೋ-ರೋ ಹಡಗು ಇಂದು ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಲಿದೆ|access-date=2016-03-17|work=ದಿ ಹಿಂದೂ|date=16 March 2016 |last1=ಪೆರೆಯಿರ |first1=ಇಗ್ನೇಷಿಯಸ್ }}</ref> ;ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಹಡಗು ಸೇವೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಬಂದರುಗಳ ಸಚಿವ [[ಕಡಣಪ್ಪಳ್ಳಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್]] ಅವರು ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಎರಡು ಹೊಸ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಅಜೀಕಲ್ ಬಂದರಿನಿಂದ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಹಡಗು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/hydrofoil-ferry-service-soon/article9182343.ece|title=ಹೈಡ್ರೋಫಾಯಿಲ್ ದೋಣಿ ಸೇವೆ ಶೀಘ್ರ|access-date=2016-10-04|work=ದಿ ಹಿಂದೂ}} {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ ಸಭೆ]]ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ಹವಳದ ದ್ವೀಪವಾದ [[ಮಿನಿಕಾಯ್]] ಗೆ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ದೋಣಿ ಸೇವೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಯೋಜನೆಗಳು [[ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]ದಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು [[ಕೊಲ್ಲಂ]]ಗೆ ಕರೆತಂದು ಇಲ್ಲಿಯ ಸಮರ್ಥ ಆದರೆ ಅಗ್ಗದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2016/oct/25/ferry-service-to-ldweep-to-open-up-new-vistas-1531476.html|title=ಲಕ್ಷದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ದೋಣಿ ಸೇವೆ ಹೊಸ ಹಾರಿಜಾನ್ಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಿದೆ|date=2016-10-25|access-date=2016-10-25|publisher=TNIE}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150915/nation-current-affairs/article/road-show-maldives-attract-tourists-kollam|title=ಕೊಲ್ಲಂಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಪ್ರದರ್ಶನ|date=2015-09-15|access-date=2016-10-26|publisher=TNIE}}</ref> ;ಕೇರಳ ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿ ಯೋಜನೆ [[File:Port Road UC at Kollam, Oct 2016.jpg|right|thumb|[[ಥಂಗಸ್ಸೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಬಂದರು ರಸ್ತೆ, ಕೊಲ್ಲಂ|ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ರಸ್ತೆ]]. ಈ ರಸ್ತೆಯು ವಾಸ್ತವಗೊಂಡ ನಂತರ ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿಯ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ]] [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ 6,500 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ. ಹೆದ್ದಾರಿಯು [[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಕೇರಳದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಕರಾವಳಿ ನಗರಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://english.mathrubhumi.com/news/kerala/kerala%E2%80%99s-623-km-long-coastal-highway-to-be-ready-by-2020-hill-highway-infrastructure-kiifb-1.2254511|title=ಕೇರಳದ 623-ಕಿಮೀ-ಉದ್ದದ ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿಯು 2020 ರ ವೇಳೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿದೆ|date=2017-09-21|access-date=2017-09-22|publisher=ಮಾತೃಭೂಮಿ}}</ref> ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿಯು ರಾಜ್ಯದ ಒಂಬತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಟೇನರ್ ಸಾಗಣೆ ಟರ್ಮಿನಲ್, ಕೊಚ್ಚಿ|ವಲ್ಲಾರ್ಪಾಡಂ]], ಕೊಲ್ಲಂ, [[ವಿಝಿಂಜಂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರು|ವಿಝಿಂಜಂ]] ನ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/pallikkara-rob-work-to-begin-soon/article19722310.ece|title=ಪಳ್ಳಿಕ್ಕರ ROB ಕೆಲಸ ಶೀಘ್ರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿದೆ|date=2017-09-20|access-date=2017-09-21|work=ದಿ ಹಿಂದೂ}}</ref> ;ಕೊಲ್ಲಂ-ಕೊಲಂಬೊ ಹಡಗು ಸೇವೆ 2018 ಅಕ್ಟೋಬರ್ನಲ್ಲಿ, ಸಿಂಗಾಪುರ ಮೂಲದ ಎಕ್ಸ್-ಪ್ರೆಸ್ ಫೀಡರ್ಸ್ ಗ್ರೂಪ್ನ ಹಿರಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ, ನೆಲ್ಸನ್ ಸೆಕೆರಾ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ|ಅಶ್ರಮಂ ಸರ್ಕಾರಿ ಅತಿಥಿ ಗೃಹದಲ್ಲಿ]] ಬಂದರುಗಳ ಕೇರಳ ಸಚಿವ [[ಕಡಣಪ್ಪಳ್ಳಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್]] ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ [[ಕೊಲಂಬೊ]]-[[ಕೊಲ್ಲಂ]] ಹಡಗು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಎಕ್ಸ್-ಪ್ರೆಸ್ ಫೀಡರ್ಸ್ ಸುಮಾರು 100 ಹಡಗುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/news/good-news/colombo-kollam-ship-service-to-become-a-reality-1.3254688|title=ಕೊಲಂಬೊ-ಕೊಲ್ಲಂ ಹಡಗು ಸೇವೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಲಿದೆ|date=2018-10-25|access-date=2018-10-26|publisher=ಮಾತೃಭೂಮಿ}}</ref> ;ಭಾರತದಿಂದ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಾಗಿ ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರ (ICP) ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯಾಣ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮಿಸಲು ಅಧಿಕೃತ ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರ (ICP) ಆಗಿದೆ. [[ಭಾರತ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯ|ಭಾರತೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯ (MHA)]] 17 ಜೂನ್ 2024 ರಂದು ಅಧಿಸೂಚನೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುವ 31 ಅಧಿಕೃತ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರು ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/home-ministry-designates-kollam-port-as-immigration-check-post/article68305340.ece|title=ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯವು ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರನ್ನು ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದೆ|date=2024-06-18|access-date=2026-02-20|publisher=ದಿ ಹಿಂದೂ}}</ref><ref>{{cite web|url=https://xn--i1b5bzbybhfo5c8b4bxh.xn--11b7cb3a6a.xn--h2brj9c/sites/default/files/2026-01/List_of_ICPs_%28Immigration_Checkpost%29_20012026.pdf|title=ವಲಸೆ ತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ (IPs) 30.12.2025 ರಂತೆ|date=|access-date=2026-02-20|publisher=ಒಕ್ಕೂಟ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯ|archive-date=2026-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260807113124/https://xn--i1b5bzbybhfo5c8b4bxh.xn--11b7cb3a6a.xn--h2brj9c/sites/default/files/2026-01/List_of_ICPs_(Immigration_Checkpost)_20012026.pdf|url-status=dead}}</ref> == ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸೇವೆಗಳು == ಕೆಲವು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಗಾಣಿಕಾ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರು ಈಗಾಗಲೇ ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದು, ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಕು ಸಾಗಣೆಯನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಲು, ಹಡಗು ಚಂದ್ಲಿಂಗ್, ಹಡಗು ಹಸ್ಬೆಂಡ್ರಿ ಸೇವೆಗಳು, ಹಡಗು ಬಿಡಿಭಾಗಗಳ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್, ಬಂಕರಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. == ಕೊಲ್ಲಂ ಒಳನಾಡು ಬಂದರು == [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]]ದಲ್ಲಿನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]] ರ ಮೇಲೆ [[ಅಶ್ರಾಮಂ]]ನಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ಒಳನಾಡು ಜಲಮಾರ್ಗ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]]ದ ಒಳನಾಡು ಟರ್ಮಿನಲ್ ಇದೆ. ಈ ಬಂದರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆಗಿದೆ. ಇದು ನಿಲ್ಲಲು 30 ಮೀ RCC ಉದ್ದನೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು 18 T ಮೊಬೈಲ್ ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಕ್ರೇನ್ ಮತ್ತು ಮೂರು ಫೋರ್ಕ್ ಲಿಫ್ಟ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು 100 ಚದರ ಮೀಟರ್ಗಳ ಕಚೇರಿ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು 280 ಚದರ ಮೀಟರ್ಗಳ ಮುಚ್ಚಿದ ಶೇಖರಣಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒಟ್ಟು ತೆರೆದ ಶೇಖರಣೆಯು 3500 ಚದರ ಮೀಟರ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಅನ್ನು [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರು ರಸ್ತೆ|ಕೊಚ್ಚುಪಿಳಮೂಡು]]ನಲ್ಲಿ [[ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ]] ಮೂಲಕ ಒಳನಾಡು ಜಲಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == {{Portal|India}} * [[ಕೊಲ್ಲಂ|ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರ]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕೊಲ್ಲಂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ (ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ.)]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಬೀಚ್]] * [[ಕೊಲ್ಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ]] * [[ಬಂದರು ಕೊಲ್ಲಂ ಚರ್ಚ್]] * [[ಬಂದರು ರಸ್ತೆ, ಕೊಲ್ಲಂ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category|Kollam Port}} * [https://web.archive.org/web/20160303213028/http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf ಕೊಲ್ಲಂ ಬಂದರಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ವಿವರವಾದ ಯೋಜನಾ ವರದಿ] {{Kollam |state=expanded}} {{Cashew business in Kollam |state=collapsed}} [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ: ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ಬಂದರುಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೇರಳದ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ಬಂದರುಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಜಲಸಾರಿಗೆ]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂನ ಆರ್ಥಿಕತೆ]] [[ವರ್ಗ: ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳು]] n8dddrd41stno16guq0eb4u61hsap7h ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ ಕೊಚ್ಚಿ 0 180094 1430713 1384370 2026-09-29T21:22:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430713 wikitext text/x-wiki {{short description|IT Park situated in Kochi, India}} {{Use dmy dates|date=September 2018}} {{Use Indian English|date=September 2018}} {{Infobox company | name = Infoparks Kerala | logo = | image = [[File:Infopark, Kakkanad, Kochi, Kerala, India.jpg|280px]] | image_caption = Aerial view of Infopark Phase I in 2012 | type = Government Owned | founder = | area_served = | key_people = [[Chief Minister of Kerala]] {{small|(Chairman)}} <br> Susanth Kurunthil {{small|(CEO)}} | industry = [[Information Technology]] Business Park | genre = Infrastructure Service Provider | owner = [[Government of Kerala]] | num_employees = 72,000 (2025)<ref name="Infopark Employment"> {{ Cite web | url = https://infopark.in/ | title = Infoparks Kerala – Leading IT Park {{!}} Innovative IT Hub | year = 2025 | website = infopark.in | publisher = Infoparks Kerala | access-date = 2025-07-08 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20250703194849/https://infopark.in/ | archive-date = 2025-07-03 }} </ref> | subsidiaries = | footnotes = | founded = {{Start date and age|df=yes|2004|7|18}} | hq_location_city = [[Kochi]] | hq_location_country = India | hq_location = <!-- this parameter modifies "Headquarters" --> | num_locations = [[Kochi]], [[Infopark Thrissur|Thrissur]], [[Infopark Cherthala|Cherthala]] | origins = | slogan = | website = | defunct = }} ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್, ಕೊಚ್ಚಿ ಭಾರತದ [[ಕೇರಳದ ಇತಿಹಾಸ|ಕೇರಳದ]] [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು 2004 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ <ref>https://www.thehindu.com/2004/07/19/stories/2004071911270300.htm {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಉದ್ಯಾನವನವು 323 acres (130.7 ha) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ. ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಂಪಸ್, 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸುಮಾರು 72,000 ವೃತ್ತಿಪರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ 582 ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>https://infopark.in/</ref> ಹಂತ 1 ಕ್ಯಾಂಪಸ್ 101 acres (40.9 ha) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 7 million sq ft (650 thousand m2) ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳಿವೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಹಂತ II 160 acres (64.7 ha) ಒಟ್ಟು 8 million sq ft (740 thousand m2) ನಿರ್ಮಿತ ಜಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಪ್ರದೇಶ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ 100,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವೃತ್ತಿಪರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಾನವನದ ಗಮನಾರ್ಹ ಬಾಡಿಗೆದಾರರಲ್ಲಿ ಟಾಟಾ ಕನ್ಸಲ್ಟೆನ್ಸಿ ಸರ್ವೀಸಸ್, ವಿಪ್ರೋ, ಎಚ್‌ಸಿಎಲ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್, ಟೆಕ್ ಮಹೀಂದ್ರಾ, ಎಲ್‌ಟಿಐಮೈಂಡ್‌ಟ್ರೀ, ಯುಎಸ್‌ಟಿ ಗ್ಲೋಬಲ್‌ನಂತಹ ಭಾರತೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ದೈಊತ್ಯರು ಮತ್ತು ಐಬಿಎಂ, ಕಾಗ್ನಿಜೆಂಟ್, ಕೆಪಿಎಂಜಿ, ಅರ್ನ್ಸ್ಟ್ & ಯಂಗ್, ಐಕ್ಯೂವಿಐಎ, ಜೆರಾಕ್ಸ್, ಕಂಡೂಯೆಂಟ್, ಎನ್‌ಒವಿ, ಇನ್ವೆಸ್ಕೊ, ಇಎಕ್ಸ್‌ಎಲ್ ಸರ್ವಿಸ್, ಹಬ್ಬೆಲ್, ಅಲೈಟ್, ನೀಲ್ಸನ್, ಜಿಯೋಡಿಸ್ ಮತ್ತು ಬಕ್‌ನಂತಹ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ . ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಪ್ರಸ್ತುತ 9.2 million sq ft (850 thousand m2) ಹೊಂದಿದೆ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಐಟಿ ರಫ್ತು ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ನಿಂದ ₹೩೨ billion (US$೩೩೦ million) ನಷ್ಟು ಐಟಿ ರಫ್ತು ಆಗಿದೆ. 2016–17 ರಲ್ಲಿ, 4 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣಗೊಂಡು ₹೬೩.೧ billion (US$೬೬೦ million) ಗೆ ಏರಿತು. 2020–21 ರಲ್ಲಿ.<ref>https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2021/jul/07/despite-covid-19-pandemic-it-exports-from-kochi-infopark-grew-by-rs-1110-crore-last-year-2326855.html</ref> ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ದೊಡ್ಡ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಬೃಹತ್ ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕೊಚ್ಚಿಯ]] ಭೂದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಕ್ಕನಾಡ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಹೊಸ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಉದ್ಯಮಗಳು ತಲೆ ಎತ್ತಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು, ಇದು ನಂತರ ಕೊಚ್ಚಿ ನಗರದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತರದ ತುದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.jairajbuilders.com/villas-in-kochi |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=7 ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322234439/http://www.jairajbuilders.com/villas-in-kochi |url-status=dead }}</ref> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು 'ಹಬ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೋಕ್ ಮಾದರಿ'ಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಶೂರ್ ಮತ್ತು ಚೆರ್ತಲಾದಲ್ಲಿರುವ ಉಪಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.business-standard.com/india/news/koratty-infopark-set-to-take-off/21/06/372523/</ref> ==ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ == [[File:Carnival Info Park Phase - 4.jpg|thumb|Infopark, Kochi, Kerala, India]] ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ 10 kilometres (6 mi) ಕೊಚ್ಚಿ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಮತ್ತು 22 kilometres (14 mi) ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ . [೧] ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ , ಸೀಪೋರ್ಟ್-ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ರಸ್ತೆಗೆ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು 4-ಲೇನ್‌ಗಳ ರಸ್ತೆಯಾಗಿದೆ. [೨] [೩] ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಜಲ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯು ಕಕ್ಕನಾಡ್ ಮತ್ತು ವೈಟ್ಟಿಲ ಮೊಬಿಲಿಟಿ ಹಬ್ ನಡುವೆ ದೋಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊಚ್ಚಿ ನಗರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತವು ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಯ ಮೆರೈನ್ ಡ್ರೈವ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಜಲಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಕೊಚ್ಚಿಯ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಸಿಟಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ. VSNL ನ ಸಂವಹನ ದ್ವಾರವು ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ. ಎರಡು ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ ಕೇಬಲ್‌ಗಳು, SAFE ಮತ್ತು SEA-ME-WE 3, ಗೇಟ್‌ವೇಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ಫೈಬರ್ ಮೂಲಕ VSNL ನ ಗಿಗಾಬೈಟ್ ರೂಟರ್‌ಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ 100% ಅಪ್‌ಟೈಮ್ ಡೇಟಾ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ==ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಕೋಝಿಕೋಡ್ (ಐಐಎಂ–ಕೆ) ತನ್ನ ಮೊದಲ ಉಪಗ್ರಹ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಅನ್ನು ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅತುಲ್ಯ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಉಪಗ್ರಹ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ವಸತಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಎಂಬಿಎ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಅರೆಕಾಲಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹಲವಾರು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಒಳಗೆ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಾಗಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ ಐದು ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ==ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ== ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಆವರಣವನ್ನು [[ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ]] (SEZ) ಮತ್ತು SEZ ಅಲ್ಲದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ 98.25 ಎಕರೆಗಳಲ್ಲಿ, 75 ಎಕರೆಗಳನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯವು ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಬಹು-ಬಾಡಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯ (MTF) ಮತ್ತು ಅಂತರ್ನಿರ್ಮಿತ-ಸೂಟ್ (BTS) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಒಡೆತನದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ (ಥಪಸ್ಯ, ವಿಸ್ಮಯ, ಅತುಲ್ಯ) ಹೊರತಾಗಿ, ಲೀಲಾ ಸಾಫ್ಟ್, ಎಲ್ & ಟಿ ಟೆಕ್‌ಪಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಗೇಡ್ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್‌ನಂತಹ ಸಹ-ಅಭಿವೃದ್ಧಿದಾರರಿಂದ ಸಮಾನಾಂತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು ಸಹ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಬಜೆಟ್‌ಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವಂತೆ ಕಚೇರಿ ಸ್ಥಳ ಪರಿಹಾರಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ವಿಪ್ರೋ, ಟಿಸಿಎಸ್ ಮತ್ತು ಐಬಿಎಸ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ಐಟಿ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳು ಸಹ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕೊಚ್ಚಿ ಹಂತ-I ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಾಗ ಒಟ್ಟು 5 ಮಿಲಿಯನ್ ಚದರ ಅಡಿಯ ಸೂಪರ್ ಬಿಲ್ಟ್-ಅಪ್ ಪ್ರದೇಶವು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಆಹಾರ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳು, ಎಟಿಎಂ, ಶಾಪಿಂಗ್ ಆರ್ಕೇಡ್ ಮುಂತಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಲೀಲಾ ಲೇಸ್ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಒಡೆತನದ SEZ ಅಲ್ಲದ ಸೌಲಭ್ಯವಾದ ಲೀಲಾ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ಮುಂಬೈ ಮೂಲದ ಕಾರ್ನಿವಲ್ ಗ್ರೂಪ್ ೨೮೦ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಕಾರ್ನಿವಲ್ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್ ಎಲ್ & ಟಿ ಟೆಕ್ ಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ೧೫೦ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಲುಲು ಟೆಕ್ ಪಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ಲಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ಲೇ ಸೌಲಭ್ಯದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಐಟಿ/ಐಟಿಇಎಸ್ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಕಂಪನಿಗಳು ತಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಸೆಂಟರ್ (ಎಸ್‌ಬಿಸಿ) ಅನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಹಂತ II=== ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕೊಚ್ಚಿ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಹಂತ II ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಜನವರಿ 22, 2017 ರಂದು ಕೇರಳದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ಕಟ್ಟಡ [೧] ಸುಮಾರು 1.6 ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಂತ I ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನಿಂದ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಕಡಂಪರಾಯರ್ ನದಿಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಹೊಸ ಉದ್ಯಾನವನವು ಕೇರಳದ ಐಟಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಲಿದ್ದು, ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ (SEZ) ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ (SEZ) ಅಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೊಸ ಉದ್ಯಾನವನವು ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುನ್ನತುನಾಡ್ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನೆರೆಯ ಕುನ್ನತುನಾಡ್-ಪುಥೆನ್‌ಕ್ರೂಜ್ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ 160 ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅನುಮೋದನೆ ಮಂಡಳಿ (BoA) ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಹಂತ II ರಲ್ಲಿರುವ 98 ಎಕರೆಗಳಿಗೆ SEZ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪ್ಲಾನ್, SEZ ಮತ್ತು SEZ ಅಲ್ಲದ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳು, BPO ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು, ಸಬ್‌ಸ್ಟೇಷನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಸೇವೆಗಳು, ನೀರು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕ, ಒಳಚರಂಡಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕ, ರಸ್ತೆ ಜಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಂಧನ ಉಳಿತಾಯ ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಇಂಗಾಲದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಹಸಿರು ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು. ಐಟಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸ್ಥಳದ ಹೊರತಾಗಿ, ಉದ್ಯಾನವನವು ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮಾವೇಶ ಕೇಂದ್ರ, ಬಜೆಟ್ ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳು, ಶಾಪಿಂಗ್ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ತನ್ನ ಸಹ-ಅಭಿವೃದ್ಧಿದಾರರೊಂದಿಗೆ 8 ಮಿಲಿಯನ್ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಐಟಿ/ಐಟಿಇಎಸ್/ಬಿಪಿಒ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಜಾಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು ವಿತರಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ರಸ್ತೆಗಳು, ಮಳೆನೀರಿನ ಚರಂಡಿಗಳು, ಕೇಬಲ್ ಕಂದಕಗಳು, ನೀರಿನ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ, ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಪರ್ಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 220 kV ಗ್ಯಾಸ್ ಇನ್ಸುಲೇಟೆಡ್ ಸಬ್‌ಸ್ಟೇಷನ್ (GIS) ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪ್ಲಾನ್ ಅನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಮೂಲದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಸಲಹೆಗಾರ ಕ್ಯಾನನ್‌ಡಿಸೈನ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. [೧] ಕೊಚ್ಚಿಯ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ನ 2,500 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳ 8 ಮಿಲಿಯನ್ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಿವೆ. ಎರಡನೇ ಹಂತವು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. [೧] ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು 2011 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಸುಮಾರು 5 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಮೊದಲ ಐಟಿ ಕಟ್ಟಡದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಪೂರ್ಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಈ ಹೊಸ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 80,000 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. [೨] ==ಶಾಖೆಗಳು== ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಹತ್ತಿರದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಕವಲೊಡೆದಿದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈ ಉದ್ಯಾನವನವು ಹಬ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೋಕ್ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊಚ್ಚಿಯ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ತ್ರಿಶೂರ್ ಮತ್ತು ಚೇರ್ತಲಾದಲ್ಲಿ ಉಪಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ==ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ತ್ರಿಶೂರ್== ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ತ್ರಿಶೂರ್ ಕೊರಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಇದು ಸುಮಾರು 45 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಚ್ಚಿಯಿಂದ ಕಿ.ಮೀ. ಇದು ಸರಿಸುಮಾರು 20 ನೆಡುಂಬಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಕಿ.ಮೀ. ಈ ಉದ್ಯಾನವನವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 544 ಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, ತ್ರಿಶೂರ್‌ನ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ 30 ಎಕರೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಭೂಮಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಉದ್ಯಾನವನದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿವೆ. ಪ್ಲಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ಲೇ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸುಮಾರು 40,000 ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಐಟಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮೊದಲ ಸೆಟ್ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಕಂಪನಿಗಳು ತ್ರಿಶೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿವೆ. ಎರಡನೇ ಹಂತವು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015 ರ ವೇಳೆಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 3,30 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಅಡಿ ಜಾಗ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿದೆ. ==ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ ಚೇರ್ತಾಲ== ಆಲಪ್ಪುಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚೇರ್ತಾಲ ತಾಲೂಕಿನ ಪಲ್ಲಿಪುರಂ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಉದ್ಯಾನವನದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 66 ಎಕರೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 60 ಎಕರೆಗಳನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯವು ಜೂನ್ 8, 2009 ರಂದು ಹೊರಡಿಸಿದ ಅಧಿಸೂಚನೆಯ ಮೂಲಕ ವಲಯ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ನ 2.4 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಮೊದಲ ಐಟಿ ಕಟ್ಟಡವು ಈಗ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ===ಸಾರಿಗೆ === ಕೊಚ್ಚಿ ನಗರದ ವಿವಿಧ ಮೂಲೆಗಳಾದ ಅಲುವಾ, ಎರ್ನಾಕುಲಂ ನಗರ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುಣಿತುರಗಳಿಂದ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್‌ಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್‌ಗಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜನರು ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾ ಅಥವಾ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ವೈಟ್ಟಿಲ ಮೊಬಿಲಿಟಿ ಹಬ್ ಮತ್ತು ಕಕ್ಕನಾಡ್ ಜೆಟ್ಟಿ ನಡುವೆ ದೋಣಿ ಸೇವೆ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಈ ದೋಣಿ ವೈಟ್ಟಿಲ ಮತ್ತು ಕಕ್ಕನಾಡ್ ನಡುವಿನ ದೂರವನ್ನು 20 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಎಂಆರ್‌ಎಲ್ ಕಕ್ಕನಾಡ್ ವಾಟರ್ ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಎಸಿ ಲೋ-ಫ್ಲೋರ್ ಫೀಡರ್ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊಚ್ಚಿ ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು ಕಾಲೂರ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಿಂದ ಕಾಕ್ಕನಾಡಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಯೋಜಿಸಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಂತ-I ಮತ್ತು ಹಂತ-II ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ ಒಂದು ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಐಟಿ ಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. 30,000 ಜನರಿರುವ ಕಾಕನಾಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ಫೋಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕದ ಕೊರತೆಯು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಡಚಣೆಯಾಗಿದೆ. ಕೊಚ್ಚಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ (ಸಿಪಿಪಿಆರ್) ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ (ಡಬ್ಲ್ಯೂಟಿಸಿ) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಚುಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು' ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಾಗಾರದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಹಲವಾರು ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಸ್‌ಗಳ ಮಾರ್ಗ ಬದಲಾವಣೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು, ಬೇಡಿಕೆ ಆಧಾರಿತ ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಂತಹ ಆಧುನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ನೀರು ಮತ್ತು ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಸೇರಿವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== ebjxyg6c6szupb38mda3uu2edxyvty3 ಅಜ್ಮಲ್ ಅಮೀರ್ 0 180102 1430667 1379357 2026-09-29T16:25:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430667 wikitext text/x-wiki {{short description|ಭಾರತೀಯ ನಟ|bot=PearBOT 5}} {{Use Indian English|date=February 2016}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Infobox person | name = ಅಜ್ಮಲ್ ಅಮೀರ್ | image = Ajmal Ameer at Launch of Provoke Lifestyle Magazine.jpg | image_size = | caption = 2015ರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಮಲ್ | birth_date = | birth_place = | other_names = | years_active = 2005{{endash}}ಪ್ರಸ್ತುತ | spouse = ರೆಂಜು ಅಜ್ಮಲ್ | children = 2 | education = ವಿನ್ನಿಟ್ಸಿಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, [[ಉಕ್ರೇನ್]] | occupation = ನಟ | height = }} ''ಅಜ್ಮಲ್ ಅಮೀರ್'' ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಟ, ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ, [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ತೆಲುಗು ಭಾಷೆ|ತೆಲುಗು]]-ಭಾಷೆಯ ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಆರಂಭಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಅಜ್ಮಲ್ [[ಉಕ್ರೇನ್]] ನ ವಿನ್ನಿಟ್ಸಿಯಾದಲ್ಲಿ [[ವೈದ್ಯಕೀಯ]] ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/35121.html |title=Ajmal's Tamil debut in 'Anjathey' - Tamil Movie News |website=IndiaGlitz.com |date=6 December 2007 |access-date=18 October 2013 |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019103917/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/35121.html |url-status=live }}</ref><ref name="PremaManmadhan">{{cite news |url=http://www.hindu.com/mp/2008/09/27/stories/2008092751570800.htm |title=A 'hit' prescription |series=Metro Plus Thiruvananthapuram |work=[[The Hindu]] |last=Manmadhan |first=Prema |date=27 September 2008 |access-date=11 March 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325163947/http://www.hindu.com/mp/2008/09/27/stories/2008092751570800.