ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk 0 2093 1431615 1349890 2026-10-08T23:26:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431615 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ತುಳು |nativename = {{lang|tcy-Knda|ತುಳು ಭಾಷೆ}} |states = [[ಭಾರತ]] |region = [[ತುಳು ನಾಡು]]:ಪ್ರದೇಶ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯಗಳು<ref>http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya1b.html</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ciil.org/Main/Announcement/Abstracts/Abstacts/11.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2013-12-11 |archive-date=2008-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110615/http://www.ciil.org/Main/Announcement/Abstracts/Abstacts/11.htm |url-status=dead }}</ref><br />[[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]<ref name="languageinindia.com">{{cite web |url=http://www.languageinindia.com/may2003/maharashtraurdu.html |title=Language in India |publisher=Language in India |date=2003-05-05 |accessdate=2012-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225065831/http://www.languageinindia.com/may2003/maharashtraurdu.html%20 |archive-date=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref><br />[[Arab states of the Persian Gulf|ಗಲ್ಫ್ ದೇಶಗಳು]]<ref name="mangalorean.com">{{cite web |url=http://www.mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=139752 |title=Serving Mangaloreans Around The World! |publisher=Mangalorean.Com |date= |accessdate=2012-05-21 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225065833/https://www.mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=139752%20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=63861|title=Dr Veerendra Heggade in Dubai to Unite Tuluvas for Tulu Sammelan|date=August 9, 2009|work=Daijiworld|publisher=Daijiworld Media|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 11, 2013|archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225065830/http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=63861|url-status=dead}}<!-- http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=63861&n_tit=Dr+Veerendra+Heggade+in+Dubai+to+Unite+Tuluvas+for+Tulu+Sammelan --></ref> |ethnicity = [[ತುಳುವರು]] |speakers = 1.7 ದಶಲಕ್ಷ |date = 2001 census |ref = e17 |familycolor = ದ್ರಾವಿಡ |fam2 = [[ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ]] |fam3 = ತುಳು ಭಾಷೆ |script= [[ತಿಗಳಾರಿ ಲಿಪಿ]] (ಐತಿಹಾಸಿಕ)<br />[[ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿ]] (ಸಮಕಾಲೀನ)<ref>{{cite web |url=http://www.elda.org/en/proj/scalla/SCALLA2004/mallikarjunv3.pdf |title=Indian Multilingualism, Language Policy |format=PDF |date= |accessdate=2012-05-21 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225065826/http://www.elda.org/en/proj/scalla/SCALLA2004/mallikarjunv3.pdf%20 |url-status=dead }}</ref> |iso3=tcy |notice=ಇಂಡಿಕ್ |notice2=IPA |image = Tulubaase4.png |imagecaption = ''Tulu Basay'' ('Tulu language') in [[Tulu script]] |imagesize = 150px |map = Tuluspeakers.PNG |mapcaption = Distribution of native Tulu speakers in India }} '''ತುಳು'''({{audio|LL-Q33673 (kan)-Yakshitha-ತುಳು.wav|listen}}) [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ಪಂಚ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದು ಭಾಷೆ. ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]], [[ಉಡುಪಿ]] ಮತ್ತು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ತುಳು ಮಾತಾಡುವವರನ್ನು ತುಳುವರು (ತುಳುವಿನಲ್ಲಿ ತುಳುವೆರ್) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸುಮಾರು ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ತುಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸವಾದ '''[[ತಿಗಳಾರಿ ಲಿಪಿ]]''' ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಆಧಾರಿತ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದರು. ತುಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ಲಿಪಿಯನ್ನು ತುಳು ಲಿಪಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಲಿಪಿಯನ್ನು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸುತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದರ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಲಿಪಿ ಬಳಕೆ ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿದೆ. ಇತ್ತಿಚೆನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಈ ಲಿಪಿಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಪುರಾತನ ತಿಗಳಾರಿ ಲಿಪಿ [[ಮಲೆಯಾಳಂ]] [[ಲಿಪಿ]]ಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ತುಳುಭಾಷೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲು [[ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿ]]ಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ತುಳುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿರುವ ಕೃತಿಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದ ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದರೂ ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ತುಳುವ ಜನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪಾಡ್ದನ ಎಂಬ ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಮಾಡಬಹುದು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ ಮತ್ತು ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ತುಳು ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ ತುಳುನಾಡು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂಬಯಿ ಪಟ್ಟಣ, ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯದ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತುಳುವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಸುಮಾರು ೨ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ತುಳು ಭಾಷೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ. == ಪ್ರಮುಖ ಬರಹಗಳು == *ಮಾಧ್ವ ಮತದ ತಿಗಳಾರಿ ಸರ್ವಮೂಲ ಗ್ರಂಥಗಳು ತುಳು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ದೊರಕಿವೆ, ೭೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿರುವ ಈ ಗ್ರಂಥಗಳೇ ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಮೂಲ ಲಿಪಿ ಹುಡುಕಲು ಸಹಾಯವಾಗಿವೆ, ಇದನ್ನು ಶ್ರೀ ಪಲಿಮಾರು ಮಠದ ಹೃಷಿಕೇಶ ತೀರ್ಥರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಸರ್ವಮೂಲ ಗ್ರಂಥಮಾಲಿಕೆ ಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಸೇರಿದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಿಗಳಾರಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ 'ಭಾಗವತ'ವನ್ನು(ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಬರೆದಿರುವ ಆಧಾರವಿದೆ. *ಮಂದಾರ ಕೇಶವ ಭಟ್ಟರು 'ಮಂದಾರ ರಾಮಾಯಣ' ಎಂಬ ಆಧುನಿಕ ತುಳು ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆ ದಿದ್ದಾರೆ.ತುಳುವಿನಲ್ಲಿ ನಂತರ ಬರೆದಿರುವ ಮಹನೀಯರಲ್ಲಿ ಅ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಶೆಟ್ಟಿ, [[ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರೈ]], [[ಕಯ್ಯಾರ ಕಿಂಞಣ್ಣ ರೈ]], [[ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರ|ಡಾ.ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರ]], [[ಬಿ.ಎ.ವಿವೇಕ್ ರೈ|ಪ್ರೊ.ಬಿ.ಎ.ವಿವೇಕ್ ರೈ]], [[ಕೆ. ಚಿನ್ನಪ್ಪ ಗೌಡ]], ಡಾ.ಶಿವರಾಮಶೆಟ್ಟಿ, ಪ್ರೊ. ಅಭಯಕುಮಾರ್, [[ಜಾನಕಿ ಎಂ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ|ಶ್ರೀಮತಿ ಜಾನಕಿ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ]],[[ದಾಮೋದರ ಶೆಟ್ಟಿ ನಾ.|ನಾ.ದಾಮೋದರ ಶೆಟ್ಟಿ]], ಡಾ.ಮಾಧವ ಪೆರಾಜೆ, ಡಾ.ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್, ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ನೀರುಮಾರ್ಗ ಪ್ರಮುಖರು. == ತುಳು ಭಾಷೆ == ತುಳು ಭಾಷೆಯು ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೊಂದು ಎಂಬ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ತುಳು ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮಾತನಾಡುವ ಶೈಲಿಯು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತನಾಡುವ ಶೈಲಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ತುಳು ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ೪ ವಿಧವಾಗಿ ವಿಂಗಡನೆ ಮಾಡಬಹುದು: - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸಾಮಾನ್ಯ, ಜೈನ, ಹಾಗೂ ಬುಡಕಟ್ಟು. * '''ಬ್ರಾಹ್ಮಣ :''' ಶಿವಳ್ಳಿ, ಪಧಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು [[ಸ್ಥಾನಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು]] ಮಾತಾಡುವ ಶೈಲಿ * '''ಜೈನ :''' ಉತ್ತರ ತುಳುನಾಡಿನ ಜೈನರು ಮಾತಾಡುವ ಶೈಲಿ * '''ಸಾಮಾನ್ಯ :''' ತುಳುನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಮಾತಾಡುವ ಶೈಲಿ. ಈ ಶೈಲಿಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕಲೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುಲಾಗುತ್ತದೆ * '''ಬುಡಕಟ್ಟು :''' ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಜನರು ಮಾತಾಡುವ ಶೈಲಿ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೋಲುತ್ತದೆ. == ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿತರಣೆ == ಮಲಯಾಳಂ ಕೃತಿ ಕೇರಳೊತ್ಪತ್ತಿ, ಸಂಗಮ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೆಲವು ಹಾಗೂ ತುಳು ಜನಪದ ಪಾಡ್ದನ ಹಾಡುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ ತುಳುನಾಡಿನ ವಿಸ್ತಾರವು ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಚಂದ್ರಗಿರಿ ನದಿಯಿಂದ (ಈಗಿನ ಕೇರಳ) ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಗೋಕರ್ಣ]]ದವರೆಗೆ ಇತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈಗಿನ ತುಳುನಾಡು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ [[ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉಡುಪಿ]] (ಕುಂದಾಪುರ ತಾಲೂಕು ಬಿಟ್ಟು) ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕೇರಳ ದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕಾಸರಗೋಡು]] ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಂಬಯಿ ಹಾಗೂ ಥಾಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ತುಳುವರು ಇದ್ದಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Alvakheda map.jpg|thumb|Map Showing ancient Tulu kingdom of Alva Kheda]] == ಲಿಪಿ == ಹಿಂದೆ ತುಳು [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ|ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು]] ತುಳು ಭಾಷೆ ಬರೆಯಲು [[ತಿಗಳಾರಿ ಲಿಪಿ]]ಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದನ್ನೇ ತುಳು ಲಿಪಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಲಿಪಿಯನ್ನು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]]ದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತದನಂತರ, ತುಳುಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಹಲವು ಗ್ರಂಥಗಳ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು ಲಭಿಸಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ತುಳು ಬರೆಯಲು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. [[:tcy:ತುಳು ಭಾಷೆ|ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ]] ಕೂಡಾ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತುಳು ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ತುಳು ಲಿಪಿ ಕಲಿಸುವ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Marriage Invitation in Tulu Script.JPG|thumb|250px|right|ತುಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮದುವೆ ಆಮಂತ್ರಣ]] [[ಚಿತ್ರ:Tulu (Tigalari) Script.jpg|thumb|Tulu Script]] [[ಚಿತ್ರ:Tulu-Script.jpg|thumb|200px|ತಿಗಳಾರಿ ಲಿಪಿ]] == ವಿಶ್ವ ತುಳು ಸಮ್ಮೇಳನ == *ಮೊತ್ತ ಮೊದಲಿಗೆ ಮಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರಸಿದ್ದ ವಕೀಲರಾದ ಶ್ರೀ ದಿವಂಗತ ಎಸ್.ಅರ್ ಹೆಗ್ಡೆಯವರು ಇವರು ೪.೧.೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರು ತುಳುಕೂಟವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.ಈ ತುಳುಕೂಟದ ವತಿಯಿಂದ ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ಮೂಲ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೂ. ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ತುಳು ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆಯಿತು. ಈ ವಿಶ್ವ ತುಳು ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ವತಿಯಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತೆ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕೇಳುವ ನಿರ್ಣಯ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. *ತುಳುವರು ತುಳುಕೂಟ ಮತ್ತಿತರ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟದ ಫಲವಾಗಿ ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಎಂ. ವೀರಪ್ಪ ಮೊಯ್ಲ್ಲಿಯವರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡಿತು. [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ]] ಕನ್ನಡ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದ ಪ್ರೊ.ಬಿ.ಎ.ವಿವೇಕ ರೈಯವರು ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು *೨೦೦೯ ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦ ರಿಂದ ೧೩ ರ ವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ತುಳು ಸಮ್ಮೇಳನ ಉಜಿರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಧರ್ಮಸ್ಥಳದ ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿ ಡಾ. ವೀರೇಂದ್ರ ಹೆಗ್ಗಡೆ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಪ್ರಮುಖ ಆಯೋಜಕರಾಗಿದ್ದರು. ೩ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ತುಳು ಗ್ರಾಮದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ತುಳು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ೬೦ ವರ್ಷ ಹಿಂದೆ ತುಳುನಾಡಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಹೇಗೆ ಇದ್ದವು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಗುತ್ತಿನಮನೆ, ದೇವಸ್ಥಾನ, ಭಜನಾ ಮಂದಿರ, ಬೀದಿ, ದೈವಸ್ಥಾನ, ನಾಗನಕಟ್ಟೆ, ದೋಣಿ ವಿಹಾರ, ಅವಲಕ್ಕಿ, ಕಬ್ಬಿನ ಗಾಣ, ಕಬ್ಬಿಣದ, ಮರದ ಕೆಲಸ, ಪಂಡಿತರ, ಪಟೇಲರ ಮನೆ ಮೊದಲಾದ್ದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. == ತುಳು ಸಿನಿಮಾ == ೧೯೭೧ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ತುಳು ಸಿನಿಮಾಲೋಕ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾಗಿ ಮೊದಲ ತುಳು ಸಿನಿಮಾ '''ಎನ್ನ ತಂಗಡಿ''' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ತುಳುವಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪೦ ಸಿನಿಮಾಗಳು ತಯಾರಾದವು. # ಎನ್ನ ತಂಗಡಿ. # ದಾರೆದ ಬುಡೆದಿ. # ಪಗೆತ್ತ ಪುಗೆ. # ಬಿಸತ್ತಿ ಬಾಬು. # ಉಡಲ್ದ ತುಡರ್. # ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯ. # ಕಾಸ್ದಾಯೆ ಕಂಡನಿ. # ಯಾನ್ ಸನ್ಯಾಸಿ ಆಪೆ. # ಏರ್ ಮಲ್ತಿನ ತಪ್ಪು. # ಬಯ್ಯ ಮಲ್ಲಿಗೆ. # ಸಾವಿರೋಡೋರ್ತಿ ಸಾವಿತ್ರಿ. # ನ್ಯಾಯೋಗು ಜಿಂದಾಬಾದ್. # ತುಳುನಾಡ ಸಿರಿ. # ಬೊಳ್ಳಿದೋಟ. # ಸಂಗಮ ಸಾಕ್ಷಿ. # ಕರಿಯಣಿ ಕಟ್ಟಂದಿ ಕಂಡನಿ. # ನ್ಯಾಯೋಗಾದ್ ಎನ್ನ ಬದುಕ್. # ಬಾಗ್ಯವಂತೆದಿ. # ಬದ್ಕರೆ ಬುಡ್ಲೆ. # ದಾರೆದ ಸೀರೆ. # ಪೆಟ್ಟಾಯಿ ಪಿಲಿ. # ಬದುಕೊಂಜಿ ಕಬಿತೆ. # ಸತ್ಯ ಓಲುಂಡು. # ರಾತ್ರೆ ಪಗೆಲ್. # ಬಂಗಾರ್ ಪಟ್ಲೆರ್. # ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್-೮. # ಬದ್ಕುದ ಬಿಲೆ. # ಮಾರಿ ಬಲೆ. # ಕಾಲ. # ಒಂತೆ ಎಜ್ಜೆಸ್ಟ್ ಮಲ್ಪಿ. # ತುಡರ್. # ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯ -೨. # ಕಡಲ ಮಗೆ. # ಬಿರ್ಸೆ.. # ದೇವೆರ್. # ಕಂಚಿಲ್ದ ಬಾಲೆ. # ಒರಿಯರ್ದೊರಿ ಅಸಲ್. # ಬಂಗಾರ್ದ ಕುರಲ್. # ಆಮೆಟ್ ಅಸಲ್ ಈಮೆಟ್ ಕುಸಲ್ # ಸೋಂಪ # ರಿಕ್ಷಾ ಡ್ರೈವರ್ # ಪಕ್ಕಿಲು ಮೋಜಿ # ಬರ್ಕೆ # ನಿರೆಲ್ # ಚಾಲಿ ಪೋಲಿಲು # ರಂಗ್ # ಮದಿಮೆ # ಎಕ್ಕ ಸಕ # ಬರ್ಕೆ # ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು ಸ್ವಾಮಿ # ಚಂಡಿ ಕೋರಿ # ಧಾಂಡ್ # ಸೂಮ್ಬೆ # ಸೂಪರ್ ಮರ್ಮಾಯೆ # ಒರಿಯನ್ ತೂಂಡ ಒರಿಯಗಾಪುಜ್ಜಿ # ರೈಟ್ ಬೊಕ್ಕ ಲೆಫ್ಟ್ # ಕುಡ್ಲ ಕೆಫೆ # ಬರ್ಸ # ಶಟರ್ ದುಲಾಯಿ # ರಂಬಾರೂಟಿ # ಪಿಲಿಬೈಲ್ ಯಮುನಕ್ಕ #ದಬಕ್ ದಬಾ ಐಸಾ #ಮದಿಪು #ಅರೆ ಮರ್ಲೆರ್ #ಪತ್ತನಾಜೆ #ಗುಡ್ಡೆದ ಭೂತ #ಅರ್ಜುನ್ ವೆಡ್ಸ್ ಅಮೃತಾ #ಏಸಾ #ನೇಮದ ಬೂಳ್ಯ #ಪತ್ತನಾಜೆ #ಅಂಬರ್ ಕ್ಯಾಟರರ್ಸ್ ಬಿಡುಗಡೆ ಆಗದಿರುವ ಸಿನಿಮಾಗಳು ೪ # ನಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯ # ಸರ್ಪ ಸಂಕಲೆ == ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ == [[ಚಿತ್ರ:Yaksha.jpg|thumb|ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ]] === ಪೀಠಿಕೆ === ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆ,ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳಲ್ಲಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು "ತುಳುತಿಟ್ಟು" ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿ ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂತು.ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನವು ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉಗಮವಾದರೂ,ಅದರ ಮಾಧ್ಯಮ ಕನ್ನಡವೇ ಆಗಿದ್ದಿತು. ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು-ಪ್ರದಶ‌‌ನಗಳು ವಿಫುಲವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. === ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ರೀತಿ === ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ಬಾಯಾರು ಪೆರುವಡಿ ಸಂಕಯ್ಯ ಭಾಗವತರು ರಚಿಸಿದ "ಪಂಚವಟಿ-ವಾಲಿಸುಗ್ರೀವೆರೆ ಕಾಳಗೊ" ಎಂಬುದು ತುಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ದ ಪ್ರಸಂಗ ಕೃತಿ. ಅನಂತರ ಮೂವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ "ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ","ಅಂಗದ ಸಂಧಾನ"ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಸಂಗ ಕೃತಿಗಳು ರಚನೆಯಾದವು. ೧೯೨೯ರಲ್ಲಿ ಪಂದಬೆಟ್ಟು ವೆಂಕಟರಾಯರು ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯ ಎಂಬ ಅವಳಿ ಪುಣ್ಯಪುರುಷರ ಸಾಹಸಗಾಧೆಯನ್ನು ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳು ಜನಪ್ರೀಯಗೊಂಡರೂ ತುಳುನಾಡಿನ ಜನತೆ ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒಲವು ತೋರಿಸಿದ್ದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಜಾನಪದ,ಐತಿಹಾಸಿಕ,ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಟೆಂಟ್ ಮೇಳಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. === ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳು === # ತುಳುನಾಡಸಿರಿ # ಕಾಡಮಲ್ಲಿಗೆ # ತುಳುನಾಡ ಬಲಿಯೇಂದ್ರ # ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯ # ನಾಗಸಂಪಿಗೆ # ಬಹ್ಮಮೊಗೆರರು<ref>https://www.youtube.com/watch?v=KmnLNcxm2KM</ref> # ಕೋಡ್ದಬ್ಬು # ಕಲ್ಕುಡ-ಕಲ್ಲುಟಿ # ಗೆಜ್ಜೆದ-ಪೂಜೆ <ref>https://www.youtube.com/watch?v=XDw20Y9qS3E</ref> # ಅಮರ್ ಬೊಳ್ಳಿಲು <ref>https://www.youtube.com/watch?v=-zYq_7F2lic</ref> # ಬಾರಗ # ಕಾಂತಬಾರೆ-ಬೂದಾಬಾರೆ # ದೇವುಪೂಂಜ ಪ್ರತಾಪ # ಬ್ರಹ್ಮ-ಬಲಾಂಡಿ # ಸತ್ಯದಪ್ಪೆ ಚೆನ್ನಮ್ಮ # ಬನತ್ತ ಬಂಗಾರ್ # ಬನತ್ತ ಬೊಬ್ಬರ್ಯೆ # ಕಚ್ಚೂರ ಮಾಲ್ದಿ # ಬಾಲೆ ಭಾಗ್ಯವಂತೆ # ಸಿರಿ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ # ಬೊಳ್ಳಿದ ಬೊಲ್ಗುಡೆ === ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳು === # ಶ್ರೀ ಸೋಮನಾಥೇಶ್ವರ ಮೇಳ ಇರಾ ಸುರತ್ಕಲ್ # ಕನಾ‍ಟಕ ನಾಟಕ ಸಭಾ ಮಂಡಳಿ ಮಂಗಳೂರು # ಶ್ರೀ ಮಂಜುನಾಥೇಶ್ವರ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ ಕದ್ರಿ # ಶ್ರೀ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ ಕುಂಬಳೆ # ಬಪ್ಪನಾಡು ಮೇಳ # ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಮೇಳ # ಮಂಗಳಾದೇವಿ ಮೇಳ # ಕುಂಟಾರು ಮೇಳ # ಮಧೂರು ಮೇಳ # ಪುತ್ತೂರು ಮೇಳ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕ == [http://www.facebook.com/tulunaduofficial TULU NADU (Facebook Page)] <br /> [http://www.boloji.com/places/0020.htm ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504135656/http://www.boloji.com/places/0020.htm |date=2010-05-04 }} <br /> [http://www.tulu.chilume.com/ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ] <br /> [//tcy.wikipedia.org/ ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ] <br /> [http://www.evertype.com/standards/iso10646/pdf/tulu.pdf ಯುನಿಕೋಡ್‌ನಲ್ಲಿ ತುಳು ಸೇರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ] {{ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳ ವಂಶಾವಳಿ}} {{ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಾಧಾರಿತ ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ನಾಡು]] {{Commons category}} {{Interwiki|code=tcy}} 0nkz36zqmj5q7f9szjynydbl10w6e6l 0 2729 1431622 1431228 2026-10-09T00:34:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431622 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಪಂಡರೀಬಾಯಿ | image = Pandaribai.jpg | caption = | birth_name = ಗೀತಾ<ref>{{cite web |url=https://www.kseebsolutions.com/siri-kannada-class-9-solutions-pathya-puraka-adhyayana-chapter-1/ |title=Sirikannada class 9 solutions |website=Karnataka State Education and Examination Board |date=10 December 2019 |access-date=19 September 2020}}</ref> | birth_date = ೧೯೩೦ | birth_place = [[ಭಟ್ಕಳ]], [[ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ (ಈಗಿನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]) | nationality = | death_date = {{death date and age|2003|01|29|1930|df=y}}<ref name=BFI/> | death_place = [[ಚೆನ್ನೈ]], ಭಾರತ | occupation = ನಟಿ | years_active = ೧೯೪೩–೨೦೦೧ | spouse = | other_names = | domesticpartner = | website = | relations = ಮೈನಾವತಿ (ಸಹೋದರಿ) }} '''ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು''' (೧೯೩೦ - ೨೯ ಜನವರಿ ೨೦೦೩)<ref name=BFI>{{citation |url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba22ee0f7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109160651/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba22ee0f7 |url-status=dead |archive-date=9 November 2019 |title=Pandari Bai |work=British Film Institute |access-date=14 July 2020}}</ref> [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ]] ಹೆಸರಾಂತ ಚಿತ್ರನಟಿ. ಇವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ೧೯೫೦, ೧೯೬೦ ಮತ್ತು ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಮೊದಲ ಯಶಸ್ವಿ ನಾಯಕಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book |author1=Ashish Rajadhyaksha |author2=Paul Willemen |title=Encyclopedia of Indian Cinema |url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA14-PA1985 |date=10 July 2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-135-94325-7}}</ref> [[ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್|ರಾಜಕುಮಾರ್]], ಎಂಜಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್, [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]] ಮುಂತಾದ ದಿಗ್ಗಜರಿಗೆ ಇವರು ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯಾಗಿಯೂ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://www.udayavani.com/cinema/balcony-sandalwood-news/actress-who-glowed-with-inner-beauty ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ತಾಯಿ ಪಾತ್ರದ ಕುರಿತು ಉದಯವಾಣಿಯಲ್ಲಿ :Mar 28, 2019,]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ರಾಜಕುಮಾರ್ ರವರ ಚೊಚ್ಚಲ ಚಿತ್ರ ಬೇಡರ ಕಣ್ಣಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿವಾಜಿಯವರ ಚೊಚ್ಚಲ ಚಿತ್ರ ಪರಾಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನಾಯಕಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite magazine |title=Remembering Pandari Bai |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=1966 |date=21 February 2003 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]] }}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=TimesOfIndia29Jan03>{{cite news |title=Pandari Bai dies at 73 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/Pandari-Bai-dies-at-73/articleshow/35859378.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=29 January 2003}}</ref><ref>{{cite news |title=Pandari Bai dead |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/30/stories/2003013003531300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030219190911/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/30/stories/2003013003531300.htm |url-status=usurped |archive-date=19 February 2003 |newspaper=[[The Hindu]] |date=30 January 2003}}</ref> ಅವರು ಕನ್ನಡ, ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರಿಗೆ ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಎಂಬ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇವರು ಸುಮಾರು ೬೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |title=Tribute to Pandari Bai |url=http://www.deccanherald.com/content/317552/tribute-pandari-bai.html |newspaper=Deccan Herald |date=13 March 2013 |access-date=24 May 2013}}</ref><ref name="Redirecting to Google Groups">{{Cite web |url=https://groups.google.com/forum/m/#!topic/alt.obituaries/g3IQf2d52xU |title=Redirecting to Google Groups}}</ref> ==ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ== [[೧೯೪೩]] ರಲ್ಲಿ ''[[ವಾಣಿ]]'' ಎಂಬ [[ಕನ್ನಡ]] ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಇವರು ಚಿತ್ರರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇವರು ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ [[೧೯೫೩]] ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ [[ಹೊನ್ನಪ್ಪ ಭಾಗವತರ್]] ನಾಯಕತ್ವದ ''ಗುಣ ಸಾಗರಿ'' ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ಆದರೆ ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನಕ್ಕೆ ತಿರುವು ಕೊಟ್ಟ ಚಿತ್ರ [[೧೯೫೪]] ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಎಚ್.ಎಲ್.ಎನ್.ಸಿಂಹ ನಿರ್ದೇಶನದ ''[[ಬೇಡರ ಕಣ್ಣಪ್ಪ]]''. ಕನ್ನಡದ ಮೇರು ನಟ [[ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]] ರವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವಾದ ''[[ಬೇಡರ ಕಣ್ಣಪ್ಪ]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್‌ಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014" /> ಇದಾದ ನಂತರ ಪಂಡರೀಬಾಯಿ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ರೊಂದಿಗೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ''ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಚೈತನ್ಯ ಸಭಾ'' ಎಂಬ [[ರಂಗಭೂಮಿ]] ಬಳಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು ಊರೂರು ಅಲೆದು [[ನಾಟಕ]]ಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದರು.<ref>{{cite news |title=A rousing end planned for H.L.N. Simha's birth centenary fete |url=http://www.thehindu.com/2004/07/21/stories/2004072102410500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915092700/https://www.thehindu.com/2004/07/21/stories/2004072102410500.htm |url-status=dead |archive-date=15 September 2018 |date=21 July 2004 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=7 October 2014}}</ref> ''[[ರಾಯರ ಸೊಸೆ]]'' ''ಅನುರಾಧಾ'' ಮುಂತಾದ ಕನ್ನಡ [[ಸಿನಿಮಾ]]ಗಳನ್ನು ''ಪಾಂಡುರಂಗ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್'' ಎಂಬ ಬ್ಯಾನರಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇವರೇ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು ಕೂಡಾ. ನಂತರ [[ತಮಿಳು]] ಚಿತ್ರರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು, ತಮಿಳಿನ ತಮ್ಮ ಸಮಕಾಲೀನ ನಟರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite news |title=Actress who glowed with inner beauty |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/02/14/stories/2003021401030300.htm |newspaper=[[The Hindu]] |date=14 February 2003 |access-date=14 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070507052338/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/02/14/stories/2003021401030300.htm |archive-date=7 May 2007 |url-status=usurped}}</ref> ತಮಿಳಿನ ಮೇರು ನಟ [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]]ರವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರದಲ್ಲೂ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರೇ ನಾಯಕಿಯಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ೫೦ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಿ.ಹೆಚ್.ರಾಮ ರಾವ್ ಎಂಬವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. [[ಕನ್ನಡ]], [[ತಮಿಳು]], [[ತುಳು]], [[ಕೊಂಕಣಿ]], [[ತೆಲುಗು]] ಹಾಗೂ [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೫೦೦ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾ ಬಾಲಿಯವರನ್ನು ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ''ಬಾಹರ್'' ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯಾಗಿ ಹಲವಾರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದ ಇವರು ''ಮನೆತನ'' ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ದೈನಂದಿನ [[ಧಾರಾವಾಹಿ]]ಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ==ನಿಧನ== ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು [[೧೯೯೪]]ರಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತವೊಂದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಎಡಗೈಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. [[ವಿಠ್ಠಲ|ಪಾಂಡುರಂಗನ]] ಭಕ್ತೆಯಾಗಿದ್ದ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ]] ಪಾಂಡುರಂಗನ ದೇಗುಲವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಕೊನೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಪಂಡರೀಬಾಯಿಯವರು ತಮ್ಮ ೭೩ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ([[ಜನವರಿ ೨೯]], [[೨೦೦೩]]) [[ಚೆನ್ನೈ]]ನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪಂಡರೀಬಾಯಿ ಅಭಿನಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳು== {{Div col|cols=4}} * [[ಅನುರಾಗ ಅರಳಿತು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅನುರಾಗ ಅರಳಿತು]] * [[ಅನುಗ್ರಹ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅನುಗ್ರಹ]] * [[ಅನುರಾಧ]] * [[ಅನ್ನಪೂರ್ಣ]] * [[ಅಪರಾಜಿತ]] * [[ಅಬ್ಬಾ ಆ ಹುಡುಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅಬ್ಬಾ ಆ ಹುಡುಗಿ]] * [[ಅಮ್ಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅಮ್ಮ]] * [[ಅರುಣರಾಗ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಅರುಣರಾಗ]] * [[ಆಸೆಯ ಬಲೆ]] * [[ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ನಾನೆ]] * [[ಒಂಟಿಧ್ವನಿ]] * [[ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರು (ಚಲನಚಿತ್ರ ೧೯೬೯)|ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರು]] * [[ಓಹಿಲೇಶ್ವರ]] * [[ಕರುಣಾಮಯಿ]] * [[ಕೆರಳಿದ ಸಿಂಹ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕೆರಳಿದ ಸಿಂಹ]] * [[ಕೆರಳಿದ ಹೆಣ್ಣು]] * [[ಗೆಜ್ಜೆ ಪೂಜೆ]] * [[ಗುಣಸಾಗರಿ]] * [[ಚಂದ್ರಕಲಾ]] * [[ಚಿನ್ನ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಚಿನ್ನ]] * [[ಚಿರಬಾಂಧವ್ಯ]] * [[ಜೀವಕ್ಕೆ ಜೀವ]] * [[ಜೀವನ ಚೈತ್ರ]] * [[ಜೇನುಗೂಡು]] * [[ತೇಜಸ್ವಿನಿ]] * [[ದಾದಾ]] * [[ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು]] * [[ನಮ್ಮ ಮನೆ]] * [[ನವಜೀವನ]] * [[ಪಾರ್ವತಿ ಕಲ್ಯಾಣ]] * [[ಪುಣ್ಯ ಪುರುಷ]] * [[ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ]] * [[ಬಂಗಾರದ ಹೂವು]] * [[ಬಾಂಧವ್ಯ]] * [[ಬಾಳ ಪಂಜರ]] * [[ಬಾಳು ಜೇನು]] * [[ಬೆಳ್ಳಿಮೋಡ]] * [[ಬೇಡರ ಕಣ್ಣಪ್ಪ]] * [[ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣು ಮಹೇಶ್ವರ]] * [[ಭಕ್ತ ಕುಂಬಾರ (೧೯೪೯)|ಭಕ್ತ ಕುಂಬಾರ]] * [[ಭಕ್ತ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ]] * [[ಭಕ್ತ ವಿಜಯ]] * [[ಮಣಿಕಂಠನ ಮಹಿಮೆ]] * [[ಮನಶ್ಶಾಂತಿ]] * [[ಮಹಡಿ ಮನೆ]] * [[ಮಹಾಸತಿ ಅನುಸೂಯ]] * [[ಮುಗಿಯದ ಕಥೆ]] * [[ಮುರಿಯದ ಮನೆ]] * [[ಮೂರು ಮುತ್ತುಗಳು]] * [[ಯಾರು ಹೊಣೆ]] * [[ರಾಜ ವಿಕ್ರಮ]] * [[ರಾಯರ ಸೊಸೆ]] * [[ರೇಣುಕಾ ಮಹಾತ್ಮೆ]] * [[ವಸಂತ ಪೂರ್ಣಿಮ]] * [[ವಾಣಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ವಾಣಿ]] * [[ವಿಜಯಖಡ್ಗ]] * [[ಶ್ರೀ ಪುರಂದರದಾಸರು]] * [[ಶ್ರೀರಾಮಾಂಜನೇಯ ಯುದ್ಧ]] * [[ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಮಹಿಮೆ]] * [[ಶ್ರುತಿ ಸೇರಿದಾಗ]] * [[ಸಂತಸಕ್ಕು]] * [[ಸಂಧ್ಯಾರಾಗ]] * [[ಸಂಸಾರ ನೌಕೆ]] * [[ಸತಿ ನಳಾಯಿನಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸತಿ ನಳಾಯಿನಿ]] * [[ಸತ್ಯ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ (೧೯೬೫)|ಸತ್ಯ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ]] * [[ಸೋದರಿ]] * [[ಹರಿಭಕ್ತ]] * [[ಹೆಣ್ಣೇ ನಿನಗೇನು ಬಂಧನ]] * [[ಹೇಮರೆಡ್ಡಿ ಮಲ್ಲಮ್ಮ (ಚಲನಚಿತ್ರ ೧೯೭೪)|ಹೇಮರೆಡ್ಡಿ ಮಲ್ಲಮ್ಮ]] * [[ಹೃದಯ ಸಂಗಮ]] {{Div end}} ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== *ಪೌರಾಣಿಕ ನಟಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ೧೦ನೇ ತರಗತಿಯ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ "ಗುಣಸಾಗರಿ ಪಂಡರಿ ಬಾಯಿ" ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.kseebsolutions.com/siri-kannada-class-9-solutions-pathya-puraka-adhyayana-chapter-1/ |title=Lesson on Pandari Bai |website=KSEEB |date=10 December 2019}}</ref> *೨೦೦೧ - ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{Cite web |url=https://www.kseebsolutions.com/siri-kannada-class-9-solutions-pathya-puraka-adhyayana-chapter-1/ |title=Lesson on Pandari Bai |website=KSEEB |date=10 December 2019}}</ref> * ೧೯೬೮-೬೯ - "[[ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು]]", "[[ಬೆಳ್ಳಿ ಮೋಡ]]" ಚಿತ್ರಗಳ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. * ೧೯೯೪-೯೫ - ಸಿನಿಮಾ ರಂಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಡಾ.ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. * ೧೯೬೮-೬೯ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟಿಗಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು * ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಚಿತ್ರದ ಚಂದ್ರಮತಿ ಪಾತ್ರದ ನಟನೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಯವರಿಂದ ಪಡೆದರು. *೧೯೬೫- ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref name="Redirecting to Google Groups"/> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿ== * [https://www.imdb.com/name/nm0659250/ ಐ‌ಎಂ‌ಡಿಬಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಡರೀಬಾಯಿ] *[https://web.archive.org/web/20250425231426/http://www.kalyanamalaimagazine.com/Content/Thiraichuvai/Dec10_16_31/Potpourri_of_titbits_about_Tamil_cinema_PandariBai.html ಪಂಡರಿ ಬಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಟಿಟ್‌ಬಿಟ್‌ಗಳ ಪಾಟ್‌ಪೌರಿ] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ನಾಯಕಿಯರು}} {{ಜನನನಿಧನ|೧೯೨೦|೨೦೦೩}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಿನೆಮಾ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] kb1d6q8f5ocgwp34cy017qcdpehlycf 0 3617 1431623 1353126 2026-10-09T00:59:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431623 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|image=Panini 1.jpg|image_size=300px|caption='''व्याकरणशास्त्रस्य रचनां कुर्वन् भगवान् पाणिनिः'''|name=पाणिनिः <!-- deleting this line will use the article title as the page name -->|birth_date=क्रैस्तपूर्वं सप्तमशताब्दी|birth_place=शालातुरग्रामः (सद्यः पाकिस्थानस्य लाहौर-नगरस्य समीपे)|death_date=त्रयोदश्यां तिथौ|death_place=|occupation=वैयाकरणः, कविः|other names=|nationality=भारतीयः|ethnicity=|education=|genre=संस्कृतव्याकरणस्य सूत्ररचयिता|subject=[[अष्टाध्यायी]], [[लिङ्गानुशासनम्]], जाम्बुवतीवजियम्|movement=|notableworks=अष्टाध्यायी|spouse=|partner=दाक्षी (माता), पणिनः (शालङ्किः) (पिता)|children=|relatives=|influences=[[संस्कृतव्याकरणम्]]|influenced=}}{{Infobox philosopher | name = Pāṇini<br>(Sanskrit: पाणिनि; {{IPA-sa|paːɳin̪i|IPA}}) | birth_date = ಅಂದಾಜು ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ ೬ - ೪ ನೇ ಶತಮಾನ <ref name=britpanini>{{cite book |url= https://www.britannica.com/topic/Ashtadhyayi|title= Panini (Indian Grammarian)|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year= 2013 | publisher= Encyclopedia Britannica|accessdate=}}</ref><ref name="Pāṇini 1979">[[Frits Staal]] (1965), [http://www.jstor.org/stable/1397332 Euclid and Pāṇini], ''Philosophy East and West'', Vol. 15, No. 2 (Apr., 1965), pp. 99-116</ref>), | region = ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತ ಪ್ರದೇಶ, [[ಭಾರತ]] ಉಪಖಂಡ{{refn|group=note|According to George Cardonna, the tradition believes that Panini came from Salatura in northwest part of the Indian subcontinent.<ref name=cardona268>{{citation | year=1998 | title=Pāṇini: A Survey of Research | last=Cardona|first=George|authorlink=George Cardona | publisher=Motilal Banarsidass | isbn=978-81-208-1494-3 | page=268 | url=https://books.google.com/books?id=adWXhQ-yHQUC&pg=PA268}}</ref> This is likely to be ancient [[Gandhara]].<ref name="Pāṇini 1979"/>}} | religion = [[ಹಿಂದೂ]]<ref name="Weisler44">{{cite book|author1=Steven Weisler|author2=Slavoljub P. Milekic|title=Theory of Language |url=https://books.google.com/books?id=wIaGLUFHtxsC&pg=PA44 |year=2000|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-73125-6|page=44}}, '''Quote:''' "The linguistic investigations of Panini, the notable Hindu grammarian, can be..."</ref><ref name=halle88>{{cite book|author=Morris Halle|title=The Sound Pattern of Russian: A Linguistic and Acoustical Investigation|url=https://books.google.com/books?id=2Hy3huuFVyIC&pg=PA88 |year=1971|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-086945-3|page=88}}, '''Quote:''' "The problem was, however, faced by the Hindu grammarian Panini, who apparently was conscious of the grammatical implications of his phonetic classificatory scheme."</ref> | main_interests = ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಭಾಷಾ ವಿದ್ವಾಂಸ<ref name="Weisler44"/> | notable_works = ''{{IAST|Aṣṭādhyāyī}}'' ([[Sanskrit#Classical Sanskrit|Classical Sanskrit]]) }} [[File:Birch bark MS from Kashmir of the Rupavatra Wellcome L0032691.jpg|thumb|260px|A 17th-century birch bark manuscript of Panini's grammar treatise from Kashmir]] '''ಪಾಣಿನಿ''' [[ಸಂಸ್ಕೃತ]]ದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವೈಯಾಕರಣಿ.[[ವ್ಯಾಕರಣ]]ಕ್ಕೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕುರಿತ ಇವನ ಗ್ರಂಥದ ಹೆಸರು "ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ".ಇವನು ಶಿವಭಕ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಭವ,ರುದ್ರ,ಶರ್ವ ಮುಂತಾದ ಈಶ್ವರನ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ==ಬಾಲ್ಯ== ಪಾಣಿನಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ ಕರ್ತೃ. ತಾಯಿ ದಾಕ್ಷಾ ಅಥವಾ ದಾಕ್ಷೀ. ತಂದೆ ಶಲಂಕ, ಗಾಂಧಾರದೇಶದ ಶಲಾತುರಗ್ರಾಮದವ. ಆ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸ್ವತಃ ನೋಡಿ ಬಂದ [[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್]] ಈಗಿನ ಓಹಿಂಡ್ (ಉದ್ಭಾಂಡ) ನಗರದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಆ ಗ್ರಾಮ ಇದ್ದುದಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ಪಾಣಿನಿಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರತಿಮೆಯೊಂದನ್ನು ತಾನು ಕಂಡುದಾಗಿಯೂ ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಣಿನಿಯನ್ನು ಅವನ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ದಾಕ್ಷಾ (ದಾಕ್ಷೀ) ಪುತ್ರನೆಂದೂ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ಶಾಲಂಕನೆಂದೂ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ಶಾಲಾತುರೀಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಶಾಲಾ ತುರೀಯ ಎಂಬ ರೂಪವನ್ನು ಪಾಣಿನಿಯೇ ತನ್ನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈತನಿಗೆ ಅಹಿಕ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೂ ಇತ್ತು.[[ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ|ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ]] ತಂದೆ ನಂದನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ ೨೧೫-೨೯೧) ಪಾಟಲೀಪುತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದ ವರ್ಷ ಎಂಬ ಆಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಾಣಿನಿ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದುದಾಗಿ [[ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರ]]ದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಪಾಣಿನಿ ಸಿಂಹದ ಬಾಯಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಮರಣಕ್ಕೀಡಾದನೆಂದು ಕಥೆಯೊಂದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಪಾಣಿನಿಯ ಕಾಲವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಇದ್ದನೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯಭೇದವಿಲ್ಲವಾದರೂ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥ)|ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಳ]] ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಈಚಿನವನೆಂದೂ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಚೀನ [[ಉಪನಿಷತ್ತು]]ಗಳ ಕಾಲದವನಿರಬೇಕೆಂದೂ ಒಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರೆ ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟಕರ್ ಎಂಬ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪಂಡಿತ ಬೌದ್ಧರ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಅಂದರೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದವನಿರಬೇಕೆಂದೂ ವೀಬರ್ ಎಂಬಾತ ಅಲೆಗ್ಜಾಂಡರನ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ (ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೨೬) ಹಿಂದೆ ಪಾಣಿನಿಯ ವ್ಯಾಕರಣ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವೀಬರನ ವಾದ ಹೀಗಿದೆ-ಯವನರ ಲಿಪಿ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯವನಾನೀ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪಾಣಿನಿ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.[[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್|ಅಲೆಗ್ಜಾಂಡರನ]] ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ [[ಯವನ]]ರ ಪರಿಚಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಪಾಣಿನಿ ಯವನಾನೀ ಪದ ಬಳಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯವನರ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಪರಿಚಯವಿತ್ತೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಪಾಣಿನಿಯ ಗಣಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆಂಭಿ, ಭಗಲ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಣಿನಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನವನೆಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇದೂ ಅಲ್ಲದೆ [[ಪತಂಜಲಿ]]ಯ (ವ್ಯಾಕರಣ) ಮಹಾಭಾಷ್ಯ ಕ್ರಿ.ಪೂ ಎರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದುದೆಂದು ಸ್ಥಿರಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಪಾಣಿನಿ ಕ್ರಿಪೂ ೪೦೦ಕ್ಕಿಂತ ಈಚಿನವನಾಗಿರಲೂ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಮ್ಮಿ ಹೀಗೆಯೇ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಕೀತ್, ವೀಲರ್, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮುಲ್ಲರ್ ಮುಂತಾದವರು ಪಾಣಿನಿಯ ಕಾಲ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೫೦ ಇರಬೇಕೆಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಾಡಿದ್ದಾರಾದರೂ ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟಕರ್ ಕ್ರಿ.ಪೂ ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದವನಿರಬೇಕೆಂದೂ ಭಂಡಾರ್ಕರ್ ಕ್ರಿ.ಪೂ ಐದನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಈಚಿನವನಿರಬೇಕೆಂದೂ ಬೆಲ್ವಲ್ಕರ್ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೭೦೦ ರಿಂದ ೬೦೦ ರೊಳಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ನಾಮಾಶ್ರಯೀ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೨೪೦೦ ರಲ್ಲಿದ್ದಿರಬೇಕೆಂದೂ ವಾಸುದೇವ ಶರಣ್ ಅಗ್ರವಾಲಾ ಕ್ರಿ.ಪೂ ೪೮೦ ರಿಂದ ೪೧೦ ರೊಳಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾ ===ಪಾಣಿನಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು=== ಪಾಣಿನಿ ಅತ್ಯಂತ ನವೀನ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೂಲತಃ ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತದ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಕರಣಕಾರ ಸಂಸ್ಕೃತ ರೂಪವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಫೋನೆಟಿಕ್ಸ್ ಬಗ್ಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಪಾಣಿನಿಯನ್ನು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಭಾಷೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾಣಿನಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯು "ಅಸ್ತಾಧ್ಯಾಯಿ" ಅಥವಾ ಅಸ್ತಕ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಎಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಬಂಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಾಲು ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾಣಿನಿಯ ಈ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಂವಹನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವ ಭಾಷೆಯ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅರಣ್ಯಕಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ವೈದಿಕ ಸಂಹಿತೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೊದಲು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಪದಗಳನ್ನು ಪಾಣಿನಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಾಧ್ಯಾಯಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ==ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ== ಪಾಣಿನಿಯ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೩೯೮೧ ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಸೂತ್ರಗಳೂ ಒಂದೊಂದರಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳುಳ್ಳ ಎಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅಷ್ಟಕ, ಪಾಣಿನೀಯ ವೃತ್ತಿ ಸೂತ್ರ, ಅಕಾಲಕವ್ಯಾಕರಣ, ಶಾಲಾತುರೀಯತಂತ್ರ ಎಂಬುದು ಈ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಯ ಇತರ ಹೆಸರುಗಳು. ವೃದ್ಧಿರಾದೈಚ್ ಎಂಬುದು ಇದರ ಮೊದಲನೆಯ ಸೂತ್ರ. `ಅಅ' ಎಂಬುದು ಕೊನೆಯ ಸೂತ್ರ. ಮಾಹೇಶ್ವರ ಸೂತ್ರಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ `ಅ ಇ ಉಣ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸೂತ್ರಗಳೂ ಪಾಣಿನಿಯವೇ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಗೆ ಅನುಬಂಧವಾಗಿ ಪಾಣಿನಿಯಿಂದಲೇ ಗಣಪಾಠ, ಧಾತುಪಾಠ, ಲಿಂಗಾನುಶಾಸನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಾ-ಇವೂ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಯ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞಾ ಪರಿಭಾಷಾ, ಮೂರನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನೇಪದಪ್ರಕ್ರಿಯೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತಿ ಸಂಜ್ಞೆ, ದ್ವಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಸ, ಮೂರನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕಾರಕ, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸಮಾಸ ಮತ್ತು ಲುಕ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧಾತು ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೃದಂತ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರತ್ಯಯ, ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಾಂತಗಳು, ಆರು ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರವಿಧಿಗಳು, ಎಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಗಳು-ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣಗಳಿವೆ. ಕೆಲವೇ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ ಮಹತ್ತರವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವುದು ಪಾಣಿನಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಇದರ ಎಂಟೂ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಎಲ್ಲ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅದೇ ಅನುಪೂರ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಠಪಾಠಮಾಡಿದ್ದಾದರೆ ಸೂತ್ರಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದಂತೆ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಪಾಣಿನಿಯ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ವಿಧಾನ, ಮುಂದಿನ ಸೂತ್ರಗಳಿಗೆ ಹಿಂದು ಹಿಂದಿನ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ ಪದಗಳನ್ನು ಅನುವರ್ತನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸ್ವರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಚ್ ತ್ ನ್ ಮೊದಲಾದ ಇತ್ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು, ಬಹ್ವಕ್ಷರ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ, ಟಿ, ಭ, ಘ ಮೊದಲಾದ ಏಕಾಕ್ಷರ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು, ಲಟ್ ಲಿಟ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು ಕಾಲ ನಾಮಗಳಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು- ಇಂಥವೆಲ್ಲ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಾಘವವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲದರಿಂದ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಭ್ಯಾಸಿಸುವವರಿಗೆ ಮೊದಮೊದಲು ತುಂಬ ಜಟಿಲವಾಗಿ ಕಾಣುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಪಾಣಿನಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಆಡುಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ಗ್ರಾಂಥಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಗೂ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಗೂ ಅಷ್ಟಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಷೆಗೇ ಲೌಕಿಕ ಭಾಷೆ ಎನ್ನುವುದು. ಇದು [[ವೇದ]]ಗಳ ವೈದಿಕ ಭಾಷೆಗಿಂತ ತುಂಬ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಈ ವೈದಿಕ (ಸಂಸ್ಕøತ) ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ (ಸಂಸ್ಕøತ) ಭಾಷೆಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತೆ ಒಂದೆ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು (ಶಬ್ದಾನುಶಾಸನ) ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಸಲ್ಲುವುದು ಪಾಣಿನಿಯೊಬ್ಬನಿಗೇ. ಅಲ್ಲದೆ ಈವರೆಗೆ ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿರುವ [[ಶಬ್ದಾನುಶಾಸನ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿರುವುದು ಪಾಣಿನಿಯ [[ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ]]ಯೊಂದೇ. ಇದರಲ್ಲಿನ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಪರಿಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಸೂತ್ರನಿರ್ಮಾಣ ಚಾತುರ್ಯ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾದುದು. ಪಾಣಿನಿಯೇ ತನಗಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಹತ್ತು ವೈಯಾಕರಣಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಂಚ, ಉದಂಚ, ಎಂಬ ಎರಡೂ ವ್ಯಾಕರಣ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆಪಿಶಲಿ, ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನ ಎಂಬುವರು ಪಾಣಿನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಪಡೆದಿದ್ದ ಪ್ರಾಂಚ ವೈಯಾಕರಣಿಕಗಳು. [[ಕಾಶ್ಯಪ]], [[ಗಾಗ್ರ್ಯ]], [[ಗಾಲವ]], [[ಚಾಕ್ರವರ್ಮ]], [[ಭಾರದ್ವಾಜ ಶಾಕಟಾಯನ]], [[ಶಾಕಲ್ಯ]], [[ಸೇನಕ]], [[ಸ್ಫೋಟಾಯನ]]ರು ಉದಂಚರು. ಪಾಣಿನಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿನವನಾದ ಯಾಸ್ಕನೂ [[ಔದುಂಬರಾಯಣ]], [[ಔಪಮನ್ಯು]], ಶಾಕಟಾಯನ ಮುಂತಾದ ವೈಯಾಕರಣಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಶಾಕಟಾಯನನೇ ಪ್ರಧಾನನೆನ್ನಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವನ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ಪಾಣಿನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆಯೇ ಆಪಿಶಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಶಕ್ರತ್ಸ್ನರ ವ್ಯಾಕರಣಗಳು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದುವೆಂದು ಹೇಳಿದೆವು. ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳೂ ಆಪಿಶಲಿ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಆಪಿಶಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ ಕ್ಲಿಷ್ಟ, ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನ ವ್ಯಾಕರಣ ಕಾತಂತ್ರವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಆಪಿಶಲಿಯ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ ಪಾಣಿನಿಯ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಗೆ ಮೂಲವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಿಭಕ್ತ್ಯಂತಂ ಪದಂ ಎಂಬ ಆಪಿಶಲಿಯ ಸೂತ್ರವೇ ಸುಪ್ತಿಙಂತಂ ಪದಂ ಎಂದು ಪಾಣಿನಿಯಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿರುವುದು. ಆಪಿಶಲಿಯೇ ಪಂಚಪಾದಿ ಉಣಾದಿ ಸೂತ್ರಕರ್ತಾ ಎಂಬುದು ಅಭಿಜ್ಞರ ಮತ. ಪಾಣಿನಿಯ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಸೂತ್ರಗಳಿಗೂ ಆಪಿಶಲಿಯೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಸ್ಕøತ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಪಿಶಲಿ ಮೂಲವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನ ಮೂಲವಾದ ಕಾತಂತ್ರಪದ್ಧತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದ್ಧತಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಚಾಂದ್ರ, ಜೈನೇಂದ್ರ, ಸರಸ್ವತೀ ಕಂಠಾಭರಣಗಳು ಪಾಣಿನೀಯ ಪದ್ಧತಿಗೂ ಹೈಮ ಶಬ್ಬಾನುಶಾಸನ, ಮುಗ್ಧಬೋಧ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಸಾರ, ಸಾರಸ್ವತ, ಸುಪದ್ಮ, ಪ್ರಯೋಗ ರತ್ನಮಾಲಾಗಳು ಕಾತಂತ್ರಪದ್ಧತಿಗೂ ಸೇರಿದುವು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಾಣಿನಿಯ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಯಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಕಂಡುಬಂದ ಕೆಲವು ಲೋಪದೋಷಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಸೂತ್ರಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದುವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಘವವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ಸುನಾಗ ಮುಂತಾದವರು ಪಾಣಿನಿಯ ಸೂತ್ರಗಳಿಗೆ ವಾರ್ತಿಕ ಎಂಬ ಅಡಕವಾದ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಕಾತ್ಯಾಯನನೇ (ಕ್ರಿ. ಪೂ. ಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನ) ಪ್ರಧಾನ. ಇವನಿಗೆ ವರರುಚಿ ಎಂಬುದು ಅಂಕಿತನಾಮ. ಕಾತ್ಯಾ ಎಂಬ ವಂಶದವನಾದುದರಿಂದ ಕಾತ್ಯಾಯನ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇವನನ್ನೇ ವಾರ್ತಿಕಾಚಾರ್ಯ, ವೃತ್ತಿಕಾರ ಎನ್ನುವುದು. ಈ ಕಾತ್ಯಾಯನನ ವಾರ್ತಿಕವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪಾಣಿನಿಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ (ವ್ಯಾಕರಣ) ಮಹಾಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಅನಂತರ ರಚಿಸಿದವ ಪತಂಜಲಿ. ಈತ ಕ್ರಿ.ಪೂ ೧೪೪-೧೪೨ ರಲ್ಲಿ ಗುಹಾಭಾಷ್ಯ ರಚಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸ್ಕøತ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಈತನದೇ ಕೊನೆಯ ಮಾತೆಂದು ಈಗಲೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಪಾಣಿನಿ, ವರರುಚಿ, ಪತಂಜಲಿ-ಈ ಮೂವರನ್ನೂ ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಧುರೀಣರಾದ ಮುನಿತ್ರಯರೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂವರೂ ಮುನಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದರೆಂಬುದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಂಬಿಕೆ. ಪಾಣಿನಿಯ ಸೂತ್ರಗಳಿಗೆ ರಚಿತವಾಗಿರುವ ಟೀಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವೂ ಪ್ರಧಾನವೂ ಆದುದು ಕಾಶಿಕಾವೃತ್ತಿ. ಇದನ್ನು [[ಜಯಾದಿತ್ಯ]], ವಾಮನ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಜೈನಪಂಡಿತರು ಕ್ರಿ.ಶ. ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಪಾಣಿನಿಯ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ ಸೂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರ ಅಭ್ಯಸಿಸುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ತುಂಬ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಿ.ಶ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಟ್ಟೋಜಿ ದೀಕ್ಷಿತ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬೇರೆಬೇರೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಕೌಮುದಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ತುಂಬ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಆಸೇತುಹಿಮಾಚಲದವರೆಗೆ ಅದರ ಮೂಲಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಪಾಣಿನಿಯೂ ಜಾಂಬವತೀ ಪರಿಣಯ ಕರ್ತೃವಾದ ಪಾಣಿನಿಯೂ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಎಂಬುದು ಕೆಲವರ ಮತ. ಉಪಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಣಿನಿ ಸಿದ್ಧಹಸ್ತನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರ ತನ್ನ ಸುವೃತ್ತತಿಲಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಣಿನಿಯು ಸಂಸ್ಕೃತದ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅವುಗಳನ್ನು ಸೂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.ಮಹೇಶ್ವರನ ಢಕ್ಕೆಯ ನಿನಾದದಿಂದ ಈ ವರ್ಣಗಳು ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದವೆಂದು ಪ್ರತೀತಿಯಿದ್ದು, ಇವಕ್ಕೆ '''[[ಮಾಹೇಶ್ವರ ಸೂತ್ರಗಳು]]''' ಎಂಬ ಹೆಸರಿದೆ. <big>'''ನೃತ್ತಾವಸಾನೇ ನಟರಾಜರಾಜೋ ನನಾದ ಢಕ್ಕಾಂ ನವಪಂಚವಾರಂ|''' '''ಉದ್ಧರ್ತುಕಾಮಃ ಸನಕಾದಿ ಸಿದ್ಧಾನೇತದ್ವಿಮರ್ಶೇ ಶಿವಸೂತ್ರಜಾಲಮ್ ||'''<big> ಎಂಬ ನಂದಿಕೇಶ್ವರ ಕಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೃತವಾದ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ತಾಂಡವ ನೃತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಶಿವನು ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಡಮರು ಧ್ವನಿಯ ನೆಪದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನೆಂದರ್ಥ. ಪಾಣಿನಿಯ ಕಾಲ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ.೪ನೆಯ ಶತಮಾನವಿರಬಹುದೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Wikiquote}} {{wikisourcelang|sa|अष्टाध्यायी|Aṣṭādhyāyī (Sanskrit Text)}} *[http://sanskrit.sai.uni-heidelberg.de/ PaSSim – Paninian Sanskrit Simulator] simulates the Pāṇinian Process of word formation *[https://web.archive.org/web/20210211200610/http://www.languageinindia.com/feb2004/panini.html The system of Panini] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Ganakastadhyayi], a software on Sanskrit grammar, based on Pāṇini's Sutras *Forizs, L. [https://www.academia.edu/7590911/The_Relevance_of_Whitehead_for_Contemporary_Buddhist_Philosophy_P%C4%81%E1%B9%87ini_N%C4%81g%C4%81rjuna_and_Whitehead Pāṇini, Nāgārjuna and Whitehead – The Relevance of Whitehead for Contemporary Buddhist Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218073957/https://www.academia.edu/7590911/The_Relevance_of_Whitehead_for_Contemporary_Buddhist_Philosophy_P%C4%81%E1%B9%87ini_N%C4%81g%C4%81rjuna_and_Whitehead |date=2022-02-18 }} *[http://www.wilbourhall.org/index.html#panini The ''Astadhyayi'' of Panini], with the ''Mahabhashya'' and ''Kashika'' commentaries, along with the ''Nyasa'' and ''Padamanjara'' commentaries on the ''Kashika''. (PDF) Sanskrit. {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪಾಣಿನಿ}} {{ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತಜ್ಞರು}} <references group="note" /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತಜ್ಞರು]] [[ವರ್ಗ:ವೈಯಾಕರಣಿಗಳು]] bunmmxmuyy5li2xkiuikyc07px53pvh 0 12460 1431624 1375523 2026-10-09T01:53:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431624 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical person |name =ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ನೈಟಿಂಗೇಲ್ |image = Florence Nightingale CDV by H Lenthall.jpg |birth_date = {{birth date|1820|5|12|df=y}} |birth_place = [[ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್]], [[Grand Duchy of Tuscany]] |death_date = {{death date and age|1910|8|13|1820|5|12|df=y}} |death_place = [[Park Lane (road)|Park Lane]], London, England, United Kingdom |profession = ದಾದಿ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ |specialism = Hospital [[hygiene]] and [[sanitation]] |research_field = |known_for = Pioneering modern [[nursing]] |education = |work_institutions = [[Selimiye Barracks]], [[Üsküdar|Scutari]] |awards = [[Royal Red Cross]] (1883) <br /> [[Venerable Order of Saint John|Lady of Grace of the Order of St John (LGStJ)]] <br /> [[Order of Merit (Commonwealth)|Order of Merit]] (1907) |signature = Florence Nightingale Signature.svg }} '''ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ನೈಟಿಂಗೇಲ್''' - "ಲೇಡಿ ವಿತ್ ದಿ ಲ್ಯಾಂಪ್" ಎಂದೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ ಮಹಿಳೆ.ಜನನ [[ಇಟಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[೧೮೨೦]]ರ [[ಮೇ ೧೨]] ರಂದು.ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದರೂ,ತಮ್ಮ ೧೭ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನರ್ಸಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಹಾಗೂ ಬಡಜನರಿಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ದೊರೆಯಬೇಕೆಂಬುದೇ ಇವರ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿತ್ತು.[[೧೮೫೪]]ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೧ರಂದು ತಮ್ಮ ೩೮ ನರ್ಸ್ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಿಮಿಯನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿದರು.ಮಿಲಿಟರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವಮಾನವನ್ನೇ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಳು. ಇಂದಿಗೂ ಈಕೆ ರೂಪಿಸಿದ ಸುಧಾರಣಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ 'ದೀಪ ಧಾರಿಣಿ' ಇಟಲಿಯ ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ನೈಟಿಂಗೇಲ್. ಇವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ [[ಲಂಡನ್‌]]ನ ವಾಟರ್‌ಲೂ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಪ್ರತಿಮೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. === ನೈಟಿಂಗೇಲ್ ಮನೋಜ್ಞ ಸೇವೆ === ತನ್ನ ಮನೆತನದ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆಯು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಗೌರವ ಸಿರಿತನ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸುಖ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಧಾರೆಯೆರೆದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಹೈಸರ್‌ವರ್ಥ್ ನಗರದ ಲೂಥರನ್‌ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾದಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಳು. ತನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅನುಪಮ ಸೇವೆಯಿಂದ ಶಿಕ್ಷಕರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರಳಾದಳು. ತನ್ನ ಮನದಭಿಲಾಷೆಯಂತೆ ರೋಗಿಗಳ ಆರೈಕೆಯ ಸೇವೆಗೆ ಧುಮುಕಿದಳು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅನುಮತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ.ಪುರುಷ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದಂತಹ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೈಟಿಂಗೇಲ್‌ ತನ್ನ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಮಾತೃತ್ವದ ಅಮೋಘ ಸೇವೆಯಿಂದ ಮನಗೆದ್ದು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ದಾದಿಯ ವೃತ್ತಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದಳು. ನೈಟಿಂಗೇಲ್‌ ಒಬ್ಬಂಟಿ ಮಹಿಳೆಯಾದರೂ ಧೃತಿಗೆಡದೆ ಯುದ್ಧ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಂಡಳು. ಅಂದಿನ ಅಧಿಕಾರಷಾಹಿಗಳಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾಮ್ರ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಗುಣವಿತ್ತೇ ವಿನಃ ತಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಏನಾಗಿದೆ ಆತನಿಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದಾಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದರ ಖಾಳಜಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಗಂಭೀರರಾದವರನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಸೆದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ತ್ರಾಣವಿರುವವರನ್ನು ತಿಂಗಳಾನುಗಟ್ಟಲೆ ಹಡಗಿನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಸಹ್ಯವೆನಿಸದ ಅಮಾನುಷ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶುಶ್ರೂಷಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ದಬ್ಬುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಗೆ ಒಬ್ಬನೋ ಇಬ್ಬರೋ ವೈದ್ಯರಿದ್ದರೆ ಉಂಟು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರಿಲ್ಲ. ಅಂಥಹ ಒಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಕುಟಾರ್ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಗಾಯಾಳುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದ್ದ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗೆ ಸಿಡ್ನಿ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಎಂಬ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಮಾಡಿದ ಸುಧಾರಣೆ ಮನೋಜ್ಞ ಸೇವೆ ಚರಿತ್ರಾರ್ಹವಾದದ್ದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಆಕೆ ಮಾಡಿದ ಸೇವೆ ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾದದ್ದು. ಯಾವುದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಲ್ಲದ, ಬೇಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಅಪಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕೂಡಾ, ಮಾನವೀಯ ಅನುಕಂಪ, ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವನೆಗಳ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಿವಾರಿಸಿ ಮಾನವ ಕುಲಕ್ಕೆ ಈಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವೇ ಬೆರಗಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ತನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಕಂಡ ಈ ಮಹಾತಾಯಿ ಮುಂದೆ ಮಾನವ ಕುಲವನ್ನು ಸಲಹುತ್ತಿರುವ ಅನೇಕ ಮಾನವೀಯ ದಾದಿಯರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಎಂದೆಂದೂ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾಳೆ."ನಮನ" == ದೀಪಧಾರಿಣಿ == ಬೃಹದಾಕಾರದ ಮಿಲಿಟರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ. ಕಟ್ಟಡವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ಸೌಕರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದ ಆಸ್ಪತ್ರೆ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು ೬.೫ ಕಿಲೋಮೀಟರು. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ರೋಗಿಯ ಹಾಸಿಗೆಗೂ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರೋಗಿಯ ಹಾಸಿಗೆಗೂ ಇದ್ದ ಅಂತರ ಕೇವಲ ೪೫ ಸೆಂಟಿಮೀಟರುಗಳು. ಇಂಥಹ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತು ಆಕೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಹಿಡಿದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾಸಿಗೆಯ ಬಳಿ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೋಗಿಯನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಔಷದ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಮೆಲುದನಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಉಪಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾಳೆ. ಸಾವಿನ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ, ಆಗತಾನೇ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ರೋಗಿಗೆ ಅವಳು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೇವೆಯಿಂದ 'ಅವಳೊಬ್ಬ ದೇವತೆ' ಎನಿಸಿದ್ದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿದಿನ ಕತ್ತಲಾದೊಡನೆ ದೀಪವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರೋಗಿಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಈಕೆಯನ್ನು 'ದೀಪಧಾರಿಣಿ' ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Florence_Nightingale 1911 Encyclopædia Britannica article Florence Nightingale]</ref> ==ನೈಟೀಂಗೇಲ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ== *ವೈದ್ಯರು ಪದವಿಧರರಾಗಿ ವೃತ್ತಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮುಂಚೆ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ದಾದಿಯರೂ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಈ ಮುಂದಿನಂತಿದೆ; * ದೇವರ ಮುಂದೆ, ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವವರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಧಿವಿಹಿತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ: * ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಕಸಬನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಡೆಸುವೆನು. * ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಕೇಡು ತರುವ ಎಲ್ಲದರಿಂದಲೂ ನಾನು ದೂರವಿರುವೆನು. ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಮದ್ದನ್ನೂ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗೊತ್ತಿದ್ದು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. * ನನ್ನ ಕಸಬಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಉನ್ನತೀಕರಿಸಲು ನನ್ನ ಕೈಲಾದುದನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡುವೆನು. ಕಸಬಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ವಂತ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಗುಟ್ಟಾಗಿರಿಸುವೆನು. * ವೈದ್ಯನಿಗೆ ಅವನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗಲು ಯತ್ನಿಸಿ, ನನ್ನ ಪೋಷಣೆಗೊಳಪಟ್ಟು ಬರುವವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ವಹಿಸುವೆನು.<ref>[https://kn.wikisource.org/s/fre ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ನೈಟಿಂಗೇಲ್, ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್‌]</ref> ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ== *[https://www.prajavani.net/columns/padasale/florence-nightingale-coronavirus-covid-19-social-workers-people-help-mahatma-gandhi-726949.html ದೀಪಧಾರಿಣಿ ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ನೈಟಿಂಗೇಲ್ ಜನಿಸಿ ಇನ್ನೂರು ವರ್ಷ ಭರ್ತಿ;ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ನೈಟಿಂಗೇಲ್ ನೆನಪು | ಇಂದು ದಾದಿಯರ ದಿನ– ರಘುನಾಥ ಚ.ಹ. d: 12 ಮೇ 2020,] *[https://kn.wikisource.org/s/fre ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ನೈಟಿಂಗೇಲ್, ಫ್ಲಾರೆನ್ಸ್‌] ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [https://archive.org/details/f_nightingale UCLA Elmer Belt Florence Nightingale Collection], hosted at [[Internet Archive]] * [http://www.bartleby.com/189/201.html Eminent Victorians: Florence Nightingale] by Lytton Strachey * [http://www.1911encyclopedia.org/Florence_Nightingale 1911 Encyclopædia Britannica article] * {{cite news |title=New photo of 'Lady of the Lamp' |date=6 August 2006 |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/5250188.stm |accessdate=7 August 2008}} * [http://www.pubmedcentral.gov/articlerender.fcgi?artid=1139928 Correspondence]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} between Nightingale and Benjamin Jowett * [http://www.sociology.uoguelph.ca/fnightingale/ University of Guelph: Collected Works of Florence Nightingale project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213074121/http://www.sociology.uoguelph.ca/fnightingale/ |date=2006-12-13 }} * {{NRA|P21253}} * [https://web.archive.org/web/20150429064116/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/florence Florence Nightingale Letters Collection] – A collection of letters written by and to Florence Nightingale from the UBC Library Digital Collections * [http://collections.carli.illinois.edu/cdm4/index_uic_fnlc.php?CISOROOT=/uic_fnlc Florence Nightingale Letters Collection] – correspondence in the University of Illinois at Chicago digital collections * [http://www.nightingaledeclaration.net Florence Nightingale Declaration Campaign for Global Health] established by the Nightingale Initiative for Global Health (NIGH) * {{gutenberg author | id=Florence_Nightingale | name=Florence Nightingale}} * {{MacTutor Biography|id=Nightingale}} * [http://www.stpetersderby.org.uk/Heritage.html Florence Nightingale Window at St. Peter's, Derby]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615025041/http://www.stpetersderby.org.uk/Heritage.html |date=2013-06-15 }} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವೈದ್ಯಕೀಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜಸೇವಕರು]] au5xex2o3jplv2omzcvwyvl3gk7qh3d 0 13765 1431612 1348559 2026-10-08T22:39:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431612 wikitext text/x-wiki {{Infobox ದೇಶ |native_name = ''Türkiye Cumhuriyeti'' |conventional_long_name = Republic of ಟರ್ಕಿ |common_name = ಟರ್ಕಿ |national_motto = ''Yurtta Sulh, Cihanda Sulh'' <br /> <small>''ನಾಡಿನೊಳಗೆ ಶಾಂತಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಶಾಂತಿ''</small> |national_anthem = ''[[İstiklâl Marşı]]''<br /><small>''ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಗೀತೆ''</small> |image_flag = Flag of Turkey.svg |image_coat = Emblem of Turkey.svg |symbol_type = ರಾಷ್ಟ್ರಚಿಹ್ನೆ |image_map = Turkey (orthographic projection).svg |capital = [[ಅಂಕಾರಾ]] |latd=39 |latm=55'48.00 |latNS=N |longd=32 |longm=50 |longEW=E |largest_city = [[ಇಸ್ತಾಂಬುಲ್]] <!--Currently only one set of coordinates implemented: |latd=41 |latm=1 |latNS=N |longd=28 |longm=57 |longEW=E--> |official_languages = [[Turkish language|ಟರ್ಕಿಷ್]] |demonym = Turkish |government_type = [[ಸಾಂಸದಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯ]] |leader_title1 = [[President of ಟರ್ಕಿ|ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ]] |leader_name1 = ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಗುಲ್ |leader_title2 = [[Grand National Assembly of ಟರ್ಕಿ|ಸಂಸತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿ]] |leader_name2 = ಕೊಕ್ಸಲ್ ಟೋಪ್ಟನ್ |leader_title3 = [[List of Prime Ministers of ಟರ್ಕಿ|ಪ್ರಧಾನಿ]] |leader_name3 = ರೆಸೆಪ್ ಟಯ್ಯಿಪ್ ಎರ್ಡೊಗನ್ |sovereignty_type = ಒಟ್ಟೊಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿಭಜನೆ |sovereignty_note = |established_event1 = ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ |established_date1 = [[ಮೇ 19]] [[1919]] |established_event2 = ಸಂಸತ್ತಿನ ರಚನೆ |established_date2 = [[ಎಪ್ರಿಲ್ 23]] [[1920]] |established_event3 = ಗಣರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಘೋಷಣೆ |established_date3 = [[ಅಕ್ಟೋಬರ್ 29]] [[1923]] |area = 783562 <!--http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf UN statistics, page 7 (PDF format) --> |areami² = 302535 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 37ನೆಯದು |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 1.3 |population_estimate = 71,158,647 <!--http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/ಟರ್ಕಿEXTN/0,,menuPK:361738~pagePK:141132~piPK:141109~theSitePK:361712,00.html--> |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = 17ನೆಯದು³ |population_census = 67,803,927 <!--Ibid--> |population_census_year = 2000 |population_density = 93 <!--http://esa.un.org/unpp/ Figures for 2005--> |population_densitymi² = 240 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 102nd³ |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $708.053 billion <!--http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2006&ED=2006&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=941-914-946-137-962-122-181-124-963-138-918-964-182-968-960-423-935-128-965-936-961-939-184-172-132-134-174-144-944-186-178-136-112&S=PPPWGT&CMP=0&x=59&y=11--> |GDP_PPP_rank = 16ನೆಯದು |GDP_PPP_per_capita = $9,628 <!--2007 IMF--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 69ನೆಯದು |GDP_nominal = $410.823 [[1000000000 (number)|billion]]<ref name=410mi>{{Cite web |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/6820581.asp?rdr=1 |title=Hürriyet: 2007 yılına hızlı girdik, seçime rağmen 410 milyar dolarlık olduk |access-date=2007-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091209075300/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/6820581.asp?rdr=1 |archive-date=2009-12-09 |url-status=dead}}</ref> |GDP_nominal_rank =17ನೆಯದು |GDP_nominal_year = 2007 Q1 (January-March) |GDP_nominal_per_capita = $5,561<ref name=410mi/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 69ನೆಯದು |HDI_year = 2006 |HDI = {{increase}} 0.757⁴ |HDI_rank = 92nd⁴ |HDI_category = <span style="color:#ffcc00;">medium</span> |Gini = 38 |Gini_year = 2005 |Gini_category = <span style="color:#ffcc00;">medium</span> |currency = ಟರ್ಕಿಷ್ ಲಿರಾ |currency_code = TRY |time_zone = EET |utc_offset = +2 |time_zone_DST = EEST |utc_offset_DST = +3 |cctld = [[.tr]] |calling_code = 90 |footnote2 = [[Treaty of Lausanne]] (1923). |footnote3 = Population and population density rankings based on 2005 figures. |footnote4 = [http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf UN Nations HDI Report, page 284] |footnote5 = The [[Turkish new lira|New Turkish Lira]] (''Yeni Türk Lirası'', YTL) replaced the [[Turkish lira|old Turkish Lira]] on [[1 January]] [[2005]].<br /> <br /><div style="position:relative; right:8px; font-size:120%;">{{External Timeline|Template:Timeline of History of the Republic of ಟರ್ಕಿ|History of the Republic of ಟರ್ಕಿ}}</div> }} '''ಟರ್ಕಿ''' ( ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಟರ್ಕಿ ಗಣರಾಜ್ಯ ) [[ಯುರೋಪ್]] ಮತ್ತು [[ಏಷ್ಯಾ]] ಖಂಡಗಳ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರ. ಆದುದರಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಯುರೇಷ್ಯಾದ ದೇಶವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾದ ಅನಟೋಲಿಯಾ [[ಜಂಬೂದ್ವೀಪ]]ದಿಂದ ಆಗ್ನೇಯ ಯುರೋಪಿನ [[ಬಾಲ್ಕನ್]] ಪ್ರದೇಶದವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿರುವ ಟರ್ಕಿಗೆ ೮ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ನೆರೆಹೊರೆಯವು. ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ]]; ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಗ್ರೀಸ್]]; ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ [[ಜಾರ್ಜಿಯ]]; ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಇರಾನ್]], [[ಆರ್ಮೇನಿಯ]] ಮತ್ತು [[ಅಜರ್ ಬೈಜಾನ್]]; ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ [[ಇರಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಸಿರಿಯ]] ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿವೆ. ಟರ್ಕಿಯ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಮೆಡಿಟೆರೇನಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]; ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ಈಜಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]] ಮತ್ತು ಈಜಿಯನ್ ದ್ವೀಪಸಮೂಹಗಳು; ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರ]]ಗಳು ಸಹ ಇವೆ. ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾಗಳ ಗಡಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ [[ಮರ್ಮಾರಾ ಸಮುದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಬಾಸ್ಪೋರಸ್ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಗಳು ಟರ್ಕಿಯ ಅನಟೋಲಿಯ ಮತ್ತು ಟ್ರಾಕ್ಯಾಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಟರ್ಕಿಯ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಎರಡೂ ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ==ನೋಡಿ== *ಟರ್ಕಿ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು:[http://www.prajavani.net/news/article/2017/04/22/486058.html ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಪರಮಾಧಿಕಾರ: ಟರ್ಕಿಯ ಭವಿಷ್ಯವೇನು?;22 Apr, 2017;ಎರ್ಡೋಗನ್ ಅವರ ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರದ ತಂತ್ರಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಟರ್ಕಿಯ ಪ್ರಜಾತಂತ್ರ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಜನಮತಗಣನೆ ಸಾಬೀತು ಮಾಡಿದೆ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425054516/http://www.prajavani.net/news/article/2017/04/22/486058.html |date=2017-04-25 }} == Gallery == <gallery> File:Anit Kabir (6526103103).jpg| File:Aya sofya.jpg| File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| File:DolmabahceMainGate.JPG| File:İzmir clock tower.jpg| File:Pamukkale00.JPG| File:Eskişehir-Aycan.jpg| File:Antalya falezler.jpg| File:Alanya.jpg| File:Bluemosquefront.jpg| File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖನ== <ref>https://wikitravel.org/en/Turkey</ref> <ref>https://www.aljazeera.com/news/2018/08/erdogan-turkey-russia-400-missile-defence-system-180831103412006.html</ref> <ref>{{Cite web |url=https://hometurkey.com/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-08-31 |archive-date=2018-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180118092911/http://www.hometurkey.com/ |url-status=dead }}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]] qqzctwoxunxg9pflh5k6c23pfuk769j 0 22114 1431642 1381576 2026-10-09T05:03:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431642 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|ಪದ್ಮಾಸನದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗರೀತಿಯ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶಿವನ ಪ್ರತಿಮೆ (ಬೆಂಗಳೂರು, ಭಾರತ).]] '''ಯೋಗ''' ([[ಸಂಸ್ಕೃತ]], ''ಪಾಳಿ'' ಭಾಷೆ ಎಂದರೆ [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೈಹಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಬೋಧನಶಾಖೆ. ಪಾಲಿಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿನ ಪದ ಬಳಕೆಗಾಗಿ, ನೋಡಿ ಥಾಮಸ್‌‌ ವಿಲಿಯಂ ರಿಸ್‌ ಡೇವಿಡ್ಸ್‌, ವಿಲಿಯಂ ಸ್ಟೆಡೆ, ''ಪಾಲಿ-ಆಂಗ್ಲ ನಿಘಂಟು.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&dq=yoga+pali+term&pg=RA1-PA558 | title=Pali-English Dictionary | isbn=9788120811447 | last1=Davids | first1=Thomas William Rhys | last2=Stede | first2=William | year=1993 }}</ref> [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]], [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ಜೈನ ಧರ್ಮ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಧ್ಯಾನದ ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಡೆನಿಸ್‌ ಲಾರ್ಡನರ್‌ ಕಾರ್ಮಡಿ , ಜಾನ್‌ ಕಾರ್ಮಡಿ, ''ಸೆರೆನೆ ಕಂಪ್ಯಾಷನ್.'' ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಯು.ಎಸ್, ೧೯೯೬,.ಸ್ಟುವರ್ಟ್‌ ರೇ ಸರ್ಬ್ಯಾಕರ್‌, ''ಸಮಾಧಿ: ದ ನ್ಯೂಮಿನಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸೆಸ್ಸೇಟಿವ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಡೋ-ಟಿಬೆಟನ್‌ ಯೋಗ.'' SUNY ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೫,ತತ್ವಾರ್ಥಸೂತ್ರ [6.1], ನೋಡಿ ಮನು ದೋಷಿ (2007)ಟ್ರಾನ್ಸ್ಲೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ತತ್ವಾರ್ಥಸೂತ್ರ, ಅಹಮದಾಬಾದ್‌: ಶ್ರುತ್‌ ರತ್ನಾಕರ್‌ p. 102</ref> ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, [[ಹಿಂದೂ]] ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಆರು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ([[ಆಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ|ಆಸ್ತಿಕ]]) ಶಾಖೆ/ಪಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರಲ್ಲದೆ, ಆ ಪಂಥವು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ತಲುಪಲು ಬಯಸುವ ಗುರಿಗೂ ಇದೇ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref>"ಯೋಗವು ಐದು ಪ್ರಧಾನ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ : 1) ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಆಚರಿಸುವ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಯೋಗ ; 2) ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ತಂತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಯೋಗ; 3) ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಥವಾ ಪಂಥಗಳ ಹೆಸರಾಗಿ ಬಳಸುವ ಯೋಗ (''{{IAST|darśana}}'' ); 4) ಯೋಗದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯ/ಆಚರಣೆಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ''ಹಠ-, ಮಂತ್ರ-, ಮತ್ತು ಲಯ-'' ಗಳಂತಹಾ ಇತರ ಪದಗಳೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಬಳಸುವ ಪದವಾಗಿ ಯೋಗ; 5) ಯೋಗ ಆಚರಣೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ ಯೋಗ." ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 4.</ref><ref>ಮೋನಿಯರ್‌-ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌ "ಯೋಗ" ಪದಕ್ಕೆ ನೀಡಿರುವ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ "ಎರಡು ಸಾಂಖ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು" ಮತ್ತು "ಅಮೂರ್ತತೆಯನ್ನು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುವಿಕೆ (ಪತಂಜಲಿಯವರು ಬೋಧಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಾಂತವೆನ್ನುವ ಹಾಗೆ)" ಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ.</ref> ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ —ಮಾನಸಿಕ,ಮೌಖಿಕ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಇಡಿಯಾಗಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. [[ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗುವ ಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಖೆಗಳೆಂದರೆ [[ರಾಜಯೋಗ|ರಾಜ ಯೋಗ]], [[ಕರ್ಮಯೋಗ|ಕರ್ಮ ಯೋಗ]], [[ಜ್ಞಾನಯೋಗ|ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ]], [[ಭಕ್ತಿಯೋಗ|ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ]], ಮತ್ತು [[ಹಠ ಯೋಗ]].<ref name="yogaTrads1_042007">ಪಂಡಿತ್‌ ಉಷರ್‌ಬುದ್ಧ್‌ ಆರ್ಯ (1985). ದ ಫಿಲಾಸಫಿ ಆಫ್‌ ಹಠ ಯೋಗ. ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌; 2ನೇ ed.</ref><ref name="yogaTrads2_042007">ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಮ (2008) ದ ರಾಯಲ್‌ ಪಾತ್‌: ಪ್ರಾಕ್ಟಿಕಲ್‌ ಲೆಸನ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ಯೋಗ ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌ ; ಹೊಸ Ed ಆವೃತ್ತಿ.</ref><ref name="yogaTrads_3042007">ಸ್ವಾಮಿ ಪ್ರಭವಾನಂದ (ಭಾಷಾಂತರಕಾರ), ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌ ಇಷರ್‌ವುಡ್‌ (ಭಾಷಾಂತರಕಾರ), ಪತಂಜಲಿ (ಲೇಖಕ)). (1996). ವೇದಾಂತ ಪ್ರೆಸ್‌; ಹೌ ಟು ನೋ ಗಾಡ್‌ : ದ ಯೋಗ ಆಫ್ರಾಸಿಮ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಪತಂಜಲಿ. ಹೊಸ Ed ಆವೃತ್ತಿ.</ref> [[ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು|ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರ]] ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ಯೋಗ ಎಂದೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾಜ ಯೋಗವು [[ಸಾಂಖ್ಯ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು.<ref>ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 4.</ref> ಅನೇಕ ಇತರ [[ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳು]] [[ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು]], [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ]], [[ಹಠಯೋಗ ಪ್ರದೀಪಿಕಾ]], [[ಶಿವಸಂಹಿತೆ]] ಮತ್ತು ಅನೇಕ [[ತಂತ್ರ]]ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಯೋಗದ ವಿವಿಧ ಮುಖ/ಮಗ್ಗಲುಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಪದ ''ಯೋಗ'' ವು ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>"ಯೋಗ" ಪದದ 38 ಅರ್ಥಗಳ ಪಟ್ಟಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ : ಆಪ್ಟೆ, p. 788.</ref> ಮತ್ತು ಆ ಪದವು "ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ,", "ಐಕ್ಯವಾಗು" ಅಥವಾ "ಒಗ್ಗಟ್ಟಾಗು" ಎಂಬರ್ಥಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ "ಯುಜ್‌,"ನಿಂದ ವ್ಯತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ.<ref>"ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ," "ಐಕ್ಯವಾಗು",ಅಥವಾ "ಒಗ್ಗಟ್ಟಾಗು" ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ "ಯುಜ್‌"ನಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗೊಂಡಿರುವ "ಯೋಗ" ಪದಕ್ಕೆ ನೋಡಿ: ಫ್ಲಡ್‌ (1996), p. 94.</ref> ಇದರ ರೂಪಾಂತರಗಳೆಂದರೆ "ಸೇರಿಸುವಿಕೆ," "ಜೊತೆಗೂಡುವಿಕೆ" "ಒಕ್ಕೂಟ" "ಸಂಯೋಗ," ಮತ್ತು "ನಿಮಿತ್ತ/ಉಪಕರಣ."<ref>ಅರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿ 1. ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಒಗ್ಗಟ್ಟಾಗುವುದು, ಮತ್ತು 2., ಒಕ್ಕೂಟ, ಸಂಧಿ, ಸಂಯೋಜನೆ ನೋಡಿ : ಆಪ್ಟೆ, p. 788.</ref><ref>"ಪದ್ಧತಿ, ವಿಧಾನ, ಮಾರ್ಗ,"ಗಳಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ : ಆಪ್ಟೆ, p. 788, ನಿರೂಪಣೆ 5.</ref><ref>"ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸಮಯೋಚಿತ ಸಾಧನವಾಗಿ," ಇದಕ್ಕೆ ನೋಡಿ : ಆಪ್ಟೆ, p. 788, ನಿರೂಪಣೆ 13.</ref> ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ, ''ಯೋಗ'' ಪದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಹಠ ಯೋಗ]] ಮತ್ತು ಅದರ [[ಆಸನಗಳ]]ನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು (ಭಂಗಿಗಳು) ಅಥವಾ [[ವ್ಯಾಯಾಮ|ವ್ಯಾಯಾಮದ]] ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರು ಅಥವಾ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರನ್ನು [[ಯೋಗಿ]] ಅಥವಾ [[ಯೋಗಿನಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಹೆರಿಟೇಜ್‌ ಡಿಕ್ಷನರಿ: "ಯೋಗಿ, ಒನ್‌ ಹೂ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸಸ್‌ ಯೋಗ." ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್ಸ್‌ : "ಯೋಗಿ, ಎ ಫಾಲೋಯರ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಯೋಗ ಫಿಲಾಸಫಿ; ಆನ್‌ ಆಸ್ಸೆಟಿಕ್."</ref> == ಯೋಗದ ಇತಿಹಾಸ ............. == :[[ರಾಜಯೋಗ]] ವೇದ [[ಸಂಹಿತೆಗಳು]] [[ತಪಸ್ವಿ]]ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಗಳ(''[[ತಪಸ್ಸು]] ಮಾಡುವಿಕೆ'' ) ಬಗ್ಗೆ [[{{IAST|Brāhmaṇas}}]] (900ರಿಂದ 500 BCE)ಗಳಲ್ಲಿ [[ವೇದ]]ಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ.<ref name="Flood, p. 94">ಫ್ಲಡ್‌, p. 94.</ref> [[ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆ]]ಯ (c. 3300–1700 B.C.E.) [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಮೊಹರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯೋಗ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನದ ಭಂಗಿಯನ್ನು ಹೋಲುವ ಚಿತ್ರಗಳಿದ್ದವು, "ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚರ್ಯೆಗಳ ಒಂದು ವಿಧ" ಯೋಗದ ಪ್ರಾಚೀನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಹದು" ಎಂಬುದು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ಗ್ರೆಗೋರಿ ಪಾಸ್ಸೆಲ್‌]]ರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಪಾಸ್ಸೆಲ್‌ (2003), pp. 144-145</ref> ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ಮೊಹರುಗಳಿಗೂ ಹಾಗೂ ನಂತರದ ಸಿಂಧೂ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಗಳ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೂ ಯಾವುದೋ ವಿಧದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನೇಕ ತಜ್ಞರು ಊಹಿಸಿರುತ್ತಾರಾದರೂ, ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆತಿಲ್ಲ. * [[ಜೋನಾಥನ್‌ ಮಾರ್ಕ್‌ ಕೆನಾಯರ್]] ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು "ಯೋಗದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದೆ" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.harappa.com/indus/33.html ಜೋನಾಥನ್‌ ಮಾರ್ಕ್‌ ಕೆನಾಯರ್‌ರ ''ಅರೌಂಡ್‌ ದ ಇಂಡಸ್‌ ಇನ್‌ 90 ಸ್ಲೈಡ್ಸ್‌'' ‌].</ref> * ಕಾರೆಲ್‌ ವರ್ನರ್‌ರು "ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಶೋಧನೆಗಳು ಆರ್ಯರ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಭಾರತದ ಜನರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಯೋಗ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅರಿವಿತ್ತು ಎಂದು ಊಹಿಸಲು ನಮಗೆ ಸಮರ್ಥನೆ ನೀಡುತ್ತವೆ." ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite book|last=Werner|first=Karel|title=Yoga and Indian Philosophy|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|page=103|date=1998|isbn=9788120816091|url=https://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103}}</ref> * [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಝಿಮ್ಮರ್‌]]ರು ಒಂದು ಮೊಹರನ್ನು "ಯೋಗಿಯ ಹಾಗೆ ಕುಳಿತಿದೆ" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite book|last=Zimmer|first=Heinrich|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|page=168|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|isbn=978-0691017785}}</ref> * [[ಥಾಮಸ್‌‌ ಮೆಕ್‌ಎವಿಲೆ]] "ಆರು ರಹಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ಮೊಹರಿನ ಚಿತ್ರಗಳು... ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದಂತೆ ಹಠಯೋಗದಲ್ಲಿ ''ಮೂಲಭಂಧಾಸನ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅಥವಾ ಬಹುಶಃ ''ಉತ್ಕಟಾಸನ'' ಅಥವಾ ''ಬದ್ಧ ಕೋಣಾಸನ'' ಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ...." ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite book|last=McEvilley|first=Thomas|title=The shape of ancient thought|publisher=Allworth Communications|date=2002|pages=219–220|isbn=9781581152036|url=https://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219}}</ref> * ಪಂಜಾಬ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ Dr. ಫರ್ಜಾಂಡ್‌ ಮಾಸಿಹ್‌ರು, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪತ್ತೆಯಾದ ಮೊಹರಿನಲ್ಲಿ "ಯೋಗಿ"ಯೊಬ್ಬನ ಚಿತ್ರವಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm ಅಪರೂಪದ ವಸ್ತುಗಳ ಪತ್ತೆ ವಿನಾಶ ಹೊಂದಿದ ನಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ] * ಗ್ಯಾವಿನ್‌ ಫ್ಲಡ್‌ರು ಆ ಮೊಹರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ "ಪಶುಪತಿ ಮೊಹರು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೊಹರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾ ಚಿತ್ರವು ಯೋಗದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಆ ಆಕೃತಿಯು ಮಾನವನ ಆಕೃತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.<ref>ಫ್ಲಡ್, pp. 28-29.</ref> * ಜೆಫ್ರಿ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್‌, ಪಶುಪತಿ ಮೊಹರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ, "ನಮಗೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೋ ''ತಿಳಿಯು'' ತ್ತಾ ಇಲ್ಲ ಅಲ್ಲದೇ ಆತ ಅಥವಾ ಆಕೆ ಏನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಎಂಬುದೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ " ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ"}<ref>{{cite book|last=Samuel|first=Geoffrey|title=The Origins of Yoga and Tantra|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=9780521695343|page=4|url=https://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4}}</ref> ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಉನ್ನತ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದರ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು [[ಶ್ರಮಣಿಕ/ಶ್ರಮಾಣಿಕ್‌/ಶ್ರೌತ/ಶೃತಿ]] ಮತ್ತು [[ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು|ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>ಫ್ಲಡ್‌, pp. 94–95.</ref> ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಬಗೆಗಿನ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಬುದ್ಧನ ಇಬ್ಬರು ಗುರುಗಳ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಸಾಧಿಸುವ ಗುರಿಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ಸಮಾಂತರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ [[ಸ್ವರೂಪವಿರದ ಧ್ಯಾನದ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಉದಯವಾಯಿತು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>name="ReferenceA">ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌. ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ 2007, ಪುಟ 51.</ref> ಅವರು ಇದರ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳೂ ಕಡಿಮೆ ಎಂದೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌. ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ 2007, ಪುಟ 56.</ref> ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಬಗೆಗಿನ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ವಿಚಾರಶೀಲ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತರ್ಕಿಸುವ ಅವರು, ವಿಚಾರಶೀಲ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಗ್ವೇದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ [[ನಾಸದೀಯ ಸೂಕ್ತ]]ವು ಇದಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>name="ReferenceA"</ref> ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಗ್ರಂಥಗಳೇ ಬಹುಶಃ ಧ್ಯಾನದ ತಂತ್ರ/ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಿರಬೇಕು.<ref>[[ರಿಚರ್ಡ್ ಗಾಂಬ್ರಿಚ್‌]], "ಥೇರವಾದ ಬುದ್ಧಿಸಂ : ಎ ಸೋಷಿಯಲ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ಫ್ರಂ ಆನ್‌ಷಿಯೆಂಟ್‌ ಬೆನಾರಸ್‌ ಟು ಮಾಡರ್ನ್ ಕೊಲೊಂಬೋ." ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ ಮತ್ತು ಕೆಗನ್‌ ಪಾಲ್, 1988, ಪುಟ 44.</ref> ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಧ್ಯಾನದ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ಥಿತಿ/ಭಂಗಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮೊದಲಿಗೆ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಉದಯವಾದ ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಾ ವಿವರಣೆಗಳಿವೆ.<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌. ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ 2007, ಪುಟ 50.</ref> ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ "ಯೋಗ" ಎಂಬ ಪದವು ಮೊದಲಿಗೆ [[ಕಠೋಪನಿಷತ್|ಕಠೋಪನಿಷತ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿ ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಫ್ಲಡ್‌, p. 95.</ref> ತಜ್ಞರು ಕಠೋಪನಿತ್‌ ಅನ್ನು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನದು ಎಂದು ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲದೇ ಮಾಡುವ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೋಡಿ ಹೆಲ್‌ಮತ್‌ ವಾನ್‌ ಗ್ಲೇಸ್‌ನಾಪ್‌, 1950ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ/ವ್ಯಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ "ಅಕಾಡೆಮೀ ಡೆರ್‌ ವಿಸ್ಸೆನ್‌ಛಾಫ್ಟೆನ್‌ ಉಂಡ್‌ ಲಿಟರೇಚರ್‌,"ನಿಂದ <ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html].</ref> ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ನಂತರದ್ದು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೋಡಿ <ref>[[ಹಾಜಿಮೆ ನಕಮುರಾ]]'ರ ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಅರ್ಲಿ ವೇದಾಂತ ಫಿಲಾಸಫಿ'' , ಫಿಲಾಸಫಿ ಈಸ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌,ನ ಅರ್‌ವಿಂದ್‌ ಶರ್ಮಾರ ವಿಮರ್ಶೆ, Vol. 37, No. 3 (Jul., 1987), pp. 325-331.</ref> ಪ್ರಾಚೀನ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿನ ಪಾಲಿ ಪದ "ಯೋಗ"ದ ಬಳಕೆಯ ವಿಸ್ತೃತ ಪರಿಶೀಲನೆಗಾಗಿ, ನೋಡಿ <ref>ಥಾಮಸ್‌‌ ವಿಲಿಯಂ ರಿಸ್‌ ಡೇವಿಡ್ಸ್‌, ವಿಲಿಯಂ ಸ್ಟೆಡೆ, "ಪಾಲಿ-ಆಂಗ್ಲ ನಿಘಂಟು." ಮೋತಿಲಾಲ್‌ ಬನಾರ್ಸಿದಾಸ್‌ Publ.ನಿಂದ ಮರುಮುದ್ರಿತ, 1993, ಪುಟ 558:</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&dq=yoga+pali+term&pg=RA1-PA558 | title=Pali-English Dictionary | isbn=9788120811447 | last1=Davids | first1=Thomas William Rhys | last2=Stede | first2=William | year=1993 }}</ref> "[[ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ]]" ಎಂರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಪದದ [[ಧಮ್ಮಪಾದ]]ದಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗೆ, ನೋಡಿ:<ref>ಗಿಲ್‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಡಲ್‌, "ದ ಧಮ್ಮಪಾದ," ಷಂಬಾಲಾ, 2005, ಪುಟಗಳು 56, 130.</ref> ಯೋಗದ ಕಲ್ಪನೆಯ ವಿಕಾಸದ ಬಗೆಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಮೂಲಗಳೆಂದರೆ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು]], (ca. 400 BCE), [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ]]ಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ [[ಮಹಾಭಾರತ]] (ca. 200 BCE), ಮತ್ತು [[ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು]] (150 BCE). ==== ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು ==== [[ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಜ್ಞಾನ]]ದ ಪ್ರಕಾರ, ಯೋಗ ಎಂಬುದು ಆರು [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ]] ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. [[ಸಾಂಖ್ಯ|ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನ]], [[ಯೋಗ ದರ್ಶನ]], [[ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನ]], [[ವೈಶೇಷಿಕ ದರ್ಶನ]], [[ಮೀಮಾಂಸ ದರ್ಶನ]], [[ವೇದಾಂತ ದರ್ಶನ]] , ಇವು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಭಾರ್ತೀಯ [[ಷಡ್ ದರ್ಶನಗಳು]] (ಆರು ತತ್ವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು) ಪಂಥಗಳ ಗುಂಪಾಗಿಸುವಿಕೆಯ ವಿವರಗಳೊಡನೆ ಆರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಂಥಗಳ ಅವಲೋಕನಕ್ಕಾಗಿ, ನೋಡಿ: ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್‌ ಮತ್ತು ಮೂರ್‌/ರೆ, "ಕಂಟೆಟ್ಸ್‌/ಪರಿವಿಡಿ," ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿನ ಯೋಗ ಪಂಥದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅವಲೋಕನಕ್ಕಾಗಿ ನೋಡಿ:<ref>pp. 453–487.</ref><ref>ಚಟರ್ಜಿ ಮತ್ತು ದತ್ತ, p. 43.</ref> ಯೋಗದ ತಾತ್ವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು [[ಸಾಂಖ್ಯ]] ಪಂಥದೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಪದ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮೀಪ ಸಂಪರ್ಕದ ಕುರಿತು, ನೋಡಿ:<ref name="ಚಟರ್ಜಿ ಮತ್ತು ದತ್ತ , p. 43">ಚಟರ್ಜಿ ಮತ್ತು ದತ್ತ , p. 43.</ref> [[ಪತಂಜಲಿ]] ಋಷಿಗಳು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ ಯೋಗ ಪಂಥವು ಸಾಂಖ್ಯ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ಶಾಖೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಸ್ತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಾಂಖ್ಯದ ಸತ್ಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಸೇರಿಸಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ದೇವರ ವಿಭಾಗವೊಂದನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಯೋಗವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು, ನೋಡಿ:<ref>ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್‌ ಮತ್ತು ಮೂರ್‌/ರೆ, p. 453.</ref>. ಸಾಂಖ್ಯದ 25 ತತ್ವಗಳನ್ನು ದೇವರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಪ್ರಸ್ತಾಪದೊಡನೆ ಯೋಗವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು, ನೋಡಿ:<ref name="ಚಟರ್ಜಿ ಮತ್ತು ದತ್ತ , p. 43"/> ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಹೋಲಿಕೆಯು ಎಷ್ಟು ಸಾಮ್ಯತೆ ಹೊಂದಿವೆಯೆಂದರೆ [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಮುಲ್ಲರ್|ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಮುಲ್ಲರ್‌]]‌ "ಪರಸ್ಪರ ಸಾಮ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡೂ ತತ್ವಗಳನ್ನು ರೂಢಿಗತವಾಗಿ ದೇವರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದ ಸಾಂಖ್ಯ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ...."<ref>ಮುಲ್ಲರ್‌ (1899), ಅಧ್ಯಾಯ 7, "ಯೋಗ ಫಿಲಾಸಫಿ", p. 104.</ref> ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳ ನಡುವಿನ ಅನ್ಯೋನ್ಯತೆಯನ್ನು [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಝಿಮ್ಮರ್‌]] ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡನ್ನು ಅವಳಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದೇ ಪಂಥದ ಎರಡು ಮಗ್ಗಲುಗಳು. {{IAST|Sāṅkhya}}ವು ಮಾನವ ಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದಲ್ಲದೇ ಅದರ ಘಟಕಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ ಗಣಿಸುವುದಲ್ಲದೇ, ನಿರ್ಬಂಧದ(''[[ಬಂಧ]]'' ) ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ, ಅವುಗಳ ತೊಡಕಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುವುದು ಅಥವಾ ಬಿಡುಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೆ, (''[[{{IAST|mokṣa}}]]'' ), ಯೋಗವು ತೊಡಕಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುವುದರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಶಕ್ತಿಕ್ರಿಯಾವಾದವನ್ನು, ಆ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕಾರ್ಯತಃ ಸಾಧಿಸಲು ಬೇಕಾದ ತಂತ್ರಗಳ ಅಥವಾ 'ಬೇರ್ಪಡಿಕೆ-ಏಕೀಕರಣ' (''ಕೈವಲ್ಯ'' ) ತಂತ್ರಗಳ ಸ್ಥೂಲ ವಿವರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>ಝಿಮ್ಮರ್ (1951), p. 280.