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/no-%27chocolaty%27-tag-angry-ajmal-298| archive-url = https://web.archive.org/web/20231119151003/https://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/no-%27chocolaty%27-tag-angry-ajmal-298| url-status = dead| archive-date = 19 November 2023| title = Reference at www.deccanchronicle.com}}</ref> ಅವರಿಗೆ ಅಸ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಅಬಿತ್ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/malayalam-actor-ajmals-brother-askar-makes-his-acting-debut/383320-71-210.html |title=Malayalam actor Ajmal's brother, Askar makes his acting debut |publisher=Ibnlive.in.com |date=5 April 2013 |access-date=18 October 2013 |archive-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204225148/http://ibnlive.in.com/news/malayalam-actor-ajmals-brother-askar-makes-his-acting-debut/383320-71-210.html |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ರೆಂಜು ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|date=2011-05-07|title=I am married: Ajmal - Tamil News|url=https://www.indiaglitz.com/i-am-married-ajmal-tamil-news-66482|access-date=2021-04-03|website=IndiaGlitz.com|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510131506/https://www.indiaglitz.com/i-am-married-ajmal-tamil-news-66482|url-status=live}}</ref> == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಅಜ್ಮಲ್ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ''ಫೆಬ್ರವರಿ 14 (ಚಲನಚಿತ್ರ)'' (2005) ನಲ್ಲಿ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರದೊಂದಿಗೆ ನಟನೆಗೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/villain-turns-hero/article2153006.ece|title=Villain turns hero|date=2 July 2011|via=www.thehindu.com|access-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309175612/https://www.thehindu.com/features/cinema/villain-turns-hero/article2153006.ece|archive-date=9 ಮಾರ್ಚ್ 2025|url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಚೊಚ್ಚಲ ಚಿತ್ರ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಿತ್ರ ''ಪ್ರಾಣಾಯಕಲಂ'', ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಮಲಾ ರಾಮನ್ ಜೊತೆ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಇದರ ನಂತರ ಮೈಶ್ಕಿನ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ) ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ''ಅಂಜಾಥೆ'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೋಪಗೊಂಡ ಯುವಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<ref name="PremaManmadhan"/> ಚಲನಚಿತ್ರವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು, ಅಜ್ಮಲ್ ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2011/04/22/stories/2011042251150100.htm |location=Chennai, India |title=Expanding his horizons |date=22 April 2011 |access-date=22 April 2011 |archive-date=9 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109052343/http://www.hindu.com/fr/2011/04/22/stories/2011042251150100.htm |work=[[The Hindu]] |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ನಂತರ [[ಮೋಹನ್ ಲಾಲ್]] ಜೊತೆಗೆ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ ''ಮದಂಬಿ'' ನಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ''ಲೋಹಮ್'' ಮತ್ತು ''ಟು ಕಂಟ್ರಿಸ್'' ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಅವರ ಏಕೈಕ ಹಿಟ್ ಚಿತ್ರ ಇದು.<ref name="thehindu1">{{cite news |author=saraswathy Nagarajan |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/call-of-characters/article5244043.ece |title=Call of characters |work=The Hindu |date=17 October 2013 |access-date=18 October 2013 |location=Chennai, India |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019072826/http://www.thehindu.com/features/metroplus/call-of-characters/article5244043.ece |url-status=live }}</ref> 2009 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ''TN 07 AL 4777'' ಮತ್ತು ''ತಿರು ತಿರು ತುರು ತುರು'' ನಂತಹ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ''ಡಿ ನೋವಾ'' ಎಂಬ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ನಟಿಸಿದರು, ಅದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. 2011 ರ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ '' ಕೋ (ಚಲನಚಿತ್ರ)'' ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಪ್ರತಿನಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಸಂತನ್ ಪೆರುಮಾಳ್ ಅವರಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ''ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ'' ನಡೆಸಿದ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಅಜ್ಮಲ್ ''ಚೆನ್ನೈ ಟೈಮ್'' ನ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರದ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟನಿಗಾಗಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-22/news-interviews/32353367_1_mankatha-video-ajith/2 |title=The Chennai Times Film Awards 2011 |date=22 June 2012 |access-date=18 October 2013 |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019051723/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-22/news-interviews/32353367_1_mankatha-video-ajith/2 |work=[[The Times of India]] |url-status=dead }}</ref> ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ತೆಲುಗು]] ಭಾಷೆ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ರಚ್ಚ'' ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web| url = https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-ajmal-ameer/20120404.htm| title = Ajmal: I play a key role in Rachcha - Rediff.com| access-date = 12 August 2021| archive-date = 12 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210812135534/https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-ajmal-ameer/20120404.htm| url-status = live}}</ref> ಸದ್ಗುಣಶೀಲ ನಾಯಕನ ಇಮೇಜ್ ಅನ್ನು ಮೀರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮುಂದುವರಿಯುವ ಅವರ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಅವರಿಗೆ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿನಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite news| url = https://www.thehindu.com/features/metroplus/call-of-characters/article5244043.ece| title = Call of characters - The Hindu| newspaper = The Hindu| date = 17 October 2013| last1 = Nagarajan| first1 = Saraswathy| access-date = 12 August 2021| archive-date = 12 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210812135534/https://www.thehindu.com/features/metroplus/call-of-characters/article5244043.ece| url-status = live}}</ref> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಸ್ಪೆನ್ಸ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''ಬ್ಯಾಂಗಲ್ಸ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)'' ನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/Ajmal-Amir-s-Bangles-this-weekend-imagegallery-malayalam-nkrkTOaaahd.html |title=Ajmal Amir's 'Bangles' this weekend |website=[[Sify]] |access-date=18 October 2013 |archive-date=25 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025062848/http://www.sify.com/movies/ajmal-amir-s-bangles-this-weekend-imagegallery-malayalam-nkrkTOaaahd.html |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ''ಕರುಪ್ಪಂಪಟ್ಟಿ'' (2013) ಮತ್ತು ''ವೆಟ್ರಿ ಸೆಲ್ವನ್'' (2014) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಟಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಇವು ಉತ್ತಮ ಪ್ರಚಾರದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತವು.<ref>{{cite web| url = https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2018/apr/03/i-want-to-be-identified-as-a-tamil-actor-5343.html| title = 'I want to be identified as a Tamil actor'- Cinema express| website = [[Cinema Express]]| access-date = 12 August 2021| archive-date = 10 August 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220810102007/https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2018/apr/03/i-want-to-be-identified-as-a-tamil-actor-5343.html| url-status = dead}}</ref> ಅವರು ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ "ಪ್ರಭಂಜನಂ" (2014) ನಲ್ಲಿಯೂ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="thehindu1"/> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ''ಲೋಹಮ್'' ಮತ್ತು ''ಟು ಕಂಟ್ರಿಸ್'' ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite news| url = https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ajmal-amir-on-playing-chief-minister-jagan-mohan-reddy-in-ram-gopal-varmas-telugu-movie/article30050963.ece| title = Ajmal Amir on playing Andhra Pradesh CM YS Jagan Mohan Reddy in Ram Gopal Varma's 'Kamma Rajyam Lo Kadapa Reddlu' - The Hindu| newspaper = The Hindu| date = 22 November 2019| last1 = M| first1 = Athira}}</ref> 2015 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ "ಬೆನ್" ನಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರು 2022 ರವರೆಗೆ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವರು "ಪಥಾಂ ವಲವು" ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ "ಇರವುಕ್ಕು ಆಯಿರಂ ಕಂಗಲ್" (2018) ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite news| url = https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/ajmal-plays-a-fraudster-in-his-upcoming-tamil-movie/articleshow/62769091.cms| title = Ajmal plays a fraudster in his upcoming Tamil movie| website = [[The Times of India]]| last1 = Soman| first1 = Deepa| access-date = 12 August 2021| archive-date = 12 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210812135534/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/ajmal-plays-a-fraudster-in-his-upcoming-tamil-movie/articleshow/62769091.cms| url-status = live}}</ref> 2019 ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಸಹ ''ಚಿಥಿರಂ ಪೆಸುತಡಿ 2'' ಮತ್ತು ''ದೇವಿ 2''. 2021 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ನಯನತಾರಾ ಅವರ ''ನೆಟ್ರಿಕನ್'' ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಕ್ಷಣಂ (2021 ಚಿತ್ರ)'' ನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news| url = https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/ajmal-ameer-to-share-screen-space-with-nayanthara/articleshow/74728147.cms| title = Ajmal Ameer to share screen space with Nayanthara| website = [[The Times of India]]| access-date = 12 August 2021| archive-date = 12 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210812182637/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/ajmal-ameer-to-share-screen-space-with-nayanthara/articleshow/74728147.cms| url-status = live}}</ref> 2022 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ''ಪಥಾಂ ವಲವು'' ಮತ್ತು ''ಪಾಪ್ಪನ್'' ನಂತಹ ಮಲಯಾಳಂ ಕ್ರೈಮ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movie-reviews/pathaam-valavu/movie-review/91561199.cms|title = Pathaam Valavu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nowrunning.com/movie/25584/malayalam/paappan/11886/review/|title = Paappan Movie Review}}</ref> ಅಜ್ಮಲ್ ತಮಿಳಿನ ತನಿಖಾ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''ತೀರ್ಕದರ್ಶಿ'' (2023) ನಲ್ಲಿ ದೋಷರಹಿತ ಅಭಿನಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/theerkadarishi/movie-review/99992731.cms|title = Theerkadarishi Movie Review: Theerkadharishi is an inventive investigative thriller}}</ref> ಅವರು ತೆಲುಗು ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಿತ್ರ ''ಮಂಗಳವಾರಂ'' (2023) ನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-10-07 |title=Second single 'Emayyindho Emito' from director Ajay Bhupathi's 'Mangalavaaram' unveiled |url=https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/second-single-emayyindho-emito-from-director-ajay-bhupathis-mangalavaaram-unveiled-828215 |access-date=2023-11-04 |website=www.thehansindia.com |language=en |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104061840/https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/second-single-emayyindho-emito-from-director-ajay-bhupathis-mangalavaaram-unveiled-828215 |url-status=live }}</ref> ತಮಿಳು ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ "ದಿ ಗ್ರೇಟೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಆಲ್ ಟೈಮ್" (2024) ನಲ್ಲಿ ನಟ [[ವಿಜಯ್ (ನಟ)|ವಿಜಯ್]] ಅವರ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಿಂಚಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/reviews/south-movies/thalapathy-vijay-is-greatest-of-all-time-movie-review-68280.html|title = Thalapathy Vijay Is Greatest Of All Time Movie Review: Tribute to a king}}</ref> == ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == {{Pending films key}} {| class="wikitable sortable" |+ List of Ajmal Ameer film credits |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" | Language ! scope="col" class="unsortable" | Notes |- | 2005 || ''[[February 14 (film)|February 14]]'' || Vicky || [[Tamil language|Tamil]] || Debut film |- | 2007 ||''[[Pranayakalam]]'' || Renjith || [[Malayalam]] || Lead debut film |- |rowspan="3"|2008 || ''[[Anjathe]]'' || Kirubakaran (Kiruba) || Tamil || {{won}}, [[Filmfare Award for Best Supporting Actor&nbsp;– Tamil]] |- |''D-17''|| Ajmal || rowspan="2" | Malayalam || |- | ''[[Madambi]]'' || Ramakrishnan Pillai || |- |rowspan="2"|2009 || ''[[TN 07 AL 4777]]'' || Gautham Iyengar || rowspan="2" | Tamil || |- | ''[[Thiru Thiru Thuru Thuru]]'' || Arjun || |- | 2010 || ''De Nova'' || Khaild || Malayalam || |- |rowspan="2"|2011 ||''[[Ko (film)|Ko]]'' || Vasanthan Perumal || Tamil || {{won}}, [[Filmfare Award for Best Supporting Actor&nbsp;– Tamil]] |- | ''[[Lucky Jokers]]'' || Vishal || Malayalam || |- |rowspan="2"|2012 || ''[[Racha (film)|Racha]]'' || James || [[Telugu language|Telugu]]|| |- | ''[[Arike (film)|Arike]]'' || Sanjay Shenoy || Malayalam || |- |rowspan="2"|2013 || ''[[Karuppampatti]]'' || Kothai Cocopardo / Manohar || Tamil || |- | ''[[Bangles (film)|Bangles]]'' || Vivek || Malayalam || |- | rowspan="2"|2014 || ''Prabhanjanam'' || Chaitanya || Telugu || |- | ''[[Vetri Selvan]]'' || Vetri Selvan || Tamil || |- | rowspan="3" |2015 || ''[[Loham]]'' || Azhagan Perumaal || rowspan="3" | Malayalam || |- |''[[Two Countries]]''|| Ullas Kumaran || |- | ''Ben''|| Priest || Guest appearance |- |2016 || ''Vennello Hai Hai'' ||Susheel || Telugu || |- |2018 || ''[[Iravukku Aayiram Kangal]]'' || Ganesh || rowspan="2" | Tamil || |- | rowspan="4" |2019 ||''[[Chithiram Pesuthadi 2]]'' || Vicky || |- |''[[Devi 2]]''||rowspan="2"|Rudhra|| Tamil ||rowspan="2"|Bilingual film |- |''Abhinetri 2''|| Telugu |- |''[[Amma Rajyam Lo Kadapa Biddalu]]'' || [[Chief Minister|CM]] [[Y. S. Jagan Mohan Reddy|V. S. Jagannath Reddy]] || Telugu || |- |2020||''[[Nungambakkam (film)|Nungambakkam]]'' || Inspector Shankar || rowspan="2" | Tamil || |- |Rowspan=2|2021 ||''[[Netrikann]]''|| Dr. James Dinah|| |- |''[[Kshanam (2021 film)|Kshanam]]'' || Arun || rowspan="3" | Malayalam || |- | rowspan=4 | 2022 ||''[[Pathaam Valavu]]''|| Varadhan || |- |''[[Paappan]]''||Solomon / Simon||Dual role |- | ''[[Second Show (2022 film)|Second Show]]'' || Shiva|| Tamil || [[Sri Lankan films of the 2010s|Sri Lankan film]] |- | ''[[Gold (2022 Indian film)|Gold]]'' || Sunesh Shaji || Malayalam || |- | rowspan=3 | 2023 || ''[[Theerkadarishi]]'' || D.C Adithya|| Tamil ||<ref>{{Cite web |title=Ajmal's Theerkadarishi clears censor board formalities |url=https://www.cinemaexpress.com/tamil/news/2023/apr/28/ajmals-theerkadarishi-clears-censor-board-formalities-42803.html |access-date=2023-05-05 |website=[[Cinema Express]] |date=28 April 2023 |language=en |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505102550/https://www.cinemaexpress.com/tamil/news/2023/apr/28/ajmals-theerkadarishi-clears-censor-board-formalities-42803.html |url-status=live }}</ref> |- | ''Abhyuham'' || Jayaraj || Malayalam || |- | ''[[Mangalavaaram]]'' || Madan || Telugu ||<ref>{{Cite web |title=Emayindho Ento from Mangalavaaram out |url=https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2023/oct/07/emayindho-ento-from-mangalavaaram-out-48384.html |access-date=2023-11-18 |website=[[Cinema Express]] |date=7 October 2023 |language=en |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101133710/https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2023/oct/07/emayindho-ento-from-mangalavaaram-out-48384.html |url-status=live }}</ref> |- | rowspan=6 | 2024 || ''[[Vyuham (2024 film)|Vyuham]]'' || rowspan="2"|V. S. Jagannath Reddy|| rowspan="2"|Telugu ||<ref>{{Cite web|title=Ram Gopal Varma: వ్యూహం సినిమా రిలీజ్ అయ్యేది అప్పుడే !|url=https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/ram-gopal-varma-vyuham-sapatham-movie-release-date-out-1808674|access-date=2023-10-11|website=[[Sakshi (newspaper)|Sakshi]]|date=11 October 2023 |language=en|archive-date=22 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022104712/https://www.sakshi.com/telugu-news/movies/ram-gopal-varma-vyuham-sapatham-movie-release-date-out-1808674|url-status=live}}</ref> |- | ''Shapatham'' || <!--https://www.indiaglitz.com/sapatham-review-telugu-movie-34941--> |- | ''[[Thankamani (film)|Thankamani]]'' || Robin Paul || Malayalam ||<ref>{{Cite web |title=First look of Dileep's Thankamani out |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/oct/21/first-look-of-dileeps-thankamani-out-48837.html |access-date=2024-03-03 |website=[[Cinema Express]] |date=21 October 2023 |language=en}}</ref> |- |''[[Buddy (2024 film)|Buddy]]'' || Dr. Arjun || Telugu ||<ref>{{Cite web|date=26 June 2024|title='Allu Sirish looks like Tom Cruise': Actor Ajmal Ameer at 'Buddy' event|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/allu-sirish-looks-like-tom-cruise-actor-ajmal-ameer-at-buddy-event-2558266-2024-06-26|website=[[India Today]]|access-date=7 July 2024|archive-date=7 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240707033324/https://www.indiatoday.in/amp/movies/regional-cinema/story/allu-sirish-looks-like-tom-cruise-actor-ajmal-ameer-at-buddy-event-2558266-2024-06-26|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Hunt (2024 film)|Hunt]]'' || ASP Sairam IPS || Malayalam ||<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=2024-07-15 |title=Bhavana-Shaji Kailas film Hunt gets a release date |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/Jul/15/bhavana-shaji-kailas-film-hunt-gets-a-release-date |access-date=2024-07-17 |website=Cinema Express |language=en}}</ref> |- | ''[[The Greatest of All Time]]'' || Ajay Govindharaj || rowspan="2" | Tamil ||<ref>{{cite web|date=24 October 2023|title=Thalapathy 68:Vijay welcomes Meenakshi Chaudhary, Prabhu Deva and Other Cast Members|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tamil/thalapathy-68-vijay-welcomes-meenakshi-chaudhary-prabhu-deva-and-other-cast-members-watch-pada-poojai-video-article-104665768|access-date=24 October 2023|website=timesnownews.com|archive-date=24 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024072003/https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tamil/thalapathy-68-vijay-welcomes-meenakshi-chaudhary-prabhu-deva-and-other-cast-members-watch-pada-poojai-video-article-104665768|url-status=live}}</ref> |- | 2025 || ''Accused'' || Vendhan ||<ref>{{Cite web |last=B |first=Jayabhuvaneshwari |date=2025-08-01 |title=Udhaya on co-starring with Ajmal and Yogi Babu in Accused: 'Even Rajini sir's films are multi-starrers…' |url=https://www.cinemaexpress.com/tamil/news/2025/Aug/01/udhaya-on-co-starring-with-ajmal-and-yogi-babu-in-accused-even-rajini-sirs-films-are-multi-starrers |access-date=2025-08-06 |website=Cinema Express |language=en}}</ref> |- |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == External links == {{Commons category}} * {{IMDb name|2775995}} {{Subject bar |commons = yes |commons-search = |d = yes |d-search = |portal1 = Biography |portal2 = }} {{authority control}} d9809bqkgitpidb1g9y2jdzji3iplky ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು 0 180280 1430700 1383606 2026-09-29T19:27:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430700 wikitext text/x-wiki {{Short description|2011 film by Salim Ahamed}} {{Use British English|date=March 2013}} {{Use dmy dates|date=April 2019}} {{Infobox film | name = ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು | image = AdaminteMakanAbu.JPG | caption = Theatrical release poster | director = ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ | producer = ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ | writer = ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ | screenplay = | story = | based_on = <!-- {{based on|title of the original work|writer of the original work}} --> | starring = ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್<br />ಜರೀನಾ ವಹಾಬ್ | music = ರಮೇಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಐಸಾಕ್ ಥಾಮಸ್ ಕೊಟ್ಟುಕಪಲ್ಲಿ | cinematography = ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ | editing = ವಿಜಯ್ ಶಂಕರ್ | studio = ಅಲೆನ್ಸ್ ಮೀಡಿಯಾ | distributor = ಕಲಾಸಂಘಂ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ | released = {{Film date|df=yes|2011|6|24|ref1=<ref>{{cite news|url=http://www.mathrubhumi.com/movies/malayalam/194880/ |title=ആദാമിന്റെ മകന്‍ അബു 24ന് |language=ml |date=21 June 2011 |work=[[Mathrubhumi]] |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625073205/http://www.mathrubhumi.com/movies/malayalam/194880/ |archive-date=25 June 2011 }}</ref>}} | runtime = 101 ನಿಮಿಷಗಳು | country = ಭಾರತ | language = ಮಲಯಾಳಂ | budget = {{INR}}1.5 [[crore]]<ref name="Distribution">{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/small-budget-adaminte-makan-set-big-release-017 |author=Sreenivasa Raghavan |title=Small-budget Adaminte Makan... set for big release |date=21 May 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=25 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524045253/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/small-budget-adaminte-makan-set-big-release-017 |archive-date=24 May 2011 }}</ref> | gross = }} '''ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು''' (ಅನುವಾದ: ಅಬು, ಆದಮನ ಮಗ) 2011ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಭಾರತೀಯ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ಬರೆದು, ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ, ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಜರೀನಾ ವಹಾಬ್ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದು, ಮುಕೇಶ್, ಕಲಾಭವನ್ ಮಣಿ, ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡು ಮತ್ತು ನೆಡುಮೂಡಿ ವೇಣು ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ರಮೇಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದು, ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಐಸಾಕ್ ಥಾಮಸ್ ಕೊಟ್ಟುಕಾಪಳ್ಳಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Oscar Shortlist">{{cite web |url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2012/20120118.html |title=9 Foreign Language Films Vie for Oscar |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518164323/http://www.oscars.org/press/pressreleases/2012/20120118.html |archive-date=18 May 2012 }}</ref> ಚಿತ್ರವು ಬಡ ಅತ್ತರ್ (ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ) ಮಾರಾಟಗಾರನಾದ ಅಬು (ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್) ಅವರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಉಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ದೊಡ್ಡ ಆಸೆಯೆಂದರೆ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು. ಆ ಪವಿತ್ರ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ತಮ್ಮ ಕನಸನ್ನು ನನಸಾಗಿಸಲು ಅಬು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಕದ ಹಿಂದೆಯೇ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ರೀಕರಣವು 2010ರ ನವೆಂಬರ್ 7ರಂದು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ತ್ರಿಶೂರ್ ಮತ್ತು ಕೋഴിക്കോട് ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವು 2011ರ ಜೂನ್ 24ರಂದು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಚಿತ್ರವು ವ್ಯಾಪಕ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಿತ್ರದ ಕಥೆ, ನಿರ್ದೇಶನ, ನಟರ ಅಭಿನಯ, ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.<ref>[http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article2659157.ece "‘Adaminte Makan Abu' to be remade in Hindi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012075146/http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article2659157.ece |date=12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 }}. ''[[The Hindu]]''. 25 November 2011. Retrieved 2 December 2011.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130608083504/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-19/news-interviews/30297338_1_big-screen-special-screening-short-films "Everybody is becoming a critic today: Nikhil Advani"]. ''[[The Times of India]]''. 19 October 2011. Retrieved 11 November 2011.</ref> '''ಚಿತ್ರವು ನಾಲ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು:''' * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ — ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ — ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ '''ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಚಿತ್ರವು ನಾಲ್ಕು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿತು:''' * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ — ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕಥೆ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ 2011ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವೇಶವಾಗಿ ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರವು ಅಂತಿಮ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. == ಕಥಾವಸ್ತು == ಅಬು ಮತ್ತು ಐಶುಮ್ಮಾ ಅವರು ಕೇರಳದ ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಯೋವೃದ್ಧ ಮಾಪಿಳ್ಳ ಮುಸ್ಲಿಂ ದಂಪತಿ. ಅವರ ಜೀವನದ ಮಹತ್ತರ ಆಸೆಯೆಂದರೆ ಮೆಕ್ಕಾಗೆ ತೆರಳಿ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು. ಈ ಕನಸನ್ನು ನನಸಾಗಿಸಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಣವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಬು ಮೆಕ್ಕಾಗೆ ಹೋಗುವ ತನ್ನ ಕನಸಿಗಾಗಿ ಬಹಳ ಮಿತವ್ಯಯದಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಮಗ ಸತ್ತಾರ್ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದು, ಕೇರಳದ ಗಲ್ಫ್ ವಲಸೆ ಅಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಆತ ತನ್ನ ವೃದ್ಧ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಮರೆತಿದ್ದಾನೆ. ಎಪ್ಪತ್ತರ ಆಸುಪಾಸಿನ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ದಂಪತಿ ಆ ವರ್ಷವೇ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಹಣವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಬು ಅತ್ತರ್ (ಹೂವುಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ), ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಯುನಾನಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಐಶುಮ್ಮಾ ಜಾನುವಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಳಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುವ ಮೂಲಕ ಕುಟುಂಬದ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕನಸನ್ನು ನನಸಾಗಿಸಲು ಪತಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ತಾನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಹಳೆಯವನಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನಗತ್ಯನಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಅಬುವಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಅಬುವಿನ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕನೊಬ್ಬ ಅವನ ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಚಹಾ ಅಂಗಡಿಯ ಮಾಲೀಕ ಹೈದರ್ ಕೂಡ ಅಬುವಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ‘ಉಸ್ತಾದ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪರಿಚಿತನಾಗಿರುವ ಒಬ್ಬ ನಿಗೂಢ ಸಂತ ಅಬುವಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಬುವಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಹಲವರು ಹಣವನ್ನು ಸಾಲವಾಗಿ ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದು ಸ್ವೀಕೃತ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಬು ಯಾರಿಂದಲೂ ಹಣವನ್ನು ಸಾಲವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಅಬುವಿನ ಆತುರ ಮತ್ತು ಹತಾಶೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಬೇಸರ ಮತ್ತು ಸಂಕಟದಿಂದ ಆತ ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮನೆಯ ಮುಂದಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಹಲಸಿನ ಮರವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರೊಬ್ಬರು ಅಬುವಿಗೆ ವಿಮಾನದ ಟಿಕೆಟ್ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಇತರ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಅಬುವಿನ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಂಚವನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಆತ ಅಬುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ದಂಪತಿ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ ನಡೆಸುವ ಹಜ್ ಸಿದ್ಧತಾ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುವುದು, ಮೆನಿಂಗೋಕೋಕಲ್ ಮೆನಿಂಜೈಟಿಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಲಸಿಕೆ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಇಹ್ರಾಮ್ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವುದು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಅಬು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಸಾಲಗಳನ್ನೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ತೀರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಜಗಳ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ನೆರೆಹೊರೆಯವನಾದ ಸುಲೈಮಾನ್ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಲು ಆತ ಹಲವು ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮಾನದ ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭಿಸುವ ಸ್ಥಳವಾದ ಕೋഴിക്കೋಡ್‌ಗೆ ತೆರಳಲು ಇನ್ನೊಂದು ಬಸ್ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾತ್ರ ಬಾಕಿಯಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅಬುವಿನ ಹಲಸಿನ ಮರವನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದ ಗರಗಸದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಮಾಲೀಕನು ಮರಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ನೀಡುವಾಗ, ಮರದ ಮರದ ಭಾಗವು ಕೊಳೆತಿದ್ದು ಯಾವುದೇ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅಬುವಿನ ಉದ್ದೇಶ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಆತ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಬು ಆ ಹಣವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಹಲಾಲ್ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಾಹ್ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ಆತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಯ ಕನಸು ನನಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾದಾಗ, ಅಬು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಾರವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮರಕ್ಕೂ ಜೀವವಿತ್ತು; ತನ್ನ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವು ಜೀವಿಗಳು ಸತ್ತಿರಬಹುದು ಎಂದು ಆತ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅಬು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಯ ದಿನದ ಮುಂಜಾನೆ, ಅಬು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಐಶುಮ್ಮಾಗೆ “ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಹೋಗೋಣ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆತ ಹೊಸ ಹಲಸಿನ ಸಸಿಯೊಂದನ್ನು ನೆಡುತ್ತಾನೆ. ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಅದೇ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅಬು ನಮಾಜ್ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಮಸೀದಿಯತ್ತ ತೆರಳುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ — ಅಬು<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-20/chennai/29564006_1_haj-pilgrimage-malayalam-film-first-film|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105144447/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-20/chennai/29564006_1_haj-pilgrimage-malayalam-film-first-film|url-status=dead|archive-date=5 November 2012|author=T. Ramavarman |title=Debut director makes a mark |date=19 May 2011|location=India|work=[[The Times of India]]|access-date=25 May 2011}}</ref><ref name="Mangalam report">{{cite news|url=http://mangalam.com/index.php?page=detail&nid=430322&lang=malayala |title=കാല്‍പ്പനികതയുടെ കൈയൊപ്പ്‌|language=ml|author=K. Sujith|work=[[Mangalam]] |date=29 May 2011|access-date=8 June 2011}}</ref> * ಜರೀನಾ ವಹಾಬ್ — ಐಶುಮ್ಮಾ * ಆದರ್ಶ್ ಆಂಟೋ — ಸತ್ತಾರ್ * ಮುಕೇಶ್ — ಅಶ್ರಫ್ * ಕಲಾಭವನ್ ಮಣಿ — ಜಾನ್ಸನ್ * ತಂಪಿ ಆಂಟನಿ — ಉಸ್ತಾದ್ * ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡು — ಹೈದರ್ * ನೆಡುಮೂಡಿ ವೇಣು — ಗೋವಿಂದನ್ ಮಾಸ್ಟರ್ * ಟಿ. ಎಸ್. ರಾಜು — ಮಾಲಿಯೆಕ್ಕಲ್ ಅಸೈನಾರ್ ಹಾಜಿ * ಜಾಫರ್ ಇಡುಕ್ಕಿ — ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ * ಶಶಿ ಕಳಿಂಗ — ಕಬೀರ್ * ಎಂ. ಆರ್. ಗೋಪಕುಮಾರ್ — ಸುಲೈಮಾನ್ * ಅಂಬಿಕಾ ಮೋಹನ್ — ನಳಿನಿ * ನಿಶಾ ಸಾರಂಗಿ — ರಬಿಯಾ * ಮುರಳಿ — ಅಮೀರ್ * ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಮಯನಾಡ್ — ಕೈತಿ * ವಿನೋದ್ ಕೋವೂರ್ — ಮೊಯ್ದೀನ್ * ಶಶಿಧರನ್ ಮಟ್ಟನ್ನೂರ್ — ಮಮ್ಮುಂಜಿ<ref>{{cite news |url=http://mangalam.com/index.php?page=detail&nid=427762&lang=malayalam|title=ചില്ലറ മാത്രം വാങ്ങി അഭിനയിച്ചു|language=ml|date=22 May 2011|work=[[Mangalam]]|access-date=25 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.madhyamam.com/news/79551/110520|title=അബുവിന്റെ പെട്ടി സലിംകുമാറിന്റെ പ്രതിഫലം|language=ml|date=20 May 2011|work=[[Madhyamam]]|access-date=26 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110602230925/http://madhyamam.com/news/79551/110520|archive-date=2 June 2011|url-status=dead}}</ref> == ನಿರ್ಮಾಣ == '''ಅಭಿವೃದ್ಧಿ''' ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರ ಚೊಚ್ಚಲ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಥೆಯು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದಿಂದ ಇತ್ತು.<ref name="Creation is often traumatic">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/entertainment/interviews/article444004.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095715/http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article444004.ece |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Creation is often traumatic|author=Shankaran Malini|date=23 June 2011|work=The New Indian Express |location=India|access-date=13 November 2011}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಕದ ಹಿಂದೆಯೇ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಚೊಚ್ಚಲ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. 2000ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಅಹಮದ್ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕನಸು ಕಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರವಾಸ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೇಳಿದ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಭೇಟಿಯಾದ ಜನರು ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.keralamax.com/movies/aadaaminte-makan-abu-salim-kumar-to-do-the-lead-role-in-the-film/ |title=Adaminte Makan Abu – Salim Kumar to do the lead role in the film! |date=3 November 2010 |publisher=Keralmax.com |access-date=30 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174434/http://keralamax.com/movies/aadaaminte-makan-abu-salim-kumar-to-do-the-lead-role-in-the-film/ |archive-date=4 April 2012 }}</ref> Major sections were filmed from a house in Athani in Thrissur. The set was made by debuting art director Jyothish on a shoestring of {{INRConvert|2|l|1|nolink=yes}}.<ref>{{cite news |url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?programId=1073753765&contentId=9362000&tabId=11|title=ആദാമിന്റെ വീടൊരുക്കിയ ആനന്ദത്തോടെ ജ്യോതിഷ് |language=ml|date=21 May 2011|work=[[Malayala Manorama]]|access-date=25 May 2011}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಾದ ಅಬು ಮತ್ತು ಐಶುಮ್ಮಾ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ನಿಜ ಜೀವನದ ದಂಪತಿಯೊಬ್ಬರು ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಜೆದ್ದಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ ಉಡುಗೊರೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮಾನುಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಹಮದ್ ಉಮ್ರಾ ಯಾತ್ರೆ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ವೃದ್ಧ ದಂಪತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಗೆ ತೆರಳುವ ಆಶಯದಿಂದ ಅವರು ಬಹಳ ಸರಳ ಜೀವನ ನಡೆಸಿ, ಹಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಹೋಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉಮ್ರಾ ಯಾತ್ರೆಗೆ ತೃಪ್ತಿಪಟ್ಟಿದ್ದರು.<ref>{{cite news|language=ml |work=[[Mathrubhumi]] |date=20 May 2011 |access-date=8 December 2011 |title=മലയാളത്തിലെ നേട്ടം ആവേശകരം- മധു അമ്പാട്ട് |url=http://www.mathrubhumi.com/online/malayalam/news/story/945720/2011-05-20/entertainment |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012052744/http://www.mathrubhumi.com/online/malayalam/news/story/945720/2011-05-20/entertainment |archive-date=12 October 2013 }}</ref> ಅಹಮದ್ ಆ ದಂಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ವಿಮಾನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿನ ತೊಂದರೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೋಟೆಲ್ ವಸತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಳೆದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಚಲ ಮನೋಭಾವ, ಜೀವನಾನುಭವ ಮತ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಹಮದ್ ಬಹಳಷ್ಟು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ಅಹಮದ್ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಊರಿನ ಅಬೂಟ್ಟಿಕ್ಕ ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಚಿತ್ರದ ಕೇಂದ್ರ ಪಾತ್ರ ಅಬುವಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅಬೂಟ್ಟಿಕ್ಕ ಅವರು ಚಿತ್ರದ ಅಬು ಪಾತ್ರದಂತೆಯೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಅದೇ ರೀತಿಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅಹಮದ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಉಮ್ರಾ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದ ವೃದ್ಧ ದಂಪತಿಯ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಊರಿನ ಅಬೂಟ್ಟಿಕ್ಕ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಒಂದಾಗಿ ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು.<ref>{{cite news|work=The New Indian Express |publisher=[[IBN Live]] |date=3 December 2011|time=11:14&nbsp;am (IST)|location=Kochi, India|title=The glory of Mother Mary |url=http://ibnlive.in.com/news/the-glory-of-mother-mary/208266-60-122.html|archive-url=https://archive.today/20120708213346/http://ibnlive.in.com/news/the-glory-of-mother-mary/208266-60-122.html|url-status=dead|archive-date=8 July 2012|access-date=8 December 2011}}</ref> ಕಾಲೇಜು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಮದ್ ಮೂರು ಮೂಲ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೇರಳದ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತೊಂದು ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಕಥೆಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು ಅಬುವಿನ ಕಥೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹಲವರು ಅಬುವಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಅವರು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವು ಒಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಿಮ ಚಿತ್ರಕಥೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅಹಮದ್ ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಬೇಕಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಅಥವಾ ಹಣಕಾಸು ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಅವರ ಮುಂದಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ವಾಣಿಜ್ಯೇತರ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಣ ಹೂಡಲು ಯಾರೂ ಮುಂದೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಪಡೆದ ಸಂಬಳದ ಹಣವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆ ಹಣ ಸಾಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾದ ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದ ಶಂಬೂ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕರಲ್ಲಿ ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿಯೂ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಶಂಬೂ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಕಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ, ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ತಕ್ಷಣ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ ಆಯ್ಕೆ == ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ ಮತ್ತು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ಚಿತ್ರದ ಪಾತ್ರವರ್ಗ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡವನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು.<ref name="Preview by The Hindu">Jos Thomas. (1 December 2011). {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130204010059/http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article2677160.ece|title="Preview: Aadaminte Makan Abu"}}. ''[[The Hindu]]''. Retrieved 8 December 2011.</ref> ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಯಕನಂತೆ ಗ್ಲಾಮರ್ ಹೊಂದಿರದ ನಟನೊಂದಿಗೆ ಗಂಭೀರ ವಿಷಯವೊಂದರ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅವರು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರದ ಅಂತಿಮ ಫಲಿತಾಂಶದ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈ ಅಪಾಯ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು. 2010ರ ಬೆಸ್ಟ್ ಆಕ್ಟರ್ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಹಮದ್ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅಬು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವಂತೆ ಮನವೊಲಿಸಿದರು. ಅಹಮದ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಈ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಜ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಕೇರಳ ಕೆಫೆ ಸಂಕಲನ ಚಿತ್ರದ ಹತ್ತು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ನಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಾದ ತಾಯಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುವ ಮಗನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ನೀಡಿದ್ದ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಭಿನಯವೂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಸಾಗಿಸುವ ನಾಯಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅಹಮದ್ ಅವರಿಗೆ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡ ಇರಲಿದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ಛಾಯಾಗ್ರಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಭವಿ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ ಅವರನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಐಸಾಕ್ ಥಾಮಸ್ ಕೊಟ್ಟುಕಾಪಳ್ಳಿ ಅವರನ್ನು ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಾಸ್ಯಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅಬು ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಜರೀನಾ ವಹಾಬ್, ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪುನರಾಗಮನ ಮಾಡಿದ್ದ ಅವರು, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅಹಮದ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಜರೀನಾ ವಹಾಬ್ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅವರು ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯ ಮುಖಚಹರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂಬುದು. ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಜರೀನಾ ವಹಾಬ್ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಕಲಾಭವನ್ ಮಣಿ, ಮುಕೇಶ್, ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡು, ನೆಡುಮೂಡಿ ವೇಣು ಮತ್ತು ಜಾಫರ್ ಇಡುಕ್ಕಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಟರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಹಮದ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರದಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರತಿಭೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸುಲಭವಾಯಿತು. ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ ಸುಮಾರು 12 ವರ್ಷಗಳ ವಿರಾಮದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವೊಂದಕ್ಕೆ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದರು. == ಚಿತ್ರೀಕರಣ == ಎಲ್ಲಾ ನಟರ ಮೇಕಪ್‌ ಅನ್ನು ಪಟ್ಟಣಂ ರಶೀದ್ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಳಸಿದ ಕೃತಕ ಗಡ್ಡವು ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಚರ್ಮದ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ಮುಂಬೈಯಿಂದ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಗಡ್ಡವನ್ನು ತರಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರೀಕರಣವು 2010ರ ನವೆಂಬರ್ 7ರಂದು ಆರಂಭಗೊಂಡು ಕೇರಳದ ತ್ರಿಶೂರ್ ಮತ್ತು ಕೋഴിക്കോട് ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳನ್ನು ತ್ರಿಶೂರಿನ ಅಥಾಣಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಮನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಚೊಚ್ಚಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜ್ಯೋತಿಷ್ ಅವರು ಕೇವಲ ₹2 ಲಕ್ಷ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಸೆಟ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರವನ್ನು Arriflex D-21 ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಬಳಸಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 16 ಮಿಮೀ ಫಿಲ್ಮ್ ಬಳಸಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೀರ್ಘ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರಿಂದ 35 ಮಿಮೀ ಫಿಲ್ಮ್ ಬಳಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಇಂತಹ ದೀರ್ಘ ದೃಶ್ಯಗಳು ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಏಕಾಂತದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಬಾಟ್ ಅವರು ಬೆಳಕಿನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರದ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಆಶಯಗಳಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬೆಳಕಿನ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ಒಟ್ಟು ನಿರ್ಮಾಣ ವೆಚ್ಚ ಸುಮಾರು ₹1.5 ಕೋಟಿ ಆಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ದೂರದರ್ಶನ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಿಗೆ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಬರೆಯುತ್ತಾ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕರ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿದ್ದ ಹಣವನ್ನೆಲ್ಲ ಖರ್ಚು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೂ ಆ ಹಣ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲು ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದೆ ಬರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅಹಮದ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾದ ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ ಅವರು ಅಹಮದ್ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಶಂಬೂ ಚಿತ್ರದ ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ಅಹಮದ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ನಂತರ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣ ವೇಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಕೇವಲ 31 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಧ್ವನಿ ವಿನ್ಯಾಸಕ ರೆಸೂಲ್ ಪೂಕುಟ್ಟಿ ಅವರು ಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮರು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ, ಮರುಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದರು. ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ಸದಸ್ಯರಿಗಾಗಿ ನಡೆದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಹಿರಿಯ ತಂತ್ರಜ್ಞರೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯದೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮುಂದಾದರು. ಚಿತ್ರದ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಫಿಯಾಸ್ ತೊಪ್ಪಿಲ್ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. == ವಿಷಯವಸ್ತು == ಈ ಚಿತ್ರವು ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಮಾನವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಿಷಯವೊಂದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸೌಹಾರ್ದತೆ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅಬುವಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮುಂದೆ ಬರುವ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮಾನವೀಯತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಜಾನ್ಸನ್ (ಕಲಾಭವನ್ ಮಣಿ) ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕ (ನೆಡುಮೂಡಿ ವೇಣು) ಕೂಡ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಸರಳ ಕಥಾಹಂದರದ ಮೂಲಕ ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಇರುವ ಹಲಸಿನ ಮರ ಮತ್ತು ಹಸುಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಗೆ ತೆರಳಲು ಹಣದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅಬು ಭಾರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಸು ಮತ್ತು ಮರವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮರವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅಬು ತನ್ನನ್ನೇ ದೂಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದ ಪರಿಣಾಮ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜೀವಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನ ನಾಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅವನಿಗೆ ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರವು ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರದ ಮೂಲ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ಅಂಗಡಿಯವರು ಅಬುವಿನ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಯ ಖರ್ಚಿಗೆ ಒಸಾಮಾ ಬಿನ್ ಲಾಡೆನ್ ಹಣ ಕಳುಹಿಸಿರಬೇಕು ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸುವ ದೃಶ್ಯವಿತ್ತು. ಈ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮಾಜದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬುವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಯತ್ನವೆಂದು ಕೆಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಗ್ರಾಮದ ಭವಿಷ್ಯವಕ್ತನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಸ್ತಾದ್ ಪಾತ್ರವೂ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಆದಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಅಬು ಮತ್ತು ಐಶುಮ್ಮಾ ಅವರ ಏಕೈಕ ಪುತ್ರ ಸತ್ತಾರ್, ವೃದ್ಧ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಲವು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಂಶವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗತಿಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿರುವ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರು ಎದುರಿಸುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಚಿತ್ರವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಚಿತ್ರವಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜಾಗತೀಕರಣವೂ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸಮಕಾಲೀನ ಕೇರಳದ ಮೇಲೆ ಜಾಗತೀಕರಣ ಬೀರಿರುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಚಿತ್ರವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದ ಅನೇಕ ಪುರುಷರು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ದುಬೈ ಅಥವಾ ಇತರ ಗಲ್ಫ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಹಣ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವರ ದೈಹಿಕ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯು ಕೇರಳದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ. ಕೆಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು ಚಿತ್ರದ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಖ್ಯಾತ ವಿಮರ್ಶಕ ಎಸ್. ಆನಂದನ್ ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದ ಗ್ರಾಮವೊಂದನ್ನು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ಆದರ್ಶೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರ್ಯನಿರತ ಪಟ್ಟಣವೊಂದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಚಿತ್ರದ ಗ್ರಾಮವು ಅತ್ಯಂತ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, 1980ರ ದಶಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೇರಳವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತಹ ಸಮಾಜ—ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಜನರು ಮತ್ತು ನಿಗೂಢ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರಿಸರ—ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ಈ ಪಾತ್ರಗಳು ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಂತಹ ಜನರು ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಬುವಿನಂತಹ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಇತರರ ಮೇಲಿನ ಒಳ್ಳೆಯತನ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸಮಾಜದಿಂದಲೂ ಒಳ್ಳೆಯತನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. == ಸಂಗೀತ == ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದ ಮೂಲ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಐಸಾಕ್ ಥಾಮಸ್ ಕೊಟ್ಟೂಕಪಳ್ಳಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶೈಲಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-isaac-thomas-kottukapally/20110606.htm|title=Films can do without background music|author=Shobha Warrier|date=6 June 2011|publisher=[[Rediff]]|access-date=8 June 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://mangalam.com/index.php?page=detail&nid=430323&lang=malayalam|title=വഴിമാറിപ്പോയ പഥികന്‍|language=ml|author=Ramesh Puthiyamathom|work=[[Mangalam]]|date=29 May 2011|access-date=8 June 2011}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯು ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ, ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅರೇಬಿಕ್ ಸಂಗೀತದ ಸ್ಕೇಲ್‌ಗಳ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಹಜ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವು ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಬರುವವರೆಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಊದ್ (Oud), ಮಂಡೋಲಿನ್, ಸಂತೂರ್ ಮತ್ತು ಸರೋಡ್ ಮುಂತಾದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೂರ್ ಮತ್ತು ಸರೋಡ್‌ಗಳ ಧ್ವನಿಶೈಲಿ ಊದ್ ವಾದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಸಾಮ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ತಬಲಾ, ಕೊಳಲು, ಉತ್ತರ ಕೇರಳದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡ್ರಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಡ್ರಮ್‌ಗಳು ಕೂಡ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಂಗೀತದ ಶೈಲಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸಂಗೀತ (Minimalist Music) ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಟ್ಟೂಕಪಳ್ಳಿ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬಳಸದೆ ಮೌನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೌನದ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ನಂತರ ಆರೋಹಣ ಮತ್ತು ಅವರೋಹಣ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ದೃಶ್ಯಗಳ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/musicAlbumDetails.do?albumOid=2257839&type=FILM&BV_ID=@@@|title=Adaminte Makan Abu|work=[[Malayala Manorama]]|access-date=30 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303101427/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/musicAlbumDetails.do?albumOid=2257839&type=FILM&BV_ID=@@@|archive-date=3 March 2012|url-status=dead}}</ref> == ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಸುರುಳಿ == ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ರಮೇಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ರಫೀಕ್ ಅಹಮ್ಮದ್ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/lff/calendar/20111013 |title=Programme for Thursday 13 October |publisher=[[British Film Institute]] |date=13 October 2011 |access-date=9 November 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105003119/http://www.bfi.org.uk/lff/calendar/20111013 |archive-date=5 November 2011 }}</ref> '''ಈ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯನ್ನು ಮನೋರಮಾ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.''' '''ಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ಗಾಯಕರು ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ:''' * ಶಂಕರ್ ಮಹಾದೇವನ್ * ರಮೇಶ್ ನಾರಾಯಣ್ * ಹರಿಹರನ್ * ಸುಜಾತಾ * ಮಧುಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ್ * ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ದೊರೆಯಿತು. City Journalನ ಟಿ. ಸುಧೀಶ್ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು.<ref>{{cite news|url=http://twitchfilm.com/news/2011/10/this-years-saiff-includes-indias-oscar-entry-abu-son-of-adam.php |title=This Year's SAIFF Includes India's Oscar Entry, ABU, SON OF ADAM |author=Ben Umstead |publisher=[[Twitch Film]] |date=20 October 2011 |access-date=26 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194124/http://twitchfilm.com/news/2011/10/this-years-saiff-includes-indias-oscar-entry-abu-son-of-adam.php |archive-date=25 October 2011 }}</ref><ref>[http://www.saiff.org/2011/index.php?p=openingnight "Opening Night"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208143946/http://www.saiff.org/2011/index.php?p=openingnight |date=8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011 }}. South Asian International Film Festival. 9 November 2011. Retrieved 9 November 2011.</ref> Deccan Chronicleನ ಕೀರ್ತಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್ ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದ್ದು, ಚಿತ್ರದ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಇತರ ಗಾಯಕರು ಸುಂದರವಾದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರೂ, “ಮಕ್ಕಾ ಮದೀನಾ” ಹಾಡು ಚಿತ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="IFFI award">T. Ramavarman. (3 December 2011). [https://web.archive.org/web/20130527060444/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-03/kochi/30472071_1_panorama-section-malayalam-film-indian-panorama "Special Jury Award for Adaminte Makan Abu at IFFI"]. ''[[The Times of India]]''. Retrieved 3 December 2011.</ref> == ಬಿಡುಗಡೆ == '''ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ (Festival Screenings)''' ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವು ಬಿಡುಗಡೆಯ ನಂತರ ಭಾರತ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶಗಳ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120729230416/http://www.fajrfestival.ir/30th/en/index.php?option=com_content&view=article&id=182:films-lineup-for-cinema-of-salvation&catid=36:world-panorama&Itemid=59|title="Films Lineup for Cinema of Salvation"}}. Fajrfestival.ir. Retrieved 23 March 2012.</ref> ಚಿತ್ರದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ 13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011ರಂದು ನಡೆದ 55ನೇ BFI ಲಂಡನ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು “World Cinema” ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ 18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011ರಂದು ನಡೆದ ಮಾಮಿ ಮುಂಬೈ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಚಿತ್ರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ “Indian Frame” ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. Firstpost.comನ ವಿಮರ್ಶಕ ವಿಕ್ರಮ್ ಫುಕಾನ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾದ ಹತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು.<ref name=Kazan1>Priya Sreekumar. (15 September 2012). [http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/mollywood/salim-ahmed-bags-two-awards-international-fest-011 "Salim Ahmed bags two awards at international fest"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915091813/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/mollywood/salim-ahmed-bags-two-awards-international-fest-011 |date=15 September 2012 }}. ''[[Deccan Chronicle]]''. Retrieved 21 September 2012.</ref><ref name=Kazan2>[http://en.kazan-mfmk.com/archives/354 "The winners of the Eighth Kazan International Muslim Film Festival"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004082713/http://en.kazan-mfmk.com/archives/354 |date=4 October 2012 }}. [[Kazan International Festival of Muslim Cinema]]. 11 September 2012. Retrieved 21 September 2012.</ref> ಚಿತ್ರದ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ 9 ನವೆಂಬರ್ 2011ರಂದು ನಡೆದ **8ನೇ South Asian International Film Festival (SAIFF)**ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಚಿತ್ರವನ್ನು ಉತ್ಸವದ ಉದ್ಘಾಟನಾ ರಾತ್ರಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. '''ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ''' ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವು **International Film Festival of India (IFFI)**ಯ Indian Panorama ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಏಳು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (Special Jury Award) ಗಳಿಸಿತು.<ref>[http://chicagosouthasianfilmfestiv2012.sched.org/event/90f69beeed433c731b006d4cd4d0ea51#.UFyoTKNTGSo "Chicago South Asian Film Festival"]. 2012. Retrieved 21 September 2012.</ref> IFFI ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಖ್ಯಾತ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಡೂರು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್, ಧರ್ಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧವಾದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://www.mpac.org/events/mpac-hosts-screening-of-abu-son-of-adam-on-411.php "MPAC to Host Screening of ‘Abu, Son of Adam’ on 4/11"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128014649/https://www.mpac.org/events/mpac-hosts-screening-of-abu-son-of-adam-on-411.php |date=28 ನವೆಂಬರ್ 2021 }}. Muslim Public Affairs Council. 11 April 2012. Retrieved 21 September 2012.</ref> ಚಿತ್ರವು **16ನೇ International Film Festival of Kerala (IFFK)**ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧಾ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಏಕೈಕ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದ ಸ್ಪರ್ಧಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದ ಚಿತ್ರವನ್ನು IFFK ಸ್ಪರ್ಧಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮದ ಕಾರಣದಿಂದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಯಿತು.<ref>Akbar Ponnani. 22 February 2012. [https://web.archive.org/web/20130608162118/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-22/middle-east-news/31086471_1_asian-film-festival-adaminte-makan-abu-jeddah "'Abu, Son of Adam' screened in ACGC film festival in Jeddah"]. ''[[The Times of India]]''. Retrieved 21 September 2012.</ref><ref>[http://www.coastaldigest.com/index.php?option=com_content&task=view&id=36679 "‘Adaminte Makan Abu’ screened in ACGC"]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Coastaldigest.com. 22 February 2012. Retrieved 27 February 2012.</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಚಿತ್ರವನ್ನು IFFKಯ “Malayalam Cinema Today” ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ರವು 2012ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ 23ನೇ Palm Springs International Film Festivalನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು. ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳತ್ತ ಸಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಚಿತ್ರದ ಪ್ರದರ್ಶನವು 30ನೇ Fajr International Film Festivalನ “Cinema of Salvation Competition” ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಿತು. ''' ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಬು ಪಾತ್ರದ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ 11ನೇ Imagineindia International Film Festivalನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು. * 2012ರ **Seattle International Film Festival (SIFF)**ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. * ರಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 8ನೇ Kazan International Festival of Muslim Cinemaನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವು: * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (Best Script) * ರಷ್ಯಾದ Film Critics and Film Scholars Guild ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite news|first=Jason |last=Ferguson |date=3 October 2012 |url=http://www.orlandoweekly.com/film/18th-annual-south-asian-film-festival-1.1382532 |archive-url=https://archive.today/20130130230137/http://www.orlandoweekly.com/film/18th-annual-south-asian-film-festival-1.1382532 |url-status=dead |archive-date=30 January 2013 |title=18th Annual South Asian Film Festival |work=[[Orlando Weekly]] |access-date=24 October 2012 }}</ref> '''ಇತರ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವಗಳು''' '''ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಕೆಳಗಿನ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು:''' * 5ನೇ Indo-German Film Festival * 17ನೇ Kolkata Film Festival * 9ನೇ Chennai International Film Festival * 4ನೇ Bengaluru International Film Festival * 10ನೇ Pune International Film Festival * 35ನೇ Portland International Film Festival * Chicago South Asian Film Festival * 4ನೇ Cine ASA Guwahati International Film Festival * 10ನೇ Los Angeles Indian Film Festival * 5ನೇ Asian Consuls General Club (ACGC) Film Festival, ಜೆಡ್ಡಾ * 14ನೇ London Asian Film Festival * ಮೊದಲ Washington DC South Asian Film Festival * ಮೊದಲ Ladakh International Film Festival * 5ನೇ Stuttgart Indian Film Festival, ಜರ್ಮನಿ * 2ನೇ The Hague Indian Film Festival, ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ * Indian Film Festival, ಪುದುಚೇರಿ * Beyond Bollywood: 18th South Asian Film Festival, ಒರ್ಲ್ಯಾಂಡೊ * 12ನೇ River to River Florence Indian Film Festival ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವು ಕೇವಲ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡು, ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿತು. == ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಬಿಡುಗಡೆ == ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಂಕಲನ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂಬೈನ ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಂಡಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2011/mammootty-delay-bombay-march-12-salimkumar-220611-aid0062.html|title=Mammootty delays Bombay March 12 for Salim Kumar|publisher=[[Oneindia.in]]|date=22 June 2011|access-date=29 June 2011|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022150542/http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2011/mammootty-delay-bombay-march-12-salimkumar-220611-aid0062.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.madhyamam.com/news/91383/110623 |title=ആദാമിനായി വഴിമാറി ബോംബെ മാര്‍ച്ച് 12 |language=ml |work=[[Madhyamam]] |date=23 June 2011 |access-date=2 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628010440/http://madhyamam.com/news/91383/110623 |archive-date=28 June 2011 }}</ref> ಮೇ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಪಕರಾದ ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ ಹೋದರು. ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರೊಬ್ಬರೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಚಿತ್ರದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಜೂನ್ 10ರವರೆಗೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು. ನಂತರ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಮತ್ತು ಅಶ್ರಫ್ ಬೇಡಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಗೆ ಅನುಮತಿ ದೊರೆಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ವಿತರಣಾ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು Playhouse, Khas, Kalasangham Films ಮತ್ತು Vaishaka ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ವಿತರಕರು ನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ್ದರು. ನಂತರ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೊಸ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ Laughing Villa ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ವತಃ ವಿತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. Allens Media Release ಜೊತೆಗೆ Kalasangham Films, Khas ಮತ್ತು Manjunatha ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ವಿತರಣೆ ನಡೆಯಿತು. ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರವು 2011ರ ಜೂನ್ 24ರಂದು ಕೇರಳದ 70 ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಬಿಡುಗಡೆಗೂ ಮುನ್ನ ಚೆನ್ನೈ, ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೂರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ದಿನ ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ ಅಭಿನಯದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚಿತ್ರ Bombay March 12 ಕೂಡ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆದಿಮಿಂಟೆ ಮಗನ್ ಅಬು ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿಯವರ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ Bombay March 12 ಚಿತ್ರದ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಲಾಯಿತು. == ಗೃಹ ಮಾಧ್ಯಮ == ಚಿತ್ರದ ಹೋಮ್ ವೀಡಿಯೋ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು Saina Videos ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.keralatv.in/2011/11/adaminte-makan-abu-on-mazhavil-manorama/ "Adaminte Makan Abu Premiering On Mazhavil Manorama"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111113094944/http://www.keralatv.in/2011/11/adaminte-makan-abu-on-mazhavil-manorama/ |date=13 November 2011 }}. Keralatv.in. 6 November 2011. Retrieved 9 November 2011.</ref> ಚಿತ್ರದ DVDಗಳು 2011ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. DVDಗಳಿಗೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಚಿತ್ರವು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅನೇಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ DVD ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಯಿತು. ಚಿತ್ರದ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ 2011ರ ನವೆಂಬರ್ 7ರಂದು Mazhavil Manorama ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಪ್ರಸಾರವು ಬಕ್ರೀದ್ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.<ref>Muhammad Shameem. (Undated). [http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 "ആദാമിന്റെ മകന്‍"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110930171937/http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 |date=30 September 2011 }}. (in Malayalam). ''Prabhodanam Varika''. Retrieved 9 November 2011.</ref> == ಕಥೆ ಕಳವು ಆರೋಪಗಳು (Accusations of Plagiarism) == ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಂತರ ಒಂದು ವಿವಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಬ್ಬಾಸ್ ಕಲಾಥೋಡ್, Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯು ತಾವು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ 21 ನಿಮಿಷಗಳ Maruppacha ಎಂಬ ಕಿರುಚಿತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, Maruppacha ಚಿತ್ರದ ಕಥೆ, ಚಿತ್ರಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಅವರೇ ಬರೆದಿದ್ದರು. Maruppacha ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯು ಬಪ್ಪು ಎಂಬ ಯುವಕನ ಸುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಪ್ಪು ತನ್ನ ದಿನದ ಆದಾಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಹಜ್‌ಗೆ ಹೋಗುವ ಆಸೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ತನ್ನ ನೆರೆಹೊರೆಯವನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಳಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಧ್ವನಿಯೊಂದು ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರು ಬಪ್ಪುವಿನ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಬಪ್ಪುವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಹುಡುಕಾಟದ ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ನಡೆದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಬಪ್ಪುವಿಗೆ ಹೇಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕಥೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾಥೋಡ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, Maruppacha ಚಿತ್ರದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಯಸ್ಸಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿ ಮತ್ತು ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ Adaminte Makan Abu ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. '''ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ''' ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಈ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರವೇ ಇನ್ನೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡದೇ ಅದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಳವು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref name="ICAreview">{{cite news|url=http://www.ica.org.uk/?lid=30460|title=Abu, Son of Adam|author=Jacob Kassay|publisher=Institute of Contemporary Arts|date=12 October – 13 November 2011|access-date=26 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015104936/http://ica.org.uk/?lid=30460|archive-date=15 October 2011|url-status=usurped|df=dmy-all}}</ref> ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರು Maruppacha ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯನ್ನು ತಾವು ನೋಡಿದ್ದಾಗಿ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕಥೆಯು ಮತ್ತೊಂದು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವಾದ Kuttikkuppayam ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೂ ಸಾಮ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು. == ಸೂಫಿ ಕಥೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಾಮ್ಯತೆ == ಇದೇ ರೀತಿಯ ಕಥೆಯೊಂದು 8ನೇ ಶತಮಾನದ ಸೂಫಿ ಸಂತ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಇಬ್ನ್ ಅಧಮ್ ಅವರ ಕುರಿತಾದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಚಪ್ಪಲಿ ತಯಾರಕ ಹಜ್ ಯಾತ್ರೆಗೆ ತೆರಳುವ ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯ ಕುರಿತು ನಡೆದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ, ಕಥೆಯ ಆಶಯವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಿರುಚಿತ್ರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬಂದದ್ದೇ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳು ಇದ್ದವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. == ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಸ್ವೀಕಾರ == ''“'''ಈ ಚಿತ್ರವು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಏಕತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಸಾರುವ ಮೂಲಕ ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.'''”'' '''— '''ಭಾರತದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್'''''' Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಮಹ್ಮೂದ್ ಕೂರಿಯಾ ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರದ ಕುರಿತು ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿವಿಧ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ Adaminte Makan Abu: Drisyadarsanangalile Kaalavum Desavum (ಅಬು, ಆಡಮ್‌ನ ಮಗ: ದೃಶ್ಯಾನುಭವದಲ್ಲಿನ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ) ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಮಾತೃಭೂಮಿ ಬುಕ್ಸ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref name="The Hindu review">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2011/06/26/stories/2011062650370200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102122401/http://www.hindu.com/2011/06/26/stories/2011062650370200.htm|url-status=dead|archive-date=2 November 2011|title=An honest portrayal of a man's battles within|author=S. Anandan|location=India|date=26 June 2011|work=[[The Hindu]]|access-date=2 July 2011}}</ref> The Hindustan Times ಪತ್ರಿಕೆಯ ಗೌತಮನ್ ಭಾಸ್ಕರನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರದ ಬಹುತೇಕ ಪಾತ್ರಗಳು—ಅಬು ಮತ್ತು ಆಯಿಷುಮ್ಮಾಳ ಮಗನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ—ಅತಿಯಾಗಿ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಚಿತ್ರವು “ಶಾಂತವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಹೊಳೆಯಂತೆ” ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಯಮವನ್ನು ಅವರು ಅಪರೂಪದ ಗುಣವೆಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಛಾಯಾಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ದೃಶ್ಯಗಳು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ದುಃಖ, ನಿರಾಶೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತದಂತಹ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಐಸಾಕ್ ಥಾಮಸ್ ಕೊಟ್ಟಕಾಪಳ್ಳಿ ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಭರವಸೆಯತ್ತ ಸಾಗುವ ಚಿತ್ರದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ನಟರ ಅಭಿನಯವನ್ನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ಅಭಿನಯವನ್ನೂ ಅವರು “ಅದ್ಭುತ” ಎಂದು ಕರೆದರು.<ref>{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?section=Movies&Id=ENTEN20110186323&keyword=regional&subcatg=MOVIESINDIA&nid=142393 |title=Adaminte Makan Abu can get us Oscar, says Director |author=[[Press Trust of India]] |publisher=[[NDTV]] |date=19 October 2011 |access-date=27 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020123253/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20110186323&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=regional&nid=142393 |archive-date=20 October 2011 }}</ref> EasternKicks ಚಿತ್ರದ ವಿಮರ್ಶಕರು ಐದರಲ್ಲಿ ಐದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಸರಳವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಭಿನಯದೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಕೇರಳದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜೀವನವನ್ನು ಅಪರೂಪದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಚಿತ್ರವೆಂದೂ ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. Institute of Contemporary Arts ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ Adaminte Makan Abu ಅನ್ನು “ಅಜೇಯ ಭರವಸೆ” ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಸ್ನೇಹದ ಕಥೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಮೃದುವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಚಿತ್ರವೆಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿತು. Variety ಪತ್ರಿಕೆಯ ಗೈ ಲಾಡ್ಜ್ ಅವರು ಚಿತ್ರವು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ಅಥವಾ ಸಂಘರ್ಷದ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನಾಟಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಟೀಕಿಸಿದರು. ಮಧು ಅಂಬಾಟ್ ಅವರ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವನ್ನು ಅವರು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರೆ, ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಭಿನಯವು ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅತಿಯಾದ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಕೆನಡಾದ Twitch Film ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನ ಜೆ. ಹರ್ಟಾಡೊ ಅವರು ಚಿತ್ರವನ್ನು “ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಮಯ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿ, ಅದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪುನಶ್ಚೇತನ ನೀಡುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. The Hollywood Reporterನ ಲಿಸಾ ಟ್ಸೆರಿಂಗ್ ಅವರು ಚಿತ್ರದ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರೂ, ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವ “ಆರ್ಟ್‌ಹೌಸ್” ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಹೊರಗಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. Rediff.comನ ಪರೇಶ್ ಸಿ. ಪಾಲಿಚಾ ಅವರು ಚಿತ್ರವನ್ನು “ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಂದರ” ಎಂದು ಕರೆದರು. ಅವರು ನಿರ್ದೇಶನ, ಕಥೆ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿರುವ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಹಾಗೂ ಟ್ರಾವೆಲ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತೋರಿಸಿರುವುದು ಚಿತ್ರದ ಕೆಲವು ದುರ್ಬಲತೆಗಳೆಂದು ಅವರು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. Deccan Chronicle ಪತ್ರಿಕೆಯ ಕೀರ್ತಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಐದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಬರೆದರು. The Hindu ಪತ್ರಿಕೆಯ ಎಸ್. ಆನಂದನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ವೃದ್ಧನೊಬ್ಬ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಡೆಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವುದು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಆಶಾದಾಯಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಿಸರವನ್ನು ಅವರು ಅತಿಯಾಗಿ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ಸಾಮರಸ್ಯದಿಂದ ಬದುಕುವ “ಬಶೀರಿಯನ್” ಮಾದರಿಯ ಲೋಕವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕರು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. City Journalನ ಟಿ. ಸುಧೀಶ್ ಅವರು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸುಂದರ, ಆಕರ್ಷಕ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನೀಯ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅರ್ಹವಾದ ಚಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿದರು. Nowrunning.comನ ವೀಯೆನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರದ ನಿಖರವಾದ ವೇಗನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಇವು ಕಷ್ಟಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮಾನವೀಯತೆಗೆ ಭರವಸೆಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. Sify.comನ ವಿಮರ್ಶಕರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಐದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಇದು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಹೆಮ್ಮೆ ತರುವಂತಹ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. Oneindia.inನ ವಿಮರ್ಶಕರು ಸರಳವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರಕಲೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. The Desert Sun ಪತ್ರಿಕೆಯ ಬ್ರೂಸ್ ಫೆಸ್ಸಿಯರ್ ಅವರು Adaminte Makan Abu ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ “ಸಿಹಿಯಾದ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾದ ಕಥೆ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು. ಅಬು ಮತ್ತು ಆಯಿಷುಮ್ಮಾ ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನೂ ದೇವರ ಇಚ್ಛೆಯೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ತಮ್ಮ ಮಗನಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಕಹಿತನವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂದೇಶವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಜೀವನದ ನಿರಾಶೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐದರಲ್ಲಿ ಏಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನಟರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಗ್ಮಿ ಮತ್ತು ಲೇಖಕ ಸುಕುಮಾರ್ ಅಝೀಕೋಡ್ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ನಂತರ, “ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವೊಂದು ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ನಮಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಬ್ರೂಸ್ ಫೆಸ್ಸಿಯರ್ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆಯೇ, ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಬುವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಝೀಕೋಡ್ ಹೇಳಿದರು. == ನಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು == ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳೂ ಬಂದವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Cine-Vue.comನ ಡೇನಿಯಲ್ ಗ್ರೀನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಕೇರಳದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಕುರಿತು ಚಿತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಳನೋಟವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರವು “ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಅಲ್ಲ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹೊಸತನದಿಂದ ಕೂಡಿದುದೂ ಅಲ್ಲ” ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, Adaminte Makan Abu ತನ್ನ ಸರಳ ಕಥನ, ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯ, ಪರಿಸರ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಭಿನಯ, ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಮಿತವಾದ ಸಂಗೀತ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಬು ಪಾತ್ರದ ಅಭಿನಯ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು. == ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ == ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ, Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರದ ಕೇರಳದ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಗಳಿಕೆ ಮಾತ್ರ ಸರಾಸರಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು. ಚಿತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ, ಅನೇಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಚಿತ್ರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ DVDಗೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೂ ಚಿತ್ರವು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹಿಂಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಗಳಿಕೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ದೊರೆತಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ, ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ Adaminte Makan Abu ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸು ಸಾಧಿಸಿದರೂ, ಅದರ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸು ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಅಪಾರ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ, ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯ ಥಿಯೇಟರ್ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಅದರ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿತು. == 2012ರ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರವೇಶ == Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರವು 84ನೇ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ (2012) ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಿತ್ರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದ Film Federation of India (FFI) ಸಂಸ್ಥೆಯು ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ 16 ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಆಸ್ಕರ್‌ಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎರಡನೇ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು 1997ರ Guru ಚಿತ್ರವು ಆಸ್ಕರ್‌ಗೆ ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವೇಶವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿತ್ತು. == ಮರುನಿರ್ಮಾಣದ ಯೋಜನೆ == 2011ರ ಮೇ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಮുംബൈ ಮೂಲದ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ Mega Productions, Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಕ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದೆ ಎಂದು ಮಲಯಾಳಂ ದೈನಿಕ Madhyamam ವರದಿ ಮಾಡಿತು. ಮೂಲ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಬಿಡುಗಡೆಗೂ ಮುನ್ನ, ಜೂನ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ, ಕರಣ್ ಜೋಹರ್ ಅವರ Dharma Productions ಸಂಸ್ಥೆಯು ಚಿತ್ರದ ಮರುನಿರ್ಮಾಣದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದೆ ಎಂಬ ವರದಿಗಳು ಬಂದವು. ಕರಣ್ ಜೋಹರ್ ಅವರು ನಟಿ ಝರೀನಾ ವಾಹಬ್ ಅವರಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರದ ಕುರಿತು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಯಿತು. ಆ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕರಣ್ ಜೋಹರ್ ಅವರು ಹಿಂದಿ ಮರುನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಿದ್ದು, ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್ ಅವರು ಅಬು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಕೂಡ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿರಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಂತರ ಕರಣ್ ಜೋಹರ್ ಅವರು ಈ ವರದಿಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ Twitter ಪೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಶಂಸೆ ಪಡೆದ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಯೋಜನೆ ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು Dharma Productions ಸಂಸ್ಥೆಯು ಚಿತ್ರದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಕುರಿತು ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆರಂಭಿಕ ಮಾತುಕತೆಗಳ ನಂತರ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಕ ಜೆ. ಪಿ. ದತ್ತಾ ಅವರೊಂದಿಗೂ ಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿ ಮರುನಿರ್ಮಾಣದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ದತ್ತಾ ಅವರು ಈ ಯಶಸ್ವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆ ಯೋಜನೆಯೂ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. 2011ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಲೀಂ ಕುಮಾರ್, ಚಿತ್ರವನ್ನು ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಯೋಜನೆಯೊಂದು ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಸಲೀಂ ಅಹಮದ್ ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರದ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ನೀಡಲು ತಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು. ಹೀಗಾಗಿ, Adaminte Makan Abu ಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿ ಸೇರಿದಂತೆ മറ്റ് ಭಾಷೆಗಳ ಮರುನಿರ್ಮಾಣದ ಕುರಿತು ಹಲವು ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾಕಾರಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== r5m29o1nr4h1tpaosbvinyz02558wcs ಕೇರಳ ವರ್ಮ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ (ಚಲನಚಿತ್ರ) 0 180337 1430795 1382633 2026-09-30T05:34:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430795 wikitext text/x-wiki {{short description|2009 film directed by Hariharan}} {{Use Indian English|date=October 2013}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{Infobox film | name = ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ | image = Pazhassi raja 2009.jpg | caption = Theatrical release poster | director = ಹರಿಹರನ್ | producer = ಗೋಕುಲಂ ಗೋಪಾಲನ್ | writer = ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್ | based_on = ಕೇರಳ ವರ್ಮಾ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ | narrator = ಮೋಹನ್‌ಲಾಲ್ | starring = ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ | music = ಇಳಯರಾಜಾ | cinematography = ರಾಮನಾಥ ಶೆಟ್ಟಿ | editing = ಎ. ಶ್ರೀಕರ್ ಪ್ರಸಾದ್ | studio = ಶ್ರೀ ಗೋಕುಲಂ ಮೂವೀಸ್ | distributor = ಶ್ರೀ ಗೋಕುಲಂ ಮೂವೀಸ್ | released = {{Film date|df=y|2009|10|16}} | runtime = 200 ನಿಮಿಷಗಳು | country = ಭಾರತ | language = ಮಲಯಾಳಂ | budget = {{INR}}20 crore<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/mollywood-pins-its-hopes-on-summer-releases/articleshow/4293351.cms|title=Mollywod pins it's hope on summer releases|work=[[The Economic Times]]|author=P K Krishnakumar}}</ref> | gross = {{Estimation}} {{INR}}49 crore<ref name="in.movies.yahoo.com">{{Cite web|date=2010-05-22|title=Pazhassi Raja DVD sales create records! {{!