</ref> </blockquote> ಪತಂಜಲಿಯವರಿಗೆ ಔಪಚಾರಿಕ ಯೋಗ ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಸ್ಥಾಪಕರೆಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಯೋಗವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ತಾತ್ವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ [[ಪತಂಜಲಿ]] ನೋಡಿ:<ref>ಚಟರ್ಜಿ ಮತ್ತು ದತ್ತ , p. 42.</ref> ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ ಪತಂಜಲಿಯವರ ಯೋಗವನ್ನು [[ರಾಜಯೋಗ]]ವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ "ರಾಜಯೋಗ" ಮತ್ತು ಪತಂಜಲಿಯವರ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು ರಾಜಯೋಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೋಡಿ:<ref>ಫ್ಲಡ್‌ (1996), pp. 96–98.</ref> ಪತಂಜಲಿ "ಯೋಗ" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ತಮ್ಮ ಎರಡನೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ,<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| authorlink = Patanjali| title = Yoga Sutras of Patañjali| publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-date = 2011-08-25| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| url-status = dead}}</ref> ಅದು ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಧನೆಯ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಸೂತ್ರ ಕೂಡ ಹೌದು: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">''{{IAST|'''योग: चित्त-वृत्ति निरोध:''' <br /> ( yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ ) }}'' <br />- ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು 1.2</blockquote> ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ನಿರೂಪಣೆಯು ಮೂರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳ ಅರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. [[I. K. ತೈಮ್ನಿ]]ಯವರು ಇದನ್ನು "ಯೋಗವೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ (''{{IAST|citta}}'' ) ಚಂಚಲತೆಗಳ (''{{IAST|vṛtti}}'' ) ಮೇಲಿನ ಪ್ರತಿರೋಧ/ನಿರ್ಬಂಧ ಹೇರುವಿಕೆ (''{{IAST|nirodhaḥ}}'' )" ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಿಸುತ್ತಾರೆ. "ಯೋಗವು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧ ಹೇರುವಿಕೆ"ನ ಪಠ್ಯ ಹಾಗೂ ಪದಶಃ ಭಾಷಾಂತರಕ್ಕಾಗಿ ನೋಡಿ:<ref>ತೈಮಿನಿ, p. 6.</ref> ಯೋಗದ ನಿರೂಪಣೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ''{{IAST|nirodhaḥ}}'' ಪದದ ಬಳಕೆ ಮಾಡಿರುವುದು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ತಾಂತ್ರಿಕ/ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು ಹಾಗೂ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಯೋಗಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ; ಈ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯು ಪತಂಜಲಿಯವರಿಗೆ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಅರಿವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಅಳವಡಿಸಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಬಾರ್ಬರಾ ಸ್ಟೋಲರ್‌ ಮಿಲ್ಲರ್‌, ''ಯೋಗ : ಡಿಸಿಪ್ಲೀನ್‌ ಆಫ್‌ ಫ್ರೀಡಂ : ದ ಯೋಗಸೂತ್ರ ಅಟ್ರಿಬ್ಯೂಟೆಡ್‌ ಟು ಪತಂಜಲಿ ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಸೂಚಿಪದಗಳ ಶಬ್ದಾವಳಿಯೊಡನೆ ಗ್ರಂಥದ/ಪಠ್ಯದ ಭಾಷಾಂತರ.'' ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1996, ಪುಟ 9.</ref> [[ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ|ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು]] ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು "ಯೋಗವೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಂತರಾಳವನ್ನು (ಚಿತ್ತ) ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು(ವೃತ್ತಿಗಳು) ತಾಳದಂತೆ ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು" ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದರು.<ref>ವಿವೇಕಾನಂದ, p. 115.</ref> [[ಚಿತ್ರ:Yogisculpture.JPG|right|thumb|200px|ದೆಹಲಿಯ ಬಿರ್ಲಾ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ಯೋಗಿಯ ಶಿಲ್ಪ/ಮೂರ್ತಿ]] ಪತಂಜಲಿಯ ಗ್ರಂಥಗಳು "ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗ" ("ಎಂಟು-ಅಂಗಗಳ ಯೋಗ ") ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಹಾ ತಳಹದಿಯಾದವು. ಈ ಎಂಟು-ಅಂಗಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯು 2^ನೇ ಗ್ರಂಥದ 29^ನೇ ಸೂತ್ರದಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ ಇಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯತಃ ರಾಜಯೋಗದ ಪ್ರತಿ ರೂಪದ ಜೀವಾಳ ಲಕ್ಷಣವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ==='''ಅಷ್ಟಾಂಗಗಳು'''=== ಆ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳೆಂದರೆ: # [[ಯಮ(ಯೋಗ)|ಯಮ]] (ಐದು "ವರ್ಜನೆಗಳು" ): ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯಪಾಲನೆ, ಅತ್ಯಾಸೆಪಡದಿರುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ನಿಗ್ರಹ. # [[ನಿಯಮ]] (ಐದು "ಅನುಷ್ಠಾನಗಳು"): ಶುದ್ಧತೆ, ಸಂತುಷ್ಟಿ, ಸಂಯಮ, ಅಧ್ಯಯನ, ಮತ್ತು [[ದೇವರ]]ಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ. # [[ಆಸನ|ಯೋಗಾಸನ]] : ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ "ಪೀಠ/ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ", ಹಾಗೂ ಪತಂಜಲಿಯವರ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಭಂಗಿಗಳಿಗೆ ಈ ಪದವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. # [[ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ]] ("ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು"): ''ಪ್ರಾಣ'' , ಉಸಿರು, "ಆಯಾಮ", ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಥವಾ ನಿಲ್ಲಿಸುವಿಕೆ. ಜೀವ ಶಕ್ತಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣವೆಂದೂ ಸಹಾ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ. # [[ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ]] ("ಆಮೂರ್ತವಾಗಿರುವಿಕೆ"): ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ದೂರವಿಡುವಿಕೆ. # [[ಧಾರಣ]] ("ಏಕಾಗ್ರತೆ"): ಗಮನವನ್ನು ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವುದು. # [[ಧ್ಯಾನ]] ("ಧ್ಯಾನ"): ಧ್ಯಾನದ ಗುರಿಯ ಸ್ವಭಾವದತ್ತ ಅತೀವ ಚಿಂತನೆ. # [[ಸಮಾಧಿ]] ("ಬಿಡುಗಡೆ"): ಧ್ಯಾನದ ಗುರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಮಗ್ನನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಈ ಪಂಥದ ದೃಷ್ಟಿ ಕೋನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಯು ವಿಶ್ವದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳ ಅನುಭವಗಳನ್ನು [[ಮಿಥ್ಯೆ]]ಯೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೈನಂದಿನ ವಿಶ್ವವು ವಾಸ್ತವ. ಇದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಯೆನ್ನುವುದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಾತ್ರ; ಎಲ್ಲಾ [[ವ್ಯಕ್ತಿ]]ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಂಶ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದುದದಲ್ಲ.<ref>ಸ್ಟೀಫನ್‌ H. ಫಿಲಿಪ್ಸ್‌, ''ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್‌ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಮೆಟಾಫಿಸಿಕ್ಸ್‌: ರೆಫ್ಯುಟೇಶನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ರಿಯಲಿಸಂ ಅಂಡ್‌ ದ ಎಮರ್ಜೆನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ "ನ್ಯೂ ಲಾಜಿಕ್‌".'' ಓಪನ್‌ ಕೋರ್ಟ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, 1995., ಪುಟಗಳು 12–13.</ref> ==== ಭಗವದ್ಗೀತೆ ==== ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ('ಭಗವಂತನ ಗೀತೆ'), ''ಯೋಗ'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಹಳ ವ್ಯಾಪಕ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯವೊಂದನ್ನೇ (ch. 6) ಧ್ಯಾನದೊಂದಿಗೆ<ref name="ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 10">ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 10.</ref> ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿರುವುದಲ್ಲದೇ, ಇದು ಯೋಗದ ಮೂರು ಪ್ರಧಾನ ವಿಧಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ :<ref>"...ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನೇ(ch. 6) ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿರುವ ಭಗವದ್ಗೀತೆ. ಗೀತೆಯು ಯೋಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾದ, 'ತಿಳುವಳಿಕೆ' (ಜ್ಞಾನ), 'ಕಾರ್ಯ' (ಕರ್ಮ), ಮತ್ತು 'ಪ್ರೀತಿ' (ಭಕ್ತಿ)"ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ." ಫ್ಲಡ್‌, p. 96.</ref> * [[ಕರ್ಮಯೋಗ|ಕರ್ಮ ಯೋಗ]]: ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಯೋಗ, * [[ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ]]: ದೈವಶ್ರದ್ಧೆಯ ಯೋಗ, * [[ಜ್ಞಾನಯೋಗ|ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ]]: ಜ್ಞಾನದ ಯೋಗ. [[ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿ]]ಯವರು (b. ಸುಮಾರು 1490) ಗೀತೆಯ ಮೊದಲ ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಕರ್ಮ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು, ಮಧ್ಯದ ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಭಕ್ತಿ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು, ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯ ಆರು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ(ತಿಳುವಳಿಕೆ) ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟುದೆಂದು ಗೀತೆಯನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದರು.<ref>ಗಂಭೀರಾನಂದ, p. 16.</ref> ಇತರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಪ್ರತಿ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ 'ಯೋಗ'ವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ, ಹದಿನೆಂಟು ವಿವಿಧ ಯೋಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 46.</ref> ==== ಹಠ ಯೋಗ ==== ಹಠಯೋಗವೆಂಬುದು 15ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಹಠಯೋಗ ಪ್ರದೀಪಿಕಾ]]ವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ [[ಯೋಗಿ ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮ]]ರಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಯೋಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹಠ ಯೋಗವು ಪತಂಜಲಿಯವರ [[ರಾಜಯೋಗ]]ದಿಂದ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ''[[ಷಟ್ಕರ್ಮ]]'' ಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಭೌತಿಕ ಶರೀರವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ, ತನ್ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು (''ಹ'' ), ಮತ್ತು ''[[ಪ್ರಾಣ]]'' , ಅಥವಾ ಚೈತನ್ಯ(''ಠ'' )ಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾಡುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಲಿವಿಂಗ್‌ ಯೋಗ : ಕ್ರಿಯೇಟಿಂಗ್‌ ಎ ಲೈಫ್‌ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸ್‌e - ಪುಟ 42 ಕ್ರಿಸ್ಟಿ ಟರ್ಲಿಂಗ್‌ಟನ್‌ರಿಂದ (ಪುಟ 42)</ref><ref>ಗೈಡಿಂಗ್‌ ಯೋಗಾಸ್‌ ಲೈಟ್‌ : ಯೋಗ ಲೆಸನ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಯೋಗ ಟೀಚರ್ಸ್‌ - ಪುಟ 10 ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಗರ್ಸ್ಟೇನ್‌ರಿಂದ</ref> ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಆಸನ, ಅಥವಾ ಕುಳಿತು ಧ್ಯಾನಿಸುವ ಭಂಗಿಯ, ಪತಂಜಲಿಯವರ ರಾಜಯೋಗಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ,<ref>ಮೈಂಡ್‌ಫುಲ್‌ನೆಸ್‌ ಯೋಗ : ದ ಅವೇಕನ್‌ಡ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರೆತ್‌ ಬಾಡಿ &amp; ಮೈಂಡ್‌ - ಪುಟ 6 ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಜ್ಯೂಡ್‌ ಬಾಕ್ಕಿಯೋರಿಂದ</ref> ಇದು ''ಆಸನಗಳನ್ನು'' (ಬಹುವಚನ) ಜನಪ್ರಿಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಪೂರ್ಣ ದೇಹದ 'ಭಂಗಿಗಳಾಗಿ' ವಿಕಾಸಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Burley">ಹಠಯೋಗ : ಇಟ್ಸ್‌ ಕಾಂಟೆಕ್ಸ್ಟ್‌, ಥಿಯರಿ ಅಂಡ್‌ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸ್‌ ಮೈಕೆಲ್‌ ಬರ್ಲೆರಿಂದ (ಪುಟ 16)</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು "ಯೋಗ" ಪದದೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿಸುವ ಶೈಲಿಗಳು ಹಠ ಯೋಗದ ಆಧುನಿಕ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>ಫಿಯೆರ್‌ಸ್ಟೀನ್‌‌, ಜಾರ್ಜ್. (1996). ''ದ ಷಂಬಾಲಾ ಗೈಡ್‌ ಟು ಯೋಗ'' . ಬಾಸ್ಟನ್‌‌ &amp; ಲಂಡನ್‌: ಷಂಬಾಲಾ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್‌, Inc.</ref> == ಇತರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಗಳು == === ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ === [[ಚಿತ್ರ:Kamakura-buddha-1.jpg|thumb|right|200px|ಜಪಾನ್‌ನ ಕಾಮಕುರಾದಲ್ಲಿ ಯೋಗರೀತಿಯ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಬುದ್ಧನ ಚಿತ್ರಣ]] ಪ್ರಾಚೀನ [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]]ವು ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ತನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮೂರ್ತೀಕರಿಸಿತ್ತು.<ref name="Heisig">ಝೆನ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ: ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ (ಇಂಡಿಯಾ ಅಂಡ್‌ ಚೀನಾ) [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಡುಮೌಲಿನ್‌]], ಜೇಮ್ಸ್‌ W. ಹೇಯ್ಸಿಗ್‌, ಪಾಲ್‌ F. ನಿಟ್ಟರ್‌ ಇವರುಗಳಿಂದ (ಪುಟ 22)</ref> ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಯೋಗದ ಚಿಂತನೆಯು ಬುದ್ಧನ ಮೊದಲಿನ ಧರ್ಮಪ್ರವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>ಬಾರ್ಬರಾ ಸ್ಟೋಲರ್‌ ಮಿಲ್ಲರ್‌, ''ಯೋಗ : ಡಿಸಿಪ್ಲೀನ್‌ ಆಫ್‌ ಫ್ರೀಡಂ : ದ ಯೋಗಸೂತ್ರ ಅಟ್ರಿಬ್ಯೂಟೆಡ್‌ ಟು ಪತಂಜಲಿ ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಸೂಚಿಪದಗಳ ಶಬ್ದಾವಳಿಯೊಡನೆ ಗ್ರಂಥದ/ಪಠ್ಯದ ಭಾಷಾಂತರ.'' ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1996, ಪುಟ 8.</ref> ಬುದ್ಧನ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ನವೀನ ಬೋಧವೆಂದರೆ [[ಧ್ಯಾನ|ಧ್ಯಾನದ]] ತನ್ಮಯತೆಯನ್ನು ಗಮನಪೂರ್ವಕ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೇಳೈಸುವುದು.<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌''.'' ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌, 2007, ಪುಟ 73.</ref> ಬುದ್ಧನ ಬೋಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಯೋಗದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಒಡೆದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಧ್ಯಾನದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ತಾವೇ ಅಂತಿಮವಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೇ ಬುದ್ಧನ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾನದ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿ ಕೂಡ ಬಿಡುಗಡೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂವೇದನಾರಾಹಿತ್ಯದ ಬದಲಿಗೆ, ಕೆಲ ಮಟ್ಟದ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಟುವಟಿಕೆ ಇರಬೇಕು: ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸಂವೇದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಗಮನಪೂರ್ವಕ ಎಚ್ಚರವಿರಬೇಕು.<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌''.'' ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌, 2007, ಪುಟ 105.</ref> ಬುದ್ಧನು ಪ್ರಾಚೀನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾನೆ.<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌''.'' ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ 2007, ಪುಟ 96.</ref> ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಯೋಗಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಕ್ಷವೆಂದರೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಸಾವಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ. ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಹಳೆಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಾವಿನಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮುಕ್ತಿಗೆ ("ಶಾಂತಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ", "ಹೊರನಡೆಯುವಿಕೆ") ಬುದ್ಧನು ಬೇರೆಯೇ ಆದ ನವೀನ ಅರ್ಥ ನೀಡಿದನು; ಅವರ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಆಧಾರಗಳು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾದ ಸಾಧುಗಳೆಡೆ ತೋರಿದವು.<ref>ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ವಿನ್ನೆ, ದ ಆರಿಜಿನ್‌ ಆಫ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌''.'' ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ 2007, ಪುಟ 109.</ref> ==== ಯೋಗಾಚಾರ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ==== [[ಯೋಗಚಾರ]] (ಸಂಸ್ಕೃತ : "ಯೋಗ ಆಚರಣೆ"[81]), ಯೋಗಾಚಾರ ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಪಂಥವು, 4ರಿಂದ 5ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶಾಖೆಯಾಗಿದೆ. ಯೋಗಾಚಾರವು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು, [[ಬೋಧಿಸತ್ವ]]ನ ಹಾದಿಯೆಡೆಗೆ ತಲುಪುವ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾಗುವ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ನೀಡುವ ''ಯೋಗ'' ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>ಡಾನ್‌ ಲುಸ್ಥಾಸ್‌. ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಫಿನೊಮೆನಾಲಜಿ : ಎ ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್‌ ಇನ್‌ವೆಸ್ಟಿಗೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಯೋಗಾಚಾರ ಬುದ್ಧಿಸಂ ಅಂಡ್‌ ದ ಚೆಂಗ್‌ ವೇ-ಷಿಹ್‌ ಲುನ್. ಪ್ರಕಟಣೆ 2002 (ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌). ISBN 0-7007-1186-4. pg 533</ref> ಯೋಗಾಚಾರ ಪಂಥವು ಜ್ಞಾನೋದಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ''ಯೋಗ'' ವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Simpkins">ಸಿಂಪಲ್‌ ಟಿಬೆಟನ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ : ಎ ಗೈಡ್‌ ಟು ತಾಂತ್ರಿಕ್‌ ಲಿವಿಂಗ್‌ C. ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಸಿಂಪ್ಕಿನ್ಸ್‌, ಆನ್ನೆಲೆನ್‌ M. ಸಿಂಪ್ಕಿನ್ಸ್‌ ಇವರುಗಳಿಂದ. ಪ್ರಕಟಣೆ 2001. ಟಟ್ಟಲ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್‌. ISBN 978-0-7513-2886-8</ref> ==== ಛಾ'ನ್‌ (ಸಿಯೋನ್‌/ಝೆನ್‌‌) ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ==== [[ಝೆನ್]] (ಇದರ ಹೆಸರು ಚೀನೀ "ಛಾ'ನ್‌"<ref>ದ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಟ್ರೆಡಿಷನ್‌ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಚೀನಾ ಅಂಡ್‌ ಜಪಾನ್. ವಿಲಿಯಂ ಥಿಯೋಡೋರ್‌ ಡೆ ಬೇರಿ ಇವರಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ. Pgs. 207-208. ISBN 0-394-71696-5 - "ದ ಮೆಡಿಟೇಷನ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌, ಕಾಲ್ಡ್‌ ''ಚಾನ್‌'' ಇನ್‌ ಚೀನೀಸ್‌ ಫ್ರಂ ದ ಸ್ಯಾನ್‌ಸ್ಕ್ರಿಟ್‌ ''ಧ್ಯಾನ'' ಈಸ್‌ ಬೆಸ್ಟ್‌ ನೋನ್‌ ಇನ್‌ ದ ವೆಸ್ಟ್‌ ಬೈ ದ ಜಪಾನೀಸ್‌ ಪ್ರೊನನ್ಷಿಯೇಷನ್‌ ''ಝೆನ್'' "</ref> ಮುಖಾಂತರ ಸಂಸ್ಕೃತದ "ಧ್ಯಾನ"ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ) ಎಂಬುದು [[ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]]ದ ಒಂದು ರೂಪ. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಮಹಾಯಾನ ಶಾಖೆಯು ಯೋಗದೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ಸಾಮೀಪ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref name="Heisig" /> ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ, ಝೆನ್ಅನ್ನು ಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಧ್ಯಾನದ ಈ ಎರಡೂ ಶಾಖೆಗಳು ಸಹಜವಾಗಿ ಸಮುದಾಯ ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ಝೆನ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ: ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ (ಇಂಡಿಯಾ ಅಂಡ್‌ ಚೀನಾ) [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಡುಮೌಲಿನ್‌]], ಜೇಮ್ಸ್‌ W. ಹೇಯ್ಸಿಗ್‌, ಪಾಲ್‌ F. ನಿಟ್ಟರ್‌ ಇವರುಗಳಿಂದ (ಪುಟ xviii)</ref> ಈ ಸಂಗತಿಯು ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಝೆನ್ ಬೌದ್ಧ ಶಾಖೆಯು ತನ್ನ ಕೆಲ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.<ref>ಝೆನ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ: ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ (ಇಂಡಿಯಾ ಅಂಡ್‌ ಚೀನಾ) [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಡುಮೌಲಿನ್‌]], ಜೇಮ್ಸ್‌ W. ಹೇಯ್ಸಿಗ್‌, ಪಾಲ್‌ F. ನಿಟ್ಟರ್‌ ಇವರುಗಳಿಂದ (ಪುಟ 13). ಜೇಮ್ಸ್‌ W. ಹೇಯ್ಸಿಗ್‌, ಪಾಲ್‌ F. ನಿಟ್ಟರ್‌ ಇವರುಗಳಿಂದ ಭಾಷಾಂತರಿತ. ಲೇಖನದಾತ ಜಾನ್‌ ಮೆಕ್‌ರೇ. ಪ್ರಕಟಣೆ 2005 [[ವರ್ಲ್ಡ್ ವಿಸ್ಡಮ್‌]]. 387 ಪುಟಗಳು. ISBN 0-941532-89-5 [ಮೂಲ ಉಲ್ಲೇಖ: "ದಿಸ್‌ ಫಿನಾಮೆನನ್ ಮೆರಿಟ್ಸ್‌ ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ಅಟೆನ್ಷನ್‌ ಸಿನ್ಸ್‌ ಯೋಗಿಕಗಗ ರೂಟ್ಸ್‌ ಆರ್‌ ಟು ಬಿ ಫೌಂಡ್‌ ಇನ್‌ ದ ಝೆನ್‌ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮೆಡಿಟೇಶನ್‌."]</ref> ಯೋಗದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಅಂಶಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಝೆನ್‌ಗೆ ಕೂಡ ಮಹತ್ವವಾದವು.<ref name="Knitter">ಝೆನ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ: ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ (ಇಂಡಿಯಾ ಅಂಡ್‌ ಚೀನಾ) [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಡುಮೌಲಿನ್‌]], ಜೇಮ್ಸ್‌ W. ಹೇಯ್ಸಿಗ್‌, ಪಾಲ್‌ F. ನಿಟ್ಟರ್‌ ಇವರುಗಳಿಂದ (ಪುಟ 13)</ref> ==== ಭಾರತೀಯ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ==== [[ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಯೋಗವು ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. [[ನಿಂಗ್‌ಮಾ]] ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಏರುತ್ತ ಹೋಗುವ ಗಹನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂಬತ್ತು ''ಯಾನಗಳಾ'' ಗಿ ಅಥವಾ ವಾಹನಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>''ದ ಲಯನ್ಸ್‌ ರೋರ್‌: ಆನ್‌ ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ ಟು ತಂತ್ರ '' ಛೋಗ್ಯಾಮ್‌ ತ್ರುಂಗ್‌ಪಾರಿಂದ. ಷಂಬಾಲಾ, 2001 ISBN 1-57062-895-5</ref> ಕೊನೆಯ ಆರನ್ನು "ಯೋಗಯಾನಗಳ"ನ್ನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ : ''ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಗ'' , ''ಉಪ ಯೋಗ'' , ''ಯೋಗ ಯಾನ'' , ''[[ಮಹಾ ಯೋಗ]]'' , ''[[ಅನು ಯೋಗ]]'' ಮತ್ತು ಅತ್ಯುಚ್ಚ ಆಚರಣೆಯಾದ, ''[[ಅತಿ ಯೋಗ]]'' .<ref>''ಸೀಕ್ರೆಟ್‌ ಆಫ್‌ ದ ವಜ್ರ ವರ್ಲ್ಡ್: ದ ತಾಂತ್ರಿಕ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ ಆಫ್‌ ಟಿಬೆಟ್‌'' ರೇ, ರೆಜಿನಾಲ್ಡ್‌ A ಇವರುಗಳಿಂದ ಷಂಬಾಲಾ: 2002. ISBN 1-57062-917-X pg 37-38</ref> [[ಸರ್ಮಾ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮಹಾಯೋಗ ಮತ್ತು ಅತಿಯೋಗಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ [[ಅನುತ್ತರ ಯೋಗ]] ವರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಿಯಾ, ಉಪ (''ಚರ್ಯೆ/ಚರ್ಯಾ'' ಎನ್ನಲಾಗುವ), ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳನ್ನು ಕೂಡಾ ಹೊಂದಿವೆ.<ref>''ಸೀಕ್ರೆಟ್‌ ಆಫ್‌ ದ ವಜ್ರ ವರ್ಲ್ಡ್: ದ ತಾಂತ್ರಿಕ್‌ ಬುದ್ಧಿಸಂ ಆಫ್‌ ಟಿಬೆಟ್‌'' ರೇ, ರೆಜಿನಾಲ್ಡ್‌ A ಇವರುಗಳಿಂದ ಷಂಬಾಲಾ: 2002. ISBN 1-57062-917-X pg 57</ref> ಇತರ ತಂತ್ರಯೋಗದ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಹೃದಯಗಳ ಲಯದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸುವ 108 ದೈಹಿಕ ಭಂಗಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ನಿಂಗ್‌ಮಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಆಚರಿಸುವ [[ಯಂತ್ರ ಯೋಗ]]ವೆಂಬ (Tib. ''ತ್ರುಲ್‌ ಖೊರ್'' ‌‌) ಪದ್ಧತಿಯು ಉಸಿರಿನ ಚಟುವಟಿಕೆ (ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ), ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ತನ್ಮಯತೆ ಮತ್ತು ಪಾಲಕನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗುವಂತಹಾ ನಿಖರ ಸಕ್ರಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>'''' ಯಂತ್ರ ಯೋಗ : ದ ಟಿಬೇಟನ್‌ ಯೋಗ ಆಫ್‌ ಮೂವ್‌ಮೆಂಟ್‌, ಛೋಗ್ಯಾಲ್‌ ನಂಖಾಯ್‌ ನೊರ್ಬುರಿಂದ. ಸ್ನೋ ಲಯನ್, 2008. ISBN 978-0-7513-2886-8'''</ref> ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಪ್ರಾಚೀನ ಯೋಗಿಗಳ ದೇಹಭಂಗಿಗಳನ್ನು [[ಲುಖಾಂಗ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾರ ಬೇಸಿಗೆಯ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಾಂಗ್‌ ರಚಿತ ಮಧ್ಯಮ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಯೋಗದ ಗ್ರಂಥ(1993)ವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಶಾಖ [[ಚಾಂದಲಿ]] (Tib. ''ತುಮ್ಮೋ'' )ಯು "ಒಟ್ಟಾರೆ ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಯೋಗದ ಮೂಲಾಧಾರವೆಂದು" ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಚಾಂಗ್‌, G.C.C. (1993). ''ಟಿಬೇಟನ್‌ ಯೋಗ'' . ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ: ಕೆರೋಲ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್. ISBN 0-8065-1453-1, p.7</ref> [[ತಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತಾ, [[ಪ್ರಾಣ]] ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸುಗಳಂತಹಾ ಸುವ್ಯಕ್ತ ಧೃವಗಳ ಸಮನ್ವಯೀಕರಣವನ್ನು ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಯೋಗವು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಚಾಂಗ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. === ಜೈನಧರ್ಮ === [[ಚಿತ್ರ:Parsva Shatrunjay.jpg|thumb|right|100px|ಕಾಯೋತ್ಸರ್ಗ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗರೀತಿಯ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ತೀರ್ಥಂಕರ ಪಾರ್ಶ್ವರು.]] [[ಚಿತ್ರ:Kevalajnana.jpg|thumb|175px|ಮೂಲಬಂಧಾಸನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾವೀರರು ಪಡೆದ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ]] 2ನೇ ಶತಮಾನದ CEಯ ಜೈನ ಗ್ರಂಥವಾದ ''[[ತತ್ವಾರ್ಥಸೂತ್ರ]]'' ದ ಪ್ರಕಾರ ''ಯೋಗ'' ವು ಮನಸ್ಸು, ಉಸಿರು ಮತ್ತು ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ.<ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102" /> [[ಉಮಾಸ್ವತಿ]] ಯೋಗವನ್ನು ''ಅಸ್ರವ'' ಅಥವಾ [[ಕರ್ಮದ ಒಳಪ್ರವಾಹ]]<ref name="Tattvarthasutra 6.2">ತತ್ವಾರ್ಥಸೂತ್ರ [6.2]</ref> ದ ಜೊತೆಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯುವ ದಾರಿಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ —''[[ಸಮ್ಯಕ್‌ ಚರಿತ್ರೆ]]'' —ಗಳ ನಿಮಿತ್ತವೂ ಹೌದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.<ref name="Tattvarthasutra 6.2" /> ತಮ್ಮ ''ನಿಯಮಸಾರ'' ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ, ಆಚಾರ್ಯ [[ಕುಂದಕುಂದ]]ರು, ''ಯೋಗ ಭಕ್ತಿ'' ಯನ್ನು—ಮುಕ್ತಿ ಪಥದ ಬಗೆಗಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯೆಂದು—ಹಾಗೂ ಅದೇ ಭಕ್ತಿಯ ಉನ್ನತರೂಪವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ನಿಯಮಸಾರ [134-40]</ref> ಆಚಾರ್ಯ [[ಹರಿಭದ್ರ]] ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ [[ಹೇಮಚಂದ್ರ]]ರು ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಹಾಗೂ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ 12 ಲಘು ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ Prof. [[ರಾಬರ್ಟ್‌ J. ಝೈಡೆನ್‌ಬಾಸ್‌]]ರಂತಹ [[ಭಾರತ-ಅಧ್ಯಯನತಜ್ಞ]]ರು ಜೈನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಧರ್ಮವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡಿರುವ ಯೋಗದ ಚಿಂತನಶೈಲಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ.<ref>ಝೈಡೆನ್‌ಬಾಸ್‌, ರಾಬರ್ಟ್. ಜೈನಿಸಂ ಟುಡೇ ಅಂಡ್‌ ಇಟ್ಸ್‌‌ ಫ್ಯೂಚರ್‌. ಮುಂಚೆನ್‌ : ಮನ್ಯ ವರ್ಲಾಗ್, 2006. p.66</ref> Dr. [[ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ಝಿಮ್ಮರ್‌]]ರು ಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲವು ಆರ್ಯರಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ವೇದಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು, ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಜೈನ ಧರ್ಮದಂತೆಯೇ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಝಿಮ್ಮರ್‌, ಹೇನ್‌ರಿಚ್‌ ರಲ್ಲಿ (ed.) ಜೋಸೆಫ್‌ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್‌ : ಫಿಲಾಸಫೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ : ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1969 p.60</ref> ಜೈನ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರವು ಜೈನ [[ತೀರ್ಥಂಕರ]]ರು ''[[ಪದ್ಮಾಸನ]]'' ಅಥವಾ ''[[ಕಾಯೋತ್ಸರ್ಗ]]'' ಯೋಗಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹಾವೀರರು ''[[ಮೂಲಬಂಧಾಸನ]]'' ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡೇ ''[[ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ]]'' "ಜ್ಞಾನೋದಯ"ವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಪ್ರಥಮ ಮೊದಲಿಗೆ [[ಆಚಾರಾಂಗ ಸೂತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಂತರ [[ಕಲ್ಪಸೂತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ <ref>ಚಾಪಲ್‌‌ , ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌.(1993) ನಾನ್‌ವಯೊಲೆನ್ಸ್‌ ಟು ಅನಿಮಲ್ಸ್‌‌, ಅರ್ಥ್‌, ಅಂಡ್‌ ಸೆಲ್ಫ್ ಇನ್‌ ಏಷ್ಯನ್‌ ಟ್ರೆಡಿಷನ್ಸ್. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: SUNY ಪ್ರೆಸ್, 1993 p. 7</ref> ಲಿಖಿತರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗೊಂಡಿದೆ [[ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು|ಪತಂಜಲಿಯವರ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳ]]ಲ್ಲಿನ ಐದು [[ಯಮ(ಯೋಗ)|ಯಮಗಳು]] ಅಥವಾ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು [[ಜೈನ ಧರ್ಮ]]ದಲ್ಲಿನ ಐದು ಪ್ರಧಾನ ಸಂಕಲ್ಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಗೂಢ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>ಝೈಡೆನ್‌ಬಾಸ್ (2006) p.66</ref><ref>ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಯೋಗ ವಿವಿಯನ್‌ ವರ್ತಿಂಗ್‌ಟನ್‌ರಿಂದ (1982) ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ ISBN 0-7100-9258-X p. 29</ref> ಯೋಗಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವ ಲೇಖಕ ವಿವಿಯನ್‌ ವರ್ತಿಂಗ್‌ಟನ್‌ರು "ಯೋಗವು ಜೈನಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತಾನು ಋಣಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದಲ್ಲದೇ, ಜೈನ ಧರ್ಮವು ಕೂಡ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ." ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>ವಿವಿಯನ್‌ ವರ್ತಿಂಗ್‌ಟನ್‌ (1982) p. 35</ref> ಸಿಂಧೂಕಣಿವೆಯ ಮೊಹರುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಕೂಡ ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಯೋಗ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮಂಜಸ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>ಚಾಪಲ್‌‌ , ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌.(1993), p.6</ref> ಮತ್ತಷ್ಟು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮೊಹರುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಹಾ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಭಂಗಿಗಳ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಂಕರರ : ಎಂದರೆ [[ಋಷಭದೇವ|ಋಷಭ]]ರ "ಕಾಯೋತ್ಸರ್ಗ" ಭಂಗಿ ಮತ್ತು [[ಮಹಾವೀರ]]ರ ''ಮೂಲಬಂಧಾಸನ'' ಭಂಗಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ [[ಪಾರ್ಶ್ವ]]ರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನುಹೋಲುವ ನೆಟ್ಟಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ಮೊಹರುಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಪರೀತ ಸಾಮ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಜೈನ ಧರ್ಮ ನೀಡಿರುವ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನೂ ಸಹಾ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ಚಾಪಲ್‌‌ , ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌.(1993), pp.6-9</ref> ===== ಜೈನ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿನ ಆಕರಗಳು ===== ಜೈನರ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹಾಗೂ ಆಚಾರಾಂಗ ಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ನಿಯಮಸಾರ, ತತ್ವಾರ್ಥಸೂತ್ರ etcದಂತಹಾ ಗ್ರಂಥಗಳು ಯೋಗವನ್ನು ಪಾಮರರು ಹಾಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಜೀವನಶೈಲಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿರುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳಿವೆ. ಯೋಗದ ಜೈನರ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಷದವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ ನಂತರದ ಗ್ರಂಥಗಳೆಂದರೆ: * ಪೂಜ್ಯಪಾದ (5ನೇ ಶತಮಾನ CE) ** ''ಇಷ್ಟೋಪದೇಶ'' * ಆಚಾರ್ಯ ಹರಿಭದ್ರ ಸೂರಿ(8ನೇ ಶತಮಾನ CE) ** '' ಯೋಗಬಿಂದು '' ** ''ಯೋಗದೃಷ್ಠಿ ಸಮುಚ್ಛಯ '' ** ''ಯೋಗಸಾಧ/ತಕ'' ** ''ಯೋಗವಿಮಿಶಿಕಾ'' * ಆಚಾರ್ಯ ಜೋಯಿಂದು (8ನೇ ಶತಮಾನ CE) ** ''ಯೋಗಸಾರ'' * ಆಚಾರ್ಯ ಹೇಮಚಂದ್ರ (11ನೇ ಶತಮಾನ CE) ** ''ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ'' * ಆಚಾರ್ಯ ಅಮಿತಾಗತಿ (11ನೇ ಶತಮಾನ CE) ** ''ಯೋಗಸಾರಪ್ರಭೃತ'' === ಇಸ್ಲಾಂ === ಭೌತಿಕ ಭಂಗಿಗಳನ್ನು([[ಆಸನಗಳು]]) ಹಾಗೂ ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ([[ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ]])ಗಳೆರಡನ್ನೂ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ [[ಸೂಫಿ]]ಪಂಥದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |title=ಸೂಫಿಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳ ಸ್ಥಾಪಿಸುವಿಕೆ |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327090930/http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗ್ರಂಥವಾದ, ಅಮೃತಕುಂಡವು, ("ಅಮೃತದ ಕೊಳ)" 11ನೇ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಮುಂಚೆಯೇ ಅರೇಬಿಕ್‌ ಹಾಗೂ ಪರ್ಷಿಯನ್‌ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಭಾಷಾಂತರಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |title=ತುಲನಾತ್ಮಕ ಇಸ್ಲಾಮಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೆರೋಲಿನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚರ್ಚಾಗೋಷ್ಠಿ |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825225459/http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |url-status=dead }}</ref> ಮಲೇಷಿಯಾದ ಅಗ್ರ [[ಇಸ್ಲಾಂ]] ಸಂಸ್ಥೆಯು 2008ರಲ್ಲಿ, ಕಾನೂನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದೇ ಹೋದರೂ, ಯೋಗವು "[[ಹಿಂದೂ]] ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆಗಳ" ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು [[ದೈವದ್ರೋಹ]] ಹಾಗೂ [[ಹರಾಮ್‌]] ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವ [[ಮುಸ್ಲಿಮ]]ರ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು [[ಫತ್ವಾ]]ವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು. ಮಲೇಷಿಯಾದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಯೋಗ ಬೋಧಕರು ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು "ಅಪಮಾನಕರ" ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು.<ref>[http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html ಅಗ್ರ ಇಸ್ಲಾಂ ಸಂಸ್ಥೆ: ಯೋಗವು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗಲ್ಲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205182658/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html|date=2008-12-05}} - [[CNN]]</ref> ಮಲೇಷಿಯಾದ ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂಘಟನೆ [[ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಇಸ್ಲಾಂ]] ಕೂಡಾ ಈ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ನಿರಾಶಾದಾಯಕ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದುದಲ್ಲದೇ, ತಾವು ತಮ್ಮ ಯೋಗ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-29 |archive-date=2011-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |url-status=dead }}</ref> ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ವ್ಯಾಯಾಮವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಯೋಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಬಹುದು, ಆದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಂತ್ರಗಳ ಪಠಣ ನಿಷೇಧಾರ್ಹವಾಗಿರುತ್ತದೆ,<ref>"[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gkepLWOtoRT7YiTChjyOPSjkVtzAD94MIV500 ಮಲೇಷಿಯಾ ಲೀಡರ್‌: ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಮಂತ್ರಪಠನೆಯಿಲ್ಲದ ಯೋಗ OK]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌</ref> ಹಾಗೂ ಮಾನವನನ್ನು ದೈವದೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿಸುವಂತಹಾ ಬೋಧನೆಗಳು ಇಸ್ಲಾಂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾದುದು ಎಂದು ಮೇಲಿನ ಫತ್ವಾ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106003351/http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |url-status=dead }}</ref> ಇದೇ ತರಹದ ಧಾಟಿಯಲ್ಲಿ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ [[ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ ಆಫ್‌ ಉಲೇಮಾಸ್‌]] ಎಂಬ ಇಸ್ಲಾಂ ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಯೋಗವು "ಹಿಂದೂ ಅಂಶಗಳನ್ನು"<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm]</ref> ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ [[ಫತ್ವಾ]]ವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು. ಈ ಫತ್ವಾಗಳನ್ನು ಭಾರತದ [[ದಾರುಲ್‌ ಉಲೂಂ ದಿಯೋಬಂದ್‌]] ಎಂಬ [[ದಿಯೋಬಂದಿ]] ಇಸ್ಲಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣಾಲಯವು ಟೀಕಿಸಿದೆ.<ref>[http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm]</ref> 2009ರ ಮೇನಲ್ಲಿ, ಟರ್ಕಿಯ [[ಅಲಿ ಬರ್ದಕೋಗ್ಲು]] ಎಂಬ [[ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ]]ವು ಅತಿರೇಕತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಉದ್ಯಮವೆಂದು ಯೋಗದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿತು-ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯು ಬಹುಶಃ ಇಸ್ಲಾಂನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಹಾಗೂ ಇಸ್ಲಾಂಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಬಂದ ಟೀಕೆಗಳು <ref>{{Cite web |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011035805/http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 |archive-date=2011-10-11 |url-status=dead}}</ref>. === ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ === 1989ರಲ್ಲಿ, [[ವ್ಯಾಟಿಕನ್‌ ಸಿಟಿ]]ಯು ಝೆನ್‌ ಮತ್ತು ಯೋಗದಂತಹಾ ಪೂರ್ವದ ಧ್ಯಾನದ ಆಚರಣೆಗಳು "ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ಅವನತಿ ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |title=ಬಿಷಪ್‌ಗಳಿಗೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧ್ಯಾನಗಳ ಕೆಲ ಮಗ್ಗಲುಗಳ ಬಗ್ಗೆ 1989ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಟಿಕನ್‌ ಸಿಟಿಯಿಂದ ಬಂದ ಪತ್ರ |access-date=2009-12-29 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502022624/http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |url-status=dead }}</ref> ವ್ಯಾಟಿಕನ್‌ ಸಿಟಿಯ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಅನೇಕ [[ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ]]ರು ಯೋಗ, ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D61531F934A35752C0A966958260&sec=&spon=|title=Trying to Reconcile the Ways of the Vatican and the East |last=Steinfels|first=Peter|date=1990-01-07|work=New York Times|accessdate=2008-12-05}}</ref> === ತಂತ್ರ === {{Main|Tantra}} ತಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರವು ಜನರ ಬದುಕಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅದರ ಆಚರಣೆ ನಡೆಸುವವರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬದಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವಂತಹಾ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. [[ತಾಂತ್ರಿಕ]] ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು/ವಾಸ್ತವವನ್ನು [[ಮಾಯೆ]], ಭ್ರಮೆ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಹುದು.<ref name="UCP">ಶೀರ್ಷಿಕೆ : ಮೆಸೋಕಾಸ್‌ಮ್‌: ಹಿಂದೂಯಿಸಂ ಅಂಡ್‌ ದ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಎ ಟ್ರೆಡಿಷನಲ್‌ ನೇವರ್‌ ಸಿಟಿ ಇನ್‌ ನೇಪಾಲ್‌. ಲೇಖಕ: ರಾಬರ್ಟ್‌ I. ಲೆವಿ. ಪ್ರಕಟಣೆ: ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1991. pp 313</ref> [[ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]]ವು ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ನೀಡುವ ಅನೇಕ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಾರಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ರೂಢಿಗಳಿಂದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿ/ತ್ಯಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾದ [[ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮಗಳ]] ಆಚರಣೆಗಳಾದ ಯೋಗ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು [[ವೈರಾಗ್ಯ]]ಗಳೊಂದಿಗೆ ತಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="UCP" /> ತಾಂತ್ರಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿಗೆ ಧ್ಯಾನದ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಚಕ್ರ ಧ್ಯಾನ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಗೆಯ ಧ್ಯಾನದ ಬೋಧನೆಯು ಗೊತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿನ ಈ ಮುಂಚಿನ ಧ್ಯಾನದ ಚರ್ಯೆಗಳಿಗಿಂತ ವಿಷದವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವತೆಯನ್ನು ಧ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಆರಾಧನೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ "ಹೃದಯ"ದೊಳಗಿರುವ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಬಳಸುವ [[ಕುಂಡಲಿನಿ ಯೋಗ]]ದ ಒಂದು ವಿಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಶೀರ್ಷಿಕೆ : ಮೆಸೋಕಾಸ್‌ಮ್‌: ಹಿಂದೂಯಿಸಂ ಅಂಡ್‌ ದ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಎ ಟ್ರೆಡಿಷನಲ್‌ ನೇವರ್‌ ಸಿಟಿ ಇನ್‌ ನೇಪಾಲ್‌. ಲೇಖಕ: ರಾಬರ್ಟ್‌ I. ಲೆವಿ. ಪ್ರಕಟಣೆ: ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1991. pp 317</ref> == ಯೋಗದ ಗುರಿ == ಯೋಗದ ಗುರಿಗಳು ಆರೋಗ್ಯದ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ''[[ಮೋಕ್ಷ]]'' ವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಗಳವರೆಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 10"/> ಜೈನಧರ್ಮ ಹಾಗೂ [[ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ]] ಮತ್ತು [[ಶೈವಧರ್ಮ]]ಗಳ [[ಅದ್ವೈತ]] ಪಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ಯೋಗದ ಗುರಿಯು ಲೌಕಿಕ ಯಾತನೆ ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟುಸಾವುಗಳ ಆವರ್ತನೆ([[ಸಂಸಾರ]])ಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೋಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]]ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ [[ಬ್ರಹ್ಮ]]ನ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ [[ಬ್ರಹ್ಮ]] ಅಥವಾ [[ಆತ್ಮ]]ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಯೋಗದ ಗುರಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಜಾಕೊಬ್‌ಸೆನ್‌, p. 9.</ref> [[ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮ]]ದ [[ಭಕ್ತಿ]]ಪಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ''[[ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ]]'' ರಿಗೆ ''ಭಕ್ತಿ'' ಅಥವಾ ಸೇವೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದೇ ಯೋಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಠ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಈ ಗುರಿಯು [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನೊಂದಿಗೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಂಬಂಧ ಸಾಧಿಸಿ ನಲಿಯುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ ಕನ್ಸೈಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217215419/http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism |date=2007-12-17 }} "ಕ್ಯಾರೆಕ್ಟರೈಸ್ಡ್‌ ಬೈ ಎನ್‌ ಎಂಫಾಸಿಸ್‌ ಆನ್‌ ಭಕ್ತಿ, ಇಟ್ಸ್‌ ಗೋಲ್‌ ಈಸ್‌ ಟು ಎಸ್ಕೇಪ್‌ ಫ್ರಂ ದ ಸೈಕಲ್‌ ಆಫ್‌ ಬರ್ತ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡೆತ್‌ ಇನ್‌ ಆರ್ಡರ್‌ ಟು ಎಂಜಾಯ್‌ ದ ಪ್ರೆಸೆನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವಿಷ್ಣು."</ref> [[ಚಿತ್ರ:Project Yoga Richmond 1.jpg|thumbnail|ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ]] ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸುಗಳ, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಕೂದುವಿಕೆಯೆ-ಸೇರುವಿಕೆಯೆ ಯೋಗ. ಯೋಗವು ದೈಹಿಕ-ಮಾನಸಿಕ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಬ್ಯಾಸ.ಯೋಗಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮ-ಜಾತಿ-ವರ್ಣ--ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬೇಧವಿಲ್ಲ.ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಯಾರೂ ಅಭ್ಯಸಿಸಬಹುದು. [[ಚಿತ್ರ:Patanjali.jpg|thumbnail|ಯೋಗದ ಪಿತಾಮಹ]] ಭಾರತ ಸನಾತನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರ-ಆಗಮಗಳಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿಯ "ಯೋಗ ಸೂತ್ರ"ವೂ ಒಂದು." ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಯೋಗದ [[ಚಿತ್ರ:Ustrasana - Camel Pose.jpg|thumbnail|ಆಸನಗಳು]] ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ,ಹಾಗು ಪತಂಜಲಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.. ಯೋಗಪಿತಾಮಹ ಪತಂಜಲಿ. ''''ಯೋಗೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪದೇನ ವಾಚಾಮ್ ''' '''ಮಲಂ ಶರೀರಸ್ಯಚ ವೈದ್ಯಕೇನ''' '''ಯೋಪಾಕರೋತ್ತಮ್ ಪ್ರವರಮ್ ಮುನೀನಾಮ್''' '''ಪತಂಜಲಿಮ್ ಪ್ರಾಂಜಲಿರಾನತೋಸ್ಮಿ.''' ಯೋಗದ ಬಗೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು. #ಯೋಗ: ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧಃ-ಅಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ. #ಯೋಗ: ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್.-ಅಂದರೆ ಯೋಗದಿಂದಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಕೌಶಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. #'''ಭವತಾಪೇನ ತಪ್ತಾನಾಮ್ ಯೋಗೋ ಹಿ ಪರಮೌಷಧಮ್.'''-ಅಂದರೆ ಭೂಮಿಮೇಲೆ ಜನ್ಮತಾಳಿ ಎದುರಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟ-ನಷ್ಟಗಳಿಗೆ,ನೋವುಗಳಿಗೆ,ದುಗುಡ-ದುಮ್ಮಾನಗಳಿಗೆ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಏಕೈಕ ಔಷಧ ಕೇವಲ ಯೋಗ ಮಾತ್ರ. ==ನೋಡಿ== {| class="wikitable" |- | colspan=4 style=”background:#eee;” | <center >'''ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ''' </center> |- |[[ಚಾರ್ವಾಕ|ಚಾರ್ವಾಕ ದರ್ಶನ]] || [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ ದರ್ಶನ]] || [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ|ಬೌದ್ಧ ದರ್ಶನ]] || [[ಸಾಂಖ್ಯ|ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನ]] |- | ರಾಜಯೋಗ || [[ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನ|ನ್ಯಾಯ]] || [[ವೈಶೇಷಿಕ ದರ್ಶನ]] || [[ಮೀಮಾಂಸ ದರ್ಶನ]] |- | [[ಆದಿ ಶಂಕರರು ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತ]] || [[ಅದ್ವೈತ]]- [[ಜ್ಞಾನ-ಕರ್ಮ ವಿವಾದ]] || [[ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ | ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ದರ್ಶನ]] || [[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ]] |- |[[ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ|ಮಾಧ್ವ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]||[[ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಭಾರತಮ್ ಮತ್ತು ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ]] || [[ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮೀಕ್ಷೆ]] || [[ಭಗವದ್ಗೀತಾ ತಾತ್ಪರ್ಯ]] |- |[[ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] || [[ವೀರಶೈವ| ವೀರಶೈವ ತತ್ತ್ವ]] ||[[ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವರು]] || - [[ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು]] |- |[[ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮ]] ||[[ಮೋಕ್ಷ]] ||ಗೀತೆ||[[ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ]] |- |} === ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು === ==ಮೂಲಗಳು== * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }} (ನಾಲ್ಕನೇ ಪರಿಷ್ಕೃತ & ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಆವೃತ್ತಿ). * ಚಾಂಗ್, G.C.C. (1993). ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ ಯೋಗ. ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ: ಕೆರೋಲ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್. ISBN 0-8065-1453-1 * ಚಾಪಲ್‌, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌.(1993) ನಾನ್‌ವಯೊಲೆನ್ಸ್‌ ಟು ಅನಿಮಲ್ಸ್‌‌, ಅರ್ಥ್‌, ಅಂಡ್‌ ಸೆಲ್ಫ್ ಇನ್‌ ಏಷ್ಯನ್‌ ಟ್ರೆಡಿಷನ್ಸ್. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: SUNY ಪ್ರೆಸ್, 1993 p.&nbsp;7 * ಫಿಯೆರ್‌ಸ್ಟೀನ್‌‌, ಜಾರ್ಜ್. ದ ಷಂಬಾಲಾ ಗೈಡ್‌ ಟು ಯೋಗ. 1ನೇ ed. ಬಾಸ್ಟನ್‌‌ & ಲಂಡನ್‌: ಷಂಬಾಲಾ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್‌ 1996. * {{cite book | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism| url = https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn=0-521-43878-0}} * {{cite book | last = Gambhirananda | first = Swami | year = 1998 | title = Madhusudana Sarasvati Bhagavad_Gita: With the annotation Gūḍhārtha Dīpikā| publisher = [[Advaita Ashrama]] Publication Department| location = Calcutta | isbn=81-7505-194-9}} * {{cite book | last = Jacobsen | first = Knut A. (Editor) | coauthors= Larson, Gerald James (Editor)| year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=9004147578}} (ಧರ್ಮಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು/ಸ್ಟಡೀಸ್‌ ಇನ್‌ ದ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ರಿಲಿಜನ್ಸ್, 110) * {{cite book | last = Müller | first = Max | authorlink= Max Müller |year = 1899 | title = Six Systems of Indian Philosophy; Samkhya and Yoga, Naya and Vaiseshika| publisher = Susil Gupta (India) Ltd.| location = Calcutta | isbn=0-7661-4296-5}} ಮರುಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿ; ''ದ ಸಿಕ್ಸ್‌ ಸಿಸ್ಟಂಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಫಿಲಾಸಫಿ'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. * {{cite book |last=Possehl |first=Gregory|authorlink=Gregory Possehl |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss |year=2003 |publisher=AltaMira Press |location= |isbn=978-0759101722 }} * {{cite book |series= |last=Radhakrishnan |first=S. |authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan |coauthors=Moore, CA |title=A Sourcebook in Indian Philosophy |url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh|year=1967 |publisher=Princeton |location= |isbn=0-691-01958-4 }} * {{cite book |series= |last=Taimni |first=I. K. |authorlink= |title=The Science of Yoga |year=1961 |publisher=The Theosophical Publishing House |location=Adyar, India |isbn=81-7059-212-7 }} ವರ್ತಿಂಗ್‌ ಟನ್‌ , ವಿವಿಯನ್‌ ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಯೋಗ'' 1982 ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್‌ ISBN 0-7100-9258-X * {{cite book |series= |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |title=Philosophies of India |year=1951 |publisher=Princeton University Press |location=New York, New York |isbn=0-691-01758-1 }} ಬಾಲಿಂಗೆನ್‌ ಸರಣಿ XXVI; ಜೋಸೆಫ್‌ ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್‌ರಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ. * ಝೈಡೆನ್‌ಬಾಸ್‌, ರಾಬರ್ಟ್. ಜೈನಿಸಂ ಟುಡೇ ಅಂಡ್‌ ಇಟ್ಸ್‌‌ ಫ್ಯೂಚರ್‌. ಮುಂಚೆನ್‌ : ಮನ್ಯ ವರ್ಲಾಗ್, 2006. p.&nbsp;66 == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ == {{wiktionary}} * {{cite book | last = Patañjali | authorlink = Patañjali | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = | access-date = 2009-12-29 | archive-date = 2011-08-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading | url-status = dead }} * {{cite book |series= |last=Chatterjee |first=Satischandra |authorlink= |coauthors=Datta, Dhirendramohan |title=An Introduction to Indian Philosophy |year=1984 |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |edition=Eighth Reprint }} * ಡೊನೆಟೆಲ್ಲೆ, ರೆಬೆಕ್ಕಾ J. ಹೆಲ್ತ್‌ : ದ ಬೇಸಿಕ್ಸ್‌‌. 