}} Regional News - Yahoo! India Movies|url=http://in.movies.yahoo.com/news-detail/87416/Pazhassi-Raja-DVD-sales-create-records.html|access-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522081818/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/87416/Pazhassi-Raja-DVD-sales-create-records.html|archive-date=22 May 2010}}</ref><ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite news|title=Hariharan- MT Vasudevan prepare for Randamoozham|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/movie-details/news-interviews/hariharan-mt-vasudevan-prepare-for-randamoozham/articleshow/9807050.cms|access-date=2021-06-16|website=The Times of India|last1=Vipin |first1=Manu }}</ref> }} ಕೇರಳ ವರ್ಮ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ 2009ರ ಭಾರತೀಯ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ರಾಜ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹರಿಹರನ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದು, ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಗೋಕುಲಂ ಗೋಪಾಲನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ ನಟಿಸಿದ್ದು, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕ ನಟರ ಸಮೂಹವಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸೌಂಡ್‌ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ ಅನ್ನು ಇಳಯರಾಜ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ಧ್ವನಿ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ರೆಸುಲ್ ಪೂಕುಟ್ಟಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|title=Pazhassi Raja|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2009/nov/22/pazhassi-raja-106135.html|access-date=2021-06-02|website=The New Indian Express|date=16 May 2012 }}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಡಿಯೋಗ್ರಫಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖ (ಪದ್ಮಪ್ರಿಯಾ) ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಎಂಟು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಏಳು ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಇತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|title=Pazhassi Raja|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2009/nov/22/pazhassi-raja-106135.html|access-date=2021-06-16|website=The New Indian Express|date=16 May 2012 }}</ref><ref name="Blockbuster">{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=14922085&cid=14625530 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415000400/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=14922085&cid=14625530|archive-date=15 April 2011|title=Kerala Box Office (Oct 21-Nov 30, 2009) |date=2011-08-31|website=[[Sify]]|url-status=dead |access-date=6 February 2014}}</ref><ref>{{cite news | url=http://beta.thehindu.com/arts/movies/article35054.ece | title='Pazhassi Raja' hits 130 theatres in Kerala | location=Chennai, India | date=16 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091021044756/http://beta.thehindu.com/arts/movies/article35054.ece | archive-date=21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 | access-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2026 | url-status=dead}}</ref> ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ ಚಿತ್ರವನ್ನು ₹200 ಮಿಲಿಯನ್ (₹20 ಕೋಟಿ) ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಚಿತ್ರ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಬ್ಲೂ-ರೇ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೋಮ್ ವೀಡಿಯೊ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವೂ ಇದಾಗಿದೆ. ಮೂಲತಃ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾದ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಡಬ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಚಿತ್ರವು 2009ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16ರಂದು, ದೀಪಾವಳಿ ರಜೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ 150 ಪ್ರಿಂಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ 150 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು, ಬ್ಲಾಕ್‌ಬಸ್ಟರ್ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಒಂದು ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಚಿತ್ರವೆಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ದೊರೆತಿದ್ದು, ಕೇರಳದ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. == ಕಥಾವಸ್ತು (Plot) == ಚಿತ್ರವು 1796ರಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಾದ ನಂತರ, ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಪಳಶ್ಶಿ ದಂಗೆ (1793–1797) ಅಂತ್ಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಂಗೆಯನ್ನು ಕೋಟಾಯಂ ಅರಮನೆಯ ರಾಜ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ (ಕೇರಳ ವರ್ಮ) ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಂಪನಿಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾರತೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಶೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ, ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ಅದರ ಅಧಿಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಜನಪ್ರಿಯ ದಂಗೆಗಳು ಉಂಟಾಗಿದ್ದವು. ಕೇರಳ ವರ್ಮ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸೂಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವನ ಮಾವ ಹಾಗೂ ಕುರುಂಬ್ರನಾಡಿನ ಆಡಳಿತಗಾರ ವೀರವರ್ಮ, ಮತ್ತು ರಾಜನ ಹಳೆಯ ಸಹಚರ ಪಳಯಂವೀಡನ್ ಚಂದು ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ವಯನಾಡಿನ ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನೀಲಿಯ ನೇತೃತ್ವದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪಡೆ, ತನ್ನ ಸೇನಾನಾಯಕನ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆಯೂ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಸಹಾಯಕ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಥಾಮಸ್ ಹಾರ್ವಿ ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಅವನ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಿತ ಡೋರಾಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜನು ಥಾಮಸ್ ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಡೋರಾಳನ್ನು ತನ್ನ ಅತಿಥಿಗಳಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಎಡಚೆನ ಕುಂಕನ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಾವ ಕೈತೇರಿ ಅಂಬು ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ಕುರುಚ್ಯ ಸೈನಿಕ ತಳಕ್ಕಲ್ ಚಂದುನ ಪರಿಣತಿ ಮತ್ತು ಚಂದುನ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಿತೆ ನೀಲಿಯ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ಅನೇಕ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಹಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಂಪನಿಯು ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒತ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜನರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಬಹುದು ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ರಾಜನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಂಪನಿಯು ಒಪ್ಪಂದದ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ರಾಜನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ದ್ರೋಹವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಡೋರಾ ಥಾಮಸ್ ಬಾಬರ್‌ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾಳೆ. ಕಂಪನಿಗೆ ರಾಜನಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಗನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಡೋರಾ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರೂ, ಕಂಪನಿಯು ಅವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ಉನ್ನಿ ಮೂಥಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಜನರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮೀಪದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅನೇಕ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಿ ಕುಟುಂಬಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ ಮೈತ್ರಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ ಮತ್ತು ಅವನ ಸೇನೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಂಪನಿಯು ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರೀ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ನಾಯಕರನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಬುಡಕಟ್ಟು ನಾಯಕನ ಮೋಸದಿಂದ ತಳಕ್ಕಲ್ ಚಂದು ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕಂಪನಿಯು ಅವನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಂಪನಿಯು ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ ಮತ್ತು ಅವನ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಎಡಚೆನ ಕುಂಕನ್ ಅವರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಬೇಟೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಎಡಚೆನ ಕುಂಕನ್ ಪಳಯಂವೀಡನ್ ಚಂದುನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಂತರ ಅವನು ಕಂಪನಿಯ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಬದಲು, ಎಡಚೆನ ಕುಂಕನ್ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಸೇನೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾನು ಸಾಯಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಅಂತಿಮ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭೀಕರ ಮತ್ತು ವೀರೋಚಿತ ಹೋರಾಟದ ನಂತರ ಪಳಶ್ಶಿರಾಜನು ಕಂಪನಿಯ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಚಿತ್ರವು ಸಹಾಯಕ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಥಾಮಸ್ ಬಾಬರ್, ರಾಜನ ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: “ಅವನು ನಮ್ಮ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ. ಆದರೆ ಅವನು ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಯೋಧ, ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿ. ನಾವು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇವೆ.” ನಂತರ ಕಂಪನಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ರಾಜನ ಮೃತದೇಹಕ್ಕೆ ಸೆಲ್ಯೂಟ್ ಮಾಡಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೇ ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಹೊರುವವರು (Pall-bearers) ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ (Cast) == * ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ — ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಆರ್. ಶರತ್‌ಕುಮಾರ್ — ಎಡಚೆನ ಕುಂಕನ್ ನಾಯರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ (ಧ್ವನಿ ಡಬ್ಬಿಂಗ್: ಶೋಬಿ ತಿಲಕನ್) * ಮನೋಜ್ ಕೆ. ಜಯನ್ — ತಳಕ್ಕಲ್ ಚಂದು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಸುರೇಶ್ ಕೃಷ್ಣ — ಕೈತೇರಿ ಅಂಬು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಸುಮನ್ — ಪಳಯಂವೀಡನ್ ಚಂದು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಕನಿಕಾ ಸುಬ್ರಮಣಿಯಂ — ಕೈತೇರಿ ಮಕ್ಕಂ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಪದ್ಮಪ್ರಿಯಾ ಜನಕೀರಾಮನ್ — ನೀಲಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಜಗತಿ ಶ್ರೀಕುಮಾರ್ — ಕಣಾರ ಮೆನನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ತಿಲಕನ್ — ಕುರುಂಬ್ರನಾಡು ರಾಜ ವೀರವರ್ಮ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಹ್ಯಾರಿ ಕೀ — ಥಾಮಸ್ ಹಾರ್ವಿ ಬಾಬರ್, ಸಹಾಯಕ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಲಿಂಡಾ ಆರ್ಸೆನಿಯೋ — ಡೋರಾ ಬಾಬರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ದೇವನ್ — ಕಣ್ಣವತ್ತು ನಂಬಿಯಾರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಲಾಲು ಅಲೆಕ್ಸ್ — ಎಮ್ಮನ್ ನಾಯರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ರಾಜು — ಉನ್ನಿ ಮೂಥಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಜಗದೀಶ್ — ಭಂಡಾರಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ನೆಡುಮುಡಿ ವೇಣು — ಮೂಪ್ಪನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಮಾಮೂಕೋಯ — ಅಥನ್ ಗುರುಕ್ಕಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಮುರಳಿ ಮೋಹನ್ — ಚಿರಕ್ಕಲ್ ರಾಜ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಅಜಯ್ ರತ್ನಂ — ಸುಬೇದಾರ್ ಚೇರನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಸುಶೀಲ್ ಕುಮಾರ್ — ಶೇಖರನ್ ವಾರಿಯರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಉರ್ಮಿಳಾ ಉನ್ನಿ — ಚಿರಕ್ಕಲ್ ತಂಬುರಟ್ಟಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ವತ್ಸಲಾ ಮೆನನ್ — ಕೈತೇರಿ ತಂಬುರಟ್ಟಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಯಾಮಿನಿ — ಉನ್ನಿಯಮ್ಮ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಅಬು ಸಲೀಂ — ಕುಂಜಂಬು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯ ಮಲಯಾಳಿ ಸೈನಿಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಮೇಘನಾಥನ್ — ವಿಕ್ರಮನ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯ ಮಲಯಾಳಿ ಸೈನಿಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಸುಬೈರ್ — ಪಣಿಕ್ಕರ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯ ಮಲಯಾಳಿ ಸೈನಿಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಜಯನ್ ಚೇರ್ತಲ — ಪಣಿಕ್ಕಸ್ಸೇರಿ ಕುಮಾರನ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಪೀಟರ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ಲಿ ಇವಾನ್ಸ್ — ಮೇಜರ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ರಾಸ್ ಎಲಿಯಟ್ — ಕರ್ನಲ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಬೌಲ್ಸ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಟಾಮಿ ಡೊನೆಲ್ಲಿ — ಗವರ್ನರ್ ಜೊನಾಥನ್ ಡಂಕನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ರಾಬಿನ್ ಪ್ರಾಟ್ — ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಸೈಮನ್ ಹೆವಿಟ್ — ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಡಿಕಿನ್ಸನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಗ್ಯಾರಿ ರಿಚರ್ಡ್ಸನ್ — ಮೇಜರ್ ಕ್ಲಾಫಮ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಗ್ಲೆನ್ ಡೇವಿಡ್ ಶಾರ್ಟ್ — ಮೇಜರ್ ಮರ್ರೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಜೆ. ಬ್ರ್ಯಾಂಡನ್ ಹಿಲ್ — ಮೇಜರ್ ಸ್ಟೀಫನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ (Development) 2007ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ Sifyಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ಮೊದಲು ನಾವು ಯೋಧನಾದ ಪಯ್ಯಂಪಳ್ಳಿ ಚಂತುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಚಿತ್ರ ಮಾಡುವ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದೆವು. ನಂತರ ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜನ ಸೇನಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ತಳಕ್ಕಲ್ ಚಂತುವನ್ನು ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಚಿತ್ರ ಮಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿದೆವು. ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ನಮಗೆ ಅರಿವಾಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಅವರು ನಡೆಸಿದ ವೀರೋಚಿತ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನಾವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ನೀಡಿದ್ದೇವೆ.”<ref>{{Cite web |date=2007-02-02 |title=Hariharan's Magnum Opus |url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=14379054 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202031344/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=14379054 |url-status=dead |archive-date=2007-02-02 |access-date=2023-02-27 |website=[[Sify]]}}</ref> ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್, ಹರಿಹರನ್ ಮತ್ತು ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಸಹಯೋಗ ಒರು ವಡಕ್ಕನ್ ವೀರಗಾಥ ಆಗಿತ್ತು. ಅದು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತ್ತು. ಆ ಚಿತ್ರವು ವಡಕ್ಕನ್ ಪಾಟ್ಟುಕಲ್ (ಉತ್ತರದ ವೀರಗಾಥೆಗಳು)ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯೋಧನಾದ ಚಂತುವಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು. ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಅವರು ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವನಚರಿತ್ರಾ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದು ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜನ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.asianetindia.com/news/pazhassi-raja-tax-concession-benefit-viewers_94231.html |title=Pazhassi Raja: Viewers to get tax benefit |access-date=2009-10-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116135629/http://www.asianetindia.com/news/pazhassi-raja-tax-concession-benefit-viewers_94231.html |archive-date=16 January 2010 }}</ref> ಗೋಕುಲಂ ಗೋಪಾಲನ್ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರದ ಒಟ್ಟು ಬಜೆಟ್ ಸುಮಾರು ₹20 ಕೋಟಿ ಆಗಿದ್ದು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರದ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ರೆಸೂಲ್ ಪೂಕುಟ್ಟಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಅವರು ಯೋಜನೆಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಚಿತ್ರತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ಕೇರಳ ಹೈಕೋರ್ಟ್, ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಮನರಂಜನಾ ತೆರಿಗೆ ರಿಯಾಯಿತಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿತು. == ತಾರಾಗಣ ಆಯ್ಕೆ (Casting) == Mammootty ಅವರು ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜನ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ನಾಯಕಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮಾಜಿ ಮಲಯಾಳಂ ನಟಿ ಸಂಯುಕ್ತ ವರ್ಮಾ ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.<ref name="LINDA">{{cite web|title=American actress in Malayalam movie |work=Apun Ka Choice |url=http://www.apunkachoice.com/scoop/downsouth/malayalam/20070407-0.html |access-date=2 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070503112130/http://www.apunkachoice.com/scoop/downsouth/malayalam/20070407-0.html |archive-date= 3 May 2007 }}</ref> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಮಹಿಳಾ ಪಾತ್ರಗಳಿವೆ. ಪದ್ಮಪ್ರಿಯಾ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಯುವತಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕನಿಕಾ ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. Linda Arsenio ಅವರು ಸಹಾಯಕ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಥಾಮಸ್ ಬಾಬರ್ ಅವರ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವಾದ ಯುವತಿ ಡೋರಾ ಬಾಬರ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಲಿಂಡಾ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕಾಬುಲ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>P. K. Ajith Kumar. [https://web.archive.org/web/20110629005851/http://www.hindu.com/fr/2010/04/09/stories/2010040951300100.htm 'Pazhassi Raja' reigns supreme]. ''The Hindu''. 9 April 2010.</ref> ಈ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸರತ್ ಕುಮಾರ್ ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜನ ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾನಿ ಎಡಚೆನಾ ಕುಂಕನ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸುರೇಶ್ ಗೋಪಿ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ತಾವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದು ತಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ನಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಸುಮನ್ ಪಳಯಂವೀಡನ್ ಚಂತುವಿನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಪಾತ್ರವು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿನಯದ ಪಾದಾರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ಈ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೀಜು ಮೆನನ್ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ನಂತರ ಅವರು ಚಿತ್ರದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದರು. ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾದ ದೈಹಿಕ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು. == ಚಿತ್ರೀಕರಣ (Filming) == ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣವು 2007ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಚಿತ್ರೀಕರಣವು ಎರಡೂವರೆ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು ಮತ್ತು 2009ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಧ್ವನಿ ಮಿಕ್ಸರ್ ರೆಸೂಲ್ ಪೂಕುಟ್ಟಿ ಚಿತ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳದ ದೃಶ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿಳಂಬದ ಕುರಿತು ಹರಿಹರನ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಎಂಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ನಾನು ಕಾರಣನಲ್ಲ. ನನ್ನ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಗೋಕುಲಂ ಗೋಪಾಲನ್ ಅವರ ಬಳಿ ಹಣದ ಕೊರತೆಯೂ ಕಾರಣವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜದಂತಹ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಧನ್ಯವಾದ ಹೇಳಬೇಕು. ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಟರು ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಮಯವನ್ನು ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧರಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಈ ಚಿತ್ರವು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಆಗ ಅರಿತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒರು ವಡಕ್ಕನ್ ವೀರಗಾಥ ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದು ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿತ್ತು.” == ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾದ ದೃಶ್ಯ (Deleted Scene) == ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಮಮ್ಮೂಟ್ಟಿಯವರ ಪಾತ್ರವಾದ ಪಳಶ್ಶಿ ರಾಜ ಮತ್ತು ಸುಮನ್ ಅವರ ಪಾತ್ರವಾದ ಪಳಯವೀಡನ್ ಚಂತು ನಡುವಿನ ಕತ್ತಿಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರದ ಅವಧಿ ತುಂಬಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಮಂದಿರದ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ 75 ದಿನಗಳ ನಂತರ ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು Disney+ Hotstarನಂತಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕತ್ತಿಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯದ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದ್ದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ನಿರಾಶರಾದರು. ನಂತರ ಈ ದೃಶ್ಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ಅದು ವೇಗವಾಗಿ ವೈರಲ್ ಆಯಿತು. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಚಿತ್ರದ ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಜೊತೆಗೆ, ಹೋಮ್ ವೀಡಿಯೊ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವರು ವಿಷಾದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. == ಸಂಗೀತ (Music) == * ಕೇರಳ ವರ್ಮ -ಪಳಶ್ಶಿರಾಜ * ಸೌಂಡ್‌ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಲ್ಬಮ್ -ಇಲಯರಾಜ ಅವರದು * ಬಿಡುಗಡೆ 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009 * ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ - 2006–2009 * ಪ್ರಕಾರ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಸೌಂಡ್‌ಟ್ರ್ಯಾಕ್ * ಅವಧಿ 26:42 ನಿಮಿಷ * ಭಾಷೆ ಮಲಯಾಳಂ * ಲೇಬಲ್ ಥಿಂಕ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ * ನಿರ್ಮಾಪಕ ಇಲಯರಾಜ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಲಯರಾಜ ಅವರು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಆರು ಮೂಲ ಹಾಡುಗಳು ಇವೆ. ಚಿತ್ರದ ಮೂಲ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ (Background Score) ಇಲಯರಾಜ ಅವರೇ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. ಈ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಲಾಸ್ಲೋ ಕೊವಾಚ್ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬುಡಾಪೆಸ್ಟ್‌ನ ಹಂಗೇರಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೋನಿಕ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಇದನ್ನು ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿಯಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಇಲಯರಾಜ ಅವರಿಗೆ ಮೂರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಬೇಕಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 25ರಂದು ಥಿಂಕ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸೌಂಡ್‌ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಲ್ಬಮ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮಿಶ್ರ ಮತ್ತು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾದವು. ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಮರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಸೌಂಡ್‌ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಲ್ಬಮ್ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸದ ನಂತರ, ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದ ಕವಿ ಒ. ಎನ್. ವಿ. ಕುರುಪ್ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಿಂದ ತಾವು ತೃಪ್ತರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲಯರಾಜ ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಇಲಯರಾಜ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ildbeqgdq4ylekw0ekdpvt7yr6apr6q ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ 0 180647 1430715 1384126 2026-09-29T21:44:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430715 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ಉಕ್ರೇನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ<br>{{nobold|{{lang|uk|Національна академія наук України}}}} | image = National Academy of Sciences of Ukraine.png | image_size = 220px | caption = | formation = 27 ನವೆಂಬರ್ 1918 {{small|(ಅಧಿಕೃತ ದಿನಾಂಕ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆ)}}<ref name="lesh">ಶೆಮ್ಶುಚೆಂಕೊ, ಯು. ''ಉಕ್ರೇನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ''. ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವಕೋಶ</ref><hr>14 ನವೆಂಬರ್ 1918 {{small|(ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹೆಟ್ಮನ್ ಅವರು ಕಾನೂನಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ ದಿನಾಂಕ)}}<ref name="lesh"/> | headquarters = ಕೈವ್, ಉಕ್ರೇನ್ | leader_title = ಅಧ್ಯಕ್ಷ | leader_name = ಅನತೋಲಿ ಜಹೊರೊದ್ನಿ | membership = | website = {{URL|http://www.nas.gov.ua/en/Pages/default.aspx}} | coordinates = {{coord|50|26|42|N|30|30|45|E|region:UA|display=inline,title}} }} ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ (NASU; ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Національна академія наук України, ರೋಮನೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: Nationalna akademiia nauk Ukrainy, ಉಚ್ಚಾರಣೆ [nɐts⁽ʲ⁾ioˈnɑlʲnɐ ɐkɐˈdɛmijɐ nɐˈuk ʊkrɐˈjinɪ]; abbr. NAN Ukrainy) ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸ್ವ-ಆಡಳಿತ ರಾಜ್ಯ-ನಿಧಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಐದು ಅಕಾಡೆಮಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ಆಧಾರಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. NAS ಉಕ್ರೇನ್ ಹಲವಾರು ಇಲಾಖೆಗಳು, ವಿಭಾಗಗಳು, ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪೋಷಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ಸ್ಕಾ ಸ್ಟ್ರೀಟ್, 54 ರಲ್ಲಿ, ಪೆಡಾಗೋಗಿಕಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಕಟ್ಟಡದ ಎದುರಿನ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಇದನ್ನು 1917-18 ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 1919-1991 ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ಗಣರಾಜ್ಯ ಶಾಖೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>http://leksika.com.ua/18411109/ure/akademiya_nauk_ukrayinskoyi_rsr</ref> =ಹೆಸರುಗಳು= ಅದರ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ, NAS ಉಕ್ರೇನ್ ಈ ಐದು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. {| class="wikitable" style="float:left;" |- ! ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಹೆಸರು !! ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯ ಹೆಸರು !! ಅವಧಿ |- | '''ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ''' || Українська академія наук || 1918—1921 |- | '''ಸರ್ವ-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ''' || Всеукраїнська академія наук || 1921—1936 |- | '''ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಆರ್‌ನ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ''' || Академія наук Української РСР || 1936—1991 |- | '''ಉಕ್ರೇನ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ''' || Академія наук України || 1991—1993 |- | '''ಉಕ್ರೇನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ''' || Національна академія наук України || 1994ರಿಂದ |- |} =ಇತಿಹಾಸ= ಅಕಾಡೆಮಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಗಳು ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಇದು ವಿವಿಧ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಂದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಲೆಂಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಶೆವ್ಚೆಂಕೊ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (ಆಧುನಿಕ ಎಲ್ವಿವ್).<ref>http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳ ಸಚಿವ ಮೈಕೋಲಾ ವಾಸಿಲೆಂಕೊ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಉಪಕ್ರಮವು ಏಪ್ರಿಲ್ 1917 ರಲ್ಲಿ, ಸೋವಿಯತ್-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಎಂಟು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈನ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ಬಂದಿತು. ಮೊದಲ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಜ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದ ಮೈಕೋಲಾ ವಾಸಿಲೆಂಕೊ ವಿಶೇಷ ಆಯೋಗದ ರಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದಾಗ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.<ref>http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia</ref> ರಷ್ಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ವೆರ್ನಾಡ್‌ಸ್ಕಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಆಯೋಗವು ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ಇತರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia</ref> ಜೂನ್ 1918 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸೈನ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿ ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರಾಆರ್ಡಿನರಿ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://archives.gov.ua/Publicat/Studii/Studii_2004.12_13.php |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-08-23 |archive-date=2019-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315101553/http://archives.gov.ua/Publicat/Studii/Studii_2004.12_13.php |url-status=dead }}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಅಕಾಡೆಮಿಯ ರಚನೆಗೆ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶಾಸನವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. <ref>http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia</ref> ನವೆಂಬರ್ 14, 1918 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಅನ್ನು ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. <ref>http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia</ref><ref>http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/v0710300-18</ref> ಮತ್ತು ಯುಎಎಸ್ ಶಾಸನ, ಯುಎಎಸ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಯುಎಎಸ್‌ನ ಮೊದಲ 12 ಪೂರ್ಣ ಸದಸ್ಯರನ್ನು (ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು) ನೇಮಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯದ ಆದೇಶವನ್ನು ಸಹ ಅನುಮೋದಿಸಿತು. <ref>http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia</ref> ಅದರ ಮೂಲ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ (ಮೊದಲ ವಿಭಾಗ), ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ (ಎರಡನೇ ವಿಭಾಗ), ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಧ್ಯಯನ (ಮೂರನೇ ವಿಭಾಗ) ದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದರ ರಚನಾತ್ಮಕ ಘಟಕಗಳು ಶಾಶ್ವತ ಆಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದವು. ಯೋಜಿತ 15 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, 14 ಶಾಶ್ವತ ಆಯೋಗಗಳು, ಆರು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು, ಎರಡು ಕಚೇರಿಗಳು, ಎರಡು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು, ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಒಗ್ಗಿಸುವಿಕೆ ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ, ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಕೇಂದ್ರ, ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಇದ್ದವು. ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಶಾಸನವು ಸರ್ವ-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿತು: ಸದಸ್ಯರು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ರಾಜ್ಯದ ನಾಗರಿಕರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು (ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ-ಹಂಗೇರಿಯ ನಾಗರಿಕರು) ಆಗಿರಬಹುದು. ವಿದೇಶಿಯರು ಸಹ ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಕ್ರಿಯ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಯೋಜನೆಯ 2/3 ರ ನಿರ್ಣಯದ ಮೇಲೆ. ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ವೆರ್ನಾಡ್ಸ್ಕಿ ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರನ್ನು (ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಮೂವರು) ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಿಸಿತು, ಆದರೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಆ ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು (ಸಕ್ರಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ) ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>https://uateka.com/uk/article/science/1141</ref> ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ಡಿಮಿಟ್ರೋ ಬಹಾಲಿ ಮತ್ತು ಒರೆಸ್ಟ್ ಲೆವಿಟ್ಸ್ಕಿ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಮೈಖೈಲೊ ತುಹಾನ್-ಬರಾನೋವ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಕೊಸಿನ್ಸ್ಕಿ, ಪೂರ್ವ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅಹಥಾನ್ಹೆಲ್ ಕ್ರಿಮ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ನಿಕೊಲಾಯ್ ಪೆಟ್ರೋವ್, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಸ್ಟೆಪನ್ ಸ್ಮಾಲ್-ಸ್ಟೊಟ್ಸ್ಕಿ, ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ವೆರ್ನಾಡ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಪಾವ್ಲೊ ಟಟ್ಕೊವ್ಸ್ಕಿ, ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮೈಕೋಲಾ ಕಾಶ್ಚೆಂಕೊ, ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ ಸ್ಟೆಪನ್ ಟಿಮೊಶೆಂಕೊ, ಕಾನೂನು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಫೆಡಿರ್ ತರನೋವ್ಸ್ಕಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹುದ್ದೆಗೆ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹೆಟ್‌ಮ್ಯಾನ್ (ರಾಷ್ಟ್ರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ) ಪಾವ್ಲೊ ಸ್ಕೋರೊಪಾಡ್ಸ್ಕಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಮೊದಲು ನೆರೆಯ ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ-ಹಂಗೇರಿಯ ಲೆಂಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಶೆವ್ಚೆಂಕೊ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಮೈಖೈಲೊ ಹ್ರುಶೆವ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ಹ್ರುಶೆವ್ಸ್ಕಿ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, <ref>https://www.nas.gov.ua/UA/Messages/news/Pages/View.aspx?MessageID=2445 {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆದರೆ ನಂತರ (1923 ರ ನಂತರ) ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (ಯುಎಎಸ್) ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು. ಅಕಾಡೆಮಿ ನವೆಂಬರ್ 1918 ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸಭೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನವೆಂಬರ್ 27, 1918 ರಂದು ನಡೆದ ಮೊದಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆ (ಸಂವಿಧಾನ) ಅಕಾಡೆಮಿಶಿಯನ್ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ವೆರ್ನಾಡ್ಸ್ಕಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು, ಆದರೆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಅಹಥಾನ್ಹೆಲ್ ಕ್ರಿಮ್ಸ್ಕಿ. ಅದೇ ದಿನ, 2 ನೇ ಮತ್ತು 3 ನೇ ಇಲಾಖೆಗಳ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೈಕೋಲಾ ಕಾಶ್ಚೆಂಕೊ ಮತ್ತು ಮೈಖೈಲೊ ತುಹಾನ್-ಬರಾನೋವ್ಸ್ಕಿ ಅವರನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 1918 ರಂದು 1 ನೇ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಡಿಮಿಟ್ರೋ ಬಹಾಲಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲಾ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಹೆಟ್ಮನ್ ಸ್ಕೋರೊಪಾಡ್ಸ್ಕಿ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು. ಸ್ಟೆಪನ್ ಟಿಮೊಶೆಂಕೊ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1918 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಯುಎಎಸ್‌ನ ಮೊದಲ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಯೋಗಗಳಾಗಿವೆ: ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭೂಮಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ನಿಘಂಟಿನ ಸಂಕಲನಕ್ಕಾಗಿ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಡಿಮಿಟ್ರೋ ಬಹಾಲಿ) ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿಘಂಟಿನ ಸಂಕಲನಕ್ಕಾಗಿ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಯೆವ್ಹೆನ್ ಟಿಮ್ಚೆಂಕೊ) ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಜೀವಂತ ಭಾಷಾ ನಿಘಂಟಿನ ಸಂಕಲನಕ್ಕಾಗಿ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಹಥಾನ್ಹೆಲ್ ಕ್ರಿಮ್ಸ್ಕಿ) ಆಧುನಿಕ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಲಿಪಿಯ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು (ನಿರ್ದೇಶಕ ಸೆರ್ಹಿ ಯೆಫ್ರೆಮೊವ್) (ಪುರಾತತ್ವ ಆಯೋಗ) ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು (ನಿರ್ದೇಶಕ ವಾಸಿಲ್ ಡ್ಯಾನಿಲೆವಿಚ್) ಒಗ್ಗಿಸುವಿಕೆ ಉದ್ಯಾನ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಮೈಖೈಲೊ ಕಾಶ್ಚೆಂಕೊ) ತಾಂತ್ರಿಕ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಸ್ಟೆಪನ್ ಟಿಮೊಶೆಂಕೊ) ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಸಂಸ್ಥೆ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಮೈಖೈಲೊ ತುಹಾನ್-ಬರಾನೋವ್ಸ್ಕಿ) ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು, ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಯೋಗಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಓರೆಸ್ಟ್ ಲೆವಿಟ್ಸ್ಕಿ) ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ (ನಿರ್ದೇಶಕ ಮೈಖೈಲೊ ತುಹಾನ್-ಬರಾನೋವ್ಸ್ಕಿ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ (ನಿರ್ದೇಶಕ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಕೊಸಿನ್ಸ್ಕಿ) ಮೊದಲ ವರ್ಷಗಳು ಅದರ ಮೊದಲ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವಿನಾಶದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್-ಸೋವಿಯತ್ ಯುದ್ಧ, ರಷ್ಯಾದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ, ಪೋಲಿಷ್-ಸೋವಿಯತ್ ಯುದ್ಧ) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ನಾಯಕತ್ವವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೊಸ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದರ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಯಸಿತು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರದ ರಾಜಕೀಯೇತರ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು. ಅದರ ಕೆಲವು ಸದಸ್ಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟ, ಕ್ಷಾಮ, ಬಂಧನಗಳು ಮತ್ತು ವಲಸೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, UAS ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ, ಅದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ತಯಾರಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಜನವರಿ 3, 1919 ರಂದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು UAS ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಶಾಸಕಾಂಗ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃತಿಗಳ ಮುದ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ 1/4 ರಷ್ಟು ಮೀರಬಾರದು), ಎಲ್ಲಾ UAS ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಮೋದನೆಯ ನಂತರ ಪೂರ್ಣ ಸದಸ್ಯರು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. UAS ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಶಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಕೌಂಟೆಸ್ ಲೆವಾಶೋವಾ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಬೋರ್ಡಿಂಗ್ ಹೌಸ್, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಕಟ್ಟಡ ಬೊಲ್ಶೆವಿಕ್ ಪಡೆಗಳು ಕೈವ್ ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1919 ರಂದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಕೌಂಟೆಸ್ ಲೆವಾಶೋವಾ ಅವರ ಮಹಲು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಬೋರ್ಡಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ಅನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಿತು. ಇದು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದಿ ಸೋವಿಯತ್ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಮಿಷರ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಜಟೋನ್ಸ್ಕಿ ಅವರ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಮರುದಿನ, ಫೆಬ್ರವರಿ 12, 1919 ರಂದು, ಅಸಾಧಾರಣ UAS ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಹತನ್ಹೆಲ್ ಕ್ರಿಮ್ಸ್ಕಿ ಜಟೋನ್ಸ್ಕಿಯವರ ಆದೇಶವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. 1920 ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ, ಸೋವಿಯತ್ ಇತಿಹಾಸ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಆ ದಿನವನ್ನು ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ದಿನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು, ಹೆಟ್ಮನ್ ಸ್ಕೋರೊಪಾಡ್ಸ್ಕಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ರಚನೆಯ ಕಾನೂನಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ 14 ನವೆಂಬರ್ 1918 ರ ಬದಲಿಗೆ. ಆಲ್-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1919 ರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಅಧಿಕಾರ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಡೆನಿಕಿನ್ ಪಡೆಗಳ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಬೋಲ್ಶೆವಿಕ್‌ಗಳು ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಬೋಲ್ಶೆವಿಕ್‌ಗಳ ಎರಡನೇ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ವೆರ್ನಾಡ್ಸ್ಕಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಒರೆಸ್ಟ್ ಲೆವಿಟ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1921 ರಲ್ಲಿ ಲೆವಿಟ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮೈಕೋಲಾ ವಾಸಿಲೆಂಕೊ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವರನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅನುಮೋದಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಲೆವಿಟ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. 1923 ರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಲೆಂಕೊ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು (ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಕ್ಷಮಾದಾನದ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು). ಜೂನ್ 14, 1921 ರಂದು, ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಮಿಷರ್‌ಗಳ ಮಂಡಳಿಯು "ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ನಿರ್ಣಯ" ವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು, ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ನಾರ್ಕೋಮ್‌ಗೆ ಅಧೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು UAS ನಿಂದ VUAN (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: ВУАН) - ಆಲ್-ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು - ಪೋಲೆಂಡ್, ರೊಮೇನಿಯಾ, ಜೆಕೊಸ್ಲೊವಾಕಿಯಾ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭೂಮಿಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಒಂದುಗೂಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. VUAN ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಹದಗೆಟ್ಟಿತು, ಆದರೆ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋದವು. ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಓರೆಸ್ಟ್ ಲೆವಿಟ್ಸ್ಕಿಯ ನಂತರ, ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಲಿಪ್ಸ್ಕಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. 1919 ಮತ್ತು 1930 ರ ನಡುವೆ, 103 ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು ಅಕಾಡೆಮಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. 1924-25ರಲ್ಲಿ, ಅಕಾಡೆಮಿ ವಿದೇಶಿ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ ಅನುಮೋದಿಸಲಿಲ್ಲ. 1927 ಮತ್ತು 1930 ರ ನಡುವೆ, ಸೋವಿಯತ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಮೈಖೈಲೊ ಹ್ರುಶೆವ್ಸ್ಕಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ 1927 ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಹ್ರುಶೆವ್ಸ್ಕಿಯ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಬೆಂಬಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೆರ್ಹಿ ಯೆಫ್ರೆಮೊವ್ ಮತ್ತು ಅಹತನ್ಹೆಲ್ ಕ್ರಿಮ್ಸ್ಕಿ ನೇತೃತ್ವದ "ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ-ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ" ಬಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಭಾರವೆಂದು ಅವರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯೆಫ್ರೆಮೊವ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಬೆಂಬಲಿಗರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು 1931 ರಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹ್ರುಶೆವ್ಸ್ಕಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟರು, ಅವರನ್ನು ಮಾಸ್ಕೋಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎಂದಿಗೂ ಉಕ್ರೇನ್‌ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಡ್ಯಾನಿಲೊ ಜಬೊಲೊಟ್ನಿ ಅವರನ್ನು ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು, ನಂತರ 1930 ರಲ್ಲಿ ಒಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಬೊಹೊಮೊಲೆಟ್ಸ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://books.google.com/books?id=MZcRbSQgu9wC&pg=PA266</ref> 1933-1934ರಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ದಮನಗಳು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು ಮತ್ತು ಪಾವೆಲ್ ಪೋಸ್ಟಿಶೇವ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರನ್ನು ಜೈಲಿಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು, ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಪದವಿಗಳಿಂದ ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ನಟಾಲಿಯಾ ಪೊಲೊನ್ಸ್ಕಾ-ವಾಸಿಲೆಂಕೊ ಪ್ರಕಾರ, 1930 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ 250 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸದಸ್ಯರು ಕಿರುಕುಳಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದರು. ಮಾನವೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಡೆತ ಬಿದ್ದಿತು. ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ. ಆ ಸಮಯದಿಂದ, ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಯಿತು. 1934 ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸೋವಿಯತ್ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಮಿಷರ್‌ಗಳ ಮಂಡಳಿಗೆ ಅಧೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1936 ರಲ್ಲಿ ಅದರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನದಿಂದ ವಂಚಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ 1944 ರಲ್ಲಿ ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ಅಕಾಡೆಮಿಯ 25 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಂದು ಸೋವಿಯತ್ ಗಲಿಷಿಯಾ ಮತ್ತು ವೋಲ್ಹಿನಿಯಾವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, 1940 ರಲ್ಲಿ ಶೆವ್ಚೆಂಕೊ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಖೆಗಳ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು USSR ನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. 1941 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್-ಸೋವಿಯತ್ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ನಂತರ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಕೈವ್‌ನಿಂದ ಉಫಾಗೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಮಾಸ್ಕೋಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. 1941 ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ಪಡೆಗಳು ಕೈವ್ ಅನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಸೋವಿಯತ್ ಅಲ್ಲದ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿತು, ಅದರ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು. ಇದು ವಿವಿಧ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಸೆಮಿನಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಜರ್ಮನ್ ಆಕ್ರಮಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಚರ್ಚಿಸಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿರಿಲಿಕ್ ಅನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಭಾಷೆಗೆ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಸೇರಿತ್ತು.<ref>https://localhistory.org.ua/texts/statti/okupatsiia-pid-melodiiu-gutsulki-kseni/</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಜರ್ಮನ್ ಆಕ್ರಮಣ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದಾಗಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಇದು ಅದರ ನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಭಾರಿ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವರ್ಷಗಳು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ SSR ನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ 1944 ರಲ್ಲಿ ಕೈವ್‌ಗೆ ಮರಳಿತು. 1946 ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಪಲ್ಲಾಡಿನ್ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಕೇಂದ್ರ ಸಮಿತಿಯ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಕಾರ, 1963 ರಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಅದರ ಪುತ್ರತ್ವಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ರಸ್ಸಿಫಿಕೇಶನ್ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, 1970 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ರಷ್ಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದವು. =ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಹುದ್ದೆಗಳು= === ಅಧ್ಯಕ್ಷರು === {| class="wikitable" |- ! colspan="2" | ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು |- | '''ವ್ಲಾದಿಮಿರ್ ವರ್ನಾಡ್ಸ್ಕಿ''' || 1918–1921 |- | '''''ಒರೆಸ್ಟ್ ಲೆವಿತ್ಸ್ಕಿ''''' || 1919–1921 |- | '''ಮೈಕೊಲಾ ವಾಸಿಲೆಂಕೊ''' || 1921–1922 |- | '''ಒರೆಸ್ಟ್ ಲೆವಿತ್ಸ್ಕಿ''' || 1922 |- | '''ವೊಲೊದಿಮಿರ್ ಲಿಪ್ಸ್ಕಿ''' || 1922–1928 |- | '''ದಾನಿಲೊ ಜಬೊಲೊಟ್ನಿ''' || 1928–1929 |- | '''ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಬೊಗೊಮೊಲೆಟ್ಸ್''' || 1930–1946 |- | '''''ವ್ಲಾದಿಮಿರ್ ಪ್ಲೊಟ್ನಿಕೊವ್''''' || 1941–1942 |- | '''ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಪಲ್ಲಾದಿನ್''' || 1946–1962 |- | '''ಬೋರಿಸ್ ಪಟೋನ್''' || 1962–2020 |- | '''ಅನತೋಲಿ ಜಗೊರೊದ್ನಿ''' || 2020–ಪ್ರಸ್ತುತ |} === ಮುಖ್ಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ === {| class="wikitable" |- ! colspan="2" | ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು |- | '''ಅಹಾತಾಂಹೆಲ್ ಕ್ರಿಮ್ಸ್ಕಿ''' || 1918–1928 |- | '''ಒವ್ಕ್ಸೆಂತಿ ಕೊರ್ಚಾಕ್-ಚೆಪುರಿವ್ಸ್ಕಿ''' || 1928–1934 |- | '''ಇಝ್ರಾಯಿಲ್ ಅಗೋಲ್''' || 1934–1937 |- | '''''ಮಿಖಾಯಿಲೊ ಕಿರ್ಪಿಚೆಂಕೊ''''' || 1941 |- | '''''ವಿ. ಚುದಿನೊವ್''''' || 1941–1942 |- | '''ಅನತೋಲಿ ಶ್ಪಾಕ್''' || |- | '''ಅನತೋಲಿ ಜಗೊರೊದ್ನಿ''' || 2009–2011 |- | '''ವ್ಯಾಚೆಸ್ಲಾವ್ ಬೊಗ್ದಾನೊವ್''' || 2015– |- |} =ರಚನೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ= ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಉನ್ನತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ವ-ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಆಸ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರವು ಅದರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ರೂಪಗಳು, ಅದರ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರಚನೆಯ ರಚನೆ, ಸಂಶೋಧನೆಯ ಆಡಳಿತ, ಅದರ ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ವೃಂದಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸ್ವಂತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದು, ಅದರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ನೆರವೇರಿಕೆ, ಮುಕ್ತ ಚುನಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಾಮೂಹಿಕತೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಕಾಡೆಮಿ ಪೂರ್ಣ ಸದಸ್ಯರು, ಅನುಗುಣವಾದ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿದೇಶಿ ಸದಸ್ಯರು, ಅದರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಎಲ್ಲಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ, ತಾಂತ್ರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಮತ್ತು ಅನ್ವಯಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅದರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Загальні збори, ಜಹಲ್ನಿ ಝ್ಬೋರಿ), ಇದು ಪೂರ್ಣ ಸದಸ್ಯರು (ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು) ಮತ್ತು ಅನುಗುಣವಾದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪೂರ್ಣ ಸದಸ್ಯರ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅನುಗುಣವಾದ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸದಸ್ಯರು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೆಲಸದ ಸಾಮೂಹಿಕದಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮತದ ಹಕ್ಕಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸದಸ್ಯರು, ಅಕಾಡೆಮಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಸಲಹಾ ಮತದ ಹಕ್ಕಿನೊಂದಿಗೆ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯ ಅಧಿವೇಶನಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ (ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ), ಇದನ್ನು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಏಪ್ರಿಲ್ 2015 ರಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ NASU ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಐದು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಮುಖ್ಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, 14 ಇಲಾಖಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು-ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರು ಮತ್ತು 11 ಇತರ ಸದಸ್ಯರು ಸೇರಿದಂತೆ 32 ಜನರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂನ ಅಧಿವೇಶನಗಳಲ್ಲಿ 5 ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು 14 NASU ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಸಲಹೆಗಾರರು ಸಲಹಾ ಮತದ ಹಕ್ಕಿನೊಂದಿಗೆ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. 1918 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಅಕಾಡೆಮಿ ಹೊಂದಿರುವ ಕೌಂಟೆಸ್ ಲೆವಾಶೋವಾ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಆಯ್ದ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಪ್ರೆಸಿಡಿಯಂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರ, ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಹಾಲ್, ಇತ್ಯಾದಿ ಸೇರಿವೆ. NASU ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ 14 ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 3 ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 6 ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ, ಇವು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೂ ದ್ವಿ ಅಧೀನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. NASU ನ ರಚನೆಯ ಮೂಲ ಅಂಶಗಳು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳು, ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನಗಳು, ಅರ್ಬೊರೆಟಾ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮೀಸಲುಗಳು, ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು, ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮುಂತಾದ ಇತರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು. 2006 ರಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯು 16,813 ಸಂಶೋಧಕರು ಸೇರಿದಂತೆ 43,613 ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು; ಅವರಲ್ಲಿ, 2,493 ಜನರು ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಪದವಿ ಪಡೆದವರು ಮತ್ತು 7,996 ಜನರು ಕ್ಯಾಂಡಿಡೇಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಪದವಿ ಪಡೆದವರು. ಲಿಥಿಯಂ ಅನ್ನು ಹೀಲಿಯಂ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು, ಭಾರ ನೀರಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಡೆಸಿಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ 3-ಡಿ ರಾಡಾರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ 90% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು NASU ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ವಿಭಾಗಗಳು ಭೌತಿಕ-ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗ ಗಣಿತ ವಿಭಾಗ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗ ವಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿಭಾಗ ವಿದ್ಯುತ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿಭಾಗ ಪರಮಾಣು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗ ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ಜೀವರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಶರೀರಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮಾನವಿಕ ವಿಭಾಗ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ಇತಿಹಾಸ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವಿಭಾಗ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಭಾಗ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳು (SCಗಳು) ಇವು: ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ SC (ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಕ್ರಾಮಟೋರ್ಸ್ಕ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ) - 9 ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ SC (ಎಲ್ವಿವ್) - 18 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣ SC (ಒಡೆಸಾ) - 7 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 25.11.1992 ರಿಂದ ವೊಲೊಡಿಮಿರ್ ಸೆಮಿನೋಜೆಂಕೊ ನೇತೃತ್ವದ ಈಶಾನ್ಯ SC (ಖಾರ್ಕಿವ್) - 17 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಡ್ನೀಪರ್ SC (ಡ್ನಿಪ್ರೊ) - 7 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕ್ರೈಮಿಯಾ SC (ಸಿಮ್ಫೆರೊಪೋಲ್) - 8 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (2014 ರಿಂದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (212) ಕೈವ್ ನಗರದಲ್ಲಿವೆ, ನಂತರ ಖಾರ್ಕಿವ್ (39) ಮತ್ತು ಎಲ್ವಿವ್ (27). ವೊಲಿನ್, ರಿವ್ನೆ, ಟೆರ್ನೋಪಿಲ್, ಖ್ಮೆಲ್ನಿಟ್ಸ್ಕಿ, ವಿನ್ನಿಟ್ಸಿಯಾ ಮತ್ತು ಕಿರೊವೊಹ್ರಾಡ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. NASU ನ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಇ NASU ಜೊತೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರುವ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು: 10 ಮಿಲಿಯನ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ V. I. ವೆರ್ನಾಡ್ಸ್ಕಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಎಲ್ವಿವ್‌ನಲ್ಲಿರುವ V. ಸ್ಟೆಫಾನಿಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಖಾರ್ಕಿವ್‌ನಲ್ಲಿರುವ A. ಪಿಧೋರ್ನಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು<ref>https://ipmach.kharkov.ua/en/</ref> ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಮೀಸಲುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗವು ಹಲವಾರು ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಮೀಸಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಟ್ರೋಸ್ಟಿಯಾನೆಟ್ಸ್ ಡೆಂಡ್ರೋ-ಪಾರ್ಕ್ ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್ ಬೊಟಾನಿಕಲ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಡ್ಯಾನ್ಯೂಬ್ ಬಯೋಸ್ಫಿಯರ್ ಪ್ರಿಸರ್ವ್ ಕರಡಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಮೀಸಲು ಕ್ರಿವಿ ರಿಹ್ ಬೊಟಾನಿಕಲ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಲುಹಾನ್ಸ್ಕ್ ಪ್ರಕೃತಿ ಮೀಸಲು M.M. ಗ್ರಿಶ್ಕೊ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬೊಟಾನಿಕಲ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಒಲೆಕ್ಸಂಡ್ರಿಯಾ ಡೆಂಡ್ರೊ ಪಾರ್ಕ್ ಸೋಫಿವಿಕಾ ಡೆಂಡ್ರೊ ಪಾರ್ಕ್ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ನಿಧಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಕರು 2024 ರವರೆಗೆ, NASU ಎರಡು ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು: ನೌಕೋವಾ ದುಮ್ಕಾ «Наукова думка» (ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ "ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಂತನೆ") 1922 ರಿಂದ 2024 ರವರೆಗೆ Akademperiodyka «ಅಕಾಡೆಮ್ಪೆರಿಯೋಡಿಕಾ» (ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ "ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕ"), 2001 ರಿಂದ, ಇದು 2024 ರಲ್ಲಿ ನೌಕೋವಾ ಡುಮ್ಕಾದ ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾನದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ NASU ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಹಿಂದಿನ (ವಿಸರ್ಜನೆಗೊಂಡ) ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೋವಿಯತ್ ಕಾನೂನಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಆಯೋಗ (1927–1934) ಸೋವಿಯತ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ (1930–1934) ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ-ರಷ್ಯನ್ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಕಾನೂನಿನ ಇತಿಹಾಸದ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಆಯೋಗ (1919–1934) ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನಿನ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಆಯೋಗ (1918–1934) ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಂಸ್ಥೆ (1918–1938) =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= 9xjw402w15gnf987uqkafwwipo6brrm ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ 0 187366 1430835 1429001 2026-09-30T09:05:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430835 wikitext text/x-wiki [[File:Chowchowfu, Kwangtung province, China. Wellcome V0037302.jpg|thumb|1869ರಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಥಾಮ್ಸನ್ ಅವರಿಂದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೇತುವೆ.]] [[File:CHAO-CHOW-FU BRIDGE.jpg|thumb|1869ರಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಥಾಮ್ಸನ್ ಅವರಿಂದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೇತುವೆ.]] ಚೀನಾದ ಗುವಾಂಗ್‌ಡಾಂಗ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಚಾವೊಝೌನ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹ್ಯಾನ್ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ 'ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ'ಯು (ಇದನ್ನು 'ಸಿಯಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಸೇತುವೆಯಾಗಿದೆ.<ref>http://www.szdaily.com/content/2013-10/28/content_8673665.htm</ref> ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಮಾರಕವಾದ ಈ ಸೇತುವೆಯು ಚೀನಾದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಾಚೀನ ಸೇತುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ; ಉಳಿದ ಮೂರು ಸೇತುವೆಗಳೆಂದರೆ ಝಾವೊಝೌ ಸೇತುವೆ, ಲುಗೌ ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ಲುವೊಯಾಂಗ್ ಸೇತುವೆ.<ref>http://www.chinaculture.org/library/2008-02/15/content_32904.htm</ref> "ಚಾವೊಝೌಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಈ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನೋಡದಿದ್ದರೆ, ನೀವು ಚಾವೊಝೌಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುವ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಗಾದೆ ಮಾತಿದೆ.<ref>http://www.szdaily.com/content/2013-10/28/content_8673665.htm</ref>ಸೇತುವೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಜ್ಞರಾದ ಮಾವೊ ಯಿಶೆಂಗ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ: "ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ತೇಲುವ ಸೇತುವೆಯ (ಪಾಂಟೂನ್ ಸೇತುವೆ) ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ತೆರೆದಾಗ, ಹಡಗುಗಳು ಮತ್ತು ದೋಣಿಗಳು ಹಾದುಹೋಗಲು ದಾರಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಲೂಬಹುದು. ಹೀಗೆ ತೆರೆಯಲು ಮತ್ತು ಮುಚ್ಚಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ, ಚೀನಾದ ಸೇತುವೆಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ."<ref>http://www.luturen.com/scene-detail-6qumfjzcretoxcc7khqa.html</ref> ಈ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಮಂಟಪಗಳಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ "ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಮಂಟಪಗಳು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ" ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾತಿದೆ. ಈ ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದು ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಕಾಲವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಜನರು "ಸೇತುವೆಯ ಒಂದು 'ಲಿ' (ಚೀನಾದ ಅಳತೆಮಾನ) ಉದ್ದದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು 'ಲಿ' ಉದ್ದದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೇ ಇದೆ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>http://www.szdaily.com/content/2013-10/28/content_8673665.htm</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== ಗ್ವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಸಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1170) ಆಡಳಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಝೆಂಗ್ ವಾಂಗ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>http://www.chinaculture.org/library/2008-02/15/content_32904.htm</ref>ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇದು ಪರಸ್ಪರ ಜೋಡಿಸಲಾದ 86 ದೊಡ್ಡ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ತೇಲುವ ಸೇತುವೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು 'ಕಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ' ಎಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>http://gb.cri.cn/1321/2005/08/16/157@662055.htm</ref> ಕ್ರಿ.ಶ. 1174 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹದಿಂದಾಗಿ ಈ ಸೇತುವೆ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಯಿತು. ನಂತರ, ಚಾಂಗ್ ವೈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮೂಲಕ ಇದರ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು; ಪಶ್ಚಿಮ ದಡದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯ ಕಂಬಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೆಲಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 1194 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಝು ಜಿಯಾಂಗ್, ವಾಂಗ್ ಝೆಂಗ್‌ಗಾಂಗ್, ಡಿಂಗ್ ಯಿನ್ಯುವಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಂಗ್ ಶುಜಿನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಹಲವಾರು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗಳು 10 ಸೇತುವೆ ಕಂಬಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಡಿಂಗ್ ಯಿನ್ಯುವಾನ್ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಬಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು; ಅವರ ಈ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ, ಈ ಸೇತುವೆಯನ್ನು 'ಡಿಂಗ್ ಗಾಂಗ್ ಸೇತುವೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>https://www.xiangqiao.gov.cn/xqqly/xqjqjd/content/post_3439062.html {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1194 ರಲ್ಲಿ, ಶೆನ್ ಝಾಂಗ್ಯು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಒಬ್ಬರು ಪೂರ್ವ ದಡದಲ್ಲಿ ಮಂಟಪವೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸೇತುವೆಗೆ 'ಜಿಚುವಾನ್ ಸೇತುವೆ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು. ನಂತರ, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗಳು ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದರು. 1206 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಒಟ್ಟು 13 ಕಂಬಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದ ಸೇತುವೆಯ ತುದಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ 'ಬೀಮ್ ಸೇತುವೆ' ಮತ್ತು 'ಪಾಂಟೂನ್ ಸೇತುವೆ' (ತೇಲುವ ಸೇತುವೆ) - ಎರಡರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ ಸೇತುವೆಯೊಂದು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://wscz.chaozhou.gov.cn/whcz/whcz_detail.aspx?id=510 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-09-18 |archive-date=2018-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721073330/http://wscz.chaozhou.gov.cn/whcz/whcz_detail.aspx?id=510 |url-status=dead }}</ref> ಸಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಯುವಾನ್ ರಾಜವಂಶದ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸೇತುವೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. 1435 ರಲ್ಲಿ (ಮಿಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ), ವಾಂಗ್ ಯುವಾನ್ ಎಂಬ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಇದರ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು.<ref>https://www.xiangqiao.gov.cn/xqqly/xqjqjd/content/post_3439062.html {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಾಗ, ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದ ಸೇತುವೆಯು 9 ಅಂತರಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ 10 ಕಂಬಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ಸೇತುವೆಯು 12 ಅಂತರಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ 13 ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ 24 ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿ 126 ಕೊಠಡಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web |url=http://wscz.chaozhou.gov.cn/whcz/whcz_detail.aspx?id=510 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-09-18 |archive-date=2018-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721073330/http://wscz.chaozhou.gov.cn/whcz/whcz_detail.aspx?id=510 |url-status=dead }}</ref> ಈ ಸೇತುವೆಗೆ 'ಗ್ವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. 