6ನೇ ed. ಸ್ಯಾನ್‌ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ : ಪಿಯೆರ್ಸನ್‌ ಎಜುಕೇಷನ್‌, Inc. 2005. * {{cite book | last = Harinanda | first = Swami | year = | title = Yoga and The Portal | publisher = Jai Dee Marketing| location = | isbn=0978142950}} * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink= |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |year=2000 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} * ಮಾರ್ಷಲ್‌, ಜಾನ್‌ (1931). ''ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋ ಅಂಡ್‌ ದ ಇಂಡಸ್‌ ಸಿವಿಲೈಜೇಷನ್‌ : ಬೀಯಿಂಗ್‌ ಆನ್‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ಅಕೌಂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಕೆಯೋಲಾಜಿಕಲ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಕವೇಷನ್ಸ್‌ ಅಟ್‌ ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋ ಕ್ಯಾರೀಡ್‌ ಔಟ್‌ ಬೈ ದ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಬಿಟ್ವೀನ್‌ ದ ಇಯರ್ಸ್‌ 1922-27'' . ದೆಹಲಿ: ಇಂಡೋಲಾಜಿಕಲ್‌ ಬುಕ್‌ ಹೌಸ್‌. * {{cite book |last=Michaels |first=Axel|authorlink= |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-08953-1 }} * [[ಮಿತ್ರ, ಧರ್ಮ Sri.]] ಆಸನಾಸ್‌‌: 608 ಯೋಗಾ ಪೋಸಸ್. 1ನೇ ed. ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ : ನ್ಯೂವರ್ಲ್ಡ್‌ ಲೈಬ್ರರಿ 2003. * ಸರಸ್ವತಿ, ಸ್ವಾಮಿ ಸತ್ಯಾನಂದ. ನವೆಂಬರ್‌ 2002 (12ನೇ ಆವೃತ್ತಿ). "ಆಸನ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮುದ್ರಾ ಭಂದ" ISBN 81-86336-14-1 * ಉಷರಬುದ್ಧ್‌, ಆರ್ಯ ಪಂಡಿತ್. ಫಿಲಾಸಫಿ ಆಫ್‌ ಹಠ ಯೋಗ. 2ನೇ ed. ಪೆನ್ಸಿಲ್‌ವೇನಿಯಾ : ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌ 1977, 1985. * {{cite book |series= |last=Vivekananda |first=Swami |authorlink=Swami Vivekananda |title=Raja Yoga |url=https://archive.org/details/rjayogaorconquer0000vive|year=1994 |publisher=[[Advaita Ashrama]] Publication Department |location=Calcutta |isbn=81-85301-16-6 }} 21ನೇ ಮರು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿ. * {{cite book |series= |last=Weber|first=Hans-Jörg L. |authorlink=Hans-Jörg L. Weber |title=Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten |year=2007 |publisher=University of Heidelberg |location=Heidelberg}} http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/ == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Yoga|Yoga links}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist| 2}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಆರೋಗ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯೋಗದ ಶೈಲಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯೋಗ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಧ್ಯಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಮನಸ್ಸು-ದೇಹಗಳ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಯಾಮ]] 3dmwh64lw9z9zwys0ra14ucv9m4dgin 0 22779 1431619 1429786 2026-10-09T00:20:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431619 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Img=Nicole Scherzinger @ The Circus.jpg |Img_capt=ನಿಕೋಲ್ ಶೆರ್ಜಿಂಗರ್ |Background=solo_singer |Birth_name=ನಿಕೋಲ್ ಪ್ರೆಸ್ಕೋವಿಯ ಎಲಿಕೊಲನಿ ವೆಲಿಯೆಂಟೆ<ref>[http://tagaloglang.com/Filipino-Americans/Hollywood-Celebrities/nicole-scherzinger-pussycat-doll.html Nicole Scherzinger's entry on the ''Singers of Filipino Heritage'' Page] (See "Biography" section) Accessed 1-17-2010.</ref> |Born={{birth date and age|mf=yes|1978|6|29}}<br />[[ಹೊನೊಲುಲು]], [[ಹವಾಯಿ]],<br /> [[ಅಮೇರಿಕ ದೇಶ]] |Genre=[[pop music|Pop]], [[pop music|dance-pop]], [[contemporary R&B|R&B]] |Occupation = [[ಗಾಯಕಿ]], [[ಗೀತರಚನಗಾರ್ತಿ]], [[ನರ್ತಕಿ]], [[ನಟಿ]] |Instrument= |Years_active=೧೯೯೯–ಪ್ರಸ್ತುತ |Label=[[A&M Records|A&M]], [[ಇಂಟರ್ಸ್ಕೋಪ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್|ಇಂಟರ್ಸ್ಕೋಪ್ಸ್]], [[ಯುನಿವರ್ಸಲ್ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ಗ್ರೂಪ್|ಯುನಿವರ್ಸಲ್]] |Associated_acts= [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್ ಡಾಲ್ಸ್]], [[ಈಡನ್ಸ್ ಕ್ರಶ್]] | URL = [http://www.hernameisnicole.com/ www.hernameisnicole.com] }} '''ನಿಕೋಲ್‌ ಪ್ರಿಸ್ಕೊವಿಯಾ ಎಲಿಕೊಲನಿ ವಲಿಯೆಂಟೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌''' (ಜನನ: ೧೯೭೮ ಜೂನ್‌ ೨೯, )<ref name="allmusic">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/nicole-scherzinger-p485251|title=Nicole Scherzinger: Biography|last=Apar|first=Corey|publisher=allmusic|accessdate=December 21, 2009}}</ref> ಅಮೆರಿಕಾದ [[ಗಾಯಕಿ]], [[ಗೀತರಚನಗಾರ್ತಿ]], [[ನರ್ತಕಿ]] ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕ [[ನಟಿ]]ಯಾಗಿದ್ದ, ಇವಳು [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌]]ನ ಪ್ರಮುಖ ಗಾಯಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಮೊದಲು, ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ನೈಜ TV ಹುಡುಗಿಯರ ತಂಡವಾದ [[ಈಡನ್ಸ್‌ ಕ್ರಷ್‌]]ನ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆತರೂ, ಅತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಆ ತಂಡ ತ್ಯಜಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ [[ಅಣಕ ನಾಟಕದ]] ತಂಡವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡಳು. ನಂತರ ಅದೇ ತಂಡ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಸಮೂಹವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಾಗ, ಅವಳು [[ಪ್ರಮುಖ ಗಾಯಕಿ]] ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ತಂಡ ಎರಡು ಪ್ರವಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎರಡು ಯಶಸ್ವಿ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳಾದ ''[[PCD]]'' ಮತ್ತು ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌]]'' ಅನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. == ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ == ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ [[ಹವಾಯಿ]]ಯ [[ಹೊನೊಲುಲು]]ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದಳು. ಇವಳ ತಂದೆ [[ಫಿಲಿಪೈನೊ]]ನ ಅಲ್ಫೊನ್ಸೊ ವಲೀಂಟೆ<ref name="Asian News" /> ಹಾಗೇಯೆ ಅವಳ ತಾಯಿ [[ಹವಾಯಿ]] ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]] ಮೂಲದ ರೋಸ್‌ಮರಿ.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eGUBaboFA48\ ನಿಕೋಲ್‌ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ - ಸಂದರ್ಶನ (ಚೆಲ್ಸಿ ಲೇಟ್ಲಿ 28-11-07)]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.metro.co.uk/showbiz/interviews/74435-60-seconds-nicole-scherzinger/ |title=60 ಸೆಕೆಂಡ್ಸ್‌: ನಿಕೋಲ್‌ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100322223513/http://www.metro.co.uk/showbiz/interviews/74435-60-seconds-nicole-scherzinger |url-status=dead }}</ref><ref name="askmen1">{{cite web|url=http://www.askmen.com/women/singer_300/313_nicole_scherzinger.html|title=Nicole Scherzinger - Askmen.com|access-date=2010-03-09|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725100220/http://www.askmen.com/women/singer_300/313_nicole_scherzinger.html|url-status=dead}}</ref> ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌, "ನಾನು ಫಿಲಿಪೈನೊ-ರಷ್ಯಾದ-ಹವಾಯಿಯವಳು. ಆದರೆ ಜನರು ನಾನು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದಿಂದ ಬಂದವಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾಳೆ.<ref name="Asian News">{{cite news|url=http://www.asianewsnet.net/news.php?id=6213&sec=8|title=‘People think I’m from Pakistan’|date=October 6, 2009|publisher=Asian News|accessdate=7 January 2010|archive-date=16 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516194142/http://www.asianewsnet.net/news.php?id=6213&sec=8|url-status=bot: unknown}}</ref> ಅವಳ ತಾಯಿ ರೋಸ್‌ಮೇರಿ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವಳಿದ್ದಾಗ, ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ಇವರು [[ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿಕೋಲ್‌ ಮಗುವಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಅವಳ ಪೋಷಕರು ಬೇರೆಯಾದರು. ಅವಳು ಆರು ವರ್ಷದವಳಾಗಿದ್ದಾಗ,<ref>{{cite news |url=http://www.sindhtoday.net/world/16640.htm |title=» Nicole Scherzinger remembers being a shy child » Sindh Today - Pakistan News, India News and World Affairs |publisher=Sindh Today |date=2008-08-30 |accessdate=2009-07-10 |archive-date=2009-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604162535/http://www.sindhtoday.net/world/16640.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="TheSun">{{cite news|title = Pussycat Dolls Nicole She says she's 'only a 5 out of 10 for looks'|publisher = The Sun|url = http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/article1626064.ece|accessdate = 2008-08-30}}</ref> ಅವಳ ಸಹೋದರಿ ಕೇಲಾ ಮತ್ತು ಅವಳ ಮಲ ತಂದೆ ಗ್ಯಾರಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಯೊಂದಿಗೆ, ಅವಳ ತಾಯಿಯ ಕುಂಟುಂಬವು [[ಕೆಂಟುಕಿಯ ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆ]]ಕ್ಕೆ ವಸತಿ ನಿವಾಸ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು.<ref name="TheSun" /> ಹವಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ (ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌) ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾನು ಬೆಳೆದಿರುವುದಾಗಿ ಅವಳು ''[[ದಿ ಡೈಲಿ ಮೇಲ್‌]]'' ಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದಳು.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/live/live.html?in_article_id=492661&in_page_id=1889|title=Stray Pussycat Doll Nicole Scherzinger goes solo|work=Daily Mail}}</ref> ಅವಳು ತನ್ನ ಪ್ರಬುದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ [[ಮೇಜಿಕ್ ಮಿಡಲ್ ಸ್ಕೂಲ್‌]] ಸೇರಿದಳು. ಬೆಳೆದ ನಂತರ ನಿಕೋಲ್‌ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳು ಈ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬರಲು, ಅವಳ ತಾಯಿ ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ [[ಡುಪೊಂಟ್‌ ಮ್ಯಾನುವಲ್‌ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌]]ನಲ್ಲಿಯ [[ಯೂತ್‌ ಪರ್ಮಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಮೂಲಕ ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೇ [[ಆಕ್ಟರ್ಸ್‌ ಥೀಯಟರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಭಾಗವಹಿಸಿದಳು.<ref name="TheSun" /> ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಹದಿಹರೆಯದಲ್ಲಿರುವಾಗ 1996ರ [[ಕೆಂಟುಕಿ ಸ್ಟೇಟ್‌ ಫೇರ್‌]]'ನ ಕೋಕ-ಕೋಲಾ ಟ್ಯಾಲೆಂಟ್‌ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವೀತಿಯ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದ್ದರು.<ref name="askmen1" /> ಅವಳು ಎಲ್ಲಾ ಫಿಲ್ಪಿನೊಸ್‌ನ ಆಚರಣೆಯಾದ ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆ ಬ್ಯಾರಿಯೊ ಫಿಯಸ್ಟಾದಲ್ಲಿ ಕ್ವೀನ್‌ ಆಗಿದ್ದಳು. [[ರೈಟ್ ಸ್ಟೇಟ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ನಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ನಟನೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದಳು. ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ''[[ಚಿಕಾಗೊ]]'' ದಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಮಾ ಕೆಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ''[[ಶೋ ಬೋಟ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಜೂಲಿ ಲಾ ವರ್ನೆಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಳು.<ref>"ದಿ ಕೊಲಂಬಸ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಯಾಚ್‌ - ಲೋಕಲ್‌/ಸ್ಟೇಟ್‌". http://www.columbusdispatch.com/features-story.php?story=dispatch/2006/05/02/20060502-F3-01.html {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/688MrJirZ?url=http://www.dispatch.com/content/404.html |date=2012-06-03 }}.</ref> ಆದರೆ 1999ರಲ್ಲಿ [[ಡೇಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ನ್ಯೂ]] ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯನ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅವಳ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಹಿಂದುಳಿಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.6599/title.days-of-the-new-singer-reveals-past-on-nicole-scherzinger |title=Days Of The New Singer Reveals Past On Nicole Scherzinger |3=Hip Hop News > HipHopDX.com |publisher=HipHopDX.com<! |date=2008-03-21 |accessdate=2009-08-17 |archive-date=2012-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002171628/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.6599/title.days-of-the-new-singer-reveals-past-on-nicole-scherzinger |url-status=dead }}</ref> === ಪ್ರಾರಂಭದ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮತ್ತು ಈಡನ್ಸ್‌ ಕ್ರಷ್‌ === 1999ರಲ್ಲಿ [[ಡೇಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ನ್ಯೂ]] ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ [[ಎರಡನೇ ಆಲ್ಬಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. 2001ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಬ್ಯಾರಿ ಡ್ರ್ಯಾಕ್ಸ್‌ [[F.O.B]]ಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಎರಡು ಹಾಡಿಗೆ ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದ್ದಾಳೆ. 2001ರಲ್ಲಿ ''[[ಪಾಪ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್‌]]'' ಎಂಬ [[ದಿ WB]] ಕಿರುತೆರೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಪ್ರಥಮ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ್ದಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹುಡುಗಿಯರ ಪಾಪ್‌ ತಂಡ [[ಈಡನ್ಸ್‌ ಕ್ರಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದಳು. ನಂತರ ಅವಳು ಈಡನ್ಸ್‌ ಕ್ರಷ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಗಾಯಕಿಯಾದಳು. ಅವರು 2001 US ನ ಏಕೈಕ ಹಾಡು "[[ಗೆಟ್‌ ಒವರ್‌ ಯುವರ್‌ಸೆಲ್ಫ್‌ (ಗುಡ್‌ಬೈ)]]" ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟ ಕಂಡಿತ್ತು. ಅದು [[ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ 100 ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಹತ್ತರೊಳಗಿನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/bio/index.jsp?pid=441801 |title=Artist Biography - Eden's Crush |publisher=Billboard.com |date= |accessdate=2009-07-10 |archiveurl=https://archive.today/20120719103918/http://www.billboard.com/artist/eden-s-crush/441801%23/artist/eden-s-crush/441801 |archivedate=2012-07-19 |url-status=live }}</ref> [[*Nಸಿಂಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜೆಸಿಕಾ ಸಿಂಪ್ಸನ್‌]] ಎರಡನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಂಡದವರು ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=http://www.girlything.com/edenscrush.html |title=Eden's Crush: Rising Popstars |publisher=Girlything.com |date= |accessdate=2009-07-10}}</ref> "ಲವ್‌ ದಿಸ್‌ ವೇ"ಯು ''ಪಾಪ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್‌'' ಆಲ್ಬಮ್‌ನಿಂದ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಎರಡನೇ ಏಕ ಹಾಡಾಗಿದೆ; ಆದರೂ, [[ಲಂಡನ್‌-ಸಿರೆ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ, ಈ ತಂಡ ಸಹ ಕ್ರಮೇಣ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚಟುವಟಿಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಗೀತರಚನಗಾರರಾದ [[ಕಾರ ಡಿಯೊಗಾರ್ಡಿ]] ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಾಗಿ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿದ್ದರು. ನಂತರ ''[[PCD]]'', ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌]]'' ಮತ್ತು ''ಹರ್‌ ನೇಮ್‌ ಇಸ್‌ ನಿಕೋಲ್‌'' ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಯೊಂದಿಗೆ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು. 2007ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಈಡನ್ಸ್‌ ಕ್ರಷ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನುಭವ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದಳು {{cquote|...It was hell... I was in a band with five other girls and every day was torture for me. We were on TV all the time and the atmosphere was awful.... Every day I was in that band I cried my eyes out. The band was meant to be fun and frivolous but the reality was that it was miserable.... I was too sensitive back then, but I got toughened up. I couldn't have gone into the Dolls without my experience in Crush.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/moslive/article-492661/Stray-Pussycat-Doll-Nicole-Scherzinger-goes-solo.html |title=Stray Pussycat Doll Nicole Scherzinger goes solo | Mail Online |publisher=Dailymail.co.uk |date=2007-11-21 |accessdate=2009-07-10}}</ref>|}} ಈಡನ್ಸ್‌ ಕ್ರಷ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಕೊನೆಗೊಂಡ ನಂತರ, ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ನಿಕೋಲ್‌ ಕಿಯಾ ಎಂದ [[ವೇದಿಕೆ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ]] 2003ರಲ್ಲಿ ''[[50 ಫಸ್ಟ್‌ ಡೇಟ್ಸ್‌]]'' ಗೆ ಧ್ವನಿಪಥಕ್ಕೆ [[ಕವರಿಂಗ್‌]] "[[ಬ್ರೇಕ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ ಇನ್ ಬೆಡ್‌]]" ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಜಾಹೀರಾತು ಸೊಲೊದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಹಿಂದೆ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ನ ಗೆಳೆಯನಾಗಿದ್ದ [[ನಿಕ್‌ ಹೆಕ್ಸುಮ್‌]] ಈ ಸೌಂಡ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.<ref>{{cite web|last=Harvey |first=Oliver |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/article1626064.ece |title=Pussycat Doll Nicole Scherzinger says she's only '5 out of 10 for looks'! | The Sun |Features |publisher=The Sun |date=2008-08-30 |accessdate=2009-07-10}}</ref> ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ [[ಜಪಾನಿನ]] [[X ಜಪಾನ್‌]] ರಾಕ್‌ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ಯೋಶಿಕಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ [[ವೈಲೆಟ್‌ UK]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಳು. ಟೊಕಿಯೊ ಸಿಂಪೋನಿಕ್ ಒರ್ಚೆಸ್ಟ್ರಾದ "ಐ'ಲ್ ಬಿ ಯುವರ್ ಲವ್‌" ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಳು. 2003ರ ವೆರೆಷಿಯಸ್‌ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಆಲ್ಬಮ್ ಆದ‌ ''ಎಕ್ಸ್‌ಪೋಸಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಹಾರ್ಮನಿ'' ಈ ಧ್ವನಿಪಥ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. === ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ === {{Main|ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್ ಡಾಲ್ಸ್}} 2003ರ ಮೇನಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ [[ಅಣಕ ನಾಟಕದ]] ತಂಡ ಸೇರಿದಳು. ಅಲ್ಲಿ ನಂತರ ಅವಳು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ಕಲಾವಿದೆಯಾದಳು. 2002ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ''[[ದಿ ಲೇಟ್ ಶೋ ವಿದ್‌ ಡೇವಿಡ್ ಲೆಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್‌‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವಾಗ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಈ ತಂಡವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡಿದಳು. ಅಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ಮೆನ್‌ ಎಲೆಟ್ರಾ]] [[ಬಾಬ್‌ ಫೋಸ್ಸೆ]] ಸಂಗೀತದ ''[[ಸ್ವೀಟ್ ಚ್ಯಾರಿಟಿ]]'' ಯಿಂದ "[[ಬಿಗ್‌ ಸ್ಪೆಂಡರ್‌]]" ಹಾಡು ಹಾಡಿದಳು. "ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ [ಪೋಸ'ಸ್‌] ''[[ಚಿಕಾಗೊ]]'' ನಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಮಾ ಕೆಲ್ಲಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು" ಎಂದು 2006ರಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ತಿಳಿಸಿದ್ದಳು.<ref>{{cite web|url=http://www.columbusdispatch.com/features-story.php?story=dispatch/2006/05/02/20060502-F3-01.html|title=The Columbus Dispatch - Local/State|access-date=2021-08-10|archive-date=2012-06-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688MrJirZ?url=http://www.dispatch.com/content/404.html|url-status=dead}}</ref> ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, "ಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು" ಆದರೆ "ಪ್ರತಿ ಹುಡುಗಿಯು ತನ್ನದೆ ಆದ ವಿಶೇಷತೆ ಹೊಂದಿ,ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು".<ref name="allhiphop">{{cite web |author=By Emmanuel “Boy Wonderâ€? Ezugwu |url=http://allhiphop.com/stories/alternatives/archive/2007/12/03/18924146.aspx |title=Alternatives : Nicole Scherzinger: Remember the Name |publisher=Allhiphop.com |date= |accessdate=2009-09-21 |archive-date=2009-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305225537/http://allhiphop.com/stories/alternatives/archive/2007/12/03/18924146.aspx |url-status=dead }}</ref> "[[ಡೊನ್ಟ್‌ ಚಾ]]", "[[ಬಟನ್ಸ್‌]]", "[[ಸ್ಟಿಕ್‌ವಿಟು]]" ಮತ್ತು [["ವೆನ್‌ ಐ ಗ್ರೋ ಅಪ್‌]]"ವು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ಟಾಪ್‌ 10]]ರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ವು ವಿಶ್ವದ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ತಂಡದಂತೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 2006ರಲ್ಲಿ ''[[PCD]]'' ಆಲ್ಬಮ್‌ [[ಎರಡ ಪಟ್ಟು]] ಹೆಚ್ಚಿನ ದರಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ [[ಕಾರ್ಮಿಟ್‌ ಬಾಚರ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮೆಲೊಡಿ ಥೊರ್ನ್ಟನ್‌]]ಯೊಂದಿಗೆ ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಳು. ಡಾಲ್ಸ್‌ಗಳು [[ಇಂಟರ್‌ಸ್ಕೋಪ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌]]ದಿಂದ ಸಂಬಳವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ನೌಕರರಾಗಿದ್ದು, ತಂಡದ ಹಣಕಾಸು ಹಾಗೂ ವ್ಯಪಾರದ ನಿರ್ಣಯಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿದೆ ಎನ್ನುವುದು 2006ರಂದು ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡಿದೆ. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ''PCD'' ಆಲ್ಬಮ್‌ಗೆ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಒದಗಿಸಿದ ಏಕೈಕ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಅವಳು [[ಕಾರ ಡಿಯೊಗಾರ್ಡಿ]] ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ರಿಚ್‌ ಹ್ಯಾರಿಸನ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ "[[ಐ ಡೋನ್ಟ್‌ ನೀಡ್ ಎ ಮ್ಯಾನ್‌]]" ಅನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾಳೆ. ಅಲ್ಲದೇ ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಸೀನ್‌ ಗ್ಯಾರ್ರೆಟ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ "ಬಟನ್ಸ್‌" ಅನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಡಿಯೊಗಾರ್ಡಿರೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಬರೆದ ಇನ್ನೊಂದು ಹಾಡಾದ "ಫ್ಲರ್ಟ್‌" ''PCD'' ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಧ್ವನಿಪಥವಾಯಿತು. ನಂತರ ಅದನ್ನು "ಬಟನ್ಸ್‌"ನ [[B-ಸೈಡ್‌]] ಆಗಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ''PCD'' ಯಂತೆ, ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ಎರಡನೇ ಆಲ್ಬಮ್‌ ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಸಹ ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರೆದ ತಂಡದ ಏಕೈಕ ಸದಸ್ಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ''[[ಸ್ಲಮ್‌ಡಾಗ್ ಮಿಲೆನೇರ್‌]]'' ಚಿತ್ರದ ಉತ್ತಮ ಹಾಡಾದ "[[ಜೈ ಹೋ]]"ನ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡುವಂತೆ [[ರಾನ್‌ ಫ್ಲೇರ್‌]] ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. "[[ಜೈ ಹೋ!]] [[(ಯು ಆರ್ ಮೈ ಡೆಸ್ಟಿನಿ)]]" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 2009ರ ಫೆಬ್ರವರಿ23ರಂದು [[iTunes]]ಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಫೆಬ್ರವರಿ 24ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.interscope.com/artist/releases/detail.aspx?pid=2104&aid=455 |title=Pussycat Dolls : Releases : Jai Ho (from Slumdog Millionaire) |publisher=Interscope.com |date=2009-02-23 |accessdate=2009-07-10}}</ref> ವಿಯನ್ನಾ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ ವಿಡಿಯೊವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಹಾಡು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ 2009 ಮಾರ್ಚ್‌ 13ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಡಾಲ್ಸ್‌ನ ಸದಸ್ಯೆಯಾದ ಸಜೆಸಿಕಾ ಸುಟ್ಟಾ, ಡಾಲ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ 3ನೇ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವರು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾಳೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.showbizspy.com/article/191395/pussycat-dolls-star-were-not-splitting.html |title=Pussycat Dolls Star: ‘We’re Not Splitting’ | Showbiz Spy - celebrity news, rumors & gossip |publisher=Showbiz Spy |date=2009-09-04 |accessdate=2009-09-26}}</ref> === ಸೊಲೊ ವೃತ್ತಿಜೀವನ === ''[[PCD]]'' ನ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಮಾಧ್ಯಮದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಅವಳು ವಿವಿಧ ಗಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಯುಗಳಗೀತೆಗಳು/ಅತಿಥಿ ಗಾಯನಕಚೇರಿ ಮಾಡಿದಳು. ವರ್ಷ 2005ರಲ್ಲಿ [[ಶಾಗ್ಗಿ]], [[ವಿಟ್ಟೊರಿಯೊ ಗ್ರಿಗೊಲೊ]] ಮತ್ತು [[ವಿಲ್ ಸ್ಮಿತ್‌]]ರ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. 2006ರಲ್ಲಿ [[ಅದ್ವಂತ್‌]]ನ ಒಂಟಿ ಹಾಡನ್ನು "[[ಲೈ ಎಬೌಟ್‌ ಅಸ್‌]]" ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಡಿಡ್ಡಿ]]ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಾಡು "[[ಕಮ್‌ ಟು ಮಿ]]" (ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿದ್ದಾಳೆ) ಹಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ಹಾಡಿದ ಇತರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು [[ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ ಪಟ್ಟಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌]]ದ "[[ಡೊನ್ಟ್‌ ಚಾ]]" ಎಂಬ ಮೊದಲ ಒಂಟಿ ಹಾಡಿನಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಎಲ್ಲರು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಅದು ವಿಸ್ಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅವಳ ಸಂಗೀತದ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಸೊಲೊ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, "ಕೆಲವರ ಲೋಟವು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಿತಿ ಇಲ್ಲ" ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುವಳು.<ref name="official website">{{cite web |url=http://www.hernameisnicole.com/-/Main.aspx?pbt_name=Bio |title=Official Her Name Is Nicole Community: Nicole's Biography |publisher=Her Name Is Nicole |date= |accessdate=2009-09-21 |archive-date=2007-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071225185024/http://www.hernameisnicole.com/-/Main.aspx?pbt_name=Bio |url-status=dead }}</ref> ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ಉದ್ದೇಶವು ಯುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ "ನಿಕೋಲ್‌ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು". ಅಲ್ಲದೇ ಅವಳು ಯಾವಾಗಲೂ "ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವಂತೆಯಲ್ಲ" ಎನ್ನುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.<ref name="allhiphop" /> 2008 ಎಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ [[ಯುನಿಲಿವರ್‌]]ನ ದೇಹ ಶುದ್ದೀಕರಿಸುವ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಕ್ಯಾರೆಸ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪ್ರಚಾರ ಆಂದೋಲನಕ್ಕಾಗಿ [[ದುರನ್‌ ದುರನ್‌]]ರವರು ರಚಿಸಿದ "[[ರಿಯೊ]]"ನ [[ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಜಾಹೀರಾತು ವಿಡಿಯೊ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು<ref>{{cite web|author=April 16, 2008 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6LNvTG2kxrk |title=Nicole Caress Commercial (Full Version) |publisher=YouTube |date=2008-04-16 |accessdate=2009-08-17}}</ref>. ಅಲ್ಲದೇ 2008ರ ಮೇ ನಂತರ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಾಗಿ ಏಕೈಕ ಹಾಡು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.amplified.com/caress |title=ಈ ಜಾಹೀರಾತು ಜಾಲದಲ್ಲಿ ರಿಯೊ ಏಕಗೀತೆಯನ್ನು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ |access-date=2010-03-09 |archive-date=2014-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815095715/http://www.amplified.com/caress/ |url-status=dead }}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ [[ಬರಾಕ್‌ ಒಬಾಮ]]ನ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಅವಳು "[[ಎಸ್ ವಿ ಕ್ಯಾನ್‌]]" ಎನ್ನುವ [[ವಿಲ್‌.ಐ.ಆಮ್‌]]ಗೆ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿದ ಹಲವು ಸಂಗೀತಗಾರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಕಳೆದ 2008ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 5ರಂದು TVಯ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ತಾರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜತೆಸೇರಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ "[[ಜಸ್ಟ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ ಅಪ್‌]]" ಎನ್ನುವ ನಿಧಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದಳು. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಹಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ WWEಯ [[ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ XXV]]ನಲ್ಲಿ "ಅಮೆರಿಕಾ ದಿ ಬ್ಯುಟಿಫುಲ್‌" ಅನ್ನು ಹಾಡಿದಳು ಮತ್ತು 2009ರ ಎಪ್ರಿಲ್‌ 5ರಂದು [[ರೆಲಿಯಂಟ್‌ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] TX ಅನ್ನು ಹಾಡಿದಳು.<ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/exclusives/wmmusic?cid=2009EP-00 |title=TV Shows > WrestleMania XXV > Exclusives > Kid Rock and Nicole Scherzinger to perform at WrestleMania |publisher=WWE |date=2009-03-23 |accessdate=2009-07-10 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503234752/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/exclusives/wmmusic?cid=2009EP-00 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=WrestlingNewsWorld.com |url=http://www.wrestlingnewsworld.com/wwe-news/official-press-release-on-kid-rock-nicole-scherzinger-performing-at-wrestlemania-25.php |title=Official Press Release On Kid Rock & Nicole Scherzinger Performing At WrestleMania 25 |publisher=Wrestlingnewsworld.com |date= |accessdate=2009-07-10 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2ರಂದು ಲಾಸ್‌ ವೇಗಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿಕೋಲ್‌ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಗಿಟಾರ್‌ ವಾದಕ [[ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಳು.<ref>http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.view&amp;friendId=420167906&amp;blogId=512097797 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007213244/http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.view&friendId=420167906&blogId=512097797 |date=2009-10-07 }} 2009ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 28ರಂದು Myspaceನಲ್ಲಿ ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌ ನಿಕೋಲ್‌ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದರು.</ref> 2010ರ ಎಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ [[ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌]]ನ ಸೊಲೊ ಆಲ್ಬಮ್‌ ''[[ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ತಾನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹಾಡಿರುವುದಾಗಿ ನಿಕೋಲ್‌ ಖಚಿತಪಡಿಸಿದ್ದಾಳೆ.<ref>http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&amp;newsitemID=128624 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091017033627/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=128624 |date=2009-10-17 }}, ಬ್ಲಾಬರ್‌ಮೌತ್‌, ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌ನ ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿಕೋಲ್‌ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌, 2009ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 13</ref> === ಸೊಲೊ ಆಲ್ಬಮ್‌ (''ಹರ್‌ ನೇಮ್‌ ಇಸ್‌ ನಿಕೋಲ್‌'' ) === ಸುಮಾರು 2006ರಿಂದ 2008ರವರೆಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ''ಹರ್‌ ನೇಮ್‌ ಇಸ್‌ ನಿಕೋಲ್‌'' ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಥಮ ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳು [[MTV]] ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, "ನಾನು ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾನೊಬ್ಬಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಿಳೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅದು ನನ್ನ ಬದಲಿ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ನಾನು ಹಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಲು ಇತರರ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಮನವು ಮರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿರಹ ವೇದನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ."<ref name="mtv3">{{cite web |last=Montgomery |first=James |url=http://www.mtv.com/news/articles/1567662/20070822/scherzinger__nicole.jhtml |title=Nicole Scherzinger Nabs Kanye West For LP, Makes Snow Patrol Singer's Mom Cry - News Story |5=Music, Celebrity, Artist News |6=MTV News |publisher=Mtv.com |date=2007-08-23 |accessdate=2009-09-21 |archive-date=2009-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927083132/http://www.mtv.com/news/articles/1567662/20070822/scherzinger__nicole.jhtml |url-status=dead }}</ref> 2007ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಾಗಿ ಅವಳು ಸುಮಾರು 100 ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಳು. ಆ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಆಗ 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 16ಕ್ಕೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://popdirt.com/nicole-scherzinger-sets-release-date-for-her-name-is-nicole-solo-debut/63320/ |title=Nicole Scherzinger Sets Release Date For ‘Her Name Is Nicole’ Solo Debut |publisher=popdirt.com |date=2007-08-03 |accessdate=2009-09-21 |archive-date=2012-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002144042/http://popdirt.com/nicole-scherzinger-sets-release-date-for-her-name-is-nicole-solo-debut/63320/ |url-status=dead }}</ref> ಅದೇ ಸಮಯ 2009ರಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಮಾಡಿದ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗೆ ಮತ್ತು ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಗೀತರಚನಕಾರರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಂದ ಭಾರಿ ಬೇಡಿಕೆ ಬಂದಿತು. 2007ರ ಜುಲೈ 24ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಡಾದ<ref name="rapup album preview">{{cite web |url=http://www.rap-up.com/2007/07/02/nicole-scherzinger-album-preview/ |title=Nicole Scherzinger Album Preview |publisher=Rap-Up.com |date= |accessdate=2009-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718143236/http://www.rap-up.com/2007/07/02/nicole-scherzinger-album-preview/ |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead}}</ref> "[[ವಾಟೆವರ್‌ ಯು ಲೈಕ್‌]]"ನಲ್ಲಿ ([[T.I.]]ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ) [[ಸೀನ್‌ ಗ್ಯಾರ್ರೆಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪೋಲೊವ್‌ ಡ ಡಾನ್‌]] ಇಬ್ಬರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 57ನೇ ಸ್ಥಾನ<ref name="single1 canada">[http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=793&amp;cfgn=Singles&amp;cfn=Canadian+Hot+100&amp;ci=3085483&amp;cdi=9341859&amp;cid=08%2F11%2F2007 ಟಾಪ್‌ ಮ್ಯುಸಿಕ್‌ ಚಾರ್ಟ್ಸ್‌ - ಹಾಟ್‌ 100 - ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ 200 - ಮ್ಯುಸಿಕ್‌ ಷಾನ್ರ್‌ ಸೇಲ್ಸ್‌]{{dead link|date=September 2009}}</ref> ಮತ್ತು USನಲ್ಲಿ 104ನೇ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=344&cfgn=Singles&cfn=Bubbling+Under+Hot+100+Singles&ci=3086733&cdi=9412474&cid=10%2F06%2F2007 |title=ಟಾಪ್‌ ಮ್ಯುಸಿಕ್‌ ಚಾರ್ಟ್ಸ್‌ - ಹಾಟ್‌ 100 - ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ 200 - ಮ್ಯುಸಿಕ್‌ ಷಾನ್ರ್‌ ಸೇಲ್ಸ್‌ |access-date=2021-08-10 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318202053/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=344&cfgn=Singles&cfn=Bubbling+Under+Hot+100+Singles&ci=3086733&cdi=9412474&cid=10%2F06%2F2007 |url-status=dead }}</ref> ಕಳೆದ 2007ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 10ರಲ್ಲಿ "[[ಬೇಬಿ ಲವ್‌]]" ಎನ್ನುವ ಎರಡನೇ ಹಾಡು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು. USನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಪಡೆದ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ನ "[[ಸ್ಟಿಕ್‌ವಿಟು]]" ಹಾಡಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಧ್ವನಿಪಥವು(ಸೌಂಡ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ) ಅಷ್ಟೊಂದು ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿಲ್ಲ.<ref name="rapup album preview" />) UK ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಪಡೆದ ಉತ್ತಮ 15 ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ರಿಮಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಡಿದ ಹಾಡನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಧ್ವನಿಪಥದಂತೆ ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೂರನೇ ಹಾಡಾದ "ಸುಪರ್‌ವಿಲನ್‌" ಅನ್ನು "ಆಕರ್ಷಕ ಪಲ್ಲವಿಯೊಂದಿಗೆ ಕುಣಿಯಬಹುದಾದಂತಹ ಹಾಡು" ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು ರೆಗೇ ನೃತ್ಯಮಂದಿರದ ಅಂತರಗೀತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದನ್ನು [[ರಾಕ್‌ ಸಿಟಿ]] ಬರೆದಿದ್ದು, [[ಮ್ಯಾಡ್‌ ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್‌]]ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. 2007ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು US iTunesಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳ 5-ಎಂಟು ಸ್ವರಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಪಾದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಡಿಸ್ಕೊ-ಮೊವ್‌ಟೌನ್‌ ಅನುಭವವಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇದು USನಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು.<ref name="official website" /> ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ<ref name="official website" /> ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ iTunesಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ನಾಲ್ಕನೆ ಹಾಡು "ಪೌಕೆನಿಕೆನಿ" ಅನ್ನು (ಹವಾಯಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಹೂವಿನ ಒಂದು ವಿಧ]]) [[ಅಕೊನ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅದರೂ ಇದು ಕೇಳುಗರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಇತರ ಹಾಡುಗಳಾದ, [[ಗ್ಯಾರಿ ಲೈಟ್‌ಬಾಡಿ]] ([[ಸ್ನೋವ್‌ ಪೆಟ್ರೋಲ್‌]]ನ) ಬರೆದ "[[ಜಸ್ಟ್‌ ಸೇ ಯಸ್‌]]" ಹಾಡಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತಮ ತಾಳ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ವಾದ್ಯಗಳ ಸಂಗೀತ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ನಿಧಾನ,ಸೌಮ್ಯ ಗತಿಯ ಹಾಡಾಗಿತ್ತು.<ref name="rapup album preview" /> ಅವಳು MTVಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಈ ಹಿಂದೆ ಹಾಡನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಲು [[ಗ್ವೆನ್ ಸ್ಟೆಫಾನಿ]] ತಿರಸ್ಕೃರಿಸಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು. "ನಾನು ಸ್ನೋವ್‌ ಪೆಟ್ರೋಲ್‌ನ ಸಂಗೀತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಭಿಮಾನಿ, ಅದನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಚಿಸಿದೆ. "ಇದು ತುಂಬಾ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದ ಹಾಡಾಗಿದೆ."<ref name="mtv3"/> [[ನೆ-ಯೊ]] ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳಿಗೆ ಎರಡು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ನೀಡಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಧಾನಗತಿಯ ಹಾಡಾಗಿರುವ "ಹ್ಯಾಪಿಲಿ ನೆವರ್‌ ಆಫ್ಟರ್‌". ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, "ಇದು ಹದಿಹರೆಯದ ಹುಡುಗಿಯರು ಬಯಸುವ ಮಹಿಳಾ ಸಶಕ್ತೀಕರಣದ ಸಂದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು.<ref name="official website" /> 2007ನಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟ್ನಿ ಸ್ಪಿಯರ್ಸ್‌]] ತನ್ನ ''[[ಬ್ಲಾಕ್‌ಔಟ್‌]]'' ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಾಗಿ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಲು ಈ ಹಾಡು ಬರೆದಿರುವುದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ವಿಷಯ.<ref name="allhiphop" /> ಇನ್ನೊಂದು ಹಾಡು "ಸೇವ್‌ ಮಿ ಫ್ರಮ್ ಮೈಸೆಲ್ಫ್‌" ಎನ್ನುವ ದುಃಖದ ಹಾಡಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸುವ ಮೊದಲು ಕೊಂಡಿಗೆರೆಯನ್ನು (hook) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಸಲು ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ನೆ-ಯೊಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಳು.<ref name="official website" /> "ಮಾರ್ಚ್‌" ಎನ್ನುವ ಇನ್ನೊಂದು ಹಾಡಿಗೆ ಸಿದ್ಧಳಾಗುವಾಗ, ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ತಾನು ಇದನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆಂದು ಹೇಳಿದಳು. "ಇದು ನಿಮ್ಮ ಕನಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊಡದೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ತಾನು ಇಂದಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೇಗೆ ತಲುಪಿರುವೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ."<ref name="allhiphop" /> ಇದನ್ನು [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದು ಮತ್ತು "ಫಿಸಿಕಲ್‌"<ref name="official website" /> ಎಂಬ ಹಾಡು ಅವನ ಟ್ರೇಡ್‌ಮಾರ್ಕ್‌ ಹಾಡಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಾಸಭರಿತ ಇಂಪಾದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೇಸ್‌ಲೈನ್‌ ಅನ್ನು ಕೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="rapup album preview" /> ಹಾಡಿನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ''[[Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer]]''. ಅಮೆರಿಕಾದ ಗ್ರಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡ ಗಾಯಕ [[ಸ್ಟಿಂಗ್‌]] ಹಾಡಿರುವ ([[ಜೆಸಿಕಾ ಅಲ್ಬಾ]]ಳೊಂದಿಗೆ [[ರೆವ್ಲೊನ್‌]] ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ).<ref name="official website" /> "ವೆನ್‌ ಯುವರ್ ಫಾಲಿಂಗ್‌" (ಅಕೊನ್‌ರವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಹಕಾರ)<ref name="official website" /> "ಪವರ್ಸ್‌ ಔಟ್‌" ಎನ್ನುವ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಪ್ರಣಯಗೀತೆ ಮತ್ತು [[ಫಾರಲ್‌ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]] ಬರೆದು, [[ದಿ ನೆಪ್ಚುನ್ಸ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ "ಐ M.I.S.S ಯು" ಹಾಡು ಸೇರಿದಂತೆ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಇತರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="rapup album preview" /> ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌]]'' ನ ಎರಡನೇ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಈ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಾಗಿ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ನ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. "ಹ್ಯಾಪಿಲಿ ನೆವರ್‌ ಆಫ್ಟರ್‌" ಮತ್ತು "ವೂಸ್‌ ಗೊನ್ನಾ ಲವ್‌ ಯು" ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಆಲ್ಬಮ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು "[[ವೆನ್‌ ಐ ಗ್ರೋವ್‌ ಅಪ್‌]]" ಹಾಡಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಂಗೀತದ ಹಿನ್ನಲೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.co.uk/channel/mtvuk/news/440822-nicole-scherzinger-pussycat-dolls-interview-lewis-hamilton-will-i-am |title=Nicole Scherzinger PCD Interview |3=Nicole Scherzinger |4=News |5=MTV UK |publisher=Mtv.co.uk |date=2008-08-18 |accessdate=2009-07-10 |archive-date=2008-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226231841/http://www.mtv.co.uk/channel/mtvuk/news/440822-nicole-scherzinger-pussycat-dolls-interview-lewis-hamilton-will-i-am |url-status=dead}}</ref> ಕ್ರಿಸ್ಟೊಫರ್‌ "[[ಟ್ರಿಕಿ ಸ್ಟೆವರ್ಟ್‌]]" ಮತ್ತು [[ದಿ-ಡ್ರಿಮ್‌]]ರವರು ಸಹ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದು, ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿ, ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. "ಪಂಚ್‌ ಯು ಇನ್ ಯುವರ್ ಸ್ಲೀಪ್‌" ಮತ್ತು "ಐ'ಮ್‌ ಎ ಚೀಟ್‌" ಎನ್ನುವ ಎರಡು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯನ್ನು ದಿ-ಡ್ರಿಮ್‌ನ ಪತ್ನಿ [[ಕ್ರಿಸ್ಟಿನಾ ಮಿಲಿಯನ್‌]]ಳಿಗೆ ಮರುನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಅವಳು 2010ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕನೆ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆಲ್ಬಮ್‌ ''[[ಎಲೋಪ್‌]]'' ಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಳು.<ref>{{cite web |url=http://www.christinamilianfan.com/ |title=So Amazing! |3=CHRISTINA MILIAN FAN |4=Temporary Version |publisher=Christina Milian Fan |date= |accessdate=2009-07-10 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720034438/http://www.christinamilianfan.com/ |url-status=dead }}</ref> ನಂತರ [[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್‌]] (ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳಿಗಾಗಿ "ಎಲೀನೇಟೆಡ್‌" ಎನ್ನುವ ಹಾಡನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದು ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡಿದೆ. ಆದರೂ ಹಿಲ್ಸನ್‌ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸ್ವಂತ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆಲ್ಬಮ್‌ ''[[ಇನ್‌ ಎ ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌…]]'' ಗಾಗಿ <ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/a161843/hilson-scherzinger-forced-to-stay-in-pcd.html |title=Music - News - Hilson: 'Scherzinger forced to stay in PCD' - Digital Spy |publisher=Digital Spy<! |date=2009-06-24 |accessdate=2009-09-03 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828083207/http://www.digitalspy.co.uk/music/a161843/hilson-scherzinger-forced-to-stay-in-pcd.html |url-status=dead }}</ref> ನಿರ್ಮಾಪಕ ಕೊರಿ ಬೋಲ್ಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹಾಡನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಳು. ಹೀಗಾಗಿ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಿ, ಹಾಡನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದ ಅವಳನ್ನು ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಆದರೂ ಹಿಲ್ಸನ್‌ಳ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ "ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊ-ನಾದ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯ ಬಡಿತಗಳಿಂದಾಗಿ,"<ref>{{cite web|url=http://www.djbooth.net/index/tracks/review/keri-hilson-alienated/ |title=Keri Hilson - Alienated - Listen Now |publisher=Djbooth.net |date= |accessdate=2009-09-03}}</ref> ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/a154977/keri-hilson-in-a-perfect-world.html |title=Music - Album Review - Keri Hilson: 'In A Perfect World…' - Digital Spy |publisher=Digital Spy<! |date=2009-05-04 |accessdate=2009-09-03 |archive-date=2009-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603234032/http://www.digitalspy.co.uk/music/a154977/keri-hilson-in-a-perfect-world.html |url-status=dead }}</ref> 2009ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ "ಜಸ್ಟ್‌ ಸೇ ಯಸ್‌" ಎನ್ನುವ ದುಃಖದ ಹಾಡನ್ನು [[ಗ್ಯಾರಿ ಲೈಟ್‌ಬಾಡಿ]]ರವರು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವರು ಹಾಡನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದರು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. 2009ರ ನವೆಂಬರ್‌ 2ರಲ್ಲಿ [[ಸ್ನೋವ್‌ ಪೆಟ್ರೋಲ್‌]]ನ ''[[ಅಪ್‌ ಟು ನೌ]]'' ಆಲ್ಬಮ್‌ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಅವರ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ರಚಿಸಿದ ಹಾಡಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.radio1.gr/music/forthcoming_uk_singles.htm |title=New Releases - UK Forthcoming Albums (Radio1 Rodos Greece ::: Top 40 Music Station ::: Promo Releases) |publisher=Radio1.gr |date= |accessdate=2009-09-26 |archive-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222065316/http://radio1.gr/music/forthcoming_uk_singles.htm |url-status=dead }}</ref> ಕಳೆದ 2008ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ರಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ತನ್ನ ಆಲ್ಬಮ್‌ ತಡವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿ, "ಇತರರು ಬರೆದಿರುವುದಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಇದು, ಕಟ್ಟ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ತೀರ್ಮಾನ. ನನ್ನ ಕೆಲವು ಸೊಲೊ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನಾನು ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ಹೊಸ ''ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌'' ಆಲ್ಬಮ್‌ ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಿಮಿತ ಕಾಲಯೋಜನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅದು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬಹುದೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಡಾಲ್ಸ್‌ ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವುದು ನನಗೆ ಅದ್ಭುತ ಅನುಭವ ನೀಡುವುದು. "ಬೇಬಿ ಲವ್‌" ಮತ್ತು "ವಾಟೆವರ್‌ ಯು ಲೈಕ್‌"ನಲ್ಲಿ ನೀವು ಕೇಳಿದ ಸಂಗೀತಕ್ಕಿಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಈಗಲೂ ನಾನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಅದು ನೀವು ಪರಿಪೂರ್ಣರಾಗಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ."<ref>{{cite web|url=http://www.innewsweekly.com/innews/?class_code=Cu&article_code=6116 |title=New England Blade and HX New England // Nightlife // Nicole Scherzinger Steers the Pussycat Dolls to Total Gaydom Domination |publisher=Innewsweekly.com |date= |accessdate=2009-07-10}}</ref> ಕಳೆದ 2009 ಎಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅವಳ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಡಾಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ''[[ಬಿಲ್‌ಬೋರ್ಡ್‌]]'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾಳೆ. "ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಮಾತುಕತೆಯ ಹಂತ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರಿಕೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಈವರೆಗೆ ನಾನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ [[ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಡೊಮಿನೇಷನ್‌ ಟೂರ್‌]] ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಜಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ತನ್ನ ಯೋಜನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ತಾನು ಮತ್ತು [[ವಿಲ್‌.ಐ.ಏಮ್‌]], [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಹಾಗೇಯೆ ಹೊಸ ಸಹವರ್ತಿಗಳಾದ [[ಲೇಡಿ ಗಾಗಾ]] ಮತ್ತು [[A.R. ರೆಹಮಾನ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು.<ref>{{cite web |author=Up for DiscussionPost Comment |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/pussycat-doll-nicole-scherzinger-talks-solo-1003957556.story |title=Accessed April 3, 2009 |publisher=Billboard.com |date=2009-04-01 |accessdate=2009-08-17 |archive-date=2009-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090427012415/http://www.billboard.com/bbcom/news/pussycat-doll-nicole-scherzinger-talks-solo-1003957556.story |url-status=dead}}</ref> ಈ 2010ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ರೇಡಿಯೊ 1 ಈ ಆಲ್ಬಮ್‌ ಅನ್ನು ವರ್ಷದ ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈವರೆಗೆ ಆ ಆಲ್ಬಮ್‌ನ್ನು ''ಹರ್‌ ನೇಮ್‌ ಇಸ್‌ ನಿಕೋಲ್‌'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.radio1.gr/music/forthcoming_uk_albums.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407203532/http://www.radio1.gr/music/forthcoming_uk_albums.htm |date=2019-04-07 }} [95] ^ [94]</ref> ಈ ಹಿಂದೆ "ಹ್ಯಾಪಿಲಿ ನೆವರ್‌ ಆಫ್ಟರ್‌" ಮತ್ತು "ಸೇವ್‌ ಮಿ ಫ್ರಮ್‌ ಮೈಸೆಲ್ಫ್‌"ನಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ ಗಾಯಕ ಗೀತರಚನಗಾರ [[ನೆ-ಯೊ]], ಮತ್ತೆ ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ''[[ಕಾಂಟ್ಯಾಕ್ಟ್‌ಮ್ಯುಸಿಕ್‌]]'' ವರದಿಮಾಡಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, "ಅವಳು ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾಳೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. {{cquote|Nicole is in a state of liberation right now so the tracks are very free. She is in a place where she is happy to be alive and the tracks are definitely expressing that. The whole album is going to be a pressure release - a great big exhale - and I'm happy about that. She has a lot of emotions after splitting up with Lewis (Hamilton). But it's like taking an eagle and giving it back its wings.<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a196914/scherzinger-focusing-on-solo-career.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-09 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429110648/http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a196914/scherzinger-focusing-on-solo-career.html |url-status=dead }}</ref>}} ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. 2010ರ ಜನವರಿ 26ರಂದು [[ಜಾಯ್‌ ಸೀನ್‌]] ಮತ್ತು ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಯೊಂದರ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದು ಬಹಿರಂಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="nicoleandjay">{{cite web|url=http://www.theprophetblog.net/video-flopzinger-jay-sean-cause-chaos-in-the-studio|title=Nicole Scherzinger and Jay Sean cause chaos in the studio|work=twitter video|date=2010-01-26|accessdate=2010-01-26|archive-date=2010-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20100128110313/http://www.theprophetblog.net/video-flopzinger-jay-sean-cause-chaos-in-the-studio|url-status=dead}}</ref> ಮೊದಲು ವಿಡಿಯೊವನ್ನು [[ಟ್ವಿಟರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್‌ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಇದನ್ನು ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಅಪ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಫ್ಲೋರಿಡಾ]]ಯ [[ಮೈಮಿ]]ಯಲ್ಲಿ ''[[ಹಿಟ್‌ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ (ಕ್ರೈಟಿರಿಯಾ)]]'' ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ಒಟ್ಟಿಗಿರುವ ದೃಶ್ಯವಿತ್ತು.<ref name="nicoleandjay" /> [[ಮರಿಯಾ ಕ್ಯಾರಿ]] 'ಸ್ಟುಡಿಯೊ F'ದಂತೆ ತನಗೆ ತಿಳಿದ ಅತ್ಯತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ವಿಡಿಯೊದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ [[ಲಿಲ್‌ ವೇನ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಸೀನ್‌ "[[ಡೌನ್‌]]" ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದನು. ಅದಲ್ಲದೇ [[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್‌]]ಯೊಂದಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಹಾಡಿದ ಜನಪ್ರಿಯ [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌]]ನ ಹಾಡು "[[ಸ್ಕ್ರೀಮ್‌]]" ಅನ್ನು ಆ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿಯೇ ದಾಖಲಿಸಿಲಾಗಿದೆ.<ref name="nicoleandjay" /> ಈಗ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿದ್ದ [[T-ಪೇನ್‌]] ಮತ್ತು ಲಿಲ್‌ ವೇನ್‌ರಿಗೆ ಈ ಜೋಡಿಯು ಪ್ರಸ್ತಾರ ಬರೆದುಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಜೋಡಿಯು ಯಾವುದೇ ಸಂಗೀತದ ಯಶಸ್ಸು ಉದಾ. ಉಪಯುಕ್ತ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದು ಜಯ್‌ ಸೀನ್‌ನ ಮುಂದಿನ ಹಾಡು, [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌]]ನ ಮೂರನೇ ಅಲ್ಬಮ್‌ ಅಥವಾ ತಡವಾಗಿ 2010ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳ ಸ್ವಂತ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿರಬಹುದು ಎನ್ನುವುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ.<ref name="nicoleandjay" /> [[ರಿಹನ್ನಾ]]ಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹತ್ತರ ಜನಪ್ರಿಯ "[[ರಷ್ಯನ್‌ ರುಲೆಟ್ಟ್‌]]" (2009) ಸೇರಿದಂತೆ ನೆ-ಯೊನ ''[[ಇಯರ್ ಆಫ್ ದಿ ಜೆಂಟಲ್‌ಮ್ಯಾನ್‌]]'' (2008), [[ಮೇರಿ J. ಬ್ಲಿಜ್‌]]ಳ ''[[ಗ್ರೋವಿಂಗ್ ಪೇನ್ಸ್‌]]'' (2007) ಮತ್ತು [[ಅನಸ್ಟಾಕಿಯಾ]]ಳ ''[[ಹೇವಿ ರೋಟೇಷನ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ (2008) [[ಚುಕ್‌ ಹಾರ್ಮನಿ]]<ref>https://twitter.com/chuckharmony/status/7728394947</ref> ಯೊಂದಿಗೆ ಹಲವು ಬಾರಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. === ನಟನೆ === ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ನಟಿಯಾಗಿ, ಚಿಕ್ಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು TV ಹಾಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಾದ ''[[ಹಾಫ್‌ ಆಂಡ್‌ ಹಾಫ್‌]]'', ''[[ಮೈ ವೈಪ್‌ ಆಂಡ್‌ ಕಿಡ್ಸ್‌]]'', ಮತ್ತು 2003ರಲ್ಲಿ ''[[ಲವ್‌ ಡೊನ್ಟ್‌ ಕಾಸ್ಟ್‌ ಎ ಥಿಂಗ್‌]]'' ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು [[Nike]] ಶೂ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಆಟಗಾರ [[ಲೆಬ್ರೊನ್‌ ಜೇಮ್ಸ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. 2001ರಲ್ಲಿ ಅವಳು "ಫೈನಲಿ!" ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ಪಾಪ್‌ ಸ್ಟಾರ್ಸ್‌"ನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿ ಮತ್ತು ''[[ವಂಡಾ ಎಟ್ ಲಾರ್ಜ್‌]]'', ''[[ಚೇಸಿಂಗ್ ಪಾಪಿ]]'', ''[[ಬಿ ಕೂಲ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಕೇನ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ''[[ಹದಿಹರೆಯದ ಮಾಟಗಾತಿಯಾದ ಸಬ್ರಿನಾ]]'' ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಫಿಲಿಪೈನೊ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್‌ [[ಮನ್ನಿ ಪ್ಯಾಕ್ವಿಯೊ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಮುಂಬರುವ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಳು. ಇದರಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಟು [[ಡೇವ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾ]] ಕೂಡ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವನು. ಅವಳು ಫಿಲಿಪೈನೊ ಚ್ಯಾಂಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವವಳಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಅದು ರದ್ಧುಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಫಿಲಿಪಿನಾ ನಟಿ [[ರಫ್ಪಾ ವೇ ಕ್ವಿಂಟೊ]] ನಟಿಸುವಳು. 2006ರಲ್ಲಿ ಅವಳು [[ಫಿಲಿಫೈನ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ "ಬೆಂಚ್‌ ಬಾಡಿ" ಒಳಉಡುಪು ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಅಲ್ಲದೇ 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವಳು ಕ್ಲಿಯರ್ ಶಾಂಪು ಆಂಡ್‌ ಕಂಡೀಶನರ್‌ನ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಎರಡು ಜಾಹೀರಾತುಗಳು [[ನೈರುತ್ಯ ಏಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರವಾಗಿವೆ. ನಿಕೊಲೊಡಿಯೊನ್‌ನ [[ಬಿಗ್‌ ಟೈಮ್‌ ರಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ನೈಜ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. 2009ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ''[[ಪ್ಯಾಂಟಮ್‌ ಆಫ್ ದಿ ಒಪೆರಾ]]'' ದ ''[[ಲವ್‌ ನೆವರ್‌ ಡೈಸ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ [[ಎಂಡ್ರೊ ಲಾಯ್ಡ್‌ ವೆಬ್ಬರ್‌]] ರೊಂದಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಆಪ್ತವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. === ಇತರ ಅಭಿನಯಗಳು === 2009ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ "ದಿ ಸಿಂಗ್‌-ಆಫ್‌"<ref>http://www.nbc.com/sing-off/about/nicole.shtml</ref> ಎನ್ನುವ NBCಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಕ-ಗೀತರಚನಗಾರ [[ಬೆನ್‌ ಪೋಲ್ಡ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಬಾಯ್ಸ್‌ II ಮೆನ್‌]] ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಸದಸ್ಯ [[ಶಾನ್‌ ಸ್ಟಾಕ್‌ಮ್ಯಾನ್‌]]ಯೊಂದಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ತೀರ್ಪುಗಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಗಾಯಕ [[ನಿಕ್‌ ಲ್ಯಾಚೆ]] ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದನು. ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವುದು ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ಳ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮತಗಣನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುವುದು. ಅಂತಿಮ ಫಲಿತಾಂಶ ತೋರಿಸಿದಾಗ, ಅಂತಿಮ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾದ [[ಟಫ್ಟ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ "ದಿ ಬೀಲ್ಜ್‌ಬಬ್ಸ್‌"ರಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌, "ನೀವು ನನ್ನ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == 2000ರಲ್ಲಿ [[ಡೇಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ನ್ಯೂ]] ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ [[311]] ರಾಕ್‌ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ನಿಕ್‌ ಹೆಕ್ಸುಮ್‌]]ನನ್ನು ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಭೇಟಿಯಾದಳು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮದುವೆಯಾಗುವುದೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://movies.about.com/cs/fiftyfirstkisses/a/fiftnh20304.htm |title=50 First Dates Movie - Interview with Nick Hexum of 311 |publisher=Movies.about.com |date=2008-01-06 |accessdate=2009-07-10 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210031025/http://movies.about.com/cs/fiftyfirstkisses/a/fiftnh20304.htm |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ 2004ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದರು.<ref>{{cite web |url=http://news.superiorpics.com/2006/07/23/ |title=Superiorpics.com: Entertainment News Sunday, July 23, 2006 |publisher=News.superiorpics.com |date=2006-07-23 |accessdate=2009-07-10 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002004/http://news.superiorpics.com/2006/07/23/ |url-status=dead }}</ref> ಅವರ "[[ಅಂಬರ್‌]]" ಹಾಡಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಳಲ್ಲದೇ ಅದರ ಸಂಗೀತ ವಿಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. 2005ರಿಂದ 2007ವರೆಗೆ ಅವಳು ನಟ [[ಟ್ಯಾಲನ್‌ ಟೊರಿಯರೊ]]ಯೊಂದಿಗೆ ವಿಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಳು.<ref>{{cite web |url=http://www.theinsider.com/news/319217_Nicole_Scherzinger_Dumps_Talan_Torriero |title=Nicole Scherzinger Dumps Talan Torriero at The Insider |publisher=Theinsider.com |date= |accessdate=2009-08-17 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329035722/http://www.theinsider.com/news/319217_Nicole_Scherzinger_Dumps_Talan_Torriero |url-status=dead }}</ref> 2008ರ ಮೇ ತಿಂಗಳ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ [[ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್‌]] ವಿಶ್ವ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್‌ [[ಲೆವಿಸ್‌ ಹಮಿಲ್ಟನ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಳು. 2009ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಅವರಿಬ್ಬರು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಲೆವಿಸ್‌ ಅವಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ತಯಾರಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 13ರಲ್ಲಿ [[2009 ಇಟ್ಯಾಲಿಯನ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಲೆವಿಸ್‌, ತಾವಿಬ್ಬರೂ ತುಂಬಾ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇಂದಿಗೂ ಒಟ್ಟಿಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನಲ್ಲದೆ, ಹಿಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದನು. 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ''[[ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಮ್‌]]'' <nowiki></nowiki>ದ 100ರಲ್ಲಿ 22ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. ಮರುವರ್ಷ 2007ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅದೇ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ 21 ನೆಯ ಶ್ರೆಯಾಂಕ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. ಅವಳು 2008ರಲ್ಲಿ 19ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಿ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ಆಗಿದ್ದಳು. 2009ರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸೊಲೊದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡು, 46ನೇ ಕ್ರಮಾಂಕದಲ್ಲಿದ್ದಳು.<ref>[http://www.maximonline.com/slideshows/index.aspx?slideId=3668&amp;imgCollectId=190 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080806130429/http://www.maximonline.com/slideshows/index.aspx?slideId=3668&imgCollectId=190 |date=2008-08-06 }} ''Maximonline.com''</ref> 2008ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳ ''[[ಮೆನ್‌'ಸ್‌ ಫಿಟ್‌ನೆಸ್‌]]'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯ ಮುಖಪುಟದಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು.<ref>2008ರಲ್ಲಿ ''[[FHM]]'' ಯ U.S ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ #62 ಮತ್ತು U.Kಯಲ್ಲಿ #49 ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಳು.</ref> ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌ ಮತ್ತು ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರಿಕರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದು 2010ರ ಜನವರಿ 11ರಂದು ಖಚಿತವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಬ್ಬರ ವಕ್ತಾರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, {{cquote|It's sad because they did love each other. When you saw them trackside together they were always laughing [...] But they had to be realistic. There was no way they could continue their careers and stay together - it was getting way too stressful. No-one else is involved, their careers just got in the way.<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a195488/scherzinger-hamilton-announce-split.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312041711/http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a195488/scherzinger-hamilton-announce-split.html |url-status=dead }}</ref>}} == ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ ಪಟ್ಟಿ == [[ಚಿತ್ರ:Bachar & Scherzinger 5.jpg|thumb|right|upright|ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ಯೊಂದಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೆರ್ಜಿಂಜರ್‌]] === ಏಕಗೀತೆಗಳು === {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"|ವರ್ಷ ! rowspan="2"|ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! colspan="10"|ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಾನ ! rowspan="2"|ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು |- ! style="width:30px"|<small>[[U.S.]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[UK]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[CAN]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[AUS]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[GER]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[IRE]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[AUT]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[SWI]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[MAL]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[SWE]]</small> |- |rowspan="4"|2007 |"[[ವಾಟೆವರ್‌ ಯು ಲೈಕ್‌]]" <small>(featuring [[T.I.]])</small> | style="text-align:center;"|104 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|57 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|12 | style="text-align:center;"|— |rowspan="4"|''[[ಹರ್‌ ನೇಮ್‌ ಇಸ್‌ ನಿಕೋಲ್‌]]'' <small>[shelved]</small> |- |"[[ಬೇಬಿ ಲವ್‌]]" <small>(featuring [[will.i.am]])</small> | style="text-align:center;"|108 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|58 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|21 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|16 | style="text-align:center;"|51 |- |"ಸುಪರ್‌ವಿಲನ್‌" <small>(feat. </small><small>Mad Scientist)</small> | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— |- |"ಪೌಕೆನಿಕೆನಿ" <small> (featuring [[Brick &amp; Lace]])</small> | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— |} === As featured performer === {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"|ವರ್ಷ ! rowspan="2"|ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! rowspan="2"|ಮುಖ್ಯ ಕಲಾವಿದರು ! colspan="10"|ಪಟ್ಟಿಯ ಸ್ಥಾನ ! rowspan="2"|ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು |- ! style="width:30px"|<small>[[U.S.]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[UK]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[CAN]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[AUS]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[GER]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[IRE]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[AUT]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[SWI]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[MAL]]</small> ! style="width:30px"|<small>[[SWE]]</small> |- | rowspan="3"|2006 | "[[ಲೈ ಎಬೌಟ್‌ ಅಸ್‌]]" | [[ಅವಂತ್‌]] | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|76 | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | ''[[ಡೈರೆಕ್ಟರ್‌]]'' |- | "[[ಯು ಆರ್‌ ಮೈ ಮಿರಾಕಲ್‌]]" | [[ವಿಟ್ಟೊರಿಯೊ]] | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|— | ''ವಿಟ್ಟೊರಿಯೊ'' |- | "[[ಕಮ್‌ ಟು ಮಿ]]" | [[ಡಿಡ್ಡಿ]] | style="text-align:center"|9 | style="text-align:center"|4 | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|11 | style="text-align:center"|೬ | style="text-align:center"|3 | style="text-align:center"|8 | style="text-align:center"|3 | style="text-align:center"|3 | style="text-align:center"|44 | ''[[ಪ್ರೆಸ್‌ ಪ್ಲೇ]]'' |- | 2007 | [[ಸ್ಕ್ರೀಮ್‌]] | [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌]] ([[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್‌]] ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ) | style="text-align:center"|122 | style="text-align:center"|12 | style="text-align:center"|41 | style="text-align:center"|20 | style="text-align:center"|9 | style="text-align:center"|10 | style="text-align:center"|18 | style="text-align:center"|45 | style="text-align:center"|— | style="text-align:center"|8 | ''[[ಶಾಕ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂ]]'' |- | rowspan="1"|2009 | "[[ಜೈ ಹೋ!]] [[(ಯು ಆರ್ ಮೈ ಡೆಸ್ಟಿನಿ)]]" | [[ಎ.ಆರ್.ರೆಹಮಾನ್‌]] & [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌]] | style="text-align:center"|15 | style="text-align:center"|3 | style="text-align:center"|4 | style="text-align:center"|1 | style="text-align:center"|29 | style="text-align:center"|1 | style="text-align:center"|18 | style="text-align:center"|7 | style="text-align:center"|1 | style="text-align:center"|40 | ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌]]'' |} === ಆಲ್ಬಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ === {| class="wikitable" |- | ವರ್ಷ | ಗೀತೆ | ಕಲಾವಿದ | ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು |- | rowspan="2"|2001 | "ಐ ಸಾ ಯು" | rowspan="2"|[[F.O.B.]] | rowspan="2"|''ಲವ್‌'ಸ್ ಎ ವುಮನ್‌'ಸ್‌ ಗೇಮ್‌'' |- | "ಐಯಮ್ ಗೆಟ್ಟಿಂಗ್ ದೇರ್‌" |- | 2003 | "ಐ'ಲ್ ಬಿ ಯುವರ್ ಲವ್‌" (ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಆವೃತ್ತಿ) | [[ವೈಲೆಟ್‌ UK]] | ''ಎಕ್ಸ್‌ಪೋಸಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಹಾರ್ಮನಿ'' |- | 2004 | "[[ಬ್ರೇಕ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ ಇನ್ ಬೆಡ್‌]]" | ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು | ''[[50 ಫಸ್ಟ್‌ ಡೇಟ್ಸ್‌]]'' ಅಧಿಕೃತ ಧ್ವನಿಜಾಡು (ಸೌಂಡ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ), 'ನಿಕೋಲ್‌ ಕಿಯಾ'ಳಂತೆ ಒಂದು ಧ್ವನಿಪಥದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ |- | rowspan="3"|2005 | "ಇಫ್‌ ಯು ಕಾಲ್ಟ್‌ ಡಾನ್ಸ್‌ (ಚಿತ್ರಫಲಕ)" | [[ವಿಲ್ ಸ್ಮಿತ್‌]] | ''[[ಲಾಸ್ಟ್‌ ಆಂಡ್‌ ಫೌಂಡ್‌]]'' |- | "ಸುಪಾ ಹೈಪ್ನೊಟಿಕ್‌" | rowspan="2"|[[ಶಾಗ್ಗಿ]] | rowspan="2"|''[[ಕ್ಲೋತ್ಸ್‌ ಡ್ರಾಪ್‌]]'' |- | "ಡೊನ್ಟ್ ಆಸ್ಕ್ ಹರ್ ದ್ಯಾಟ್‌" | |- | rowspan="3"|2007 | ಸ್ಕ್ರೀಮ್‌ | [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌]] | ''[[ಶಾಕ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂ (ಆಲ್ಬಮ್‌)]]'' |- | "ಪ್ಯಾಪಿ ಲವರ್‌" | [[ಡ್ಯಾಡಿ ಯಂಕಿ]] | ''[[El Cartel: The Big Boss]]'' |- | "ಫೈರ್‌" | [[50 ಸೆಂಟ್‌]] | ''[[ಸರ್ಟಿಸ್‌]]'' |- | 2009 | "ಅಂಟಿಲ್ ಯು ಲವ್ ಯು" | [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌]] | ''[[ಡಾಲ್‌ ಡಾಮಿನೇಷನ್‌ ಡಿಲಕ್ಸ್‌ ಎಡಿಷನ್‌]]'' |- | 2010 | "ಬೇಬಿ ಕಾನ್ಟ್ ಡ್ರೈವ್‌" | [[ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌]] | ''[[ಸ್ಲ್ಯಾಷ್‌ ಆಂಡ್‌ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್‌]]'' |} == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category|Nicole Scherzinger}} * [http://www.hernameisnicole.com/ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ - ಹರ್‌ ನೇಮ್‌ ಇಸ್‌ ನಿಕೋಲ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605185428/http://www.hernameisnicole.com/ |date=2009-06-05 }} * {{imdb|0970122}} * {{cite news|last=Errico|first=Mike|url=http://www.blender.com/guide/articles.aspx?ID=2393&src=blender_ed|tite=25 Reasons to Love '07|title=25 Reasons to Love '07|publisher=Blender Magazine Online|date=January/February 2007|accessdate=2006-02-09}} {{Persondata |NAME = Scherzinger, Nicole Prescovia Elikolani Valiente |ALTERNATIVE NAMES = Kea, Nicole |SHORT DESCRIPTION = American singer, dancer |DATE OF BIRTH = June 29, 1978 |PLACE OF BIRTH = Honolulu, Hawaii, United States |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Scherzinger, Nicole}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೭೮ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ನಾಟ್ಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕದ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕದ ಪಾಪ್ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ನರ್ತಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕಾದ ರಿದಂ ಮತ್ತು ಬ್ಲೂಸ್ ಗಾಯಕ-ಗೀತರಚನಾಕಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಏಷ್ಯಾ ಮೂಲದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿಲಿಪಿನೋ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಸಿಯನ್ ಪೀಳಿಗೆಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ರಷ್ಯಾದ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿಲಿಪೈನೊ ಅಮೆರಿಕಾದ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಹವಾಯಿಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಹವಾಯಿಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಕೆಂಟುಕಿಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಹವಾಯಿಯ ಸ್ಥಳೀಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕದ ರಿಯಲಟಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು.]] [[ವರ್ಗ:ಹವಾಯಿಯ ಹೊನೊಲುಲುಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆಯ ಜನರು, ಕೆಂಟುಕಿ]] [[ವರ್ಗ:ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್‌ ಡಾಲ್ಸ್‌ ಸದಸ್ಯರು]] [[ವರ್ಗ:ದಿ X ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ ತೀರ್ಪುಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ರೈಟ್ ಸ್ಟೇಟ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅಲುಮ್ನಿ]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] tatrp68491crowhel3yevu01nuhufp2 0 23087 1431652 1380023 2026-10-09T07:32:54Z Kent Wang 102203 /* ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ */ Bust in the gardens of Palácio Nacional de Queluz 02.jpg 1431652 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:SphinxGiza.jpg|thumb|250px|right|ಗೀಜಾದ ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾರಿ, ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಖಾಫ್ರೆಯ ಪಿರಮಿಡ್‌.]] [[ಚಿತ್ರ:Sphinx of Hetepheres II - fourth dynasty of Egypt.jpg|thumb|right|250px|ಬಹುಶಃ ಮೊದಲ ಸಿಂಹನಾರಿ, ನಾಲ್ಕನೆಯ ರಾಜಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಹೆಟೆಫೆರೆಸ್‌ II (ಕೈರೋ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ)]] [[ಚಿತ್ರ:Sphynxes.JPG|thumb|right|250px|ಲಕ್ಸರ್‌ನ ಕರ್ನಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ರಾಜಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿರುವ ಟಗರಿನ ತಲೆಯಿರುವ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ಗಳು]] [[ಚಿತ್ರ:Sphinx Darius Louvre.jpg|thumb|175px|ಸೂಸಾದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಡಾರಿಯಸ್‌ ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಸಿಂಹನಾರಿ (480 BC).]] {{Otheruses|Sphinx (disambiguation)}} '''ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್ (ಸಿಂಹನಾರಿ)''' ([[ಪುರಾತನ ಗ್ರೀಕ್‌]]: Σφίγξ /'' Sphinx'', ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ Φίξ ''/Phix'' ) ಎಂಬುದು ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೈಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಿಂಹದ ದೇಹ ಹಾಗೂ ಮಾನವನ ತಲೆ ಹೊಂದಿರುವ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರತಿಮೆ. [[ಹಳೆಯ ರಾಜ್ಯ]] [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌]]ನ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಮೂಲಗಳಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಪುರಾತನ ಗ್ರೀಕರು]] 'ದಮನಕಾರಿ ಗಂಡು ದೈತ್ಯ, [[ಗ್ರೀಕ್‌ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ]]ಯ ಒಂದು ಪುರಾತನ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಹೆಸರಿಟ್ಟರು. ದಕ್ಷಿಣ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹದ್ದೇ ಪ್ರತಿರೂಪಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಯುರೋಪೀಯ ಶೃಂಗಾರ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹನಾರಿಯು [[ನವೋದಯ]] ಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಕಂಡಿತು. ಆನಂತರ, ಮೂಲ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹೋಲುವ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಹಲವು ಇತರೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ರಫ್ತುಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೂಲದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿವರಣೆಗಳ ಅನುವಾದ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ವಿಕಸನಗಳ ಕಾರಣ, ಈ ಹೊಸ ರೂಪಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಕಾವಲಿರುವುದು ಸಿಂಹನಾರಿಗಳ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜರುಗಳ ಗೋರಿಗಳು ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳಂತಹ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ರಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಿಂಹನಾರಿ ತುರ್ಕಿ ದೇಶದ [[ಗೊಬೆಕ್ಲಿ ಟೆಪೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು 9,500 B.C. ಕಾಲಮಾನದಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.theguardian.com/science/2008/apr/23/archaeology.turkey ಬಿರ್ಚ್‌, ಎನ್‌., 7000 ಇಯರ್ಸ್‌ ಓಲ್ಡರ್‌ ದ್ಯಾನ್‌ ದಿ ಸ್ಟೋನ್ಹೆಂಜ್‌: ದಿ ಸೈಟ್‌ ದಟ್‌ ಸ್ಟಂಡ್‌ ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿಸ್ಟ್ಸ್‌, ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌, ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008. ]</ref> [[ನಾಲ್ಕನೆಯ ರಾಜಪರಂಪರೆ]]ಯ [[ಹೆಟೆಫೆರೆಸ್‌ II]]ನನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ಸಿಂಹನಾರಿಯು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮೊದಲ ಸಿಂಹನಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು [[2723]] ರಿಂದ [[2563 BC]] ತನಕ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ಚಿರಪರಿಚಿತ ಸಿಂಹನಾರಿಯೆಂದರೆ [[ಗೀಜಾದ ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾರಿ]] ([[ಅರಬಿಕ್ ಭಾಷೆ:]]: أبو الهول,). ಇದು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ದೇಶದ ನೈಲ್‌ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಗೀಜಾ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಸಿಂಹನಾರಿಯೂ ಸಹ ಇದೇ ರಾಜಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣದ ದಿನಾಂಕ ಕುರಿತು ನಿಖರ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಶಿರವು ಫೇರೋ [[ಖಫ್ರಾ]]ನ ಮುಖವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಈ [[ಪ್ರತಿಮೆ]]ಗಳಿಗೆ ಏನು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆದರೂ ತಿಳಿಯದು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, [[ಥುಟ್ಮೋಸ್‌ IV]] [[1400 BCE]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ಫಲಕ]]ದಲ್ಲಿ ಆ ಯುಗದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಮೂರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ: ''[[ಖೆಪೆರಾ]] - [[ರೇ]] - [[ಆಟುಮ್‌]]'' ಗೋರಿ ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯು ಬಹುಬೇಗನೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೂಢಿಯಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಪ್ರಬಲ ದೈವ [[ಸೆಖ್ಮೆಟ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಬಾಂಧವ್ಯ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಹಲವು ಫೇರೋಗಳು ತಮ್ಮ ಗೋರಿಗಳ ಕಾವಲುಗಾರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಶಿರಭಾಗವನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಇತರೆ ಖ್ಯಾತ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು ಫೇರೋ [[ಹಟ್ಷೆಪ್ಷುಟ್]]‌ನ ಶಿರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವುದು ಸಹ ಸೇರಿದೆ. ಈಕೆಯ ತದ್ರೂಪವನ್ನು [[ಬೆಣಚುಕಲ್ಲಿ]]ನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದ್ದು, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್‌]] ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ. [[ಮೆಂಫಿಸ್]]‌ನ [[ಹಾಲುಗಲ್ಲಿ]]ನ ಸಿಂಹನಾರಿಯನ್ನು ಈಗ ಬಯಲು ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ಗೋರಿಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯಗಳತ್ತ [[ದಾರಿಗಳ]]ಲ್ಲಿ ಕಾವಲುಗಾರ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಬಹಳ ವೈಭವೋಪೇತ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮಳಿಗೆಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಜೋಡಿಸಲು ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. [[ಆಮೊನ್‌]]ನನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ಒಂಬೈನೂರು ಟಗರು ಶಿರವುಳ್ಳ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು, ತನ್ನ ಪಂಥವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದ [[ಥಿಬ್ಸ್]]‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. == ಗ್ರೀಕ್‌ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು == [[ಕಂಚಿನ ಯುಗ]]ದಿಂದಲೂ, ಹೆಲೀನರು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. [[ಅಲೆಕ್ಸ್ಯಾಂಡರ್‌ ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌]] ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುಂಚೆ, ಈ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಗೆ ಗ್ರೀಕ್‌ ಭಾಷಾ '''ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್'' '‌ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರೀಸ್‌ ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಮತ್ತು ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕುರಿತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರೆದರು. ಅವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಟಗರು-ಶಿರವುಳ್ಳ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ''ಕ್ರಿಯೊಸ್ಫಿಂಕ್ಸಸ್'' ‌ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಯ ಶಿರವುಳ್ಳ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ''[[ಹೀರೊಕೊಸ್ಫಿಂಕ್ಸಸ್]]'' ‌ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. {{Citation needed|date=May 2008}} ''ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಮೂಲ [[ಗ್ರೀಕ್‌]] Σφίγξ, ಬಹುಶಃ ಕ್ರಿಯಾಪದ σφίγγω (''sphíngō (ಸ್ಫಿಂಗೊ)'' ), ಅರ್ಥಾತ್‌ "ದಮನ ಮಾಡುವುದು".<ref>γ ಮತ್ತು ξ ಇವೆರಡರ ಮುಂದೆ γ 'ng' ಸ್ವರವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. </ref> ಸಿಂಹಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುವುದು ಹೆಣ್ಣು ಸಿಂಹಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಬೇಟೆಯ ಕತ್ತನ್ನು ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಚ್ಚಿ ಹಿಸುಕಿ, ಬೇಟೆಯಾದ ಪ್ರಾಣಿಯು ಉಸಿರು ಕಟ್ಟಿ ಸಾಯುವ ತನಕ ಬಿಗಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ವಿಚಾರವು ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವಾಗಿರಬಹುದು. ''[[ಸ್ಫಿಂಕ್ಟರ್ (ಗುದನಾಳ)]]'' ‌ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೂ ಸಹ ಇದೇ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇತಿಹಾಸಕಾರಿಣಿ ಸೂಸಾನ್‌ ವೈಸ್‌ ಬಾರ್‌ ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, 'ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್' ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ಭಾಷಾ ಹೆಸರಾದ 'ಷೆಸೆಪಂಖ್‌' (ಬದುಕಿರುವ ಪ್ರತಿಮೆ) ನ ಗ್ರೀಕ್‌ ಅಶಿಷ್ಟ ರೂಪವಾಗಿತ್ತಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೃಗದ ಬದಲಿಗೆ, ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ನ ''ಪ್ರತಿಮೆ'' ಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ನ್ನು 'ಲಿವಿಂಗ್ ರಾಕ್‌‌'ನಿಂದ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. (ಇದು ನಿರ್ಮಾಣದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಬಂಡೆಯಾಗಿತ್ತು, ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಒಯ್ದು ತಂದ ಬಂಡೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ).<ref name="multiple">{{cite book | last = Bauer | first = S. Wise | authorlink = S. Wise Bauer | title = The History Of The Ancient World | url = https://archive.org/details/historyofancient00baue | publisher = [[W. W. Norton & Company, Inc.]] | location = New dick | date = 2007 | pages = [https://archive.org/details/historyofancient00baue/page/110 110]–112 | isbn-10 = 0-393-05974-X }}</ref> ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ''ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌'' ಇತ್ತು. ಅದು ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ದುರದೃಷ್ಟದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿತ್ತು. [[ಹಿಸಿಯೋಡ್]]‌ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ [[ಇಕಿಡ್ನಾ]] ಮತ್ತು [[ಆರ್ಥ್ರಸ್‌]]ರ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಳು. ಇತರರ ಪ್ರಕಾರ, ಈಕೆ ಇಕಿಡ್ನಾ ಮತ್ತು [[ಟೈಫಾನ್]]‌ರ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಳು. ಒಲಿಂಪಿಯನ್ನರು ಗ್ರೀಕ್‌ [[ದೇವತಾಗಣ]]ವನ್ನು ಆಳುವ ಮುಂಚೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಹ ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣಗಳ ಆರಂಭ ಕಾಲದ [[ಕ್ತಾನಿಕ್‌ (ತಾನಿಕ್‌)]] ರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದವು. [[ಪಿಯರ್‌ ಗ್ರಿಮಾಲ್‌]]ರ ''ದಿ ಪೆಂಗ್ವಿನ ಡಿಕ್ಷನರಿ ಆಫ್‌ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್‌ ಮಿತಾಲಜಿ'' ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ನ [[ಸರಿಯಾದ ಹೆಸರು]] Phix (Φίξ) (ಫಿಕ್ಸ್‌). ಆದರೂ, ಈ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಲ್ಲ. [[ಥಿಯೊಗೊನಿ]]ಯ 326ನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೀಸಿಯೊಡ್‌ ಸಹ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಫಿಕ್ಸ್‌ (Φίξ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ (ಸಿಂಹನಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಕಾರರೂಪಿ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಶಿರ, [[ಸಿಂಹ]]ದ ಶರೀರ, [[ಹದ್ದಿ]]ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಹಾಗೂ [[ಹಾವಿ]]ನಂತಿರುವ ಬಾಲ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾತನ ನಗರ-ರಾಜ್ಯ [[ಚಿಯೊಸ್]]‌ನ ಲಾಂಛನವಾಗಿತ್ತು. ಆರನೆಯ ಶತಮಾನ BCಯಿಂದ ಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನ ADಯ ವರೆಗೆ ಈ ಸಿಂಹನಾರಿಯು ಮುದ್ರೆಗಳು ಹಾಗು ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. [[ಅಥೆನಾ ಪಾರ್ಥೆನೊಸ್]]‌ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಚಿಹ್ನೆಯಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Marble_Sphinx_Acropolis_Museum_632.jpg|right|thumb|300px|ಅಥೆನ್ಸ್‌ನ ಆಕ್ರೊಪೊಲಿಸ್‌ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ 540 B.C. ಕಾಲದ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌]] === ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಒಗಟು === ಸಿಂಹನಾರಿಯು ಗ್ರೀಕ್‌ ನಗರವಾದ ಥೀಬ್ಸ್‌ನ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಳು, ಎಂಬ ಕಥೆಯಿದೆ. ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮುಂಚೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಆಕೆಯ ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿತ್ತು. ಸಿಂಹನಾರಿಯು ಕೇಳಿದ ಒಗಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಯುಗದ ತನಕ, ಕೆಳಗೆ ತಿಳಿಸಿದ ಕಥೆಯಂತೆ ಇನ್ಯಾವುದನ್ನೂ ಪ್ರಮಾಣಿಕರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.<ref>{{cite book|last=Edmunds|first=Lowell|title=The Sphinx in the Oedipus Legend|year=1981|publisher=Hain|location=Königstein im Taunus|isbn=3-445-02184-8}}</ref> ಪ್ರಾಚೀನ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ [[ಹೆರಾ]] ಅಥವಾ [[ಅರೆಸ್‌]] ಸಿಂಹನಾರಿಯನ್ನು ತನ್ನ [[ಇಥ್ಯೋಪಿಯಾ]] ಸ್ವದೇಶದಿಂದ ಗ್ರೀಸ್‌ ದೇಶದ [[ಥೀಬ್ಸ್]]‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. (ಗ್ರೀಕರು ಸಿಂಹನಾರಿಯ ವಿದೀಶೀ ಮೂಲವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು). ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಕಾರ ಥೀಬ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಾರಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದಾರಿಹೋಕರನ್ನೂ ಪ್ರಸಿದ್ದ [[ಒಗಟ]]ನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು: 'ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳು, ಸಂಜೆ ಮೂರು ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಷ್ಟೂ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ?' ಈ ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗದವರನ್ನು ಆಕೆ ಹಿಸುಕಿ ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಳು. 'ಮಾನವನು ಶಿಶುವಿನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಓಡಾಡಿ, ವಯಸ್ಕನಾಗಿ ತನ್ನೆರಡು ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆದು, ನಂತರ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಊರುಗೋಲು ಹಿಡಿದು ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು [[ಈಡಿಪಸ್]]‌ ಈ ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ. ಇನ್ನೂ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕೇಳಿಬಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವೃತ್ತಾಂತಗಳ ಪ್ರಕಾರ,<ref>{{cite book | last=Grimal | first=Pierre | others=trans. A. R. Maxwell-Hyslop | title=The Dictionary of Classical Mythology | url=https://archive.org/details/dictionaryofclas0000grim_g9o8 | isbn=0631201025 | publisher=Blackwell Publishing | year=1996 }} (ದಾಖಲು "ಈಡಿಪಸ್‌", ಪು. 324)</ref> 'ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರಿಯರಿದ್ದಾರೆ: ಒಬ್ಬಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಮೊದಲನೆಯಾಕೆಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುವಳು' ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಒಗಟಿತ್ತು. 'ಹಗಲು ಹಾಗೂ ಇರುಳು' ಎಂಬುದು ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿತ್ತು. (ಗ್ರೀಕ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಪದಗಳು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದ್ದಾಗಿವೆ). ಸೋಲನ್ನೆದುರಿಸಿದ ಸಿಂಹನಾರಿ ಎತ್ತರದ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಜಿಗಿದು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಳು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆಕೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಭಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡಳಂತೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಈಡಿಪಸ್‌ನ್ನು ಒಬ್ಬ [[ಕನಿಷ್ಠ ನರ ಪ್ರಚೋದನೆಯ]] ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ, ಹಳೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದ, ಹೊಸ, [[ಒಲಿಂಪಿಯನ್‌]] ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಭವದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣದ ವೇಗವರ್ಧಕನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ''[[ದಿ ಇನ್ಫರ್ನಲ್‌ ಮೆಷಿನ್‌]]'' ಎಂಬ ಈಡಿಪಸ್‌ ಪುರಾಣಕಥೆಯನ್ನು [[ಜೀನ್‌ ಕೋಕ್ಟೂ]] ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ, ಸಿಂಹನಾರಿಯು ಈಡಿಪಸ್‌‌ಗೆ ಈ ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರ ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಾನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಇನ್ಯಾರನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ್ದಳಲ್ಲದೆ, ಈಡಿಪಸ್‌ನ ಹೃದಯ ಗೆಲ್ಲಲೆಂದು ಈ ರೀತಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಸಿಂಹನಾರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸದೆ ಈಡಿಪಸ್‌ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸಿಂಹನಾರಿ ಹಾಗೂ ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೆಂದು ಉಪದ್ಥಿತ [[ಅನುಬಿಸ್]]‌ರ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದೊಂದಿಗೆ ದೃಶ್ಯ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. == ದಕ್ಷಿಣ ಹಾಗೂ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Purushamrigatribhuvanai01.JPG|thumb|225px|ಭಾರತದ ತ್ರಿಭುವನದ ಶ್ರೀ ವರದರಾಜ ಪೆರುಮಾಳ್‌ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲಾದ ಪುರುಷಮೃಗ ಅಥವಾ ಭಾರತೀಯ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌.]] ಮಾನವನ ತಲೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಶರೀರ ಹೊಂದಿರುವ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಶೈಲಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಜೀವಿಯು, ದಕ್ಷಿಣ ಹಾಗೂ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ''ಪುರುಷಮೃಗ'' (ಸಂಸ್ಕೃತ, "ಮಾನವ-ಪ್ರಾಣಿ"), ''ಪುರುಷಮಿರುಕಂ'' (ತಮಿಳ್‌, "ಮಾನವ-ಪ್ರಾಣಿ"), ''ನರವಿಡಾಲ'' (ಸಂಸ್ಕೃತ, "ಮಾನವ-ಬೆಕ್ಕು") ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ''ನರ-ಸಿಂಹ'' (ಪಾಲಿ: 'ಮಾನವ-ಸಿಂಹ'); ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಮನುಸಿಹಾ'' ಅಥವಾ ''ಮನುಥಿಹಾ'' (ಪಾಲಿ: "ಮಾನವ-ಸಿಂಹ"); ಹಾಗೂ ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ''ನೋರಾ ನಾಯರ್‌'' ಅಥವಾ ''ಥೆಪ್ನೊರಾಸಿಂಗ್‌'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಗರಿಕತೆಯು ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡು,<ref>{{cite book|last=Demisch|first=Heinz|title=Die Sphinx. Geschichte ihrer Darstellung von den Anfangen bis zur Gegenwart|year=1977|location=Stuttgart}}</ref> ಪರಂಪರೆಗಳು ಕಳುವಾದ ಈಜಿಪ್ಟ್‌, ಮೆಸೊಪೊಟಾಮಿಯಾ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್‌ ದೇಶಗಳ ಸಿಂಹನಾರಿಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಏಷ್ಯನ್‌ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಉಪಖಂಡದ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳ ಆರಂಭಕಾಲಿಕ ಕಲಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ಕೆಲ ಮಟ್ಟಿಗೆ, [[ಹೆಲೀನ್‌ ಕಲೆ]] ಮತ್ತು ಬರಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಕಲೆಯು ಹೆಲೀನ್‌ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಇವು ಸೇರಿವೆ. ಆದರೆ, ಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನ BCಯಿಂದ ಮೊದಲ ಶತಮಾನ AD ಕಾಲದ ಮಥುರಾ, ಕೌಶಾಂಬಿ ಹಾಗೂ ಸಾಂಚಿಯ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು ಹೆಲೀನೇತರ, ಸ್ಥಳೀಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇಲ್ಲಿಯ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ವಿದೇಶೀ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮೂಡಿಬಂತು, ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.<ref>ದೀಕ್ಷಿತರ್‌, ರಾಜಾ. "[http://www.sphinxofindia.rajadeekshithar.com/earlyart.html ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228231421/http://www.sphinxofindia.rajadeekshithar.com/earlyart.html |date=2008-02-28 }}". ದಿನಾಂಕ 21 ಜನವರಿ 2007ರಂದು ಪುನರ್ಪಡೆದದ್ದು.</ref> . ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, 'ಸಿಂಹನಾರಿ'ಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ''ಪುರುಷಮೃಗ'' ಹಾಗೂ ತಮಿಳ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಪುರುಷಮಿರುಕಮ್'' ‌ (ಅರ್ಥಾತ್‌ ಮಾನವ-ಮೃಗ) ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾತನ ಜಗತ್ತಿನ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳಂತೆ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು [[ದುರದೃಷ್ಟ ನಿವಾರಕ]]ಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|last=Demisch|first=Heinz|title=Die Sphinx. Geschichte ihrer Darstellung von den Anfangen bis zur Gegenwart. |year=1977|location=Stuttgart}}</ref> ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭಕ್ತಾದಿಗಳ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಲ್ಲದೆ, ಒಟ್ಟಾರೆ ಯಾವುದೇ ದುರದೃಷ್ಟವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವುಗಳನ್ನು [[ಗೋಪುರ]] ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯದ ದ್ವಾರ ಅಥವಾ [[ಗರ್ಭಗುಡಿ]]ಯ ಬಳಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Purushamrigachidambaram01.JPG|thumb|left|200px|ಚಿದಂಬರಂನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಿವ ನಟರಾಜ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ನಿಂತಿರುವ ಗಂಡು ಪುರುಷಮೃಗ]] ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಶೈವ]] ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ''ಪುರುಷಮೃಗ'' ವು ದೈನಿಕ ಹಾಗೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ದಿನದ ಪವಿತ್ರ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ಆರು ಬಾರಿ ನಡೆಸಲಾದ [[ಷೋಡಶ-ಉಪಚಾರ]] (ಹದಿನಾರು ಉಪಚಾರಗಳು) ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ, ಇದು [[ದೀಪಾರಾಧನೆ]]ಯ ದೀಪಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ಸವ]] ಮೆರವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ''ಪುರುಷಮೃಗ'' ವು ದೇವತೆಯ ಹಲವು ''[[ವಾಹನ]]'' ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, [[ಶಿವರಾತ್ರಿ]] ಹಬ್ಬದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಶಿವನ ಹನ್ನೆರಡು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವಾಗ 75 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಕ್ರಮಿಸುವರು. ಸಿಂಹನಾರಿ ಹಾಗೂ ''[[ಮಹಾಭಾರತ]]'' ದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬನಾಗಿದ್ದ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಸಿಂಹನಾರಿಯ ನಡುವಿನ ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರಲು ಈ [[ಶಿವ ಓಟಮ್‌]] (ಶಿವನಿಗಾಗಿ ಓಟ)ವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಕುರಿತು ಭಾರತೀಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು, ಗ್ರೀಕ್‌ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸನಿಹವಾಗಿದೆ. [[ನರಸಿಂಹ]]ನ ಹಿಂಸಾಚಾರ ತಡೆಗಟ್ಟಲು [[ಶಿವ ಪರಮಾತ್ಮ]]ನು, ಸಿಂಹ, ಮಾನವ ಹಾಗು ಹಕ್ಕಿಯ ಅಂಶಗಳುಳ್ಳ ''[[ಶರಭ]]'' ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. [[ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ್‌]] ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹನಾರಿಯು ''ನಿಕೊಲೊನಿಯಾ'' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅರ್ಧ ಮಾನವ, ಅರ್ಧ ಹದ್ದಿನ ಆಕಾರ ತಾಳಿ, ಬಿಕೊಲ್‌ ವಲಯದೊಳಗೆ ಅತಿಕ್ರಮ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ ತಿರುಕರಿಗೆ ಒಗಟುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದುಂಟು. ಈ ಒಗಟಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗದವರನ್ನು [[ಮೆಯಾನ್‌ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ]]ಗೆ ಒಯ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ದೇವತೆ [[ಗೆವ್ರಾ]]ನ ಕೋಪವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಾರಿಗೆ ''ನರಸಿಂಹ'' ಅಥವಾ ಮಾನವ-ಸಿಂಹ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಸಿಂಹನಾರಿಯಾಗಿ, ಇದಕ್ಕೆ ಸಿಂಹದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಶಿರವಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ [[ವಿಷ್ಣು]] ದೇವರ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅವತಾರವಾದ [[ನರಸಿಂಹ]]ನ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಈ ನರಸಿಂಹನ [[ಅವತಾರ]]ವು ಸಿಂಹದ ತಲೆ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸಿಂಹನಾರಿ (ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌) ನರಸಿಂಹವು ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕನಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಪತಾಕೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಕಾಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌]]ನಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹನಾರಿಯನ್ನು ''ಮನುಸಿಹಾ'' ಮತ್ತು ''ಮನುಥಿಹಾ'' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ [[ಸ್ಥೂಪಾಗಳ]] ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿವೆ. ರಾಜಮನೆತನದ ನವಜಾತ ಶಿಶುವನ್ನು ನರಭಕ್ಷಕ [[ರಾಕ್ಷಸಿ]]ಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಬೌದ್ಧ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರೆಂಬುದನ್ನು ಪುರಾಣಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. [[ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್]]‌ನ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು 'ನೊರಾ ನಾಯರ್‌' ಮತ್ತು 'ಥೆಪ್‌ ನೊರಾಸಿಂಘ್' ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿವೆ.‌ ಇವುಗಳು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಶರೀರದ ಕೆಳಭಾಗ ಸಿಂಹದ್ದೋ ಅಥವಾ ಜಿಂಕೆಯದೋ ಆಗಿದ್ದು, ಶರೀರದ ಮೇಲ್ಭಾಗವು ಮಾನವನದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಇವುಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷ ಜೋಡಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲೂ ಸಹ, ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌ ಕಾವಲಿನ, ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪವಿತ್ರವಾದ [[ಹಿಮಪನ್]]‌ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಸಹ ಒಂದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.himmapan.com/himmapan_lion_thepnorasri.html ಥೆಪ್‌ ನೊರಾಸ್ರಿ]</ref>{{clr}} [[ಚಿತ್ರ:La Granja de San Ildefonso Sfinx01.jpg|thumb|right|250px|ಲಾ ಗ್ರ್ಯಾಂಜಾ, ಸ್ಪೇನ್‌, 18ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Fernand Khnopff 002.jpg|thumb|250px|right|ಫರ್ನಂಡ್ ಖ್ನಾಪ್‌ರ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಆವೃತ್ತಿ]] ==ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ== ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಪಡೆದ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದ ''''ಮ್ಯಾನರಿಸ್ಟ್'' ‌ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌'' ನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ''ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌'' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕುಲಾವಿ ಧರಿಸಿರುವ ಆಕೆಯ ತಲೆಯು ನೆಟ್ಟಗಿದ್ದು ಅದರ ಕುಚಗಳು ಯುವತಿಯೊಬ್ಬಳ ವಕ್ಷಗಳಂತಿವೆ. ಆಗಾಗ್ಗೆ ಆಕೆ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ [[ಮುತ್ತು]]ಗಳನ್ನು ಒಡವೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವುದುಂಟು. ಆಕೆಯ ಶರೀರವು ಸಹಜವಾಗಿ ಚಾಚಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಸಿಂಹದಂತಿದೆ. ರೋಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ [[ನೀರೊ]]ನ ಗ್ರೊಟೆಸ್ಚೆ ಅಥವಾ ಗ್ರೋಟೆಸ್ಕ್‌ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ''ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಹೌಸ್‌'' (''[[ಡಾಮಸ್‌ ಅರಿಯಾ]]'' ) ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಾಗ ಇಂತಹ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳಿಗೆ ಪುನಶ್ಚೇತನ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹದಿನಾರು ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅರಾಬೀ ಶೈಲಿಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1515-20ರರಲ್ಲಿ [[ರಫೇಲ್‌]]ನ ಕಾರ್ಯಾಗಾರದಿಂದ [[ವ್ಯಾಟಿಕನ್‌ ಅರಮನೆ]]ಯ ''ಲಾಗಿಯಾ'' ವನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಲು ಸಿಂಹನಾರಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು. ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಂದದ್ದು 1520 ಹಾಗೂ 1530ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್ ಫೌಂಟೇನ್‌ಬ್ಲೂದಲ್ಲಿ. ಇದು ಫ್ರೆಂಚ್‌ [[ರೇಜೆನ್ಸ್‌]]ನ [[ಲೇಟ್‌ ಬಾರೋಕ್‌]] ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಫ್ರ್ಯಾನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಅಭಿಯಾನವು ಯುರೋಪಿನಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. [[ವಿಯೆನ್ನಾ]]ದಲ್ಲಿರುವ [[ಅಪ್ಪರ್‌ ಬೆಲ್ವೆಡರ್‌]], [[ಪಾಟ್ಸ್‌ಡ್ಯಾಮ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಸ್ಯಾನ್ಸೋಸಿ ಪಾರ್ಕ್‌]], ಸ್ಪೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಲಾ ಗ್ರ್ಯಾಂಜಾ]], [[ಬ್ಯಾಲಿಸ್ಟಾಕ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಬ್ರ್ಯಾನಿಕಿ ಪ್ಯಾಲೆಸ್‌]] - ಇಂತಹ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅರಮನೆಯ ತೋಟಗಳು; ಅಥವಾ, 1760ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್‌ [[ಕ್ಯೂಲುಜ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌]] ಆಧಾರಿತ ರೊಕೊಕೊ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರಳ ನೆರಿಗೆ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೊದಿಕೆಯುಂಟು. ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು [[ರಾಬರ್ಟ್‌ ಆಡಮ್‌]] ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳ [[ಹೊಸ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ]] ಶೈಲಿಯ ಆಂತರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಅಂಗವಾಗಿವೆ. ಗ್ರೋಟೆಸ್ಚೆಯ ನಿರ್ವಸ್ತ್ರ ಶೈಲಿಗೆ ಇದು ಸನಿಹವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ [[ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್‌ ಶೈಲಿ]] ಹಾಗೂ ಆನಂತರದ [[ಪ್ರತಿಮಾಪಂಥ]]ದ ಚಳವಳಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸಕರಿಗೆ ಇದು ಮುದ ನೀಡಿದ್ದವು. ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇಂತಹ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು, ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳ ಬದಲಿಗೆ [[ಗ್ರೀಕ್‌ ಸಿಂಹನಾರಿ]]ಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದವು. == ಕ್ರೈಸ್ತ ಭಾತೃ ಸಂಘದಲ್ಲಿನ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:DSC01907.JPG|thumb|248px|right|ಮೇಸನಿಕ್‌ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಲಾಂಛನವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸಿಂಹನಾರಿ]] ಸಿಂಹನಾರಿಯ ಆಕೃತಿಯನ್ನು [[ಮೇಸನಿಕ್]]‌ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್‌ ನಾಗರೀಕತೆಯಲ್ಲಿ, ರಹಸ್ಯಗಳ ಕಾವಲುಗಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದವರಿಗೆ ಇದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಸಂಕೇತವೂ ಹೌದು. ಅವರು (ದೀಕ್ಷೆ ಹೊಂದದವರು)ಅದೀಕ್ಷಿತರಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡಬೇಕಾದುದು ಸಹ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಪೋರ್ಟಲ್‌ ಎಂಬುದು ಹೆಬ್ರೂ ಪದ TSaPHaN ಅರ್ಥಾತ್ ''ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡುವುದು''. {{Clarify me|date=May 2008}} ಚಾಂಪೊಲಿಯನ್‌ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇವತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಯಿತಂತೆ. ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೂ ಜನರಿಂದ ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು; ಸುಭದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಅವರ ಬಗೆಗಿನ ಅರಿವು-ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ದೀಕ್ಷಿತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಅರ್ಚಕರು ಕಲ್ಪನೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೆಂದು ಪೋರ್ಟಲ್‌ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೇಸನಿಕ್‌ ಚಿಹ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹನಾರಿಯು ತನ್ನ ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್‌ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ನಿಗೂಢತೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಮೇಸನಿಕ್‌ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮುಂದೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಅಲಂಕಾರದ ರೂಪವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಮೇಸನಿಕ್‌ ಪತ್ರಗಳ ಮೇಲಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ, ಇದು ಪುರಾತನ, ಗುರುತಿಸಲಾಗುವ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗದು. ಇದರ ಪರಿಚಯವು ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ದಿನದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಮತತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಚಿಹ್ನೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಂದು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅಲಂಕಾರವಷ್ಟೆ. == ಇದೇ ರೀತಿಯ ಆಕೃತಿಗಳು == * [[ಸಿಂಹ ಮಾನವ]] ಎಂಬ 32,000-ವರ್ಷ ಹಳೆಯ ಸಿಂಹ ಮನುಷ್ಯತ್ವಾರೋಪಣದ [[ಅರಿಗ್ನೇಷಿಯನ್‌]] ಕಿರುಪ್ರತಿಮೆಯು, ಸಿಂಹದ್ ತಲೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. * ಎಲ್ಲಾ ಪುರಾತನ 'ಮಾನವನ ತಲೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಕೃತಿ'ಗಳೂ ಸ್ಫಿಂಕ್ಸ್‌(ಸಿಂಹನಾರಿ)ಗಳಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪುರಾತನ [[ಅಸ್ಸಿರಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ, [[ವೃಷಭ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟ ಹಾಗೂ ಗಡ್ಡಧಾರಿ ರಾಜರುಗಳ ಶಿರವುಳ್ಳ ಅಕೃತಿಗಳು]] ದೇವಾಲಯಗಳ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳ ಪಾಲಕರಾಗಿದ್ದವು. * ಗ್ರೀಸ್‌ನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಒಲಿಂಪಿಯನ್‌ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಾನವ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವತಾರಗಳಿಗೂ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತು. ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮಿಶ್ರಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಆಕೃತಿಗಳೂ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ್ದಾಗಿವೆ: [[ನರಾಶ್ವ]]ಗಳು, ಟೈಫಾನ್‌, [[ಮೆಡುಸಾ]], [[ಲಾಮಿಯಾ]] * [[ನರಸಿಂಹ]] ("ಮಾನವ-ಸಿಂಹ") ಎಂಬುದು [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]ದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ [[ಅವತಾರ]]ವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅರ್ಧ ಮಾನವ ಹಾಗೂ ಅರ್ಧ [[ಸಿಂಹ]]ದ ಆಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂಡ ಹಾಗೂ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಂಹನ ಮುಖ ಮತ್ತು ನಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. * [[ಮ್ಯಾಂಟಿಕೋರ್‌]] ಎಂಬುದು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಆಕೃತಿ, ಇದು ಸಿಂಹನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಮುಖ ಹೊಂದಿದೆ. == ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ == <gallery class="center"> File:The Great Pyramid and the Sphinx.jpg|ಇಸವಿ 1858ರಲ್ಲಿ ಗೀಜಾದಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಸಿಂಹನಾರಿ File:Museo Egizio di Torino-631 o.jpg|ಮಾನವನ ಶಿರವುಳ್ಳ ಮಾದರಿಯ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಸಿಂಹನಾರಿ File:Hatshepsut-SmallSphinx MetropolitanMuseum.png|ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಕೊರಳ ನೆರಿಗೆ ಹೊಂದಿರುವ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಫೇರೋ ಹಟ್ಷೆಪ್ಸುಟ್‌ನ ಸಿಂಹನಾರಿ, 1503-1482 BC File:028MAD Sphinx.jpg|ಡೆಲ್ಫೈಯ ಪುರಾತನ ಗ್ರೀಕ್‌ ಸಿಂಹನಾರಿ File:Modern Chios sphinx.jpg|ಗ್ರೀಕರ-ಪೂರ್ವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಯಾನ್‌ ಸರಕು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಆಧುನಿಕ ಮರುಉತ್ಪಾದನೆ File:Sphinxes.jpg|ಸೇಂಟ್‌ ಪೀಟರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಯುರೋಪೀಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸುಂದರಗೊಳಿಸಲು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಲಾದ 3000-ವರ್ಷ ಹಳೆಯ ಸಿಂಹನಾರಿಗಳು. File:Wien Schloss Belvedere DSC03014.JPG|ವಿಯೆನ್ನಾದಲ್ಲಿರುವ ಅಪ್ಪರ್‌ ಬೆಲ್ವೆಡರ್‌ ಅರಮನೆ File:Bundesarchiv Bild 170-770, Potsdam, Sanssouci, Sphinx im Park Sanssouci.jpg|ಪಾಟ್ಸ್‌ಡ್ಯಾಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಪಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಯಾನ್ಸೂಸಿ File:Bust in the gardens of Palácio Nacional de Queluz 02.jpg|ಕ್ಯೂಲಜ್‌ ರೆಕ್ಕೆರಹಿತ ರೊಕೊಕೊ ಸಿಂಹನಾರಿ File:Enghien CHSph1JPG.jpg|ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್ ದೇಶದ ಎಂಘಿಯೆನ್‌ನ್ ಚ್ಯಾಟೊ ಎಂಪೇನ್‌ನ ಕ್ಲ್ಯಾಸಿಕ್‌ ರೆಜೆನ್ಸ್‌ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಹನಾರಿ File:Sphinx - Park Schönbusch.jpg|ಬಾವಾರಿಯಾದ ಆಸ್ಕಾಫೆನ್ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಪಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಕೋನ್ಬಷ್‌, 1789-90. File:IngresOdipusAndSphinx.jpg|ಇಂಗ್ರೆಸ್‌, ಈಡಿಪಸ್‌ ಹಾಗೂ ಸಿಂಹನಾರಿ File:Paris Hôtel de Ville 2497 07.jpg|ಹೋಟೆಲ್‌ ಡಿ ವಿಲ್‌, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌, 1870ರ ದಶಕ File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|ಗಸ್ಟಾವ್ ಮೋರೂರ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಈಡಿಪಸ್‌ ಮತ್ತು ಸಿಂಹನಾರಿ. File:Esfingedebotero.jpg|ಕೊಲಂಬಿಯಾ ದೇಶದ ಮೆಡೆಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೊಟೆರೊ ರಚಿಸಿದ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಿಂಹನಾರಿ. File:Jardin El Capricho Sfinxs at Plaza de los Emperadores05 cropped.jpg|ಪ್ಲಾಜಾ ಡಿ ಲಾಸ್‌ ಎಂಪೆರಡೊರ್ಸ್‌ (ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್‌ನ ಪಾರ್ಕ್‌ ಡಿ ಎಲ್ ಕ್ಯಾಪ್ರಿಚೊ)ನಲ್ಲಿನ ಸಿಂಹನಾರಿ. File:Foreign Affairs Building of Canada.jpg|ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿರುವ ವಿದೇಶ ಖಾತೆ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಸಿಂಹನಾರಿಯನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಯಿತು. File:Marble sphinx on a cavetto capital.jpg|ಅಟಿಕ್‌ನ ಕೆವೆಟ್ಟೊ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಸಿಂಹನಾರಿ580-575 B.C. File:Sphinx_guinle_1.JPG|ಪಾರ್ಕ್‌ ಎಡ್ವರ್ಡೊ ಗಿನ್ಲೆ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾವಲಿರುವ ಸಿಂಹನಾರಿ. File:Sphinx_guinle_2.JPG|ಪಾರ್ಕ್‌ ಎಡ್ವರ್ಡೊ ಗಿನ್ಲೆ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾವಲಿರುವ ಸಿಂಹನಾರಿ. </gallery> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == {{commonscat|Sphinxes}} * [[ಗ್ರಿಫಿನ್‌]] * [[ಪಿರಮಿಡ್‌]] * [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಪಿರಮಿಡ್‌ಗಳು]] * [[ಹಿಪೊಗ್ರಿಫ್‌]] * [[ಸಿಮುರ್ಘ್‌]] * [[ಏಂಜಲ್‌]] * [[ಫೈ ಸಿಗ್ಮಾ ಸಿಗ್ಮಾ]] == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|2}} {{refimprove|date=February 2009}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಐತಿಹ್ಯ ಸೃಷ್ಟವಸ್ತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರೀಕ್‌ನ ಐತಿಹ್ಯ ಸೃಷ್ಟವಸ್ತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಕರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಪ್ರಾಚೀನಕೃತಿಗಳ ವಿಧಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಗಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಲ್ಪನೆಯ ಸೃಷ್ಟವಸ್ತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪುರಾತನ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಕುರುಹುಗಳು]] [[nl:Sfinx]] 2l7j2m447fg5retjegn1zlww16gqnbc 0 23136 1431640 1430072 2026-10-09T04:50:54Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431640 wikitext text/x-wiki {{Redirect|ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ದ್ವೀಪ|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ದ್ವೀಪಕ್ಕಾಗಿ|ಟೆರೇನಾ}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name=ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name=ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಕೌಂಟಿ |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರದ ಬರೊ <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps -----------> |image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg |imagesize= |image_caption=ಜಿ.ಇ ಕಟ್ಟಡದಿಂದ ಕಾಣುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್. |image_flag= |flag_size= |image_sea= |seal_size= |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= |image_map=Manhattan Highlight New York City Map.png |mapsize= |map_caption=Location of Manhattan shown in yellow. |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ------------------> |subdivision_type=ದೇಶ |subdivision_name=ಸಂಯುಕ್ತ ಅಮೇರಿಕ ಸಂಸ್ಥಾನ |subdivision_type1=ರಾಜ್ಯ |subdivision_name1=[[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್]] |subdivision_type2=ಕೌಂಟಿ |subdivision_name2=ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಕೌಂಟಿ |subdivision_type3=ನಗರ |subdivision_name3=[[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes= |government_type= |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Scott Stringer]] (D) |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County) |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]] |established_title=Settled |established_date=1624 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude= |unit_pref= |area_footnotes= |area_total_sq_mi=33.77 |area_land_sq_mi=22.96 |area_water_sq_mi=10.81 |area_water_percent= <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes=<!--for references: use tags--> |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population -----------------------> |population_as_of= |population_footnotes= |population_note= |population_total=1634795 |population_density_sq_mi=71201 <!-- General information ---------------> |timezone= |utc_offset= |timezone_DST= |utc_offset_DST= |latd=40|latm=43|lats=42|latNS=N |longd=73|longm=59|longs=39|longEW=W <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code= |area_code= |website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President] |footnotes= }} [[ಚಿತ್ರ:Hamilton Park, Jersey City.JPG|right|180px|thumb|ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್ ಪಾರ್ಕ್ ನಿಂದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌, ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ.]] '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌''' [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ]]ದ [[ಐದು ಆಡಳಿತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು]]. ಇದು ಹಡ್ಸನ್‌ ನದಿಯ ಮುಖಜದಲ್ಲಿರುವ '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌''' ನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗದ ಸರಹದ್ದುಗಳು '''ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ''' ಯ ಸರಹದ್ದುಗಳಂತೆಯೇ ಇವೆ. ಇದು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]] ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಕೌಂಟಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು [[ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಹಲವು ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: [[ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]], [[ರ‌್ಯಾಂಡಲ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]], [[ವಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]], [[ಗವರ್ನರ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]], [[ಲಿಬರ್ಟಿ ಐಲೆಂಡ್‌]], [[ಎಲ್ಲಿಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]]ನ ಒಂದು ಭಾಗ,<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG ''ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ v. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 U.S. 767 (1998). 2008-01-04ರಲ್ಲಿ ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಹಾಗೂ [[ಯು ತಂಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]]; ಜೊತೆಗೆ, [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]] ಬಳಿ ಮುಖ್ಯನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಣ್ಣ ವಿಭಾಗವಾದ [[ಮಾರ್ಬಲ್‌ ಹಿಲ್‌]]. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮೂಲ ನಗರವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೌಂಟಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು 1898ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಐದೂ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೌಂಟಿಯಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನನಿಬಿಡ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಆಗಿದೆ. [[2008ರಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ಯು 1,634,795<ref name="2008 NY county est">{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36061.html|title=New York County, New York|publisher=Quickfacts.census.gov|date=|accessdate=2009-05-30|archive-date=2009-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506191706/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36061.html|url-status=dead}}</ref> ರಷ್ಟಿದ್ದು, 22.96 ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ (59.47&nbsp;km²) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್‌ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗೆ 71,201 ನಿವಾಸಿಗಳಿದ್ದರು (27,485/km²). ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲೊಂದು]]. ಇಸವಿ 2005ರಲ್ಲಿ, [[ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆದಾಯ ತಲಾ|ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆದಾಯ ''ತಲಾ'']] $100,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|accessdate=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|url-status=dead}}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಹಣಕಾಸಿನ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>ಬ್ಯಾರಿ, ಡ್ಯಾನ್. [https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "ಎ ನೇಶನ್ ಚಾಲೆಂಜ್ಡ್: ಇನ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌; ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕ್ಯಾರೀಸ್ ಆನ್, ಬಟ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಇಟ್ಸ್ ಗ್ರಿಟ್ ಹ್ಯಾಸ್ ಜಸ್ಟ್ ಬಿಗನ್"], ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]]'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 11, 2001. ಜೂನ್ 30ರ 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಭರಾಟೆಯ ಖಾಲಿಜಾಗವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಣಕಾಸಿನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ."</ref><ref>ಸೊರೆಂಟಿನೊ, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;_r=1 "ವೆನ್ ಹಿ ವಾಸ್ ಸೆವೆಂಟೀನ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 16, 2007. ಡಿಸೆಂಬರ್ 22ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1980ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪುನಶ್ಚೈತನ್ಯಗೊಳಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಗೆ 1940ರ ದಶಕದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಹೆಸರು ನೀಡಿದ ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಕ್ರಾಂತಿಗಳ ಕುರುಹಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಅವಶೇಷಗಳು ಇನ್ನೂ ಇವೆ."</ref><ref>ಬುಮಿಲ್ಲರ್, ಎಲಿಸಾಬೆತ್. [https://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "ದ ಪೋಪ್ಸ್ ವಿಸಿಟ್: ದ ಕಾರ್ಡಿನಲ್; ಆಸ್ ಪೋಪ್ಸ್ ಇಂಪಾರ್ಟೆಂಟ್ ಆಲಿ, ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಶೈನ್ಸ್ ಹೈ ಇನ್ ಹೈಯಾರ್ಕಿ"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 8, 1995. ಡಿಸೆಂಬಪ್ 18ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರದ ಪ್ರಧಾನ ಬಿಷಪ್ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಒ ಕೋನ್ನರ್ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಬಿಷಪ್‌ರಿಗಿಂತ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ."</ref> ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಹಲವು ರೇಡಿಯೊ, ದೂರದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ದೂರಸಂವಹನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ವಾರ್ತಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಕಾಶಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು, ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ತಾಣಗಳು, ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿವೆ. [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಾಲಯವೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಟಾಕ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌]] ಹಾಗೂ [[NASDAQ]]ನ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ಸ್], ''ಡೆಮೊಗ್ರಾಫಿಯಾ.'' 2009-06-29ರಲ್ಲಿ ಪುನಃಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇದು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಹಾಗೂ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮನಾನಗರ ವಲಯದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ನಗರದ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ವಲಯದ ಉದ್ಯೋಗ, ವ್ಯವಹಾರ ಹಾಗೂ ಮನರಂಜನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಆಗರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಇತರೆ ವಿಭಾಗಗಳಾದ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಕ್ವೀನ್ಸ್‌]]ನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನತ್ತ ಪಯಣಿಸುವುದನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರ == ''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ''ಮನ್ನಾ-ಹಟ'', ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. [[ಹೆನ್ರಿ ಹಡ್ಸನ್‌]]ರ ನೌಕೆ ''[[ಹಾಲ್ವ್‌ ಮೇನ್‌]]'' (ಹಾಫ್‌ ಮೂನ್‌ (ಅರ್ಧಚಂದ್ರ)) ದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಜ್ಯೂಯೆಟ್‌ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯು 1609ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಾಖಲಾತಿ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಮನ್ನಾ ಹಟ ಎಂದು ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation ರಾಬರ್ಟ್ ಜ್ಯುಯೆಟ್ಸ್ ಜರ್ನಲ್‌ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥಭಾಗ: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ, ಎರಡೇ ಸರಣಿ, 841 ಲಾಗ್ ಬುಕ್], ''[[ನ್ಯೂಸ್‌ಡೇ]]''. 2007-05-16ರಲ್ಲಿ ಪುನಃಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 1610 ಕಾಲದ ನಕ್ಷೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಮನಹಟ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮೌರಿಷಸ್‌ ನದಿಯ (ಆನಂತರ ಈ ನದಿಯನ್ನು [[ಹಡ್ಸನ್‌ ನದಿ]] ಎಂದು ಪುನರ್ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖೀಸಲಾಗಿದೆ. "ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು [[ಲೆನೇಪ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಿಂದ 'ಹಲವು ಬೆಟ್ಟಗಳ ದ್ವೀಪ' ಎಂದು ಅನುವಾದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Mannahatta">ಹೋಲೋವೇ, ಮಾರ್ಗರೇಟ್. [https://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "ಅರ್ಬನ್ ಟ್ಯಾಕ್ಟಿಕ್ಸ್; ಐ ವಿಲ್ ಟೇಕ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಮೇ 16, 2004, ಜೂನ್ 30ರ 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1609ರಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿ ಹಡ್ಸನ್, ಲೆನಾಪೆ ಉಪಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಹಲವು ಬೆಟ್ಟಗಳ ದ್ವೀಪ'' ಎನ್ನುವ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಾದ್ಯಂತ ನೌಕಾಯಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಕಂಡ ದೃಶ್ಯವನ್ನೇ ಅವನೂ ಅನುಭವಿಸಿದನು.</ref> == ಇತಿಹಾಸ == === ವಸಾಹತು ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸ === [[ಚಿತ್ರ:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|180px|ಪೀಟರ್ ಮಿನ್ಯುಇಟ್]] [[ಚಿತ್ರ:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|ನವೀನ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್ ನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ 1660ರಲ್ಲಿ. ದ್ವೀಪದ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವೇ ಫೋರ್ಟ್ ಆಂಸ್ಟೆರ್ಡಾಮ್. ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ನಕ್ಷೆಯ ಬಲ ಭಾಗಕ್ಕಿದೆ.]] ಇಂದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಎನ್ನಲಾದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ [[ಲೆನೇಪ್‌]] ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಸವಿ 1524ರಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಲೆನೇಪ್‌ ಜನರು ತೋಡುದೋಣಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಬಂದರು]] ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುವ ಮೊದಲ ಯುರೋಪಿ ಪರಿಶೋಧಕ [[ಫ್ಲಾರೆಂಟೀನ್‌]] [[ಜಿಯೊವಾನಿ ಡಾ ವೆರಾಜಾನೊ]] ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಆದರೆ ವೆರಾಜಾನೊ [[ದಿ ನ್ಯಾರೋಸ್]]‌ ಮೂಲಕ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು.<ref>ಸುಲ್ಲಿವ್ಯಾನ್, ಡಾ. ಜೇಮ್ಸ್. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "ದ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಟೇಟ್: ಬುಕ್ I, ಚಾಪ್ಟರ್ III"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, USGenNet, 2007-05-01ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1524ರಲ್ಲಿ ಜಿಯೋವ್ಯಾನಿ ದ ವೆರ್ರಾಜೊನೊ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಹೊರಭಾಗದ ಬಂದರಿಗೆ ನೌಕಾಯಾನದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವಿದೆ.</ref> [[ಡಚ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ]]ಯ ಉದ್ಯೋಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಪ್ರಜೆ [[ಹೆನ್ರಿ ಹಡ್ಸನ್]]‌ ಜಲ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೂಲಕ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಬಂದ ನಂತರವೇ ಈ ವಲಯದ ನಕ್ಷೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> ಹಡ್ಸನ್‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಮೂಲಕ ಬಂದು, 1609ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಆ ನದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದುವರೆದು (ಈ ನದಿಯು ಆನಂತರ '[[ಹಡ್ಸನ್‌ ರಿವರ್]]‌' ಎಂದು ಇವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿತ್ತು) ಇಂದಿನ [[ಆಲ್ಬಾನಿ]] ಎನ್ನಲಾದ ಸ್ಥಳ ತಲುಪಿದರು.<ref name="SciAm">[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm "ಹೆನ್ರಿ ಹಡ್ಸನ್ ಆಂಡ್ ಹಿಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೊರೇಷನ್"] ''[[ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಮೆರಿಕನ್‌]]'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 25, 1909, ಮೇ 1ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಧೀರ ಸಾಹಸಿಗನೊಬ್ಬ ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಮಾಡಿದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಿಫಲಗೊಂಡುದು ವ್ಯರ್ಥ ಆಶಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ “ಹಾಫ್ ಮ‌ೂನ್” ಅದರ ಲಂಗರನ್ನು ಸ್ಯಾಂಡಿ ಹುಕ್‌ನೊಳಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಷ್ಯಾಲಪ್ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ದೋಣಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಾರಗಟ್ಟಲೆ ಕಳೆದರು. “ಅವರು ಎರಡು ಭೂಚಾಚುಗಳಲ್ಲಿ (ಇಕ್ಕಟ್ಟು ಭಾಗ) ಉತ್ತಮ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪಡೆದರು” “ಆದ್ದರಿಂದ 11ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ನದಿ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು.”"</ref> ಗವರ್ನರ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಡಚ್‌]] [[ತುಪ್ಪುಳು ವಹಿವಾಟು]] ಆರಂಭದ ಮೂಲಕ ‌[[ನ್ಯೂ ನೆದರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಾಯಂ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು 1624ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1625ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಫೋರ್ಟ್‌ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ ಸಹ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಆನಂತರ ಇದಕ್ಕೆ [[ನ್ಯೂ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌]] (''Nieuw Amsterdam‌'' ) ಎನ್ನಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ಡಚ್ ಕಾಲನೀಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119042901/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |date=2012-01-19 }}, [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸರ್ವಿಸ್]]. ಮೇ 19ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯಿಂದ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆದ 30 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಂದಿನ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದವೊಂದನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು 1624ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಳಿದವು."</ref><ref name="Tolerance">[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ಟಾಲರೆನ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕ್ ನ್ಯೂ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ ಆನ್ ಗವರ್ನರ್ಸ್ ಐಲೆಂಡ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ಟಾಲರೆನ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್. ಮೇ 12ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ಲಿಜಿಸ್ಲೇಟಿವ್ ರೆಸೊಲ್ಯೂಶನ್ಸ್ ಸೆನೆಟ್ ನಂ. 5476 ಮತ್ತು ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ನಂ.2708 ನೋಡಿ.</ref> ಹೊಸ ಆಗಮನಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲು [[ಫೋರ್ಟ್‌ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌]] ಕೋಟೆಗೆ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1625ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನೇ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನಾ ವರ್ಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml ಸಿಟಿ ಸೀಲ್ ಆಂಡ್ ಪ್ಲ್ಯಾಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ]], ಮೇ 13ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ದಿನಾಂಕ: ಸಮನಾಂತರ ವಿಶೇಷ ವಿಭಾಗದಡಿಯಲ್ಲಿ 1625 ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ನ್ಯೂ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾ ವರ್ಷ."</ref> ಪೀಟರ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌ ಷಾಗೆನ್‌ರ ಪತ್ರ ''ಆವರ್‌ ಪೀಪಲ್‌'' (''ಆನ್ಸ್‌ ಫೋಲ್ಕ್‌'' ) ರ ಪ್ರಕಾರ — [[ಪೀಟರ್‌ ಮಿನ್ಯೂಯಿಟ್‌]] ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ — 60 [[ಗಿಲ್ಡರ್‌ಗಳು]](24 [[ಡಾಲರ್‌ಗಳು]] ಎಂದು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು) ಮೌಲ್ಯದ ವಹಿವಾಟು ಸರಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಂದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆದರೂ, (ಬ್ರೆಡ್‌ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಸರಕುಗಳ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದರೆ) ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ಕರೆನ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸುಮಾರು $1000 ಆಗಬಹುದು<ref>[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IISG.nl]</ref>(ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ನ‌ [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಮೂಲಕ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ). ಈ ಅಂದಾಜನ್ನು ಬಳಸಿ, 2,400 ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಷ್ಟು ಬೀರ್‌ ಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು (1626ರಲ್ಲಿ) ಹಣದ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತ ಎಂದು ತಮಾಷೆ ಮಾಡುವುದುಂಟು.<ref>{{Citation |last=Nevius |first=Michelle |author-link= |last2=Nevius |first2=James |author2-link= |title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City |place= |publisher=Free Press |year=2009 |volume= |edition= |url=http://www.insidetheapple.net |doi= |id= |isbn=141658997X}}</ref> ಇಸವಿ 1647ರಲ್ಲಿ, [[ಪೀಟರ್‌ ಸ್ಟಯ್ವೆಸಂಟ್‌]]ರನ್ನು ಈ ವಸಾಹುತುವಿನ ಅಂತಿಮ ಡಚ್‌ ಮಹಾ ನಿರ್ದೇಶಕನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ವಿಲಿಯಮ್ಸ್, ಜಾಸ್ಮಿನ್ K. [https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 "][https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ - ದ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್"], ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪೋಸ್ಟ್‌]]'', ನವೆಂಬರ್ 22, 2006. ಮೇ 19ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ವಸಾಹತುಗಳ ತಡೆಯೇ ಇಲ್ಲದೆ ಹರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲು ಮತ್ತು ಆದೇಶವನ್ನು ಪುನರ್ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು 1647ರಲ್ಲಿ ಡಚ್ ಮುಖಂಡ ಪೀಟರ್ ಸ್ಟುಯ್ವೆಸೇಂಟ್ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದನು."</ref> ನ್ಯೂ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ನ್ನು 2 ಫೆಬ್ರವರಿ 1653ರಂದು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ನಗರವೆಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml ಎಬೌಟ್ ದ ಕೌನ್ಸಿಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }} - [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ]]. ಮೇ 18ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 1664ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು‌ [[ನ್ಯೂ ನೆದರ್ಲೆಂಡ್‌]]ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ [[ಡ್ಯೂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಯಾರ್ಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಆಲ್ಬಾನಿ]] ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ರಾಜ ಜೇಮ್ಸ್‌ IIರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ, ಅದನ್ನು "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌" ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]] ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್, ಜೂನ್ 29ರ 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "...ಯಾರ್ಕ್‌ನ ಡ್ಯೂಕ್‌ನ ‌ಗೌರವದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ."</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಳ್ವಿಕೆಯಡಿ [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳನ್ನು ನ್ಯೂ ನೆದರ್ಲೆಂಡ್‌ ಜನತೆಗೆ ನೀಡುವಂತೆ ಸ್ಟಯ್ವೆಸಂಟ್‌ ಮತ್ತು ಅವರ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯರು ಹಂಗಾಮಿ ಹಸ್ತಾಂತರಣದ 24 ಕಲಮ್‌ಗಳ ಕುರಿತು ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದರು.<ref>ಗ್ರಿಫ್ಫಿಸ್, ವಿಲಿಯಮ್ ಎಲಿಯೋಟ್. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|"ದ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ನೆದರ್ಲೆಂಡ್‌" ಚಾಪ್ಟರ್ XV: ದ ಫಾಲ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂ ನೆದರ್ಲೆಂಡ್‌]], ''[[ಹಫ್ಟನ್ ಮಿಫ್ಲಿನ್ ಕಂಪೆನಿ]]'', 1909. "ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಯನಿರ್ದೇಶನದ ಅನುಚ್ಛೇದ VIII ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ - “ಡಚ್ಚರು ದೇವರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಚ್ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ.”"</ref><ref>[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ಟಾಲರೆನ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕ್ ನ್ಯೂ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ ಆನ್ ಗವರ್ನರ್ಸ್ ಐಲೆಂಡ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ಟಾಲರೆನ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್. ಏಪ್ರಿಲ್ 26ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಪುನಃಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ === [[ಚಿತ್ರ:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|J.Q.A ವರ್ಡ್ ರೂಪಿಸಿದ ಜಾರ್ಜ್ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ರ ಪ್ರತಿಮೆ ಫೆಡೆರಲ್ ಹಾಲ್ ನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ U.S. ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಭಾಷಣ ನೀಡಿದರು.]] ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತುಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್‌ ಆಕ್ಟ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌]] ಸಭೆಯು 1765ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಂಘಟಿತ ವಸಾಹತು ವಿರೋಧದ ಪೀಠಿಕೆಯಾಯಿತು. ಈ ಸಭೆಯು [[ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆ (ಡಿಕ್ಲೇರೇಷನ್‌ ಆಫ್ ರೈಟ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಗ್ರೀವೆನ್ಸಸ್‌)]] ಎಂಬ ಪ್ರಕಟಣಾ ಪತ್ರ ಹೊರತರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಹಲವು ವಸಾಹತುಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಸಂಘವು ಹೊರತಂದ ಮೊದಲ ಪತ್ರ ಇದಾಗಿತ್ತು. '[[ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ತೆರಿಗೆ ಇಲ್ಲ]]' ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಈ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಸಂಘವು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಏಕೀಕೃತ ರಾಜಕೀಯ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ವಸಾಹತುಗಳೂ ಒಗ್ಗೂಡಿದ್ದು ಇದೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿ. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ನಡೆಯಲಿದ್ದ [[ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯಾದ ಹದಿಮೂರು ವಸಾಹತುಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮಹಾಸಭೆ)]]‌ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ಇದು ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿತು. [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್‌ ಆಕ್ಟ್‌]] ಪ್ರತಿಭಟನಾ ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಸನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ]] ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡಿತು. ಆವರ್ತನದಲ್ಲಿ ಸನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ ಸಂಘಟನೆಯು ಬೆಳೆಸಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕೆಡವಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಲಿಬರ್ಟಿ ಕಂಬ]]ಗಳ ಕುರಿತು ಸನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ ಸಂಘಟನೆಯು ಆಗ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಘರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಇಸವಿ 1775ರಲ್ಲಿ, ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಶಾಸನಸಭೆಯು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಈ ಘರ್ಷಣೆಗಳು ಕೊನೆಗೊಂಡವು. [[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಯುದ್ಧ]]ದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್‌ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಮರ)]] ಎಂಬ ಸಮರದ ಸರಣಿಗೆ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿತ್ತು. ದಿನಾಂಕ 16 ನವೆಂಬರ್‌ 1776ರಂದು [[ಫೋರ್ಟ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಸಮರ]]ದಲ್ಲಿ ಹೀನಾಯ ಸೋಲು ಅನುಭವಿಸಿದ [[ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್‌ ಆರ್ಮಿ]]‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ತೊರೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದ ಉಳಿದ ಸಮಯ, ನಗರವು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ರ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ಫೋರ್ಟ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಪಾರ್ಕ್], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ಆಂಡ್ ರಿಕ್ರಿಯೇಷನ್]]. ಮೇ 18ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಆನಂತರ ನಡೆದ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌]]‌ ಸೇನಾ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಮಹಾ ಅಗ್ನಿ]] ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಬಹಳಷ್ಟು ಹಾಳಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಸಾಹತುಗಳು 25 ನವೆಂಬರ್‌ 1783ರ ತನಕ ನಡೆದವು. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೇನಾಪಡೆಗಳ ಕೊನೆಯ ದಂಡು ನಗರವನ್ನು ತೊರೆದಾಗ]] [[ಜಾರ್ಜ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್]]‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಗೆ ವಾಪಸಾದರು.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 "ಹ್ಯಾಪಿ ಇವ್ಯಾಕ್ಯುವೇಶನ್ ಡೇ"], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ಆಂಡ್ ರಿಕ್ರಿಯೇಷನ್]], ನವೆಂಬರ್ 23, 2005. ಮೇ 18ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ದಿನಾಂಕ 11 ಜನವರಿ 1785ರಿಂದ 1788ರ ಶರತ್ಕಾಲದ ವರೆಗೂ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು [[ಆರ್ಟಿಕಲ್ಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾನ್ಫೆಡೆರೇಷನ್ಸ್‌]]ನಡಿ ಐದು ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೆಯದಾಗಿತ್ತು. [[ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌]] [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಮಹಾಸಭಾಂಗಣ]]ದಲ್ಲಿ (ಅಂದು [[ಫ್ರಾನ್ಸಸ್‌ ಟ್ಯಾವರ್ನ್‌]]ನಲ್ಲಿ) ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು. [[ಫೆಡೆರಲ್‌ ಹಾಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾದ [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ]]ದಡಿ, 4 ಮಾರ್ಚ್‌ 1789ರಿಂದ 12 ಆಗಸ್ಟ್‌ 1790ರ ತನಕ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮೊದಲ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ದ ನೈಸ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]. [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನೆಟ್]] ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ಆಫೀಸ್. ಜೂನ್ 9ರ 2005ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ಫೋರ್ಟೆನ್‌ಬಾಘ್, ರೋಬರ್ಟ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ''ದ ನೈನ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ಸ್ ಆಫ್ ದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್'', ಯಾರ್ಕ್‌, PA: ಮ್ಯಾಪ್ಲೆ ಪ್ರೆಸ್, 1948...</ref> [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ವು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಭೆ ಸೇರಿತು. [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಸೂದೆ]]ಯ ಕರಡನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಅನುಮೋದಿಸಲಾಯಿತು. [[ನಾರ್ತ್‌ವೆಸ್ಟ್‌ ಆರ್ಡಿನೆಂಸ್‌]] ಅಂಗೀಕಾರದ ಮೂಲಕ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. === ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ === ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ, ಮೊದಲ [[ಖಜಾನೆ ಇಲಾಖೆ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ [[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌]]ರ ನೀತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ವಿಧಾನಗಳು; ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ, 1825ರಲ್ಲಿ [[ಈರೀ ಕಾಲುವೆ]]ಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು - ಇದು ಅಟ್ಲ್ಯಾಂಟಿಕ್‌ ಬಂದರು ಹಾಗೂ [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಧ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮ ವಲಯ]] ಹಾಗೂ ಕೆನಡಾ ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. [[ಟ್ಯಾಮಾನಿ ಹಾಲ್‌]], ಎಂಬ [[ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟಿಕ್‌ ಪಾರ್ಟಿ]] [[ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆ]]ಯು, ಹಲವು [[ಐರಿಷ್‌]] ವಲಸಿಗರ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಭಾವೀ ಸಂಘಟನೆಯಾಗೆ ಬೆಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, 1854ರಲ್ಲಿ [[ಫರ್ನಾಂಡೊ ವುಡ್‌]] ಚುನಾಯಿತರಾದ ಮೊದಲ ಟ್ಯಾಮಾನಿ ಮಹಾಪೌರರಾದರು. ಟ್ಯಾಮಾನಿ ಹಾಲ್‌ ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮೆರೆಯಿತು. ಇಸವಿ 1858ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆಯಲಾದ [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌]] ಅಮೆರಿಕನ್‌ ನಗರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಭೂಚಿತ್ರಣ ಪಡೆದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಉದ್ಯಾನವಾಯಿತು. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯಾನವೂ ಆಯಿತು.<ref>ಬ್ಲೇರ್, ಸಿಂಥಿಯಾ. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory "1858: ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ಓಪನ್ಸ್"], ''[[ನ್ಯೂಸ್‌ಡೇ]]''. ಮೇ 29ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1853 ಮತ್ತು 1856 ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯಾನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಮೊದಲ ಭೂದೃಶ್ಯ ಉದ್ಯಾನ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಐದನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನ್ ಅವೆನ್ಯೂಗಳ ನಡುವಿನ 59ನೇ ಬೀದಿಯಿಂದ 106ನೇ ಬೀದಿಗಳವರೆಗಿನ {{convert|700|acre|km2|1}}ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು."</ref><ref>ರಿಬ್ಕ್‌ಜಿಂಸ್ಕಿ, ವಿಟೋಲ್ಡ್. {{Cite web |url=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php |title="Olmsted's Triumph" |access-date=2010-04-19 |archive-date=2006-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128235238/http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php |url-status=bot: unknown }}, ''[[ಸ್ಮಿತ್ಸೋನಿಯನ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)]]'', ಜುಲೈ 2003. ಮೇ 29ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1876ರಲ್ಲಿ, ಭೂದೃಶ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಾರ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಲಾ ಓಲ್ಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್‌ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್ ವಯಾಕ್ಸ್‌ ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ಮತ್ತು ಮಿಡ್‌ಟೌನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮಧ್ಯದ ಜೌಗಾದ, ಮರಗಳಿಲ್ಲದ 50 ಬ್ಲಾಕುಗಳನ್ನು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೊದಲ ಭೂದೃಶ್ಯ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದರು."</ref> [[ಚಿತ್ರ:Nast-Tammany.jpg|thumb|ಥಾಮಸ್ ನಸ್ಟ್, ತಮ್ಮನಿಯನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಉಗ್ರ ವ್ಯಾಘ್ರ ಎಂದು ಜರೆದರು; ಹುಲಿಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.]] [[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಆಂತರಿಕ ಸಮರ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದೇಶದ [[ದಕ್ಷಿಣ]] ವಲಯದೊಂದಿಗೆ ನಗರದ ದೃಢ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವಲಸಿಗ ಜನಸಂಖ್ಯೆ (ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಜರ್ಮನ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ವಲಸೆ), [[ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಗೆ ಒತ್ತಾಯದ ದಾಖಲಾತಿ]] ಕುರಿತು ರೋಷ, ಈ ಕಡ್ಡಾಯ ಸೇವೆಯಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ಪಡೆಯಲು $300 ಪಾವತಿಸುವವರ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಬ್ರಹಾಮ್‌ ಲಿಂಕನ್‌ರ ಯುದ್ಧ ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಜುಲೈ 1863ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಡ್ರ್ಯಾಫ್ಟ್‌ ರೈಯಟ್ಸ್‌]] ದೊಂಬಿ ನಡೆಯಿತು. ಇದು ಅಮೆರಿಕಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಕೆಟ್ಟ [[ಆಂತರಿಕ ದೊಂಬಿ]]ಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 119 ಜನ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಹಾಗೂ ಹಾದುಹೋಕರು ಹತರಾದರು.<ref>ವಾರ್ಡ್, ಜಿಯೋಫ್ರಿ C. [https://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html "][https://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ಗ್ಯಾಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌"] - ಇದೊಂದು [[ಕೆವಿನ್ ಬೇಕರ್/2}‌ ಮಾಡಿದ ಪ್ಯಾರಡೈಸ್ ಆಲಿಯ ವಿಮರ್ಶೆ. ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌|ಕೆವಿನ್ ಬೇಕರ್/2}‌ ಮಾಡಿದ ''[[ಪ್ಯಾರಡೈಸ್ ಆಲಿ]]'' ಯ ವಿಮರ್ಶೆ. ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'' ]], ಅಕ್ಟೋಬರ್ 6, 2002. ಜೂನ್ 30ರ 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪಡೆಯ ದಂಗೆಗಳು ಅಮೆರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿನಿಕೃಷ್ಟ ನಾಗರಿಕರ ದೊಂಬಿಯಾಗಿದೆ: ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಆಡ್ರಿಯನ್ ಕುಕ್‌ನ ಪ್ರಕಾರ, 119 ಜನರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ದಂಗೆಕೋರರು ಅಥವಾ ಫೆಡೆರಲ್ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿದ್ದ ವೀಕ್ಷಕರು ಆದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಗುಂಡೇಟಿಗೆ ಬಲಿಯಾದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ."</ref> ಆಂತರಿಕ ಸಮರದ ನಂತರ, ಯುರೋಪ್‌ನಿಂದ ವಲಸೆಯು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮೊದಲ ತಂಗುದಾಣವಾಯಿತು. ದಿನಾಂಕ 28 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 1886ರಂದು ಲೋಕಾರ್ಪಣೆಗೊಂಡ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ದೇಶದ ಜನತೆಯ ಕೊಡುಗೆಯಾದ [[ಲಿಬರ್ಟಿ ಪ್ರತಿಮೆ]]ಯು ಈ ವಿಚಾರದ ಸ್ವೀಕೃತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm ಸ್ಟ್ಯಾಚ್ಯು ಆಫ್ ಲಿಬರ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316214349/http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm |date=2016-03-16 }}, [[ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸರ್ವಿಸ್]]. ಮೇ 17ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty "ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯನ್ಸ್ ಕ್ಲೈಮ್ ಟು ಲಿಬರ್ಟಿ I. ರಿಜೆಕ್ಟೆಡ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 6, 1987. ಜೂನ್ 30ರ 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಸ್ಟ್ಯಾಚ್ಯು ಆಫ್ ಲಿಬರ್ಟಿಯ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನದ್ದು ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯು ಇಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯವರ ರಾಜ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟಗುರುತಿನ ನ್ಯಾಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಟೀಕಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೊಂದು ಕಡೆಗೆ ಗಮನಹರಿಸಿತು."