1513 ರಲ್ಲಿ (ಝೆಂಗ್‌ಡೆ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಎಂಟನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ), ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಆದ ಟಾನ್ ಲುನ್ ಅವರು ಒಂದು ಕಂಬವನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಆರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು; ಹೀಗಾಗಿ ಗ್ವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯು 18 ದೋಣಿಗಳು ಮತ್ತು 24 ಕಂಬಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಜನರು ಇದನ್ನು "ಹದಿನೆಂಟು ತೇಲುವ ದೋಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳು" (ಅಕ್ಷರಶಃ: ಹದಿನೆಂಟು ಸಂಚಾರಿ ದೋಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ದ್ವೀಪಗಳು) ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.xiangqiao.gov.cn/xqqly/xqjqjd/content/post_3439062.html {{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1724ರಲ್ಲಿ (ಯಾಂಗ್‌ಝೆಂಗ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಎರಡನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ), ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಆಗಿದ್ದ ಝಾಂಗ್ ಝಿಕ್ಸಿಯಾನ್ ಅವರು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸೇತುವೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎರಡು ಎತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು (ಒಂದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಸೇತುವೆಗೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಪೂರ್ವದ ಸೇತುವೆಗೆ) ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>http://www.chinaculture.org/library/2008-02/15/content_32904.htm</ref> 1842ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪೂರ್ವದ ಎತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಮೆ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ಈ ಕುರಿತು ಒಂದು ಜಾನಪದ ಗೀತೆಯೂ ಇದೆ; ಇದು ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ, 18 ದೋಣಿಗಳು, 24 ಕಂಬಗಳು, 24 ಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಎರಕಹೊಯ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ 2 ಎತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://bb.iyaya.com/xinzheng/biji-822806.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-09-18 |archive-date=2017-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202035608/http://bb.iyaya.com/xinzheng/biji-822806.html |url-status=dead }}</ref> 400 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮಂಟಪಗಳು ಮಾಯವಾದವು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದ ಕಂಬದ ಮೇಲಿದ್ದ ಎತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಮೆ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. 1958ರಲ್ಲಿ, ತೇಲುವ ದೋಣಿ ಸೇತುವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಕಿರಣದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. 1989ರಲ್ಲಿ, ಚಾವೊಝೌ ಪುರಸಭೆಯು ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಹಾಂಜಿಯಾಂಗ್ ಸೇತುವೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಾಗಿ ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಾತ್ರವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>https://www.br-cn.com/static/content/news/ch_news/2022-05-10/973651388846444544.html</ref><ref>http://www.chaoshang.net/show.asp?id=408</ref> 1989ರ ನಂತರ ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯು ಸಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೂ, 2003ರವರೆಗೂ ಅದರ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ನವೀಕರಣ ಕಾರ್ಯ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಅದರ ಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಮೂಲ ಮಿಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಮತ್ತು ತೇಲುವ ಸೇತುವೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯು ಕೇವಲ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>https://news.sina.cn/sa/2007-06-19/detail-ikkntiam9235139.d.html</ref> ಚಾವೊಝೌನಲ್ಲಿ 'ಪೈಫಾಂಗ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್' ಎಂಬ ಬೀದಿಯಿದೆ. ಈ ಬೀದಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯ ಅನೇಕ ಕಮಾನು ದ್ವಾರಗಳಿವೆ. ಹಾನ್ ನದಿಯ ಉಕ್ಕಿಹರಿಯುವ ದೃಶ್ಯವು ಚಾವೊಝೌನ ಎಂಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://wscz.chaozhou.gov.cn/whcz/whcz_detail.aspx?id=510 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-09-18 |archive-date=2018-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721073330/http://wscz.chaozhou.gov.cn/whcz/whcz_detail.aspx?id=510 |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ, ಈ ಸೇತುವೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಸಿಯಾಮೆನ್-ಶೆನ್‌ಝೆನ್ ರೈಲುಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಸೇತುವೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ಚಾವೊಝೌ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ==ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು== ಈ ಸೇತುವೆಯು ಬೀಮ್ ಸೇತುವೆ, ಕಮಾನು ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ತೇಲುವ ಸೇತುವೆಯ (ಪಾಂಟೂನ್ ಸೇತುವೆ) ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಇದನ್ನು ಚೀನಾದಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸಿದೆ. ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಂಟಪಗಳಿದ್ದವು, ಹಾಗೂ ಸೇತುವೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿದ್ದವು. ಜನರು ಇದರ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು "ಒಂದು 'ಲಿ' ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು 'ಲಿ' ಉದ್ದದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೇ ಇದೆ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>http://www.szdaily.com/content/2013-10/28/content_8673665.htm</ref> ==ದಂತಕಥೆಗಳು== ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂಬಕ್ಕೂ (ಪಿಯರ್) ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಸಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಂಬವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಟ್ಟು 24 ಕಂಬಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ವರ್ಷದವರೆಗೆ, ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು 300 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಸೀಮಿತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಜನರು ಇಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಊಹಿಸಲೂ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಎಂಬ ದಂತಕಥೆಯಿದೆ.<ref>http://www.chinaculture.org/library/2008-02/15/content_32904.htm</ref> ಚೀನಾದ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ 'ಹಾನ್ ಯು' ಚಾವೊಝೌಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬಿಜಿಯಾ ಪರ್ವತವನ್ನು (ಈಗ ಇದನ್ನು 'ಹಾನ್ ಪರ್ವತ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಏರುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ದಾಟುವಲ್ಲಿನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಸೋದರಳಿಯ 'ಹಾನ್ ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ಜಿ' ಮತ್ತು 'ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ' ಎಂಬ ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುವಿಗೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref>http://gb.cri.cn/1321/2005/08/16/157@662055.htm</ref>ಹಾನ್ ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ಜಿ ಪೂರ್ವದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ಹಾನ್ ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ಜಿ ಸ್ವತಃ ಚಾವೊಝೌನಲ್ಲಿರುವ ಫೆಂಗ್‌ಹುವಾಂಗ್ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋದರು. ಅವರು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಪ್ಪು ಹಂದಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಸೇತುವೆಯ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಸಿದರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಮಂತ್ರವೊಂದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಳು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹಂದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಲ್ಲುಗಳಾಗಿ ಬದಲಾದವು ಮತ್ತು ಚಲಿಸಲಾಗದಂತಾದವು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ಕೆಲವು ಕಂಬಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು, ಜನರು ಇದಕ್ಕೆ 'ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ಜಿ ಸೇತುವೆ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು.<ref>http://www.szdaily.com/content/2013-10/28/content_8673665.htm</ref> ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಭಿಕ್ಷು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟು ಅರ್ಹತರನ್ನು (ಬೌದ್ಧ ಸಂತರನ್ನು) ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ಅವರು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತರಲು ಸ್ಯಾನ್‌ಪು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ದನ ಮತ್ತು ಕುರಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಕರೆತಂದರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ದುಷ್ಟ ಜಮೀನ್ದಾರನೊಬ್ಬನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು; ಆತ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಅವರ ದನ ಹಾಗೂ ಕುರಿಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ಕೆಲವು ದನಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೇತುವೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. 'ಹೇ ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್‌ಗು' ಎಂಬ ದೇವತೆಯು ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಕಮಲದ ದಳವೊಂದನ್ನು ಎಸೆದಳು ಮತ್ತು ಅದು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ 18 ದೋಣಿಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಗುವಾಂಗ್‌ಜಿ ತಮ್ಮ ಕೋಲನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಜೋಡಿಸಲು ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. {{wide image|Chaozhou Guangji Qiao 2013.10.27 10-11-18.jpg|1200px|}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== ff6rdvt8lr2a6x4hgto8vrzw7bl267a ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಐಲೆಂಡ್ 0 187504 1430856 1430595 2026-09-30T10:34:37Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430856 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Grand Island | type = [[City]] | image_blank_emblem = GrandIslandNElogo.png | blank_emblem_type = Logo | nickname = La Grande Ile | motto = <!-- Images --> | image = Hall Co Courthouse 6.jpg | caption = Hall County Courthouse in Grand Island,<br>June 2014 | image_flag = GrandIslandNEflag.gif | image_seal = <!-- Maps --> | image_map = Hall_County_Nebraska_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Grand_Island_Highlighted.svg | map_size = 250px | map_caption = Location of Grand Island in [[Hall County, Nebraska|County]] and [[Nebraska|State]] | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = <!-- Location --> | pushpin_map = Nebraska#USA | pushpin_caption = Location in Nebraska##Location in the United States | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|40|55|18|N|98|21|31|W|region:US-NE_type:city_source:GNIS|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{USA}} | subdivision_type1 = [[U.S. state|State]] | subdivision_name1 = {{flag|Nebraska}} | subdivision_type2 = [[List of counties in Nebraska|County]] | subdivision_name2 = [[Hall County, Nebraska|Hall]] <!-- Government -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = Mayor | leader_name = Roger Steele <!-- Area -->| area_footnotes =<ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title= ArcGIS REST Services Directory |url= https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |website= census.gov |publisher= [[United States Census Bureau]] |accessdate= September 18, 2022}}</ref> | area_total_km2 = 78.44 | area_land_km2 = 77.92 | area_water_km2 = 0.51 | area_total_sq_mi = 30.28 | area_land_sq_mi = 30.09 | area_water_sq_mi = 0.20 | unit_pref = Imperial <!-- Elevation -->| elevation_footnotes =<ref name=gnis/> | elevation_ft = 1870 <!-- Population -->| population_as_of = [[2020 United States census|2020]] | population_total = 53131 | population_density_sq_mi = 1765.97 | population_density_km2 = 681.85 <!-- General information -->| population_demonym = Grand Islander | time_zone = [[Central Time Zone|CST]] | utc_offset = &minus;6 | time_zone_DST = [[Central Time Zone|CDT]] | utc_offset_DST = &minus;5 | postal_code_type = [[ZIP code]] | postal_code = 68801-68803 | area_code_type = [[North American Numbering Plan|Area code]] | area_code = [[Area code 308|308]] | custom_label_sec1 = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] | custom_data_sec1 = 31-19595 | custom_label1_sec1 = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | custom_data1_sec1 = 838031<ref name=gnis>{{GNIS|838031}}</ref> | website = [http://www.grand-island.com/ grand-island.com] | footnotes = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_rank = 4th in Nebraska | population_est = | population_footnotes = }} '''ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಐಲೆಂಡ್''' [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳ [[ನೆಬ್ರಸ್ಕಾ|ನಿಬ್ರ್ಯಾಸ್ಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ನಗರ. ಹಾಲ್ ಕೌಂಟಿಯ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣ. ==ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ== ಅದು ಲಿಂಗ್ಕನ್ ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ 85 ಮೈ. ದೂರದಲ್ಲೂ ಓಮಹಾ ನಗರದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ 140 ಮೈ. ದೂರದಲ್ಲೂ ಇದೆ. ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ ನದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾ ದ್ವೀಪದಿಂದಾಗಿ (ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಐಲೆಂಡ್) ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರು ಬಂತು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಮೊದಲ ಪರಿಶೋಧಕರು ಈ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಒಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೫೩,೧೩೧ (೨೦೨೦) . ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದ ಈ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ವಲಸೆಗಾರರು (1857). ನಗರದ ಆಧುನಿಕ ಭಾಗವನ್ನು 1866ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ==ಬೆಳವಣಿಗೆ== ಯೂನಿಯನ್ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮತ್ತು ಬರ್ಲಿಂಗ್ಟನ್ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಈ ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ನಿಬ್ರಾಸ್ಕ ರಾಜ್ಯದ ಹೆದ್ದಾರಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಈ ನಗರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. 20ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ ನದಿಯನ್ನು ನೀರಾವರಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಈ ನಗರ ನೀರಾವರಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಸಕ್ಕರೆ ಬೀಟ್ ಪರಿಷ್ಕರಣ, ಮಾಂಸದ ಡಬ್ಬೀಕರಣ, ಧಾನ್ಯಗಳ ದಾಸ್ತಾನು ಈ ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯಮಗಳು. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.grand-island.com/ Official website] * [http://www.theindependent.com/ ''The Grand Island Independent Newspaper''] * [https://web.archive.org/web/20080105025152/http://www.gi.lib.ne.us/ Grand Island Public Library] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಐಲೆಂಡ್}} [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] nvh1eciugl5cr4kgnhcx3ychsuq2t9y ಗ್ರೌಪರ್ 0 187514 1430855 1430628 2026-09-30T10:34:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1430855 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Baltimore Aquarium - Mycteroperca microlepis - 05.jpg | image_caption = [[Mycteroperca microlepis|Gag grouper]], ''Mycteroperca microlepis'' | taxon = Epinephelidae | authority = [[Pieter Bleeker|Bleeker]], 1874<ref name = VDLEF>{{cite journal |author1=Richard van der Laan |author2=William N. Eschmeyer |author3=Ronald Fricke |name-list-style=amp |year=2014 |title=Family-group names of Recent fishes |url=https://biotaxa.org/Zootaxa/article/view/zootaxa.3882.1.1/10480 |journal=Zootaxa |volume=3882 |issue=2 |pages=001–230 |doi=10.11646/zootaxa.3882.1.1 |pmid=25543675 |doi-access=free }}</ref> | subdivision_ranks = Genera | subdivision = See text }} '''ಗ್ರೌಪರ್''' [[ಸೆರಾನಿಡೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ [[ಮೀನು]]ಗಳಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು. ==ವಾಸಸ್ಥಾನ== ಇವು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣವಲಯದ ಕಡಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; [[ಕೆರಿಬ್ಬಿಯನ್|ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್]], [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳ ದಕ್ಷಿಣಪ್ರದೇಶಗಳ [[ಸಮುದ್ರ|ಕಡಲು]]ಗಳು ಇವುಗಳ ಮುಖ್ಯ ವಾಸಸ್ಥಳ. [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಬಂಡೆಗಳಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬರುವುದರಿಂದ ಇವಕ್ಕೆ ರಾಕ್ ಬಾಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಕಡಲ ಬಾಸ್ ಪರ್ಯಾಯನಾಮ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[File: Only today I got to know this Fish better! What about you? (3852325083).jpg|thumb|left|Anatomy of a grouper]] ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದಿಂದ ದೈತ್ಯಾಕಾರದವರೆಗೂ ಬೆಳೆಯುವ ಮೀನುಗಳಿವು. ಕೋನಿ ಎಂಬುದು ಗ್ರೌಪರುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಮೀನು ; ಇದರ ಉದ್ದ ಕೇವಲ 9; ಬಣ್ಣ ಕೆಂಪುಮಿಶ್ರಿತ ಬೂದು. ಮೈಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನೀಲಿವರ್ಣದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿವೆ. ಜ್ಯೂ ಮೀನುಗಳು ಗ್ರೌಪರುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡವು. ಇವು 7 ಉದ್ದವಿದ್ದು ಸುಮಾರು 500 ಪೌಂ. ತೂಗುತ್ತವೆ. ಗ್ರೌಪರುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದವು ಎಪಿನೆಫೆಲಸ್ ಮತ್ತು ಮಿಕ್ಟಿ ರೋಪರ್ಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಭೇದಗಳು. ಇವುಗಳ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ==ವಿಷೇಷತೆಗಳು== ಗ್ರೌಪರುಗಳ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ತಮ್ಮ ದೇಹದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಿರುವುದು. ಚುಕ್ಕಿ ಜ್ಯೂ ಮೀನು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು - ದಟ್ಟ ಕಪ್ಪು, ಕಪ್ಪು ಮಚ್ಚೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೂದು, ಕಪ್ಪು ಮಚ್ಚೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೆನೆ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೆನೆ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಸ್ಸಾ ಗ್ರೌಪರ್ ಎಂಬುದು ತನ್ನ ಮೈಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೆನೆಯಿಂದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಈ ಮೀನುಗಳ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಣ ದ್ರವ್ಯ ಜೀವಕೋಶಗಳು ಕಾರಣ. ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ 4 ಅಥವಾ 5 ಬಗೆಯ ವಿಶೇಷ ಜೀವ ಕೋಶಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳ ಒಂದುಗೂಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಸಂಕೋಚನ ಮತ್ತು ವಿಕಸನ ರೀತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ದೇಹದ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವಾಗ, ಜಲಸಸ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ವರ್ಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸಹಾಯಕ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗ್ರೌಪರುಗಳು ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು; ಇತರ ಬಗೆಯ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಳ್ಳು ಲಾಬ್‍ಸ್ಟರ್‍ಗಳು ಇವುಗಳ ಮೆಚ್ಚಿನ ಆಹಾರ. ಗ್ರೌಪರುಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ದೊರತೆತಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಇವು ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತವೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [https://web.archive.org/web/20250304195138/https://stoella.com/saltwater-fly-fishing/fly-fishing-for-grpuper/ The Ultimate Guide to Fly Fishing for Grouper] *ARKive – [https://web.archive.org/web/20070503084717/http://www.arkive.org/species/GES/fish/Cromileptes_altivelis/ images and movies of the humpback grouper ''(Chromileptes altivelis)''] *{{Commons category-inline|Epinephelinae}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೌಪರ್}} [[ವರ್ಗ:ಮೀನುಗಳು]] pdh72uzsoq8sr1ffhfo1k1m9i9izl9e ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್ 0 187519 1430651 2026-09-29T13:59:53Z VASANTH S.N. 728 ಹೊಸ ಲೇಖನ 1430651 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್ | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100|MRCS|LRCP}} | image = WG Grace c1902.jpg | caption = Grace photographed by [[George Beldam]], {{circa|1902}} | full_name = William Gilbert Grace | nickname = WG, The Champion | birth_date = {{Birth date|1848|7|18|df=y}} | birth_place = [[Downend, South Gloucestershire|Downend]], near [[Bristol]] | death_date = {{Death date and age|1915|10|23|1848|7|18|df=y}} | death_place = [[Mottingham]], [[Kent]] | | batting = Right-handed | bowling = Right-arm [[Medium pace bowling|medium]] ([[roundarm bowling|roundarm]]) | role = [[All-rounder]] | | international = true | internationalspan = 1880–1899 | country = England | testdebutdate = 6 September | testdebutyear = 1880 | testdebutagainst = Australia | testcap = 24 | lasttestdate = 1 June | lasttestyear = 1899 | lasttestagainst = Australia | | club1 = [[Gentlemen cricket team|Gentlemen]] | year1 = {{nowrap|1865–1906}} | club2 = [[United South of England Eleven|USEE]] | year2 = {{nowrap|1866–1878}} | club3 = [[Marylebone Cricket Club|MCC]] | year3 = {{nowrap|1869–1904}} | club4 = [[Gloucestershire County Cricket Club|Gloucestershire]] | year4 = {{nowrap|1870–1899}} | club5 = [[London County Cricket Club|London County]] | year5 = {{nowrap|1900–1904}} | | columns = 2 | | column1 = [[Test cricket|Test]] | matches1 = 22 | runs1 = 1,098 | top score1 = 170 | bat avg1 = 32.29 | 100s/50s1 = 2/5 | deliveries1 = 666 | wickets1 = 9 | best bowling1 = 2/12 | bowl avg1 = 26.22 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | catches/stumpings1 = 39/– | | column2 = [[First-class cricket|FC]] | matches2 = 870 | runs2 = 54,211 | top score2 = 344 | bat avg2 = 39.45 | 100s/50s2 = 124/251 | deliveries2 = 124,833 | wickets2 = 2,809 | best bowling2 = 10/49 | bowl avg2 = 18.14 | fivefor2 = 240 | tenfor2 = 64 | catches/stumpings2 = 876/5 | | family = {{plainlist| * [[E. M. Grace]] (brother) * [[Fred Grace]] (brother)}} | | date = 20 December | year = 2024 | source = Cricket Archive<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.co.uk/Archive/Players/0/43/43.html |title=W G Grace |work=CricketArchive |url-access=subscription}}</ref> }} '''ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್''' ೧೮೪೮-೧೯೧೫ ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಯುಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಕ್ರೀಡಾಪಟು. ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ಟ್ಟನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ. ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್]] ಹತ್ತಿರದ ಡೌನೆಂಡ್‍ನಲ್ಲಿ. ಲಂಡನಿನ ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ತಲೊಮೊದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಬ್ರಿಸ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದ. ಗ್ರೇಸನ ತಂದೆ ವೈದ್ಯನಾಗಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನೇ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದ. ಗ್ಲಾಸ್ಟರ್ ಷೈರ್ ಪರವಾಗಿ 1865ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ದಾಂಡನ್ನು ಹಿಡಿದ ಗ್ರೇಸ್ 1908ರ ವರೆಗೂ, ಸುಮಾರು 43 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವೈಭವದಿಂದ ಆಟವಾಡಿ ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಾಗಿ ಗ್ರೇಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ಅಂದರೆ 13 ಬಾರಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೀಮಿನ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿದ್ದುದು, 22 ಮುಖ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆಸ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದು. 54,896ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, 2,876 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, 871 ಕ್ಯಾಚುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದದ್ದು. ಒಂದೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಈತ ಎರಡು ಶತಕ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲನೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ. 1,000 ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಿದ. ಆಟದ ಒಂದೇ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ (1873) 100 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, ಮೊದಲನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ 100 ಶತಕಗಳನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿದ. 1880ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದೊಡನೆ ಆಡಿದ ಪ್ರಥಮ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * {{ESPNcricinfo|id=13424}} * [http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html ''Manchester Guardian''&nbsp;– obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408214103/http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html |date=8 April 2005}} * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151676.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– memorial tribute (1916)] * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152889.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– W. G. Grace centenary] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/75862.html ESPN cricinfo&nbsp;– ''Bearded Giant'' by E. W. Swanton, 18 July 1998] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/462392.html ESPN cricinfo&nbsp;– "Amazing Grace" by David Frith, 2 Aug 2010] * [http://www.oxforddnb.com/public/dnb/33500.html Oxford Dictionary of National Biography, 2004&nbsp;– W. G. Grace] * [https://web.archive.org/web/20101031172017/http://marksteelinfo.com/audiovideo/audio/WGGrace.mp3 Mark Steel Lecture on WG. First broadcast on 16 April 1999] * BBC Radio 4 Great Lives on W. G. Grace&nbsp;– listen online: http://www.bbc.co.uk/programmes/p00glw73 ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೇಸ್, ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್}} jr0m08b147y3ohrsii9itjax81kzozg 1430652 1430651 2026-09-29T14:00:15Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1430652 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್ | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100|MRCS|LRCP}} | image = WG Grace c1902.jpg | caption = Grace photographed by [[George Beldam]], {{circa|1902}} | full_name = William Gilbert Grace | nickname = WG, The Champion | birth_date = {{Birth date|1848|7|18|df=y}} | birth_place = [[Downend, South Gloucestershire|Downend]], near [[Bristol]] | death_date = {{Death date and age|1915|10|23|1848|7|18|df=y}} | death_place = [[Mottingham]], [[Kent]] | | batting = Right-handed | bowling = Right-arm [[Medium pace bowling|medium]] ([[roundarm bowling|roundarm]]) | role = [[All-rounder]] | | international = true | internationalspan = 1880–1899 | country = England | testdebutdate = 6 September | testdebutyear = 1880 | testdebutagainst = Australia | testcap = 24 | lasttestdate = 1 June | lasttestyear = 1899 | lasttestagainst = Australia | | club1 = [[Gentlemen cricket team|Gentlemen]] | year1 = {{nowrap|1865–1906}} | club2 = [[United South of England Eleven|USEE]] | year2 = {{nowrap|1866–1878}} | club3 = [[Marylebone Cricket Club|MCC]] | year3 = {{nowrap|1869–1904}} | club4 = [[Gloucestershire County Cricket Club|Gloucestershire]] | year4 = {{nowrap|1870–1899}} | club5 = [[London County Cricket Club|London County]] | year5 = {{nowrap|1900–1904}} | | columns = 2 | | column1 = [[Test cricket|Test]] | matches1 = 22 | runs1 = 1,098 | top score1 = 170 | bat avg1 = 32.29 | 100s/50s1 = 2/5 | deliveries1 = 666 | wickets1 = 9 | best bowling1 = 2/12 | bowl avg1 = 26.22 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | catches/stumpings1 = 39/– | | column2 = [[First-class cricket|FC]] | matches2 = 870 | runs2 = 54,211 | top score2 = 344 | bat avg2 = 39.45 | 100s/50s2 = 124/251 | deliveries2 = 124,833 | wickets2 = 2,809 | best bowling2 = 10/49 | bowl avg2 = 18.14 | fivefor2 = 240 | tenfor2 = 64 | catches/stumpings2 = 876/5 | | family = {{plainlist| * [[E. M. Grace]] (brother) * [[Fred Grace]] (brother)}} | | date = 20 December | year = 2024 | source = Cricket Archive<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.co.uk/Archive/Players/0/43/43.html |title=W G Grace |work=CricketArchive |url-access=subscription}}</ref> }} '''ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್''' ೧೮೪೮-೧೯೧೫ ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಯುಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಕ್ರೀಡಾಪಟು. ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ಟ್ಟನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ. ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್]] ಹತ್ತಿರದ ಡೌನೆಂಡ್‍ನಲ್ಲಿ. ಲಂಡನಿನ ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ತಲೊಮೊದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಬ್ರಿಸ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದ. ಗ್ರೇಸನ ತಂದೆ ವೈದ್ಯನಾಗಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನೇ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದ. ಗ್ಲಾಸ್ಟರ್ ಷೈರ್ ಪರವಾಗಿ 1865ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ದಾಂಡನ್ನು ಹಿಡಿದ ಗ್ರೇಸ್ 1908ರ ವರೆಗೂ, ಸುಮಾರು 43 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವೈಭವದಿಂದ ಆಟವಾಡಿ ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಾಗಿ ಗ್ರೇಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ಅಂದರೆ 13 ಬಾರಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೀಮಿನ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿದ್ದುದು, 22 ಮುಖ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆಸ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದು. 54,896ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, 2,876 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, 871 ಕ್ಯಾಚುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದದ್ದು. ಒಂದೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಈತ ಎರಡು ಶತಕ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲನೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ. 1,000 ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಿದ. ಆಟದ ಒಂದೇ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ (1873) 100 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, ಮೊದಲನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ 100 ಶತಕಗಳನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿದ. 1880ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದೊಡನೆ ಆಡಿದ ಪ್ರಥಮ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * {{ESPNcricinfo|id=13424}} * [http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html ''Manchester Guardian''&nbsp;– obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408214103/http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html |date=8 April 2005}} * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151676.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– memorial tribute (1916)] * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152889.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– W. G. Grace centenary] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/75862.html ESPN cricinfo&nbsp;– ''Bearded Giant'' by E. W. Swanton, 18 July 1998] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/462392.html ESPN cricinfo&nbsp;– "Amazing Grace" by David Frith, 2 Aug 2010] * [http://www.oxforddnb.com/public/dnb/33500.html Oxford Dictionary of National Biography, 2004&nbsp;– W. G. Grace] * [https://web.archive.org/web/20101031172017/http://marksteelinfo.com/audiovideo/audio/WGGrace.mp3 Mark Steel Lecture on WG. First broadcast on 16 April 1999] * BBC Radio 4 Great Lives on W. G. Grace&nbsp;– listen online: http://www.bbc.co.uk/programmes/p00glw73 ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೇಸ್, ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ]] e463j5i5ymocrzcq5yqhv7nno5ollju 1430653 1430652 2026-09-29T14:00:31Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1430653 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್ | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100|MRCS|LRCP}} | image = WG Grace c1902.jpg | caption = Grace photographed by [[George Beldam]], {{circa|1902}} | full_name = William Gilbert Grace | nickname = WG, The Champion | birth_date = {{Birth date|1848|7|18|df=y}} | birth_place = [[Downend, South Gloucestershire|Downend]], near [[Bristol]] | death_date = {{Death date and age|1915|10|23|1848|7|18|df=y}} | death_place = [[Mottingham]], [[Kent]] | | batting = Right-handed | bowling = Right-arm [[Medium pace bowling|medium]] ([[roundarm bowling|roundarm]]) | role = [[All-rounder]] | | international = true | internationalspan = 1880–1899 | country = England | testdebutdate = 6 September | testdebutyear = 1880 | testdebutagainst = Australia | testcap = 24 | lasttestdate = 1 June | lasttestyear = 1899 | lasttestagainst = Australia | | club1 = [[Gentlemen cricket team|Gentlemen]] | year1 = {{nowrap|1865–1906}} | club2 = [[United South of England Eleven|USEE]] | year2 = {{nowrap|1866–1878}} | club3 = [[Marylebone Cricket Club|MCC]] | year3 = {{nowrap|1869–1904}} | club4 = [[Gloucestershire County Cricket Club|Gloucestershire]] | year4 = {{nowrap|1870–1899}} | club5 = [[London County Cricket Club|London County]] | year5 = {{nowrap|1900–1904}} | | columns = 2 | | column1 = [[Test cricket|Test]] | matches1 = 22 | runs1 = 1,098 | top score1 = 170 | bat avg1 = 32.29 | 100s/50s1 = 2/5 | deliveries1 = 666 | wickets1 = 9 | best bowling1 = 2/12 | bowl avg1 = 26.22 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | catches/stumpings1 = 39/– | | column2 = [[First-class cricket|FC]] | matches2 = 870 | runs2 = 54,211 | top score2 = 344 | bat avg2 = 39.45 | 100s/50s2 = 124/251 | deliveries2 = 124,833 | wickets2 = 2,809 | best bowling2 = 10/49 | bowl avg2 = 18.14 | fivefor2 = 240 | tenfor2 = 64 | catches/stumpings2 = 876/5 | | family = {{plainlist| * [[E. M. Grace]] (brother) * [[Fred Grace]] (brother)}} | | date = 20 December | year = 2024 | source = Cricket Archive<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.co.uk/Archive/Players/0/43/43.html |title=W G Grace |work=CricketArchive |url-access=subscription}}</ref> }} '''ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್''' ೧೮೪೮-೧೯೧೫ ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಯುಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಕ್ರೀಡಾಪಟು. ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ಟ್ಟನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ. ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್]] ಹತ್ತಿರದ ಡೌನೆಂಡ್‍ನಲ್ಲಿ. ಲಂಡನಿನ ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ತಲೊಮೊದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಬ್ರಿಸ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದ. ಗ್ರೇಸನ ತಂದೆ ವೈದ್ಯನಾಗಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನೇ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದ. ಗ್ಲಾಸ್ಟರ್ ಷೈರ್ ಪರವಾಗಿ 1865ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ದಾಂಡನ್ನು ಹಿಡಿದ ಗ್ರೇಸ್ 1908ರ ವರೆಗೂ, ಸುಮಾರು 43 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವೈಭವದಿಂದ ಆಟವಾಡಿ ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಾಗಿ ಗ್ರೇಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ಅಂದರೆ 13 ಬಾರಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೀಮಿನ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿದ್ದುದು, 22 ಮುಖ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆಸ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದು. 54,896ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, 2,876 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, 871 ಕ್ಯಾಚುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದದ್ದು. ಒಂದೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಈತ ಎರಡು ಶತಕ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲನೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ. 1,000 ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಿದ. ಆಟದ ಒಂದೇ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ (1873) 100 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, ಮೊದಲನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ 100 ಶತಕಗಳನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿದ. 1880ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದೊಡನೆ ಆಡಿದ ಪ್ರಥಮ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * {{ESPNcricinfo|id=13424}} * [http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html ''Manchester Guardian''&nbsp;– obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408214103/http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html |date=8 April 2005}} * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151676.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– memorial tribute (1916)] * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152889.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– W. G. Grace centenary] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/75862.html ESPN cricinfo&nbsp;– ''Bearded Giant'' by E. W. Swanton, 18 July 1998] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/462392.html ESPN cricinfo&nbsp;– "Amazing Grace" by David Frith, 2 Aug 2010] * [http://www.oxforddnb.com/public/dnb/33500.html Oxford Dictionary of National Biography, 2004&nbsp;– W. G. Grace] * [https://web.archive.org/web/20101031172017/http://marksteelinfo.com/audiovideo/audio/WGGrace.mp3 Mark Steel Lecture on WG. First broadcast on 16 April 1999] * BBC Radio 4 Great Lives on W. G. Grace&nbsp;– listen online: http://www.bbc.co.uk/programmes/p00glw73 ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೇಸ್, ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ]] tcs8ri6kxtuj7nc8irn5490t2m37fd8 1430654 1430653 2026-09-29T14:00:54Z VASANTH S.N. 728 added [[Category:ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಟೆಸ್ಟ್‌‌ ಪಂದ್ಯದ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1430654 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್ | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100|MRCS|LRCP}} | image = WG Grace c1902.jpg | caption = Grace photographed by [[George Beldam]], {{circa|1902}} | full_name = William Gilbert Grace | nickname = WG, The Champion | birth_date = {{Birth date|1848|7|18|df=y}} | birth_place = [[Downend, South Gloucestershire|Downend]], near [[Bristol]] | death_date = {{Death date and age|1915|10|23|1848|7|18|df=y}} | death_place = [[Mottingham]], [[Kent]] | | batting = Right-handed | bowling = Right-arm [[Medium pace bowling|medium]] ([[roundarm bowling|roundarm]]) | role = [[All-rounder]] | | international = true | internationalspan = 1880–1899 | country = England | testdebutdate = 6 September | testdebutyear = 1880 | testdebutagainst = Australia | testcap = 24 | lasttestdate = 1 June | lasttestyear = 1899 | lasttestagainst = Australia | | club1 = [[Gentlemen cricket team|Gentlemen]] | year1 = {{nowrap|1865–1906}} | club2 = [[United South of England Eleven|USEE]] | year2 = {{nowrap|1866–1878}} | club3 = [[Marylebone Cricket Club|MCC]] | year3 = {{nowrap|1869–1904}} | club4 = [[Gloucestershire County Cricket Club|Gloucestershire]] | year4 = {{nowrap|1870–1899}} | club5 = [[London County Cricket Club|London County]] | year5 = {{nowrap|1900–1904}} | | columns = 2 | | column1 = [[Test cricket|Test]] | matches1 = 22 | runs1 = 1,098 | top score1 = 170 | bat avg1 = 32.29 | 100s/50s1 = 2/5 | deliveries1 = 666 | wickets1 = 9 | best bowling1 = 2/12 | bowl avg1 = 26.22 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | catches/stumpings1 = 39/– | | column2 = [[First-class cricket|FC]] | matches2 = 870 | runs2 = 54,211 | top score2 = 344 | bat avg2 = 39.45 | 100s/50s2 = 124/251 | deliveries2 = 124,833 | wickets2 = 2,809 | best bowling2 = 10/49 | bowl avg2 = 18.14 | fivefor2 = 240 | tenfor2 = 64 | catches/stumpings2 = 876/5 | | family = {{plainlist| * [[E. M. Grace]] (brother) * [[Fred Grace]] (brother)}} | | date = 20 December | year = 2024 | source = Cricket Archive<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.co.uk/Archive/Players/0/43/43.html |title=W G Grace |work=CricketArchive |url-access=subscription}}</ref> }} '''ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಗ್ರೇಸ್''' ೧೮೪೮-೧೯೧೫ ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಯುಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಕ್ರೀಡಾಪಟು. ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ಟ್ಟನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ. ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್]] ಹತ್ತಿರದ ಡೌನೆಂಡ್‍ನಲ್ಲಿ. ಲಂಡನಿನ ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ತಲೊಮೊದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಬ್ರಿಸ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದ. ಗ್ರೇಸನ ತಂದೆ ವೈದ್ಯನಾಗಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನೇ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದ. ಗ್ಲಾಸ್ಟರ್ ಷೈರ್ ಪರವಾಗಿ 1865ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ದಾಂಡನ್ನು ಹಿಡಿದ ಗ್ರೇಸ್ 1908ರ ವರೆಗೂ, ಸುಮಾರು 43 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವೈಭವದಿಂದ ಆಟವಾಡಿ ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಾಗಿ ಗ್ರೇಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ಅಂದರೆ 13 ಬಾರಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೀಮಿನ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿದ್ದುದು, 22 ಮುಖ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆಸ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದು. 54,896ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, 2,876 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, 871 ಕ್ಯಾಚುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದದ್ದು. ಒಂದೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಈತ ಎರಡು ಶತಕ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲನೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ. 1,000 ರನ್ನುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಿದ. ಆಟದ ಒಂದೇ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ (1873) 100 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, ಮೊದಲನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ 100 ಶತಕಗಳನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿದ. 1880ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದೊಡನೆ ಆಡಿದ ಪ್ರಥಮ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * {{ESPNcricinfo|id=13424}} * [http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html ''Manchester Guardian''&nbsp;– obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408214103/http://www.guardiancentury.co.uk/1910-1919/Story/0,6051,99003,00.html |date=8 April 2005}} * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151676.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– memorial tribute (1916)] * [http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152889.html ''Wisden Cricketers' Almanack''&nbsp;– W. G. Grace centenary] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/75862.html ESPN cricinfo&nbsp;– ''Bearded Giant'' by E. W. Swanton, 18 July 1998] * [http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/462392.html ESPN cricinfo&nbsp;– "Amazing Grace" by David Frith, 2 Aug 2010] * [http://www.oxforddnb.com/public/dnb/33500.html Oxford Dictionary of National Biography, 2004&nbsp;– W. G. Grace] * [https://web.archive.org/web/20101031172017/http://marksteelinfo.com/audiovideo/audio/WGGrace.mp3 Mark Steel Lecture on WG. First broadcast on 16 April 1999] * BBC Radio 4 Great Lives on W. G. Grace&nbsp;– listen online: http://www.bbc.co.uk/programmes/p00glw73 ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೇಸ್, ವಿಲಿಯಂ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಟೆಸ್ಟ್‌‌ ಪಂದ್ಯದ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರು]] dv0ejkz99mamb87a6e5klrnm5p6nkm3 ಲೂಶಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ 0 187520 1430658 2026-09-29T16:02:52Z Reema Jalihal 87461 ಹೊಸ ಪುಟ: {| class="infobox" |+ ಲೂಶಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ (ಲು ಪರ್ವತ) |- ! colspan="2" | [[File:Mount Lushan - fog.JPG|250px]] |- ! colspan="2" | ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ಲು ಪರ್ವತದ ನೋಟ |- ! scope="row" | ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | Lushan National Park |- ! scope="row" | ಸ್ಥಳ | ಜಿಯುಜಿಯಾಂಗ್, ಜಿಯಾಂಗ್ಷಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಚೀನಾ |... 1430658 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |+ ಲೂಶಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ (ಲು ಪರ್ವತ) |- ! colspan="2" | [[File:Mount Lushan - fog.JPG|250px]] |- ! colspan="2" | ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ಲು ಪರ್ವತದ ನೋಟ |- ! scope="row" | ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | Lushan National Park |- ! scope="row" | ಸ್ಥಳ | ಜಿಯುಜಿಯಾಂಗ್, ಜಿಯಾಂಗ್ಷಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಚೀನಾ |- ! scope="row" | ಮಾನದಂಡ | ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ: (ii)(iii)(iv)(vi) |- ! scope="row" | ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಪಟ್ಟಿ ಸೇರ್ಪಡೆ | ೧೯೯೬ |- ! scope="row" | ವಿಸ್ತೀರ್ಣ | ೩೦,೨೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (ಬಫರ್ ವಲಯ: ೫೦,೦೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್) |- ! scope="row" | ಗರಿಷ್ಠ ಎತ್ತರ | ೧,೪೭೪ ಮೀ (ದಹಾನ್ಯಾಂಗ್ ಶಿಖರ) |- ! scope="row" | ಪ್ರಕಾರ | ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂದೃಶ್ಯ |- ! scope="row" | ದೇಶ | ಚೀನಾ |} '''ಲೂಶಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ''' (ಇದನ್ನು '''ಲು ಪರ್ವತ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಚೀನಾದ ಜಿಯಾಂಗ್ಷಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಜಿಯುಜಿಯಾಂಗ್ ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೨,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಈ ಪರ್ವತವು ಬೌದ್ಧ, ತಾವೋ ಮತ್ತು ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯನ್ ಧರ್ಮಗಳ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಸುಂದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಭೂದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯದಿಂದ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="unesco">{{cite web |title=Lushan National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/778 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-09-23}}</ref> ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಮ್ಮಿಲನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಲು ಪರ್ವತವನ್ನು ಚೀನಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ [[ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. == ಇತಿಹಾಸ == ಲು ಪರ್ವತವು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಚೀನಾದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಾವೋ ಧರ್ಮ, ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ, ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ, ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಪಂಥ, ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ ಸೇರಿದಂತೆ ಆರು ವಿಭಿನ್ನ ಧರ್ಮಗಳ ನೂರಾರು ಪುರಾತನ ಕಟ್ಟಡಗಳಿವೆ. ಇದು ಚೀನಾದ ಕೆಲವೇ ಬಹು-ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="chinafetching">{{cite web |title=Lushan - A Multi-Religious Mount with Beautiful Scenery |url=https://www.chinafetching.com/mount-lu |website=ChinaFetching |access-date=2026-09-23}}</ref> ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ೨೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಿವೆ. ೧೯ನೇ ಮತ್ತು ೨೦ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಮಿಷನರಿಗಳಿಗೆ ಬೇಸಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣವಾಗಿಯೂ ಈ ಪರ್ವತ ಬಳಕೆಯಾಯಿತು. [[File:Mount Lushan - fog.JPG|thumb|ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ಲು ಪರ್ವತದ ನೋಟ]] == ಡಾಂಗ್‌ಲಿನ್ ಮಂದಿರ == [[File:Donglin Temple 03.JPG|thumb|ಡಾಂಗ್‌ಲಿನ್ ಮಂದಿರ]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೩೮೬ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಡಾಂಗ್‌ಲಿನ್ ಮಂದಿರ ಲು ಪರ್ವತದ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿ ಹುಯಿಯುವಾನ್ ಇಲ್ಲಿ "ಶುದ್ಧ ಭೂಮಿ" ಎಂಬ ಬೌದ್ಧ ಪಂಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="unesco"/> ೧,೬೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಪೂರ್ವ ಜಿನ್ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದ ಮಂದಿರವನ್ನು ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಕೇಂದ್ರ ಅಕ್ಷದ ಸುತ್ತ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಹಲವಾರು ಆಚರಣಾ ಸಭಾಂಗಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="chinahighlights">{{cite web |title=Mount Lu National Park: Location, Features and Travel Tips |url=https://www.chinahighlights.com/nanchang/attraction/lushan-national-park.htm |website=China Highlights |access-date=2026-09-23}}</ref> == ಬಿಳಿ ಜಿಂಕೆ ಗುಹೆ ಅಕಾಡೆಮಿ == [[File:Lushan White Lotus Grotto Academy.JPG|thumb|ಪುರಾತನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಕಟ್ಟಡ]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೯೪೦ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ "ಬಿಳಿ ಜಿಂಕೆ ಗುಹೆ ಅಕಾಡೆಮಿ" ಚೀನಾದ ನಾಲ್ಕು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರಾತನ ಅಕಾಡೆಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="chinahighlights"/> ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಝು ಷಿ ಇದನ್ನು ಪುನರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನವ-ಕನ್‌ಫ್ಯೂಷಿಯನ್ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಚಿಂತನೆ ನಂತರ ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದವರೆಗೆ ಹರಡಿ, ಏಳು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು.<ref name="unesco"/> == ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಖರಗಳು == [[File:Sandiequan Waterfall, Lushan.jpg|thumb|ಮೂರು-ಹಂತದ ಜಲಪಾತ]] ಲು ಪರ್ವತದ "ಮೂರು-ಹಂತದ ಜಲಪಾತ" ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಮೂರು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೧೫೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತದೆ.<ref name="chinahighlights"/> [[File:Wulao Peak.jpg|thumb|ವುಲಾವೋ ಶಿಖರ (ಐದು ಹಿರಿಯರ ಶಿಖರ)]] "ಐದು ಹಿರಿಯರ ಶಿಖರ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವುಲಾವೋ ಶಿಖರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಅದ್ಭುತ ಶಿಖರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಪರ್ವತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಬಿಂದುವಾದ ದಹಾನ್ಯಾಂಗ್ ಶಿಖರ ೧,೪೭೪ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವಿದೆ.<ref name="chinafetching"/> ಲುಲಿನ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಹಾನ್‌ಪೊ ಕಣಿವೆಯಂತಹ ಇತರ ದೃಶ್ಯರಮಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ೯೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಶಿಲ್ಪಾಕ್ಷರಗಳು ಮತ್ತು ೩೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲಾಫಲಕಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ.<ref name="chinahighlights"/> == ಗುಲಿಂಗ್ ಪಟ್ಟಣ == [[File:Lushan - villas.JPG|thumb|ಗುಲಿಂಗ್ ಪಟ್ಟಣದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಬಂಗಲೆಗಳು]] ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ಮಿಷನರಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಬೇಸಿಗೆಯ ತೀವ್ರ ಸೆಖೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗುಲಿಂಗ್ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು; ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸುಮಾರು ೬೦೦ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಬಂಗಲೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡವು.<ref name="chinafetching"/> ಪರ್ವತದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಸುಮಾರು ೨೫ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ೧೦ ಕಿ.ಮೀ ಅಗಲವಿದ್ದು, ರಾಜಧಾನಿ ನಾನ್‌ಚಾಂಗ್‌ನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="chinahighlights"/> ಗುಲಿಂಗ್ ಪಟ್ಟಣ ಇಂದಿಗೂ ಬೇಸಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣವಾಗಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ == ೧,೫೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ಸಾವಿರಾರು ಕವನಗಳು, ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಇದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="chinafetching"/> ಟಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ ಕವಿ ಲಿ ಬಾಯ್ ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೫೬ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ "ಲು ಪರ್ವತದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ" ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವನದಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಆಕಾಶಗಂಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref name="libai">{{cite web |title=Li Bai's 'Gazing at a Waterfall on Mount Lu' |url=https://thechinaproject.com/2019/04/15/li-bais-gazing-at-a-waterfall-on-mount-lu/ |website=The China Project |access-date=2026-09-28}}</ref> ಸಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶದ ಕವಿ ಸು ಶಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೦೮೪ರಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ವನ ಮಂದಿರದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ಕವನದಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತದೊಳಗೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದರ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಗೋಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತಾತ್ವಿಕ ಸಾಲನ್ನು ಬರೆದನು; ಇದು ಮುಂದೆ ಚೀನೀ ನುಡಿಗಟ್ಟಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.<ref name="sushi">{{cite web |title=Written on the Wall of the West Woods Temple by Su Shi: English Translation |url=https://www.cn-poetry.com/su-shi-poems/west-woods-temple.html |website=Classical Chinese Poetry |access-date=2026-09-28}}</ref> ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಲು ಪರ್ವತವನ್ನು ಚೀನೀ ಭೂದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ತೊಟ್ಟಿಲು ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="chinahighlights"/> == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ == ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಲು ಪರ್ವತವು "ಚೀನೀ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಸಾರಾಂಶ" ಎಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಬಣ್ಣಿಸಿದೆ. ಹಾನ್ ರಾಜವಂಶದಿಂದ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಅಸಾಧಾರಣ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಈ ತಾಣ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಚೀನಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಭೂದೃಶ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಈ ತಾಣವನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಇದೇ ಲು ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಭೂಉದ್ಯಾನ (ಜಿಯೋಪಾರ್ಕ್) ಜಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತ್ತು; ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಇದು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ "ಯುನೆಸ್ಕೋ ಜಾಗತಿಕ ಭೂಉದ್ಯಾನ" ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆಯಿತು. ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣದ ಗಡಿಗಿಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ೫೪,೮೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಭೂಉದ್ಯಾನ ಅದೇ ಲು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆವರಿಸಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಚೀನಾದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಚತುರ್ಥ ಯುಗದ ಹಿಮನದಿ ಭೂರೂಪಗಳಿವೆ.<ref name="geopark">{{cite web |title=Lushan UNESCO Global Geopark |url=https://www.unesco.org/en/iggp/lushan-unesco-global-geopark |website=UNESCO |access-date=2026-09-28}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> mt2m7wlij5cpkpr2uaozuadzgg1tmnp ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kwékwlos 3 187521 1430687 2026-09-29T18:05:17Z Lentokonefani 44591 Lentokonefani [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kwékwlos]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wrtragnas]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kwékwlos|Kwékwlos]]" to "[[Special:CentralAuth/Wrtragnas|Wrtragnas]]" 1430687 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wrtragnas]] bkylxdx84kyzhcjezdaze93peiizyle ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ X 0 187522 1430722 2026-09-29T22:22:57Z Kartikdn 1134 ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ X 1430722 wikitext text/x-wiki [[File:Carlos_X_de_Francia_(François_Gérard).jpg|thumb|ಚಾರ್ಲ್ಸ್ X ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಭಾವಚಿತ್ರ (೧೮೨೫)]] '''ಚಾರ್ಲ್ಸ್ X''' 1824-30ರಲ್ಲಿ [[ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಫ್ರಾನ್ಸಿನ]] [[ಅರಸ|ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದ]]. ಈತ [[:en:Louis_XV|15ನೆಯ ಲೂಯಿಯ]] ಮೊಮ್ಮಗ. ಈತನ ಜನನ 1757ರಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಈತ [[:en:Count_of_Artois|ಆರ್ಟ್ವಾದ ಕೌಂಟ್]] ಆಗಿದ್ದ. ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿ [[:en:French_Army|ಫ್ರೆಂಚ್ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕ್ರಾಂತಿಯಾದಾಗ]] ದೇಶಭ್ರಷ್ಟರಾದ ಶ್ರೀಮಂತರೊಂದಿಗೆ ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ರಾಜಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲಗಳಿಸಲು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲೆಲ್ಲ]] ಸಂಚರಿಸಿದ. [[ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಬೋನಪಾರ್ತ್|ನೆಪೋಲಿಯನ್ನನ]] ಪತನಾನಂತರ ಫ್ರಾನ್ಸಿಗೆ ಮರಳಿ,<ref>{{Cite book |last=Nagel |first=Susan |title=Marie Thérèse: Child of Terror |date=18 March 2008 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-5969-1057-7 |page=65 |oclc=177826440 |ol=12443706M}}</ref> ತನ್ನ [[ಸೋದರ]] [[:en:Louis_XVIII|18ನೆಯ ಲೂಯಿಯ]] ಆಡಳಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ರಾಜಪಕ್ಷದ [[ನಾಯಕತ್ವ|ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದ]]; ಲೂಯಿಯ ನಿಧನಾನಂತರ [[ಸಿಂಹಾಸನ|ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನೇರಿದನಾದರೂ]] ಶೀಘ್ರವೇ ಇವನ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. 1789ರ ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆಯಲೇ ಇಲ್ಲವೇನೋ ಎನ್ನುವಂತೆ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಆಳಲು ಯತ್ನಿಸಿ. 1830ರ [[ಜುಲೈ ಕ್ರಾಂತಿ|ಜುಲೈ ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ]] ಪದಚ್ಯುತನಾದ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ]] ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿ 1836ರಲ್ಲಿ ತೀರಿಕೊಂಡ.<ref name="perilouscrown">{{Cite book |last=Price |first=Munro |author-link=Munro Price |title=The Perilous Crown: France between Revolutions |publisher=Macmillan |pages=185–187}}</ref> ಈತ [[:en:House_of_Bourbon|ಬೂರ್ಬೊ ವಂಶದ]] ಕೊನೆಯ ದೊರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚಾಲ್ರ್ಸ್‌ (ಫ್ರಾನ್ಸಿನ ದೊರೆಗಳು)}} [[ವರ್ಗ:ಅರಸರು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] im6nrosx4gpkeyzcz6i3ib923kmmk16 ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Voyage63 3 187523 1430765 2026-09-30T03:02:39Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1430765 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Voyage63}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೩೨, ೩೦ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 104z7pmmafa6d49tynix9szxcyjpfhe ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Prashanthbbh 3 187524 1430766 2026-09-30T03:04:51Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1430766 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Prashanthbbh}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೩೪, ೩೦ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) qgb2rkoxh8jspufamx2n3gw1zh0g52o ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Landing13 3 187525 1430799 2026-09-30T05:43:33Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1430799 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Landing13}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೧:೧೩, ೩೦ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) luy7nqde0eynn6bgdr66lpza29kfub1 ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Paramamithra 3 187526 1430828 2026-09-30T08:31:06Z Cabayi 23232 Cabayi [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Paramamithra]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gudibettumane]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Paramamithra|Paramamithra]]" to "[[Special:CentralAuth/Gudibettumane|Gudibettumane]]" 1430828 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gudibettumane]] ivo246qrsw0ia5njdv0dp4zbs9wvsuf