</ref> ಹೊಸದಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ವಲಸೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಡಜನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ದೇಶಗಳಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದ, ಕಡಿಮೆ-ವೇತನದ ಶ್ರಮಿಕರಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳುಳ್ಳ ನಗರವು [[ಕ್ರಾಂತಿ]], [[ಕಾರ್ಮಿಕಸ್ವಾಮ್ಯವಾದ]], [[ಸುಲಿಗೆ]] ಹಾಗೂ [[ಕಾರ್ಮಿಕಸಂಘ ಸ್ಥಾಪನೆ]]ಗೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿತ್ತು. ಇಸವಿ 1883ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾದ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಸೇತುವೆ]]ಯು [[ಪೂರ್ವ ನದಿ (ಈಸ್ಟ್‌ ರಿವರ್‌)]]ನ್ನು ದಾಟಿ ಆಚೆಗಿನ ವಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನೆರವಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1874ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಕೌಂಟಿ]]ಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1895ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ನ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>ಮ್ಯಾಸಿ ಜೂನಿಯರ್, ಹ್ಯಾರಿ. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 ಬಿಫೋರ್ ದ ಫೈವ್-ಬರೋ ನಿಟಿ: ದ ಓಲ್ಡ್ ಸಿಟೀಸ್, ಟೌವ್ನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ವಿಲ್ಲೇಜಸ್ ದಾಟ್ ಕೇಮ್ ಟುಗೆದರ್ ಟು ಫಾರ್ಮ್ "ಗ್ರೇಟರ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಜೀನಿಯಲಾಜಿಕಲ್ ಆಂಡ್ ಬಯಾಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ]] - ''ದ NYG&amp;B ನ್ಯೂಸ್‌ಲೆಟರ್'', ವಿಂಟರ್ 1998, ಎಪ್ರಿಲ್ 29ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1683ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಪ್ರಾಂತಗಳು ಮೊದಲು ಕೌಂಟಿಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಗೊಂಡಾಗ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವೂ ಸಹ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಕೌಂಟಿಯಾಯಿತು... 1874ರಲ್ಲಿ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸಲು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಮತ್ತು ಕೌಂಟಿಯು ಈಗ ಪಶ್ಚಿಮ ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ವೆಸ್ಟ್‌ಚೆಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. 1895ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು ಪೂರ್ವ ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು‌."</ref> ನಾಲ್ಕು ಕೌಂಟಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ನಗರವಾದಾಗ [[ಬೃಹತ್‌ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ (ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಗ್ರೇಟರ್‌ ನ್ಯೂಪಾರ್ಕ್‌)]]ವನ್ನು 1898ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಒಂದೇ ಕೌಂಟಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ [[ವಿಭಾಗ]]ಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು. ದಿನಾಂಕ 1 ಜನವರಿ 1914ರಂದು, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗವು ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಇಂದಿನ ಗಡಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಯಿತು.<ref>ಹರ್ಮಲಿನ್, ಗ್ಯಾರಿ ಮತ್ತು ಉಲ್ಟಾನ್, ಲೋಯ್ಡ್. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;d1=765&amp;template=brgenhist ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ: ಎ ಜನರಲ್ ಸರ್ವೆ], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ]]. ಏಪ್ರಿಲ್ 26ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಪುನಃಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|ಇಸವಿ 1909ರಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಸಿಂಗರ್ ಕಟ್ಟಡ ನಗರವನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Old timer structural worker2.jpg|thumb|ಕಳೆದ 1930ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌ ನ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಮಿಕ. ದಿ ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಕೆಳಗಡೆ ಅವನ ಹಿಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|ಸ್ಟ್ಯಾಟ್ಯೂ ಆಫ್ ಲಿಬರ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಿರುವ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೋಟ, ಎಲ್ಲಿಸ್ ಐಲೆಂಡ್, ದಿ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌ ಹಾಗು ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ, ಮೇ 2001ರಲ್ಲಿ.]] ಇಸವಿ [[1904]]ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗ]]ದ ನಿರ್ಮಾಣವು, ಹಾಗೂ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ನತ್ತ ಹೋಗುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸೇತುವೆಗಳು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗಿಡಲು ನೆರವಾದವು. [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ]]ದಿಂದ [[ಮಹಾ ವಲಸೆ]] ಹಾಗೂ, ಆಕಾಶರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಎದ್ದುಬರುತ್ತಿದ್ದ [[ಮದ್ಯ ನಿಷೇಧ]] ಯುಗದ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನವೋದಯ]] ಅಂಗವಾಗಿ, 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಜನಾಂಗದವರು ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನತ್ತ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಇಸವಿ 1925ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ ನಗರವಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಕದ ಕಾಲ ಈ ದಾಖಲೆಯು [[ಲಂಡನ್‌]] ಪಾಲಾಗಿತ್ತು.<ref>ಚೇಸ್-ಡ್ಯುನ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನಿಂಗ್, ಸ್ಯುಸಾನ್. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "ಸಿಟಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್-ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್: ಫೋರ್ ಮಿಲೆನಿಯಾ ಆಫ್ ಸಿಟಿ ಗ್ರೋತ್ ಆಂಡ್ ಡಿಕ್ಲೈನ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], ರಿವರ್‌ಸೈಡ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಆನ್ ವರ್ಲ್ಡ್-ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್. ಮೇ 17ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ 1925ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ಅನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಯಿತು."</ref> ದಿನಾಂಕ 25 ಮಾರ್ಚ್‌ 1911ರಂದು [[ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್‌ ಗ್ರಾಮ]]ದ [[ಟ್ರಯಾಂಗಲ್‌ ಷರ್ಟ್‌ವೇಯ್ಸ್ಟ್‌ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಗ್ನಿ ದುರಂತ]]ದಲ್ಲಿ 146 ಸಿದ್ದಉಡುಪು ಕೆಲಸಗಾರರು ಮೃತಪಟ್ಟರು. ಈ ದುರಂತದ ಫಲವಾಗಿ, ನಗರದ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಇಲಾಖೆ, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ನೀತಿ-ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ರೋಸೆನ್‌ಬರ್ಗ್, ಜೆನ್ನಿಫರ್. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ಟ್ರೈಯಾಂಗಲ್ ಶರ್ಟ್‌ವೈಸ್ಟ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಬೆಂಕಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. ಮೇ 17ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಎರಡೂ ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳ ನಡುವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 80 ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮೆರೆದ [[ಟ್ಯಾಮಾನಿ ಹಾಲ್‌]] ರಾಜಕೀಯ ಸೋಲು ಅನುಭವಿಸಿದ ನಂತರ [[ಫಿಯೊರೆಲ್ಲೊ ಲಾ ಗಾರ್ಡಿಯಾ]] ಸುಧಾರಣ-ಪರ ಮಹಾಪೌರರಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದರು.<ref>{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|accessdate=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|date=1993}}</ref> ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಂಕಿಅಂಶ ಸ್ಥಿರಗೊಂಡಾಗ, ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಂಘ-ರಚನೆಯು ಹೊಸ ರೀತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದವರಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಲಾ ಗಾರ್ಡಿಯಾ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಾದವು. [[ಮಹಾ ಕುಸಿತ (ಗ್ರೇಟ್‌ ಡಿಪ್ರೆಷನ್‌)]]ಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು [[ಆರ್ಟ್ ಡೆಕೊ]] ಮೇರುಕೃತಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ನಗರದ ಆಕಾಶರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. [[ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌]], [[ಕ್ರಿಸ್ಲರ್‌ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌]] ಹಾಗೂ [[GE ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌]] ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳು. ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ [[ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]ದ ಅನುಭವಿ ಯೋಧರು ಯುದ್ಧ-ನಂತರದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣರಾದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ನಿವೃತ್ತ ಸಮರ ಯೋಧರಿಗಾಗಿ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಂಡಳಿಗಳು ತಲೆಯೆತ್ತಿದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದದ್ದು, 1947ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದ [[ಪೀಟರ್‌ ಕೂಪ್‌ ವಿಲೇಜ್‌ - ಸ್ಟಯ್ವೆಸಂಟ್‌ ಟೌನ್]].<ref>"ಸ್ಟುಯ್ವೆಸೇಂಟ್ ಟೌನ್ ಟು ಗೆಟ್ ಇಟ್ಸ್ ಫರ್ಸ್ಟ್ ಟೆನೆಂಟ್ಸ್ ಟುಡೆ", ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಆಗಸ್ಟ್ 1, 1947. ಪುಟ 19</ref> ಇಸವಿ 1951ರಲ್ಲಿ, [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆ]] ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು [[ಕ್ವೀನ್ಸ್‌]]ನ ಮೊದಲ ಅಂತಸ್ತಿನಿಂದ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಪೂರ್ವ ವಲಯ (ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌) ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿತು.<ref>ಬೆಹ್ರೆನ್ಸ್, ಡೇವಿಡ್. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story "ದ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕೇಮ್ ಟು ಲಾಂಗ್ ಐಲೆಂಡ್‌: ದ ಸ್ಮಾಲ್ ವಿಲೇಜ್ ಆಫ್ ಲೇಕ್ ಸಕ್ಸೆಸ್ ಪ್ಲೇಯ್ಡ್ ಎ ಬಿಗ್ ರೋಲ್ ಇನ್ ದ ಲಾಂಚ್ ಆಫ್ ದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್"], ''[[ನ್ಯೂಸ್‌ಡೇ]]''. ಮೇ 29ರ 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "1951ರಲ್ಲಿ UN ಅದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಈಸ್ಟ್ ರಿವರ್ ಆದ್ಯಂತ ಸರಿಸಿತು."</ref> 1960ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ U.S. ನಗರಗಳಂತೆಯೇ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಜನಾಂಗೀಯ ಗಲಭೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಇಳಿಮುಖವಾಯಿತು. 1970ರ ದಶಕದಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಬೇಡದ ಭಿತ್ತಿಪತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಪರಾಧಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದ ಇತಿಹಾಸದ ಕುರುಹಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿತ್ತು.<ref>[[ಹ್ಯಾಬೆರ್ಮ್ಯಾನ್, ಕ್ಲೈಯ್ಡೆ]]. [https://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html "ಸರ್ವೈವಿಂಗ್ ಫಿಸ್ಕಲ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್ (ಅಂಡ್ ಡಿಸ್ಕೋ)"] ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಜನವರಿ 25, 1998. ಮೇ 29, 2007ರಂದು ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 1975ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅಡಳಿತವು ಸನ್ನಿಹಿತ ದಿವಾಳಿತನವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನೆರವು ಕೋರಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಮನವಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ದಿನಾಂಕ 30 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 1975ರಂದು ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಡೇಲಿ ನ್ಯೂಸ್‌]]'' ದೈನಿಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾದ ಮುಖ್ಯಾಂಶ "Ford to City: Drop Dead" ಇದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಾರಾಂಶವೆನಿಸಿತು.<ref>ಜ್ಯಿಟ್ಜ್, ಜೊಶುಅ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಆನ್ ದಿ ಬ್ರಿಂಕ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಹೇರಿಟೇಜ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)]]'', ನವೆಂಬರ್ 26, 2005. ಮೇ 29, 2007ರಂದು ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಒಕ್ಕೂಟದ ಸಾಲ ನೆರವು ಮತ್ತು ಋಣದ ಪುನರ್ಹೊಂದಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ರಾಜ್ಯ]] ಸರ್ಕಾರವು ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದೆಂಬ ಷರತ್ತಿಗೆ ನಗರವು ಸಮ್ಮತಿ ಸೂಚಿಸಬೇಕಾಯಿತು.<ref>ಫೈರ್ ಸ್ಟೋನ್, ಡೇವಿಡ್. [https://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html "ದಿಸ್ ಟೈಮ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಇಸ್ ಆಲ್ ಅಲೋನ್" ], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮೇ 18, 1995. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]]ನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಹಣಕಾಸಿನ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಕೇಂದ್ರವೆಂಬ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ನಗರವು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಿತು. ಈ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ [[AIDS]] ಸಮಸ್ಯೆಯ ಕೇಂದ್ರವಲಯವಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್‌ ಗ್ರಾಮ]]ವು ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿತ್ತು. ಈ ರೋಗದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು [[ಗೇ ಮೆನ್ಸ್‌ ಹೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೈಸಿಸ್‌]] (GMHC) ಹಾಗೂ [[AIDS ಕೋಲಿಷನ್‌ ಟು ಅನ್ಲೀಷ್‌‌ ಪಾವರ್‌]] (ACT UP) ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಇದು 1990ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಅಪರಾಧಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1990ರಲ್ಲಿ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣಗಳು 2,245 ಇದ್ದದ್ದು 2008ರಲ್ಲಿ 537ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ, [[ಕ್ರ್ಯಾಕ್‌ ಎಪಿಡೆಮಿಕ್‌ (ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಬಳಸುವ ಜಾಲಗಳು)]] ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಹಿಂಸಾಚಾರವನ್ನು ಹದ್ದುಬಸ್ತಿಯಲ್ಲಿಡಲಾಯಿತು.<ref>ಹ್ಯಾರ್ರಿಸ್, ಪಾಲ್. [https://www.theguardian.com/world/2006/jan/15/usa.paulharris "] [https://www.theguardian.com/world/2006/jan/15/usa.paulharris "ಹೌ ದಿ ಮೀನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ಸ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವರ್ ಟೇಮ್ಡ್"], ''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್]]'', ಜನವರಿ 15, 2006. ಜೂನ್ 29, 2009ರಂದು ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಬದಲಾದ ಯೋಜನಾತಂತ್ರದ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗವು ನಗರವನ್ನು ಗುಡಿಸಿಹಾಕಿತು. ತೊಂಬತ್ತರ ದಶಕದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪೊಲೀಸರು ವಿತರಕರನ್ನು ಬೀದಿಯಿಂದಾಚೆ ದಬ್ಬುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಾದಕವಸ್ತು-ಸಂಬಂಧಿತ ಹಿಂಸಾಚಾರವನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿದ್ದರು.... ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಸಹ ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಕಳೆದ 1990ರಲ್ಲಿ, 2,245 ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಜನರು ಹತ್ಯೆಗೀಡಾಗಿದ್ದರು. ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಇದರ ಸಂಖ್ಯೆ 537ರಷ್ಟಿತ್ತು, 40 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಕಡಿಮೆ ಅಂಕೆಯಾಗಿದೆ."</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸ್ಥಿರಗೊಂಡು ಪುನಃ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು. ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ವಲಸಿಗರು ಪುನಃ ಬಂದು ನೆಲೆಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯಾದವು. ವಾಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಲಾಭಾಂಶಗಳು ಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>ಹೆವೆಸಿ, ಡೆನ್ನಿಸ್. [https://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html "ಇನ್ ಮಚ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟಿ, ಏ ರೋಬಸ್ಟ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮಾರ್ಚ್ 16, 1997. ಜೂನ್ 29, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ವರ್ಷ 1990ರ ಆರಂಭದಿಂದ ಮಧ್ಯದ ವರೆಗೆ, ಹಣದುಬ್ಬರದ ಕಾರಣ ಮನೆ ಬಾಡಿಗೆಯ ದರಗಳೂ ಏರಿಕೆ ಕಂಡವು. ಹಾಗಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ ಜನರಿಗೆ ಈ ದರಗಳು ಬಹಳ ದುಬಾರಿಯೆನಿಸುತ್ತಿವೆ. ನಗರವು ಇನ್ನೂ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಬದುಕಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ನಂತರ, ಇತರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಹಲವು ಯುವಕರು ಇಲ್ಲಿನ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು, ಇಂದಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವರು 20ರಿಂದ 30ರ ವಯಸ್ಸಿನ ವಿದ್ಯಾವಂತ ನಿವಾಸಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಯುವಕರು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನೆಲೆ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು, ಸೋಹೋ, ಆಲ್ಫಾಬೆಟ್‌ ಸಿಟಿ, ಟ್ರೈಬೆಕಾ ಹಾಗೂ ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್‌ ಗ್ರಾಮದಂತಹ ಲೋಯರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. === 11 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2001ರಂದಿನ ಹಲ್ಲೆ === {{Main|ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೧ರ ದಾಳಿ}} ದಿನಾಂಕ 11 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2001ರಂದು, ಎರಡು ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರದ ಎರಡು ಗೋಪುರಗಳಿಗೆ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಸಲಾಯಿತು. ಈ ಆತಂಕವಾದೀ ಹಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 3,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಹತರಾದರು. ಎರಡೂ ಗೋಪುರಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದವು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕುಸಿದು ಬೀಳುವ ಮುಂಚೆ ಖಾಲಿ ಮಾಡಿಸಲಾದ [[ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ 7]] ಸಹ ಬೆಂಕಿಯ ಕಾರಣ ನಾಶವಾಯಿತು. ಈ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳಿವೆ. ([[ಫ್ರೀಡಮ್‌ ಟವರ್]]‌ ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ವಿವಾದ]] ನೋಡಿ) === NYCನಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರೀಕರಣ === ಆಧುನಿಕ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು ಜಗದಾದ್ಯಂತ ಹಲವರಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಗಳ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್‌ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ''[[ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್‌]]'', ''[[30 ರಾಕ್‌]]'', ''[[CSI: NY]]'', ''[[ಸೀನ್ಫೀಲ್ಡ್‌]]'', ''[[NYPD ಬ್ಲೂ]]'', ''[[ಲಾ &amp; ಆರ್ಡರ್‌]]'', ''[[ವಿಲ್‌ &amp; ಗ್ರೇಸ್‌]]'', ''[[ಸ್ಪಿನ್‌ ಸಿಟಿ]]'', ''[[ಗಾಸಿಪ್‌ ಗರ್ಲ್‌]]'' ಹಾಗೂ ''[[ಸೆಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸಿಟಿ]]'' ಅಂತಹ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಸರಣಿಗಳು ಜನಪ್ರಿಯ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಗಳಾಗಿವೆ. ''[[ಮಿರಾಕಲ್‌ ಆನ್‌ 34ತ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]]'', ''[[ಘೋಸ್ಟ್‌ಬಸ್ಟರ್ಸ್‌]]'',''[[ಗ್ರೆಮ್ಲಿನ್ಸ್‌ 2]]'',''[[ಐಯ್ಸ್‌ ವೈಡ್‌ ಷಟ್‌]]'', ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'', ''[[ಕ್ಲಾವರ್ಫೀಲ್ಡ್‌]]'' ಹಾಗೂ [[ವೂಡಿ ಅಲೆನ್‌]]ರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು - ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ''[[ಆನೀ ಹಾಲ್‌]]'', ''[[ಬನಾನಾಸ್‌]]'' ಮತ್ತು ''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌'' - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೂ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಿದ್ದವು. == ಭೂಗೋಳ == [[ಚಿತ್ರ:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ನ ಮಧ್ಯ ಭಾಗವು, ಈ ಉಪಗ್ರಹದ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಗರವು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹಡ್ಸನ್ ನದಿಯಿಂದಲೂ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿಯಿಂದಲೂ, ಹಾಗು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಈಸ್ಟ್ ರಿವರ್ ನಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ.]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಬಿಡಿ-ಬಿಡಿಯಾಗಿ [[ಡೌನ್ಟೌನ್‌]], [[ಮಿಡ್ಟೌನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಅಪ್ಟೌನ್‌]] ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, [[Fifth ಆವೆನ್ಯೂ]] ಬೀದಿಯು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ವಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ಹಡ್ಸನ್‌ ನದಿ]] ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಈಸ್ಟ್‌ ರಿವರ್‌ (ಪೂರ್ವ ನದಿ)‌]] ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿ]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ್ನು [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್]]‌ ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗವಾದ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ನದಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ರ‌್ಯಾಂಡಲ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]], [[ವಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]], ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಬಂದರಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಗವರ್ನರ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲಿಬರ್ಟಿ ಐಲೆಂಡ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಟಿವ್ ಕೋಡ್ ಸೆಕ್ಷನ್ 2-202 ಡಿವಿಷನ್ ಇಂಟು ಬರೋಸ್ ಅಂಡ್ ಬೌಂಡ್ರೀಸ್ ದೇರ್ಆಫ್ - ಡಿವಿಷನ್ ಇಂಟು ಬರೋಸ್ ಅಂಡ್ ಬೌಂಡ್ರೀಸ್ ದೇರ್ಆಫ್.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, ಲಾಯರ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಗರ ಹಾಗು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳು ಸೇರಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾಗಿ ಮಾರ್ಬಲ್ ಹಿಲ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಭಾಗವು ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಹಾಗು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾವಿರದ ಒಂಭೈನೂರ ಎಂಬತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಕಾನೂನುಗಳ ಒಂಭೈನೂರ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ವಿಧಿಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪಗಳಾದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌, ಗವರ್ನರ್'ಸ್ ಐಲೆಂಡ್‌, ಬೆಡ್ಲೊಎ'ಸ್ ಐಲೆಂಡ್‌, ಎಲ್ಲಿಸ್ ಐಲೆಂಡ್‌, ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್ D. ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್ ಐಲೆಂಡ್‌, ರಾನ್ಡಲ್'ಸ್ ಐಲೆಂಡ್‌ ಹಾಗು ಆಯಸ್ಟರ್ ಐಲೆಂಡ್‌ ಗಳು ಸೇರಿವೆ..."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ದ್ವೀಪದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 22.7 ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗಳಷ್ಟಿದೆ (58.8&nbsp;km²). ಇದು 13.4 ಮೈಲ್‌ಗಳಷ್ಟು (21.6. ಕಿ.ಮೀ.) ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಫೋರ್ಟೀನ್ತ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ (ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಬೀದಿ)ಯ ಬಳಿ ಇದರ ಅತ್ಯಗಲ ಬಿಂದುವು 2.3 ಮೈಲ್‌ (3.7 ಕಿ.ಮೀ.) ಗಳಷ್ಟಿದೆ.<ref name="Stuff">[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm ಹೌ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವರ್ಕ್ಸ್], ''[[ಹೌ ಸ್ಟಫ್ಫ್ ವರ್ಕ್ಸ್]] ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.'' ''"ದ್ವೀಪದ ವಿಸ್ತಾರ 22.7 ಸ್ಕ್ವೆರ್ ಮೈಲುಗಳಷ್ಟಿದೆ ನಷ್ಟಿದೆ (58.8 km²), 13.4 ಮೈಲುಗಳ ಉದ್ದ(21.6 ಕಿಲೋಮೀಟರ್) ಹಾಗು 2.3 ಮೈಲುಗಳ(3.7 ಕಿಲೋಮೀಟರ್) ಅಗಲ (ಅದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಹಂತ)." ''</ref> ಇಡಿಯಾಗಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿಯು 33.77 ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗಳಷ್ಟು (87.46&nbsp;km²) ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ). ಇದರಲ್ಲಿ 22.96 ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗಳಷ್ಟು (59.47&nbsp;km²) ಭೂಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ 10.81 ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ (28.00&nbsp;km²) ಜಲರಾಶಿ ಇದೆ.<ref name="NYCensusRankings">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌—ಪ್ಲೇಸ್ ಅಂಡ್ ಕೌಂಟಿ ಸಬ್ ಡಿವಿಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US36&-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&-format=ST-7S&-_sse=on |date=2011-01-03 }}, [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ]]. 2007-05-01 ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಚಿತ್ರ:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|ಇಸವಿ 1807ರಲ್ಲಿ ನೂತನವಾಗಿ ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನ ಕಮಿಷನರ್ ಗ್ರಿಡ್ ಯೋಜನೆಯ ರೂಪಾಂತರ, 1811ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳ ಮುಂಚೆ. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ.]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ನೆರೆಹೊರೆಯೊಂದು ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. [[ಮಾರ್ಬ್ಲ್‌ ಹಿಲ್‌]] ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ದ್ವೀಪದ ಅಂಗವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು 1895ರಲ್ಲಿ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ರಿವರ್‌ ಷಿಪ್‌ ಕೆನಾಲ್‌ (ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿ ಹಡಗು ಕಾಲುವೆ)]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾಲುವೆಯು ಮಾರ್ಬಲ್‌ ಹಿಲ್‌‌ನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ, ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಉಳಿದ ಭಾಗದ ನಡುವಿನ ದ್ವೀಪವನ್ನಾಗಿಸಿತು.<ref name="canal">ಗ್ರಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೇಪ್ಸ್: ಸ್ಪುಯ್ಟೆನ್ ಡುಯ್ವಿಲ್ ಸ್ವಿಂಗ್ ಬ್ರಿಜ್; ರೆಸ್ಟೋರಿಂಗ್ ಏ ಲಿಂಕ್ ಇನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಲೈಫ್ ಲೈನ್"]. ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮಾರ್ಚ್ 6, 1988. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]ಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ, ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ಮಾರ್ಬ್ಲ್‌ ಹಿಲ್‌ನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿದ ಮೂಲ ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಭರ್ತಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಮಾರ್ಬ್ಲ್‌ ಹಿಲ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಯಿತು.<ref name="canal"/> ಮಾನವನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರದೇಶ ಹೇಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಬ್ಲ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಡಚ್‌ ವಸಾಹತಿನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ವಿಭಾಗವು ತನ್ನ ಜಲಾಭಿಮುಖ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ [[ನೆಲ ಸುಧಾರಣೆ]] ಕಂಡಿದೆ. ಇದರ ಸ್ಥಳಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿನ ಸೈಸರ್ಗಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಮನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Mannahatta"/> ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್‌ ಬೀದಿಯಿಂದ [[ವೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]] ವರೆಗಿರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಡ್ಸನ್‌ ದಡದಿಂದ [[ಲೋಯರ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್]]‌ನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಹೂತು ಹೋಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶದ [[ನೆಲಭರ್ತಿ]] ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|url=https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda/page/25 25]}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ]]ವನ್ನು [[ನಿರ್ಮಿಸುವಾಗ]], ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ 1.2 ದಶಲಕ್ಷ ಘನಗಜಗಳಷ್ಟು (917,000 [[m³]]) ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಗೆಯಲಾಯಿತು.<ref name="gillespie-p71">{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71]}}</ref> ಹೂಳನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೋ ಅಥವಾ ನೆಲಭರ್ತಿಗಳಲ್ಲೋ ಹಾಕುವ ಬದಲಿಗೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬೀದಿಯ ಅಗಲಕ್ಕಿರುವ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ತೀರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ [[ಬ್ಯಾಟರಿ ಪಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು.<ref name="iglauer">{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}</ref> ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ನದಿಯೊಳಗೆ 700 ಅಡಿಯ (210 ಮೀಟರುಗಳ) ಪ್ರದೇಶ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳು ಅಥವಾ 1,484 ಅಡಿಗಳು (450 ಮೀಟರ್‌) {{convert|30|acre|m2}} ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, 1.2-ಮೈಲ್‌ (1.9 ಕಿ.ಮೀ.) ನದೀತೀರದ ಮಟ್ಟಸ ನೆಲ ಹಾಗೂ {{convert|30|acre|m2}}ರಷ್ಟು ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm ASLA 2003 ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮಾರ್ಕ್ ಅವಾರ್ಡ್], [[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಕೇಪ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್ಸ್]]. ಮೇ 17, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಉಪ-ಸ್ತರಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ವಭಾವವೇನೆಂದರೆ, ದ್ವೀಪದ ಬಂಡೆಯ ಆಧಾರವು ಮಿಡ್ಟೌನ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಳಿ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ಬರುವಷ್ಟು ಏರಿ, 29ನೆಯ ಬೀದಿ ಮತ್ತು ಕೆನಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ (ಕಾಲುವೆ ಬೀದಿ) ನಡುವಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಿ, ಪುನಃ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಕೆಳಗೆ ಮೇಲ್ಮೈ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಮಿಡ್ಟೌನ್‌ ಮತ್ತು ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೇ ಬಹಳಷ್ಟು ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳಿರುವುದಕ್ಕೆ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಿಶೇಷತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಲ್ಲ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಸನಿಹದಲ್ಲಿರುವ ದೃಢ ತಳಬಂಡೆ (ಬೆಡ್ರಾಕ್‌)ಗಳಲ್ಲಿ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದಲ್ಲಿ ಅವು ಸುಭದ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. [[ಜಾರ್ಜ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಸೇತುವೆ]], [[ಹಾಲೆಂಡ್‌ ಟನೆಲ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಲಿಂಕನ್‌ ಟನೆಲ್‌]] ಮೂಲಕ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ [[ನ್ಯೂಜರ್ಸಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಇನ್ನೂ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಲಾಂಗ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕ್ವೀನ್‌]] ಮೂಲಕ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಾಹನಗಳ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇವಲ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಬಂದರಿನ ಅಗಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ [[ಸ್ಟ್ಯಾಟೆನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಫೆರಿ]] ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಐದನೆಯ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಏಕೈಕ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆ ಉಚಿತ. ಈ ದೊಡ್ಡ (ನೌಕಾ ನಿಲ್ದಾಣ ಕೇಂದ್ರ)ದೋಣಿಯ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಬ್ಯಾಟರಿ ಪಾರ್ಕ್]]‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿದೆ. [[ವೆರಾಜಾನೊ-ನ್ಯಾರೋಸ್‌ ಸೇತುವೆ]] ಮೂಲಕ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸ್ಟ್ಯಾಟೆನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ. [[ಸುಮಾರು 1811ರ ಆಯುಕ್ತರ ಯೋಜನೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ರಮಸಂಖ್ಯೆ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಲಾದ, ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಶಾಲ ಬೀದಿಗಳು [[ಹಡ್ಸನ್‌ ನದಿ]] ತೀರಕ್ಕೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಸಮಾನಾಂತರದಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಸ್ತೆಯೂ {{convert|100|ft|m|-1}} ಅಗಲವಿದ್ದು, [[ಫಸ್ಟ್‌ ಅವೆನ್ಯೂ]] ಪೂರ್ವಬದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ [[ಟ್ವೆಲ್ಫ್ತ್‌ ಅವೆನ್ಯೂ]] ಪಶ್ಚಿಮಬದಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಫಸ್ಟ್‌ ಅವೆನ್ಯೂನ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ನಾಲ್ಕು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌‌ ಅಕ್ಷರಕ್ರಮ ಹೊಂದಿರುವ ಅವೆನ್ಯೂಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ, [[ಅವೆನ್ಯೂ A]] ಇಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಅವೆನ್ಯೂ D]] ವರೆಗೆ ಹಲವು ಸಣ್ಣ ಬೀದಿಗಳಿವೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ [[ಈಸ್ಟ್‌ ವಿಲೇಜ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಇಂದು [[ಆಲ್ಫಾಬೆಟ್‌ ಸಿಟಿ]] ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಲಾದ ಬೀದಿಗಳು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳು {{convert|60|ft|m|0}} ಅಗಲವಿವೆ. ಪ್ರತಿ ಎರಡು ಅವೆನ್ಯೂಗಳ ನಡುವೆ ಸುಮಾರು 200 ಅಡಿ (61 ಮೀ.) ಅಂತರವಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವೆನ್ಯೂ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗವು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿ ಸುಮಾರು 260 ಅಡಿಗಳಿರುವಂತೆ (79 ಮೀ.) ಲೆಕ್ಕಿಸಿ, ಪ್ರತಿ ಮೈಲ್‌ಗೂ ಬಹುಶಃ ಸರಿಯಾಗಿ 20 ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಒಂದು ವಿಭಾಗವು ಮಾದರಿಯಾಗಿ 250 X 600 ಅಡಿ ಅಳತೆಯಷ್ಟಿದೆ. [[34ನೆಯ]], [[42ನೆಯ]], [[57ನೆಯ]] ಹಾಗೂ [[125ನೆಯ]] ಬೀದಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಊರುದ್ದಕ್ಕೂ ಹೋಗುವ ಹದಿನೈದು ಅವೆನ್ಯೂಗಳನ್ನು 100 ಅಡಿ (30 ಮೀ.) ಅಗಲ ಎಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿವೆ. ಇವು ವಿಭಾಗದ ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಿಗೆ ಹಾಗೂ [[ವ್ಯಾಪಾರ]] ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm ರಿಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಕಮಿಶನರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಲೆಯಿಂಗ್ ಔಟ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ರೋಡ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಅಂಡರ್ ದಿ ಆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಏಪ್ರಿಲ್ 3, 1807], [[ಕಾರ್ನೆಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]. ಮೇ 2, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಈ ಎಲ್ಲ ಬೀದಿಗಳು ಅರವತ್ತು ಅಡಿ ಅಗಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದು ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ನೂರು ಅಡಿ ಅಗಲವಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ.: ಸಂಖ್ಯೆಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತ-ಮೂರು, ಮೂವತ್ತ-ನಾಲ್ಕು, ನಲವತ್ತ-ಎರಡು, ಐವತ್ತ-ಏಳು, ಎಪ್ಪತ್ತ-ಎರಡು, ಇಪತ್ತ-ಒಂಬತ್ತು, ಎಂಬತ್ತ-ಆರು, ತೊಂಬತ್ತ-ಆರು, ನೂರಾ ಆರು, ನೂರ ಹದಿನಾರು, ನೂರಿಪ್ಪತ್ತೈದು, ನೂರಮೂವತ್ತೈದು, ನೂರನಲವತ್ತೈದು, ಹಾಗು ನೂರಐವತ್ತೈದು-ಬ್ಲಾಕಿನ ಉದ್ದ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇನ್ನೂರು ಅಡಿಗಳ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ." </ref> ಈ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಅಪವಾದಗಳ ಪೈಕಿ [[ಬ್ರಾಡ್ವೇ]] ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಲೋಯರ್‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]ನ [[ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಗ್ರೀನ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಉತ್ತರ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ನೊಳಗೂ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಮಿಡ್ಟೌನ್‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಕರ್ಣೀಯವಾಗಿ ಸಾಗಿ, [[ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌]] ([[ಆರನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂ]] ಹಾಗೂ 34ನೆಯ ಬೀದಿ), [[ಟೈಮ್ಸ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌]] ([[ಏಳನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂ]] ಹಾಗೂ 42ನೆಯ ಬೀದಿ) ಮತ್ತು [[ಕೊಲಂಬಸ್‌ ಸರ್ಕಲ್‌]] ([[ಎಂಟನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂ]]/[[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌]] ಹಾಗೂ 59ನೆಯ ಬೀದಿ) ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿರುವ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು 28.9 ಡಿಗ್ರಿಗಳಷ್ಟು ಓರೆಯಾದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಿರುವ ಕಾರಣ, ಈ ವಿಶೇಷ ರಚನೆಗೆ (ಐತಿಹಾಸಿಕ [[ಸ್ಟೋನ್‌ಹೆಂಜ್‌]] ಎಂಬಂತೆ) [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಹೆಂಜ್]]‌ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.<ref name="Manhattanhenge">ಸಿಲ್ವರ್ ಮ್ಯಾನ್, ಜಸ್ಟಿನ್ ರಾಕೆಟ್. "ಸನ್ನಿ ಡಿಲೈಟ್ ಇನ್ ಸಿಟಿ ಸೈಟ್", ''[[ನ್ಯೂಸ್ ಡೇ]]'', ಮೇ 27, 2006. "'ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಹೆಂಜ್' ಭಾನುವಾರದ ದಿನ ದೊರಕುತ್ತದೆ, ಈ ದಿನ ನಗರ ಯೋಜನೆಗಳು ಹಾಗು ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗುವ ಸಮಯದ ಖಭೌತ ವಿಜ್ಞಾನದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉತ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ 14th ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಬೀದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಲುಗೂಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಸ್ಟೋನ್ ಹೆಂಜ್ ನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಇದು ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಮಣದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಮರೇಖೆಯಲ್ಲಿದೆ, "ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಹೆಂಜ್" ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಮರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಳೀಯ ಘಟನೆಯು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಮೇ 28ರಂದು ಹಾಗು ಜುಲೈ 12ರಂದು...</ref> ಮೇ ತಿಂಗಳ ಅಪರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಜುಲೈ ತಿಂಗಳ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಂತಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವು ಬೀದಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಸೂರ್ಯ ಬೀದಿಯ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕ್ಷಿತಿಜದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.<ref name="Manhattanhenge"/><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html ಸನ್ ಸೆಟ್ ಆನ್ 34th ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಅಲಾಂಗ್ ದಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಗ್ರಿಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ(ನಿಯತಕಾಲಿಕ)]]'' ಸ್ಪೆಷಲ್ ಫೀಚರ್- ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4, 2006ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದೊಂದಿಗೆ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅದ್ಭುತ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಜೀವಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ [[ವೈಲ್ಡ್‌ಲೈಫ್‌ ಕಂಸರ್ವೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿ (ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮುದಾಯ)]] ಇಂದು ಮನ್ನಹಟ್ಟ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಇಸವಿ 1609ರಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿ ಹಡ್ಸನ್‌ ಸಾಗರದ ಮೂಲಕ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಭೂಗೋಳ ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಮೂಲಕ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಿ, ಇಂದಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ‌<ref name="Mannahatta"/> === ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಕೌಂಟಿಗಳು === * [[ನ್ಯೂಜರ್ಸಿಯ ಬರ್ಗೆನ್‌ ಕೌಂಟಿ]]—ಪಶ್ಚಿಮ/ವಾಯುವ್ಯ * [[ನ್ಯೂಜರ್ಸಿಯ ಹಡ್ಸನ್‌ ಕೌಂಟಿ]]—ಪಶ್ಚಿಮ/ನೈಋತ್ಯ * ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ಕೌಂಟಿ ([[ದಿ ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]])—ಈಶಾನ್ಯ * ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ ಕೌಂಟಿ ([[ಕ್ವೀನ್ಸ್‌]])—ಪೂರ್ವ/ಅಗ್ನೇಯ * ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಕೌಂಟಿ‌ ([[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌]])—ದಕ್ಷಿಣ/ಅಗ್ನೇಯ * ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ರಿಚ್ಮಂಡ್‌ ಕೌಂಟಿ‌ ([[ಸ್ಟ್ಯಾಟೆನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]])—ನೈಋತ್ಯ {{Geographic Location |Centre=New York County |North= |Northeast=[[The Bronx|Bronx County<br />(The Bronx)]] |East=[[Queens|Queens County<br />(Queens)]] |Southeast= |South=[[Brooklyn|Kings County<br />(Brooklyn)]] |Southwest=[[Staten Island|Richmond County<br />(Staten Island)]] |West=[[Hudson County, New Jersey|Hudson County,<br />New Jersey]] |Northwest=[[Bergen County, New Jersey|Bergen County,<br />New Jersey]] }} === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುರಕ್ಷಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು === * [[ಆಫ್ರಿಕನ್‌ ಬರಿಯಲ್‌ ಗ್ರೌಂಡ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮಾನ್ಯೂಮೆಂಟ್‌]] * [[ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ ಕ್ಲಿಂಟನ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮಾನ್ಯೂಮೆಂಟ್‌]] * [[ಫೆಡರಲ್‌ ಹಾಲ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮೆಮೋರಿಯಲ್‌]] * [[ಜನರಲ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮೆಮೋರಿಯಲ್‌]] * [[ಗವರ್ನರ್ಸ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮಾನ್ಯೂಮೆಂಟ್‌]] * [[ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಜ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮೆಮೋರಿಯಲ್‌]] * [[ಲೋಯರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌ ಟೆನಿಮೆಂಟ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕ್‌ ಸೈಟ್‌]] * [[ಸ್ಟ್ಯಾಚ್ಯೂ ಆಫ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಮಾನ್ಯೂಮೆಂಟ್‌]] (ಭಾಗ) * [[ಥಿಯೊಡೋರ್‌ ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್‌ ಬರ್ತ್‌ಪ್ಲೇಸ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕ್‌ ಸೈಟ್‌]] === ನೆರೆಹೊರೆ === ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಹಲವು ನೆರೆಹೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಕೆಲವನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಅಪ್ಪರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌]]) ಅಥವಾ ವಾಸಿಸುವ ಜನಾಂಗವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ;([[ಚೈನಾಟೌನ್‌]]). ಇತರೆ ಹೆಸರುಗಳು [[ಪ್ರಥಮಾಕ್ಷರಿ]]ಗಳಾಗಿವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಟ್ರೈಬೆಕಾ]] ('ಟ್ರಯಂಗಲ್‌ ಬಿಲೋ ಕೆನಾಲ್‌ ಬೀದಿ') ಅಥವಾ [[ಸೋಹೋ]] ('ಸೌತ್‌ ಆಫ್‌ ಹೌಸ್ಟನ್‌'), ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ [[ನಾಲಿಟಾ]] ('ನಾರ್ತ್‌ ಆಫ್‌ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಇಟಲಿ').<ref>ಸೇನ್ಫ್ಟ್, ಬ್ರೆಟ್. [https://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "ಇಫ್ ಯು'ರ್ ಥಿಂಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಲಿವಿಂಗ್ ಇನ್/TriBeCa; ಫ್ಯಾಮಿಲಿಸ್ ಆರ್ ದಿ ಕ್ಯಾಟಲಿಸ್ಟ್ ಫಾರ್ ಚೇಂಜ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 26, 1993. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಕುಟುಂಬಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯವನ್ನು ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿವರ್ತಕವಾಗಿ TRIangle BElow ಕಾಣಲ್ ಬೀದಿ ಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಿವೆ (ಆದಾಗ್ಯೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ತ್ರಿಕೊನವು ಅದರ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ: ಹಡ್ಸನ್ ಬೀದಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಬ್ರಾಡ್ವೇಯನ್ನು ಚೆಮ್ಬರ್ಸ್ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆನಾಲ್ ನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ)....ಕಲಾವಿದರು 70ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸೋಹೋ ( ಸೌತ್ ಆಫ್ ಹೌಸ್ಟನ್) ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದರು."</ref><ref>ಕೋಹೆನ್, ಜಾಯ್ಸ್. [https://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html "ಇಫ್ ಯು'ರ್ ಥಿಂಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಲಿವಿಂಗ್ ಇನ್/ನೋಲಿಟ; ಏ ಸ್ಲೈಸ್ ಆಫ್ ಲಿಟಲ್ ಇಟಲಿ ಮೂವಿಂಗ್ ಅಪ್ ಸ್ಕೇಲ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮೇ 17, 1998. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಯಾರೇ ಒಬ್ಬರಿಗೂ ಪಟ್ಟಣದ ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕರೆಯಬೇಕೆಂದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಾತ್ರಿಯಿಲ್ಲ. ನೋಲಿಟ-ಲಿಟಲ್ ಇಟಲಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗ, ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಭೌಗೋಳಿಕತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲದ ಪ್ರಥಮಾಕ್ಷರಕವನ್ನು ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ರಿಯಲ್-ಎಸ್ಟೇಟ್ ದಳ್ಳಾಳಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಅವರು ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಿನ ಗೌರವ ತರಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರು."</ref> ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ದೇಶದ [[Haarlem]] ಎಂಬ ನಗರವನ್ನಾಧರಿಸಿ [[Harlem (ಹಾರ್ಲೆಮ್‌)]] ಎಂಬ ಹೆಸರು ಡಚ್‌ ವಸಾಹತು ಕಾಲದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref>Pitts, David. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html U.S. Post‌age Stamp Honors Harlem‌'s Langston Hughes], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್.]]. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಹಾರ್ಲೆಮ್, ಅಥವಾ ನಿಎಉವ್ ಹಾರ್ಲೆಮ್, ಎಂದು ಮೊದಲಿಗೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಡಚ್ ನಲ್ಲಿ 1658 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್ ನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಹಾರ್ಲೆಮ್ ನ ಮೇಲೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ ನ ಒಂದು ನಗರ."</ref> [[ಆಲ್ಫಾಬೆಟ್‌ ಸಿಟಿ]] ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾದ A, B, C ಮತ್ತು D ಅವೆನ್ಯೂಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Manhattan night view.jpg|thumb|ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌, FDR ಡ್ರೈವ್, ಹಾಗು ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಸೇತುವೆ.]] [[ಸೋಹೋ]]ದಂತಹ ನೆರೆಹೊರೆಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉನ್ನತ ವರ್ಗ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್‌ ಗ್ರಾಮ]], [[ಲೋಯರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌]], [[ಆಲ್ಫಾಬೆಟ್‌ ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಈಸ್ಟ್‌ ವಿಲೇಜ್‌]]ನಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂಲೂ "[[ಬೋಹೀಮಿಯನ್‌]]" ಉಪಸಂಪ್ರದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.<ref>ಬ್ರುನಿ, ಫ್ರಾಂಕ್. [https://www.nytimes.com/1997/04/07/nyregion/the-grounds-he-stamped-the-new-york-of-ginsberg.html "ದಿ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್ ಹೀ ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್ಡ್: ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಆಫ್ ಗಿನ್ಸ್ ಬರ್ಗ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಎಪ್ರಿಲ್ 7, 1997. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ನಿಜಕ್ಕೂ, Mr. ಗಿನ್ಸ್ ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪೂಜನೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಜಗತ್ತಿನೆಡೆಗಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗು ಲೈಂಗಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದೆ. ಅವರ ವಿಕೇಂದ್ರೀಯತೆಯು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಕುಲೀನ ಹೆಂಗಸರ ಸುತ್ತ ಬೆಳೆದಿದೆ, ಅವರ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಕಥನವು ಬೋಹೆಮಿಯನ್ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯ ಸುತ್ತ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅವರು ಈ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ''ಅವರು ಪೂರ್ವದ ಹಳ್ಳಿ ಹಾಗು ಪೂರ್ವದ ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು,'' ಬಿಲ್ ಮಾರ್ಗನ್, ಸ್ನೇಹಿತ ಹಾಗು Mr. ಗಿನ್ಸ್ ಬರ್ಗ್ ನ ಪತ್ರಪಾಲಕ ಇದನ್ನು ನೆನ್ನೆ ಹೇಳಿದರು."</ref> ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿಗಳನ್ನು ವಾಸಿಸುವ [[ಚೆಲ್ಸೀ]] ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಕಲಾ ಉದ್ದಿಮೆ ಮತ್ತು ನಿಶಾ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿದೆ.<ref>ಡನ್ಲಪ್, ಡೇವಿಡ್ W. [https://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html "][https://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ದಿ ನ್ಯೂ ಚೆಲ್ಸಿಯಾ'ಸ್ ಮೆನಿ ಫೇಸಸ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'', ನವೆಂಬರ್ 13, 1994. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ವಿಲಾಸಿನಿಯಾದ ಚೆಲ್ಸಿಯಾಳ ಪಾತ್ರವು ಏ ಡಿಫರೆಂಟ್ ಲೈಟ್ ಪುಸ್ತಕದಂಗಡಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಬಲವಾಯಿತು, ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹತ್ತು ವರ್ಷದಿಂದ {{convert|800|sqft|m2|0|sing=on}} ಪೆರಿ ಬೀದಿಯ ಸಮೀಪ 548 ಹಡ್ಸನ್ ಬೀದಿಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಈಗ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ {{convert|5000|sqft|m2|-2}}ರಷ್ಟು ಜನರನ್ನು 151 ಪಶ್ಚಿಮ 19ನೇ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿತು ಹಾಗು ಈ ವಲಸೆಯು ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಆಡಂಬರದ ಜೀವನವು ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್ ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ... ಚೆಲ್ಸಿಯಾಳ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಗೋಸ್ಕರ, Mr. ಗರ್ಮೆಂಡಿಯಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಒಂಟಿ ಹೆಂಗಸರು ಇಲ್ಲಿ ಬರಲು ಇಷ್ಟ ಪಡಲಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಒಂಟಿ ಗಂಡಸರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. "70ರ ದಶಕದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೆರೆ ಪ್ರದೇಶವು ಆಡಂಬರಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಯಿತು," ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ."</ref> [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಹೈಟ್ಸ್‌]] [[ಡಾಮಿನಿಕನ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌]]ನಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದವರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಚೈನಾಟೌನ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ ಚೀನೀ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಗ್ರೈಮ್ಸ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 "ವರ್ಲ್ಡ್ ನ್ಯೂಸ್: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್'ಸ್ ಚೈನಾಟೌನ್‌ ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಸ್ ಟು ಫೀಲ್ ದಿ ಪಿಂಚ್ ಓವರ್ 'ದಿ ಬಗ್'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಟೈಮ್ಸ್]]'', ಏಪ್ರಿಲ್ 14, 2003. ಮೇ 19, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನ ಚೈನಾಟೌನ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಚೈನೀಸ್ ಜನರು ಕೇಂದ್ರಿಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 Chinatown‌: A World of Dining, Shopping, and History], [[NYC &amp; ಕಂಪನಿ]], June 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟು, ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದೊಡ್ಡ ಚೈನಾಟೌನ್‌ ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿನ ವೀಕ್ಷಣೆ, ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ, ಅದರ ಇತಿಹಾಸ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಿನ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿ ನೋಡಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಂತಹ ಭೇಟಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಚೈನೀಸ್ ಜನರು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರಿಕರಿಸಿರುವ-150,000-ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋಳಾರ್ಧವು, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು-ಸ್ಕ್ವೆರ್-ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಲಫಾಯೆಟ್ಟೆ, ವೊರ್ತ್, ಹಾಗು ಗ್ರಾಂಡ್ ಬೀದಿಗಳು ಹಾಗು ಈಸ್ಟ್ ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಯನ್ನು ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ."</ref> [[ಅಪ್ಪರ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವವರು ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಮನೋಭಾವವುಳ್ಳವರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, [[ಅಪ್ಪರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌]]ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು [[ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿ]] ಹಾಗೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಶೀಲರಾಗಿದ್ದು, ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;id=76746 ಅಪ್ಪರ್ ವೆಸ್ಟ್ ಸೈಡ್], [[NYC &amp; ಕಂಪನಿ]], ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಇದು ನಗರದ ಬೌದ್ಧಿಕ, ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ, ಹಾಗು ಶ್ರೀಮಂತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಭದ್ರವಾದ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಾತಾವರಣವು ಭೂಮಿಯ ಹೊರಪದರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಂತೆ ಇಲ್ಲ."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 Maps &amp; Neighborhoods - Upper East Side], [[NYC &amp; ಕಂಪನಿ]], ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನೆರೆಪ್ರದೇಶದವರಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಹಾಗು ಮರಳುಗೊಳಿಸುವ ಕೃತಕತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಮದ್ಯದ ಬಾಟಲುಗಳ ಬಿರಡೆಗಳು ಪಾಪ್ ಎಂದು ಸಿಡಿಸಿ ಶಬ್ದ ಮಾಡಲು ಶುರು ಮಾಡಿದವು! ಜೊತೆಗೆ ಉನ್ನತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರಿಟ್ಜ್ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವು." </ref><ref>[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html ಸ್ಟ್ರೋಲ್ ದಿ ಅಪ್ಪರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್ ಫಾರ್ ಲೈಫ್ ಸ್ಟೈಲ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎಲೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ಫೂಟ್ ನೋಟ್ಸ್'' ಆಫ್ ದಿ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೋಶಿಯೋಲಾಜಿಕಲ್ ಅಸ್ಸೋಸಿಯೇಶನ್]], ಮಾರ್ಚ್ 1996, ಜೂನ್ 29, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಅಪ್ಟೌನ್‌'' ಎಂದರೆ ಉತ್ತರ (ಇನ್ನೂ ನಿಖರವಾಗಿ, ಉತ್ತರ-ಈಶಾನ್ಯ - ಇದು ದ್ವೀಪದ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಬೀದಿ ಕೇಂದ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತಿರುಗಿರುವ ದಿಕ್ಕೂ ಸಹ) ಮತ್ತು ಡೌನ್ಟೌನ್‌ ಎಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ (ದಕ್ಷಿಣ-ನೈಋತ್ಯ).<ref>ಪೆಟ್ಜೊಲ್ಡ್, ಚಾರ್ಲ್ಸ್. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html "ಹೌ ಫಾರ್ ಫ್ರಂ ಟ್ರೂ ನಾರ್ತ್ ಆರ್ ದಿ ಅವೆನ್ಯೂಸ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌?" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, ಏಪ್ರಿಲ್ 30, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಗರದ ಬೀದಿಗಳ ನೆಲೆಯು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ನ ಅಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಮಾಂತರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಮುಖ ಚಾಚಿರುವ ಪೂರ್ವಾಬಿಮುಖ ನಕ್ಷೆಗಳು( ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಮಾದರಿ) ದ್ವೀಪವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ವಿಶಾಲ ಬೀದಿಗಳು ಉತ್ತರ ಹಾಗು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹಾಗು ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತವೆ."</ref> ಈ ಬಳಕೆಯು ಅಮೆರಿಕಾದ ಇತರೆ ನಗರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ''[[ಡೌನ್ಟೌನ್]]'' ‌ ಎಂದರೆ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ (ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌)]] ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ - ದ್ವೀಪದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ (ಹಣಕಾಸು ಜಿಲ್ಲೆ)]] ಹಾಗೂ [[ಮಿಡ್ಟೌನ್‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]. ''ಅಪ್ಟೌನ್‌'' ಎಂಬ ಪದವು, [[59ನೆಯ ಬೀದಿ]]ಯಿಂದ <ref>ಜಾಕ್ಸನ್, ನಾನ್ಸಿ ಬೆತ್. [https://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html "ಲಿವಿಂಗ್ ಆನ್/59th ಸ್ಟ್ರೀಟ್; ಪುಟ್ಟಿಂಗ್ ಔಟ್ ದಿ ಗೋಲ್ಡ್-ಪ್ಲೇಟೆಡ್ ವೆಲ್ಕಮ್ ಮ್ಯಾಟ್ಸ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'', ಆಗಸ್ಟ್ 29, ೨೦೦೪. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ವೈಭವೋಪೇತವಾದ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ಈಗ ಭದ್ರ ಆಸರೆ ಹೊಂದಿವೆ. ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳವಾದ ಮಹಾಮಳಿಗೆಗಳು ಹಾಗು ಅಂಗಡಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, 59ನೇ ಬೀದಿಯು ನಗರದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಸಂಧಿಸುವ ಮಿಡ್ಟೌನ್ ಗಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ."</ref> ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ''ಡೌನ್ಟೌನ್‌'' ಎಂಬುದು [[14ನೆಯ ಬೀದಿ]]ಯಿಂದ <ref name="NYCBasics">[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], [[NYC &amp; Company]], ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗವು (14ನೇ ಬೀದಿಯ ಕೆಳಗೆ) ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್ ಹಳ್ಳಿ, SoHo, TriBeCa, ಹಾಗು ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಹಣಕಾಸಿನ ಆಡಳಿತ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ."</ref> ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ವಲಯವನ್ನು ''ಮಿಡ್ಟೌನ್‌'' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ದೃಢವಾಗಿರದೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತವೆ. [[ಫಿಫ್ತ್‌ ಅವೆನ್ಯೂ (ಐದನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂ)]] ರಸ್ತೆಯು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಇಬ್ಭಾಗಿಸಿ, ನಗರದ ಪೂರ್ವ/ಪಶ್ಚಿಮ ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ ಗಡಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪೂರ್ವ 27ನೆಯ ಬೀದಿ, ಪಶ್ಚಿಮ 42ನೆಯ ಬೀದಿ); ಬೀದಿ ವಿಳಾಸಗಳು ಫಿಫ್ತ್‌ ಅವೆನ್ಯೂದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಅದರಿಂದ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಾ ರಸ್ತೆಗಳ ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೂ 100 ಬೀದಿಗಳುಂಟು.<ref name="NYCBasics"/> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವೇವರ್ಲಿ ಪ್ಲೇಸ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಫಿಫ್ತ್‌ ಅವೆನ್ಯೂ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು, ಬ್ರಾಡ್ವೇ ರಸ್ತೆಯು ಪೂರ್ವ/ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿ ಗುರುತಿಸುವ ರೇಖೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಹೌಸ್ಟಿನ್‌ ಬೀದಿ]]ಗೆ ತುಸು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜಾಲವು ಮೊದಲನೆಯ ಬೀದಿಯೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಗೊಂಡರೂ, [[ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಬೀದಿ]]ಯ ತುಸು ಉತ್ತರದ ತನಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಬೀದಿಗಳೂ ಸಾಂಖ್ಯಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿವೆ. ರಸ್ತೆಯ ಕ್ರಮಸಂಖ್ಯೆಯು ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾ 220ನೆಯ ಬೀದಿಯ ತನಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದ್ವೀಪಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರಮಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಬೀದಿ.<ref name="Stuff"/> === ಹವಾಗುಣ === [[ಚಿತ್ರ:Storm at Manhattan.jpg|thumb|ಮಿಡ್ ಟೌನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನ ಮಳೆ.]] 41°Nರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ [[ಆರ್ದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ಉಪ-ಉಷ್ಣ ಹವಾಗುಣ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ([[Köppen ವಿಂಗಡಣೆ]] Cfa).<ref name="NYC ಹವಾಗುಣ"<ref name="NYC ಹವಾಗುಣ">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|accessdate=2007-03-27}}</ref> ನಗರವು ಕಡಲತೀರ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ಒಳನಾಡಿನ ವಲಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 25ರಿಂದ 35 ಅಂಗುಲದಷ್ಟು (63.5ರಿಂದ 88.9 ಸೆ.ಮೀ.) ಹಿಮಪಾತವಾಗುವುದನ್ನು ಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="NYC climate"/> ಹಿಮಪಾತದ ಕಾಲಗಳ ನಡುವೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 220 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಹಿಮರಹಿತ ಅವಧಿಯಿರುತ್ತದೆ.<ref name="NYC climate"/> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಸಂತ ಮತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲಗಳು ಹಿತಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿದ್ದು, ಆರ್ದ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 18ರಿಂದ 25 ದಿನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣಾಂಶವು 90&nbsp;°F (32&nbsp;°C) ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="NYC climate"/> ನಗರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹವಾಗುಣ ಮಾದರಿಯು [[ಅಟ್ಲ್ಯಾಂಟಿಕ್‌ ಮಲ್ಟಿಡಿಕೇಡಲ್‌ ಆಸ್ಕಿಲೇಷನ್‌]]ನಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಟ್ಲ್ಯಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ 70 ವರ್ಷ ಅವಧಿಯ ಶಾಖದ ಮತ್ತು ತಂಪಾಗಿಸುವ ಒಂದು ಸುತ್ತಾಗಿದ್ದು, ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಚಂಡಮಾರುತ ಮತ್ತು ಕಡಲತೀರದಲ್ಲಿನ ಬಿರುಗಾಳಿಗಳ ಆವರ್ತನ ಮತ್ತು ತೀವ್ರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|accessdate=2009-06-29}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ 9 ಜುಲೈ 1936ರಂದು 106&nbsp;°F (41&nbsp;°C)ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಾಗೂ 9 ಫೆಬ್ರವರಿ 1934ರಂದು -15&nbsp;°F (-26&nbsp;°C)ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಉಷ್ಣಾಂಶ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಜನವರಿ 2004ರಲ್ಲಿ ಸೊನ್ನೆಗಿಂತಲೂ ಒಂದಂಕಿ ಹೆಚ್ಚಿನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ಇಳಿದು, ಜುಲೈ 2005ರಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣಾಂಶವು 100&nbsp;°Fಗೆ ಹಾಗೂ ಆಗಸ್ಟ್‌ 2006ರಲ್ಲಿ 103&nbsp;°Fಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯ ತಾಪಮಾನವು [[ಅರ್ಬನ್‌ ಹೀಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]] ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನ ಹೊತ್ತು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲಾದ ಶಾಖವು ಇರುಳಿನ ಹೊತ್ತು ಪುನಃ ಪ್ರಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಗಾಳಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೀಸಿದಲ್ಲಿ, ಉಷ್ಣಾಂಶದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 7&nbsp;°F (4&nbsp;°C)ರಷ್ಟು ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20081216084557/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM "ಕೀಪಿಂಗ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಕೂಲ್ ಇಸ್ ದಿ ಜಾಬ್ ಆಫ್ NASA'ಸ್ ಹೀಟ್ ಸೀಕರ್ಸ್." ], ''[[Spacedaily.com]]'', ಫೆಬ್ರವರಿ 9, 2006. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ತಾಪಮಾನದ ದ್ವೀಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಾವಿನ ಹವೆಯಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗವು ಕಡಿಮೆಯಿರುವಾಗ ಹಾಗು ಸಮುದ್ರದ ಗಾಳಿಯು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೀಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಗಾಳಿಯ ಉಷ್ಣತೆಯು {{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} ರಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ."</ref> == ಸರ್ಕಾರ == [[ಚಿತ್ರ:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|ದಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮುನಿಸಿಪಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್]] [[ಚಿತ್ರ:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|ಸ್ಕಾಟ್ ಸ್ತ್ರಿನ್ಜರ್, 2006.]] ಇಸವಿ 1898ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಸ್ಥಿತಿ ದೃಢವಾಗಿಸಿದಾಗಿಂದಲೂ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಸನ್ನದಿನಡಿ ಆಡಳಿತಗೊಳಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಂತೆ, 1989ರಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ನಂತರ, ದೃಢವಾದ [[ಮಹಾಪೌರ-ಸಭಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "ರಿಪೋರ್ಟ್ ಆನ್ ಬ್ಯಾಲಟ್ ಪ್ರಪೋಸಲ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ 2003 ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಚಾರ್ಟರ್ ರಿವಿಶನ್ ಕಮಿಷನ್"](ಪ್ದ್ಫ್), [[ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಾರ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್]]. ಮೇ 11, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಪಕ್ಷೇತರ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಪುರಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ 1989ರ ಚಾರ್ಟರ್ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಒಂದು ಪ್ರಬಲವಾದ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ."</ref> ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಆಡಳಿತವು ಮ್ಹಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸನ್ಮಾರ್ಗ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಮನರಂಜನಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಹಾಗೂ ಕಲ್ಯಾಣಸೇವಾ ಖಾತೆಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದೊಂದಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ಸಮತೋಲನಕ್ಕಾಗಿ, 1898ರಲ್ಲಿ [[ವಿಭಾಗೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ (ಬೊರೊ ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌)]] ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಬೋರ್ಡ್‌ ಆಫ್‌ ಎಸ್ಟಿಮೇಟ್‌]] ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಮತದ ಹಕ್ಕು ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿಭಾಗೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳ ಆಡಳಿತ ಪಾತ್ರವಿತ್ತು. ಈ ಮಂಡಳಿಯು ನಗರದ ಮುಂಗಡ ಪತ್ರ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದನೆ ಹಾಗೂ ಜಮೀನು ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿತ್ತು. ಇಸವಿ 1989ರಲ್ಲಿ, [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ವು 'ಬೋರ್ಡ್‌ ಆಫ್‌ ಎಸ್ಟಿಮೇಟ್‌'ನ್ನು 'ಸಂವಿಧಾನ ಬಾಹಿರ' ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸ್ಟೇಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿರದಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 1964ರಲ್ಲಿ ಹೊರಡಿಸಿದ 'ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಒಂದೇ ಮತ ಹಕ್ಕು' ತೀರ್ಪಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾದ [[ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ತಿದ್ದುಪಡಿ]]ಯ [[ಸಮಾನ ರಕ್ಷಣಾ ವಿಧಿ]]ಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html ಕಾರ್ನೆಲ್ ಲಾ ಸ್ಕೂಲ್ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್: ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಸ್ಟಿಮೇಟ್ ಆಫ್ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ v. ಮೊರ್ರಿಸ್], [[ಕಾರ್ನೆಲ್ ಲಾ ಸ್ಕೂಲ್]]. ಜೂನ್ 12, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 1990ರಿಂದಲೂ, ಬಹುಶಃ ಅಧಿಕಾರವೇ ಇಲ್ಲದ ವಿಭಾಗೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಮಹಾಪೌರರ ನಿಯೋಗಗಳು, ನಗರ ಮಂಡಳಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ನಗರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಭಾಗದ ಪರವಾಗಿ ವಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಡೆಮೊಕ್ರಾಟ್‌]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಇಸವಿ 2005ರಲ್ಲಿ ಚುನಾಯಿತರಾದ [[ಸ್ಕಾಟ್ ಸ್ಟ್ರಿಂಗರ್‌]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ವಿಭಾಗೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಸ್ಕಾಟ್ M. ಸ್ಟ್ರಿನ್ಗರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಬರೋದ ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್'ಸ್ ಆಫೀಸ್. ಎಪ್ರಿಲ್ 27, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಸ್ಕಾಟ್ M. ಸ್ಟ್ರಿನ್ಗರ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನ 26ನೇ ಪುರಸಭಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಜನವರಿ 2006ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು..."</ref> ಇಸವಿ 2010ರಿಂದಲೂ ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌ ಪಕ್ಷದವರಾದ [[ಸಿ ವ್ಯಾನ್ಸ್‌]], ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿಯ ಜಿಲ್ಲಾ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml ಬಯೋಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಸೈರಸ್ R. ವಾನ್ಸೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಅಟರ್ನಿ'ಸ್ ಆಫೀಸ್. ಏಪ್ರಿಲ್ 27, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಅವರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿಯ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಅಟರ್ನಿ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಎಂಟು ಯಶಸ್ವಿ ಆಹ್ವಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇಯದನ್ನು 1974ರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ತನಕ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಿದ."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಹತ್ತು ನಗರ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಐದು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಹನ್ನೆರಡು ಆಡಳಿತ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಿಲ್ಲಿಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯ ಮಂಡಳಿಯಿದೆ. ಸಮುದಾಯ ಮಂಡಳಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳ ದೂರುಗಳು ಮತ್ತು ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಅವರ ಪರ ವಕೀಲಿ ವಹಿಸುವ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಮಂಡಳಿಗಳಾಗಿವೆ. [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿರುವ ಈ ವಿಭಾಗವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಕಾನ್ಸಲಿನ ಕಾರ್ಯಾಲಯ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 105 ಕಾನ್ಸಲನ ಅಧಿಕೃತ ಕಛೇರಿಗಳು, ಮಹಾ ಕಾನ್ಸಲರ ಹಾಗೂ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಕಾನ್ಸಲ್‌ ಕಛೇರಿಗಳೂ ಇವೆ.<ref>[http://www.consulsnewyork.com/about.htm ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಫಾರಿನ್ ಕಾನ್ಸಲ್ಸ್: ಅಬೌಟ್ ಅಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. ಜುಲೈ 19, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇದು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಹಾಲ್]]‌ನ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಮಹಾಪೌ]]ರರ ಕಛೇರಿ ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳವಾದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿದೆ. ಮಹಾಪೌರರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಹಾಗೂ ಹದಿಮೂರು ನಗರಸಭಾ ನಿಯೋಗಗಳು ಸಮೀಪದ [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಗರಸಭಾ ಭವನ (ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮುನಿಸಿಪಾಲ್‌ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌)]]ದಲ್ಲಿವೆ. ಇಸವಿ 1916ರಲ್ಲಿ ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಬೃಹತ್‌ ಸರ್ಕಾರೀ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮುನಿಸಿಪಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ]]. ಜೂನ್ 29, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> === ರಾಜಕೀಯ === [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಜಿಲ್ಲಾ ವಕೀಲ]], [[ವಿಭಾಗೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ]] {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನದ ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು''' <br /><ref>{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|accessdate=2009-05-30}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !ವರ್ಷ ![[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ರು]] ![[ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌ಗಳು]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.5% ''89,906'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''85.7%''' ''572,126'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.7% ''107,405'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''82.1%''' ''526,765'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|14.2% ''79,921'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''79.8%''' ''449,300'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.8% ''67,839'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''394,131'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|15.9% ''84,501'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''78.2%''' ''416,142'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|22.9% ''115,927'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''76.1%''' ''385,675'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|27.4% ''144,281'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''72.1%''' ''379,521'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''115,911'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''62.4%''' ''275,742'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.5% ''117,702'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.2%''' ''337,438'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.4% ''178,515'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.2%''' ''354,326'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.6% ''135,458'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''70.0%''' ''370,806'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.2% ''120,125'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.5%''' ''503,848'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.2% ''217,271'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''65.3%''' ''414,902'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1956]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.26% ''300,004'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.74%''' ''377,856'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1952]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|39.30% ''300,284'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.47%''' ''446,727'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1948]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.18% ''241,752'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''52.20%''' ''380,310'' |} ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಪಾಲು ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟಿಕ್‌ ಪಕ್ಷದವರದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತದಾರರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು 12%ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಹೊಂದಿದ್ದ ನೋಂದಾಯಿತ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌]]ರು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ [[ಅಪ್ಪರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್]]‌ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೋಂದಾಯಿತ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ರು ಮತದಾರರ ಸಮುದಾಯದ 20%ರಷ್ಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತರಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿ [[ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌]]ಗಳದ್ದು 66.1%ರಷ್ಟು ಪಾಲಿದೆ. ಮತದಾರರಲ್ಲಿ 21.9%ರಷ್ಟು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಲ್ಲ (ನಿರ್ದಳೀಯರು).<ref>ಗ್ರೋಗನ್, ಜೆನ್ನಿಫರ್. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ಎಲೆಕ್ಷನ್ 2004-ರೈಸ್ ಇನ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರೇಶನ್ ಪ್ರಾಮಿಸ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಟರ್ನ್ಔಟ್], ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಜರ್ನಲಿಸಂ, ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಮಂಡಳಿಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 22ರ ಗಡುವಿನ ಅವಧಿಯ ತನಕ ದಾಖಲಾದ ಮತದಾರರ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, 1.1 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ದಾಖಲಾದ ಮತದಾರರು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 727,071ರಷ್ಟು ಜನ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು ಹಾಗು 132,294 ರಷ್ಟು ಜನ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಇದು 2000ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಗಿಂತ 26.7 ಶೇಕಡಾ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 876,120 ದಾಖಲಾದ ಮತದಾರರಿದ್ದರು."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಾಲ್ಕು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌ಗಳು ನಾಲ್ಕೂ ಭಾಗಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. * [[ಮೇಲಿನ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]ನಲ್ಲಿ, ಹಾರ್ಲೆಮ್‌, [[ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್‌ ಹಾರ್ಲೆಮ್]]‌, ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಹೈಟ್ಸ್‌, [[ಇನ್ವುಡ್]]‌ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಪರ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಹದಿನೈದನೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಬಿ. ರೇಂಜೆಲ್‌]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * ಅಪ್ಪರ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌, [[ಹೆಲ್ಸ್‌ ಕಿಚನ್‌]], ಚೆಲ್ಸೀ, ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್‌ ಗ್ರಾಮ, [[ಚೈನಾಟೌನ್‌]], ಟ್ರೈಬೆಕಾ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಟರಿ ಪಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ, ಹಾಗೂ ನೈಋತ್ಯ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ನ ಕೆಲವು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ 'ವೆಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌' ಆಧಾರಿತ [[8ನೆಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು [[ಜೆರೊಲ್ಡ್‌ ನ್ಯಾಡ್ಲರ್‌]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * [[ಟೆಡ್ಡಿ ರೂಸ್ವೆಲ್ಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಲಿಂಡ್ಸೆ]]ಯವರ ರಾಜಕೀಯ ತಾಣವಾಗಿದ್ದ 'ಸಿಲ್ಕ್‌ ಸ್ಟಾಕಿಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ‌' ಎನ್ನಲಾದ [[14ನೆಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು [[ಕ್ಯಾರೊಲೀನ್‌ ಬಿ. ಮಾಲೊನಿ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಪ್ಪರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌, [[ಯಾರ್ಕ್ವಿಲ್‌]], ಗ್ರ್ಯಾಮರ್ಸಿ ಪಾರ್ಕ್‌, ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಹಾಗೂ [[ಲೋವರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌]]ನ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗ, ಹಾಗೂ [[ಈಸ್ಟ್‌ ವಿಲೇಜ್‌ (ಪೂರ್ವ ಗ್ರಾಮ)]], ಜೊತೆಗೆ ವೆಸ್ಟರ್ನ್‌ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ನ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. * [[ಆಲ್ಫಾಬೆಟ್‌ ಸಿಟಿ]]ಯ C ಮತ್ತು D ಅವೆನ್ಯೂಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ಯೂರ್ಟೊ ರಿಕನ್‌ ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಲೋವರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌]] ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌/ಕ್ವೀನ್ಸ್‌-ಆಧಾರಿತ [[12ನೆಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯನ್ನು [[ನೈಡಿಯಾ ವೆಲಸ್ಕ್ವೆಜ್‌]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಸವಿ [[1924]]ರಲ್ಲಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿಯ 41.20%ರಷ್ಟು ಮತಗಳಿಸಿದ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ [[ಕ್ಯಾಲ್ವಿನ್‌ ಕೂಲಿಜ್‌]], 39.55%ರಷ್ಟು ಮತಗಳಿಸಿದ ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌ [[ಜಾನ್‌ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಡೇವಿಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧ ಜಯಗಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯು ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿಲ್ಲ. ಇಸವಿ 1920ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮತಗಳಲ್ಲಿ 59.22%ರಷ್ಟನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ [[ವಾರೆನ್‌ ಜಿ. ಹಾರ್ಡಿಂಗ್‌]] ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್-ಹಿಸ್ಟರಿ: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ], ಅವರ್ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್ಸ್. ಮೇ 1, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 2004ನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ, ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್‌ [[ಜಾನ್‌ ಕೆರ್ರಿ]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮತಗಳಲ್ಲಿ 82.1%ರಷ್ಟು ಪಡೆದರು. ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಬುಷ್‌]] ಕೇವಲ 16.7%ರಷ್ಟು ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 ಜೆನರಲ್ ಎಲೆಕ್ಷನ್: ಸ್ಟೇಟ್ಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ರಿಟರ್ನ್ ಆಫ್ ದಿ ವೋಟ್ಸ್ ಫಾರ್ ದಿ ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ವೈಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್](PDF), ಡಿಸೆಂಬರ್ 1, 2004ರಂದು ನಡೆಸಲಾದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಲೆಕ್ಷನ್ಸ್. ಏಪ್ರಿಲ್ 30, 2008ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಈ ವಿಭಾಗವು ಧನ ನೆರವಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖ ಮುಲವಾಗಿದೆ. ಇಸವಿ 2004ರಲ್ಲಿ, ರಾಜಕೀಯ ದೇಣಿಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿದ ಏಳು [[ZIP ಸಂಖ್ಯೆಗಳ]] ಪೈಕಿ ಆರು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿವೆ.<ref>[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp ನ್ಯಾಷನಲ್ ಓವರ್ ವ್ಯೂ: ಟಾಪ್ ಜಿಪ್ ಕೋಡ್ಸ್ 2004 - ಟಾಪ್ ಕಾಂಟ್ರೀಬ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಜಿಪ್ ಕೋಡ್ಸ್ ಫಾರ್ ಆಲ್ ಕ್ಯಾಂಡಿಡೇಟ್ಸ್ (ಇಂಡಿವಿಜುಅಲ್ ಫೆಡೆರಲ್ ಕಾಂಟ್ರೀಬ್ಯೂಶನ್ಸ್ ($200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ದಿ ಕಲರ್ ಆಫ್ ಮನಿ. ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಅಪ್ಪರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ 10021 ಎಂಬ ಅತ್ಯುನ್ನತ ZIP ಕೋಡ್‌ [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆ]] ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಗಳಿಸಿದವು. ಇದರಲ್ಲಿ 2004ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಕೆರ್ರಿ ಹಾಗೂ ಬುಷ್‌ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost ಬಿಲ್ ಡೋನರ್ಸ್ ಸ್ಟಿಲ್ ರೂಲ್ ದಿ ರೂಸ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, ಪಬ್ಲಿಕ್ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 29, 2004ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜುಲೈ 11, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಸಂಯುಕ್ತತಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:Farley PO jeh.JPG|thumb|ಜೇಮ್ಸ್ A. ಫಾರ್ಲೆಯ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್.]] [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಅಂಚೆ ಸೇವೆ]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಮಿಡ್ಟೌನ್‌ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಫ್ಯಾರ್ಲೆ ಪೋಸ್ಟ್‌ ಕಛೇರಿಯು]] ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ.<ref>[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್ ಲೊಕೇಶನ್ - ಜೇಮ್ಸ್ A. ಫಾರ್ಲೆಯ್] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 |date=2012-07-21 }}." ''[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಪೋಸ್ಟಲ್ ಸರ್ವೀಸ್]]''. ಮೇ 5, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[31ನೆಯ ಬೀದಿ]] ಹಾಗೂ [[33ನೆಯ ಬೀದಿ]]ಯ ನಡುವೆ ಎಂಟನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂದಲ್ಲಿ # 421ರಲ್ಲಿದೆ. ಅಂಚೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ 9 ಮೇ 2009ರಿಂದ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>"[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಮೇನ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್ ಸ್ಟಾಪ್ಸ್ 24-ಅವರ್ ಸರ್ವಿಸ್]." ''[[ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್ ಪ್ರೆಸ್]]''. ಶುಕ್ರವಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್ 17, 2009. ಮೇ 5, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> == ಅಪರಾಧ == ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನೆಲಗಳಲ್ಲಿನ ಬಡತನದಿಂದ ಪಾರಾಗಬಯಸಿದ ವಲಸಿಗರಿಗೆ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಯಸ್ಕಾಂತದಂತಾಯಿತು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ತಲುಪಿದ ನಂತರ ಹಲವರು, [[ಬ್ರಾಡ್ವೇ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಹಾಲ್‌]]ನ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಬೊವೆರಿ]] ನಡುವಿನ [[ಫೈವ್‌ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌]] ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಳಚೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದರು. 1820ರ ದಶಕಗಳೊಳಗೆ, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಜೂಜುಕೋಣೆಗಳು ಹಾಗೂ [[ಕುಖ್ಯಾತ ಸ್ಥಾನ]]ಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಹೋಗಲು ಬಹಳ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ಥಳಗಳೆನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಸವಿ 1842ರಲ್ಲಿ, ಖ್ಯಾತ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಗ್ರಂಥಕರ್ತ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್]]‌ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಇಲ್ಲಿನ ಕಳಪೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ದಿಗಿಲಾದರು.<ref>ಕ್ರಿಸ್ಟಿಯಾನೋ, ಗ್ರೆಗೊರಿ. [http://urbanography.com/5_points/ "ದಿ ಫೈವ್ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್"], ಅರ್ಬನೋಗ್ರಫಿ. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅದೆಷ್ಟು ಕುಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿತ್ತೆಂದರೆ, [[ಅಬ್ರಹಾಮ್‌ ಲಿಂಕನ್‌]]ರ ಗಮನಕ್ಕೂ ಬಂದಿತ್ತು. ಇಸವಿ 1860ರಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ [[ಕೂಪರ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಅಡ್ರೆಸ್]]‌ಗೆ ಮುಂಚೆ ಅವರು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು.<ref>ವಾಲ್ಷ್, ಜಾನ್, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "ದಿ ಫೈವ್ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, ಐರಿಶ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ದಿ ಗಾರ್ಡನ್ ಸಿಟಿ ಏರಿಯ, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1994. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ದಿ ಫೈವ್ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್ ಕೊಳೆಗೇರಿಯು ಎಷ್ಟು ಕುಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತೆಂದರೆ ಅದು ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಅಬ್ರಹಂ ಲಿಂಕನ್ ನ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವರ ಕೂಪರ್ ಯೂನಿಯನ್ ಅಡ್ರೆಸ್ಸ್ ಗೂ ಮುಂಚೆ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ಕೊಡುವಂತೆ ಮಾಡಿತು."</ref> ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಐರಿಷ್‌ ಮೂಲದ [[ಫೈವ್‌ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌ ಗ್ಯಾಂಗ್‌]] ದೇಶದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘಟಿತ ಅಪರಾಧೀ ತಂಡವಾಗಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|ಇಸವಿ 1885ರ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಫೈವ್ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಒಂದು ಕೊಳೆಗೇರಿಯ ಸಂದರ್ಶನ]] [[ಚಿತ್ರ:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಹಾರ್ಬರ್ ನ ಸುತ್ತ ಒಂದು NYPD ದೋಣಿಯ ಗಸ್ತು.]] 1900ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಟಲಿ ದೇಶದಿಂದ ವಲಸೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಹಲವರು [[ಆಲ್ ಕ್ಯಾಪೊನ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಆಲ್‌ ಕ್ಯಾಪೊನ್‌ ಮೊದಲು [[ಫೈವ್‌ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌ ಗ್ಯಾಂಗ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಅಪರಾಧೀ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ.<ref>[http://www.chicagohs.org/history/capone.html ಅಲ್ ಕಾಪೋನೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, [[ಚಿಕಾಗೊ ಹಿಸ್ಟರಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]]. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಕಾಪೋನೆ, ಜನವರಿ 17, 1899ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ.... ಅವನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಲ್ಲಿ ಕುಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ. ಫೈವ್ ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್ ನ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಜೊತೆಗೆ ದರೋಡೆಕೋರ ಫ್ರಾಂಕಿ ಯಾಲೆ ಯ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಡೈವ್, ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಇನ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಅನಾಹ್ವಾನಿತರನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟುವ ಆಳಾಗಿ ಹಾಗು ಪಾನಗೃಹ ಪರಿಚಾರಕನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ."</ref> ''ಕೊಸಾ ನಾಸ್ಟ್ರಾ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾದ [[ಮಾಫಿಯಾ]] ಗುಂಪು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಸಿಸಿಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತವಾಯಿತು. ಆನಂತರ, 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿಸಿಲಿಯನ್‌ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಇಟಲಿಯನ್‌ [[ವಲಸೆ]] ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪೂರ್ವ ತೀರ]]ದ ವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖ ಯೆಹೂದೀ ದರೋಡೆಕೋರ [[ಮೆಯರ್‌ ಲ್ಯಾನ್ಸ್ಕಿ]] ನಾಯಕತ್ವದ [[ಯೆಹೂದೀ ಗುಂಪು]] ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರೆ ಅಪರಾಧೀ ಗುಂಪುಗಳೊಡನೆ ಜತೆಗೂಡಿದ [[ಲಕಿ ಲುಸಿಯಾನೊ]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾ ಕೊಸಾ ನಾಸ್ಟ್ರಾ ಗುಂಪನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ.<ref name="Smithsonian">ಜಫ್ಫೆ, ಎರಿಕ್. {{Cite web |url=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php |title="Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra" |access-date=2010-04-19 |archive-date=2007-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615003727/http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php |url-status=bot: unknown }},''[[ಸ್ಮಿತ್ ಸೋನಿಯನ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)]]'', ಏಪ್ರಿಲ್ 2007. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 1920ರಿಂದ 1933ರ ವರೆಗೆ ಹೇರಲಾದ [[ನಿಷೇಧ]]ವು ಮದ್ಯದ ಕಾಳಸಂತೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು. ಇದನ್ನು ಮಾಫಿಯಾ ಗುಂಪುಗಳು ತನ್ನ ಅನುಕೂಲಗಳಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡವು.<ref name="Smithsonian"/> 1960 ಹಾಗೂ 1970ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು. ಪೊಲೀಸರು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡಿತು. 1960ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ 21.09 ಇದ್ದದ್ದು 1981ರಲ್ಲಿ 102.66ಕ್ಕೆ ಏರಿತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ದಶಕದ ತನಕ ನರಹತ್ಯೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. [[NYPD]] ದಾಖಲಿಸಿಕೊಮಡ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣಗಳು 1960ರಲ್ಲಿ 390, 1970ರಲ್ಲಿ 1,117, 1980ರಲ್ಲಿ 1812 ಹಾಗೂ 1990ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ 2,262 ಪ್ರಕರಣಗಳಿದ್ದವು. ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣ [[ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ ಸೇವಿಸುವ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಚಟ]]. ಸುಮಾರು 1990ರಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ನರಹತ್ಯೆ, ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಲೂಟಿ, ಉಲ್ಬಣಿಸಿದ ಹಲ್ಲೆ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಅಪರಾಧಗಳು, ಕಳ್ಳತನ, ವಾಹನ ಕಳವು, ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಇಳಿತ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದೆ.<ref>ಲಂಗನ್, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ A. ಹಾಗು ಡುರೋಸ್, ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ R. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ದಿ ರಿಮಾರ್ಕಬಲ್ ಡ್ರಾಪ್ ಇನ್ ಕ್ರೈಂ ಇನ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (PDF). [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಜಸ್ಟಿಸ್]], ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21, 2004. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಚಿತ್ರ:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ಕ್ರೌನ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಪೋಲಿಸ್ ಕಾರ್]] ಇಸವಿ 2005ರ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಮಾಣ ಅತಿ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref name="Bloomberg">ಜೆರನ್ಸ್ಕಿ, ಟಾಡ್. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;refer=us NYC ಇಸ್ ಸೇಫೆಸ್ಟ್ ಸಿಟಿ ಆಸ್ ಕ್ರೈಂ ರೈಸಸ್ ಇನ್ U.S., FBI ಸೇ"]. ''[[ಬ್ಲೂಮ್ಬರ್ಗ್ ನ್ಯೂಸ್]]'', ಜೂನ್ 12, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ತನ್ನ 13ನೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಅಂಗವಾಗಿ [[ಮಾರ್ಗನ್‌ ಕ್ವಿಟ್ನೊ]], ಸುಮಾರು 500,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ 32 ನಗರಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿತ್ತು.<ref>[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13th ಆನ್ಯೂಅಲ್ ಸೇಫೆಸ್ಟ್ (ಅಂಡ್ ಮೋಸ್ಟ್ ಡೇಂಜರಸ್) ಸಿಟೀಸ್: ಟಾಪ್ ಅಂಡ್ ಬಾಟಮ್ 25 ಸಿಟೀಸ್ ಓವರ್ ಆಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪೊಲೀಸ್‌ ಇಲಾಖೆ]]ಯು 36,400 ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು U.S. ಇಲಾಖೆಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. NYPDಯ ಅತಂಕವಾದ-ವಿರೋಧೀ ವಿಭಾಗವು 1,000 ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, [[FBI]]ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref name="Bloomberg"/> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತರೆಡೆ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣ ಇಳಿತಕ್ಕಿಂತಲೂ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳಿತಕ್ಕೆ ಅಪರಾಧದ ಜಾಡು ಹಿಡಿಯುವುದು, ವರದಿ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ನಿಗಾ ವಹಿಸುವ NYPDಯ [[ಕಾಂಪ್‌ಸ್ಟ್ಯಾಟ್‌]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಕಾರಣ.<ref>ಮ್ಯಾಕ್ಡೊನಾಲ್ಡ್, ಹೀದರ್. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕಾಪ್ಸ್: ಸ್ಟಿಲ್ ದಿ ಫೈನೆಸ್ಟ್ - ಬಕಿಂಗ್ ಏ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರೆಂಡ್, ಗೋಥಂ'ಸ್ ಕ್ರೈಂ ರೇಟ್ ಕೀಪ್ಸ್ ಡ್ರಾಪಿಂಗ್. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html ಹಿಯರ್'ಸ್ ವೈ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[ಸಿಟಿ ಜರ್ನಲ್ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌)]]'', ಸಮ್ಮರ್ 2006. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತ ಅಪರಿಮಿತ ಖ್ಯಾತಿಯಿಂದಾಗಿ (ಹಾಗು ಮೇಯರ್ ಮೈಕಲ್ ಬ್ಲೂಮ್ಬರ್ಗ್ ನ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ), ಕೆಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನ ಸಿವಿಲ್ ಆಡಳಿತದ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ-ಈಗ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ವಿಧಾನವಾದ Compstat ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ, ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಅಪರಾಧ-ನಿಗ್ರಹ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿ ನಿರ್ದೇಶಿತ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ-ಅವನು ತಮ್ಮ ವಿಭಾಗದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಉತ್ತಮಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅಪರಾಧಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ."</ref> ಇಸವಿ 1990ರಿಂದಲೂ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಂಪ್‌ಸ್ಟ್ಯಾಟ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಜಾಡು ಹಿಡಿಯಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ತರಹದ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಳಿತ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ವಿಭಾಗವೊಂದರಲ್ಲಿ 1990ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ 503 ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, 2008ರಲ್ಲಿ 88%ರಷ್ಟು ಇಳಿತ ಕಂಡು, 62 ಪ್ರಕರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೂಟಿ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನ ಪ್ರಕರಣಗಳು 80%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿವೆ. ವಾಹನ ಕಳ್ಳತನದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು 93%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿವೆ. ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜಾಡು ಹಿಡಿದಿರುವ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಅಪರಾಧ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಪರಾಧಗಳು 1990ರಿಂದಲೂ 75%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿವೆ. ಮೇ 2009ರಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಲಾದ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅಪರಾಧ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref>[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf ಪಟ್ರೋಲ್ ಬರೋ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಸೌತ್ - ರಿಪೋರ್ಟ್ ಕವರಿಂಗ್ ದಿ ವೀಕ್ ಆಫ್ 05/5/2009 ತ್ರೂ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (PDF), [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಪೋಲಿಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್]] [[CompStat]], ಮೇ 30, 2009. ಮೇ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf ಪಟ್ರೋಲ್ ಬರೋ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಾರ್ತ್ - ರಿಪೋರ್ಟ್ ಕವರಿಂಗ್ ದಿ ವೀಕ್ ಆಫ್ 04/30/2007 ತ್ರೂ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (PDF), ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಪೋಲಿಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ CompStat, ಮೇ 30, 2009. ಮೇ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == {| id="toc" style="float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%" cellspacing="3" ! colspan="4"|{{center|'''Manhattan Compared'''}} |- | {{center|'''[[United States Census, 2000|2000 Census]]'''}} | '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ಡಾಟಾ ಫಾರ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ ಆಸ್ ಆಫ್ 2000 ಸೆನ್ಸಸ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ, ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> | '''ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ಡಾಟಾ ಫಾರ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಆಸ್ ಆಫ್ 2000 ಸೆನ್ಸಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&_street=&_county=new+york+city&_cityTown=new+york+city&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=Census |date=2011-01-03 }}, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ, ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> | '''ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ರಾಜ್ಯ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ಡಾಟಾ ಫಾರ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ (ಸ್ಟೇಟ್)ಆಸ್ ಆಫ್ ೨೦೦೦ ಸೆನ್ಸಸ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೋ, ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> |- | ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ | 1,537,195 | 8,008,278 | 18,976,457 |- | [[ಜನ ಸಾಂದ್ರತೆ]]<br />ಪ್ರತಿ ಚದರ ಮೈಲು | 66,940 | 26,403 | 402 |- | [[ಮೀಡಿಯನ್‌ ಹೌಸ್‌ಹೋಲ್ಡ್‌ ಇನ್ಕಮ್‌]] (1999) | $47,030 | $38,293 | $43,393 |- | [[ತಲಾ ಆದಾಯ]] | $42,922 | $22,402 | $23,389 |- | ಸ್ನಾತಕ ಪದವಿ ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದ್ದು | 49.4% | 27.4% | 27.4% |- | ವಿದೇಶೀ ಸಂಜಾತರು | 29.4% | 35.9% | 20.4% |- | ಬಿಳಿಯರು | 54.4% | 44.7% | 67.9% |- | ಕರಿಯರು | 17.4% | 26.6% | 15.9% |- | ಏಷ್ಯನ್ನರು | 9.4% | 9.8% | 5.5% |- | ಹಿಸ್ಪ್ಯಾನಿಕ್‌<br /> (ಯಾವುದೇ ಜನಾಂಗ) | 27.2% | 27.0% | 15.1% |} ಇಸವಿ 2008ರಲ್ಲಿ ನಡಸಲಾದ U.S. ಜನಗಣತಿ ಇಲಾಖೆಯ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, 1 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ 1,634,795 ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. {{GR|2}} ಇಸವಿ 2000ದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾಂಧ್ರತೆಯು 66,940.1/sq mi (25,849.9/km²) ಇತ್ತು. ಇದು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಸಾಂದ್ರತೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ "ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಡೆನ್ಸಿಟಿ"], ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಕ್ ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ - GIS ಆಫ್ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನಾನು ಕಂಡಂತೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಜನಗಣತಿಯ ದತ್ತಾಂಶದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದಂತೆ 3140 ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 178 ಕೌಂಟಿಗಳು ಮಾತ್ರ ತಲಾ ಒಂದು ಎಕರೆಗೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ(ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನ ಒಳಗೊಂಡು) ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೆ 104.218 ರಷ್ಟು ಜನರೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ."</ref> ಇಸವಿ 2008ರ ಜನಗಣತಿಯ ಅಂದಾಜು ನಿಖರವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯು ಇಂದು ಪ್ರತಿ ಚದರ ಮೈಲ್‌ಗೆ 71,201 ಜನರಿಗಿಂತಲೂ ಮೀರಿರುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ 1910ರಲ್ಲಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನತ್ತ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಲಸೆಯ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಜನಸಾಂಧ್ರತೆಯು ಅಂದಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕಿ, ಅರ್ಥಾತ್‌ 101,548/sq mi (39,222.9/km²) ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇಸವಿ 2000ದಲ್ಲಿ, 34,756.7/sq mi (13,421.8/km²) ಸರಾಸರಿ ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ, 798,144 ಗೃಹಗಳಿದ್ದವು.<ref name="NYCensusRankings"/> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳ ಪೈಕಿ ಕೇವಲ 20.3%ರಷ್ಟು ನಿವಾಸಿಗಳು ಮಾಲೀಕ-ವಾಸಿಸುವ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದರು. ರಾಷ್ಟ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ನಂತರ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಕಡಿಮೆಯ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="OwnerOccupied">[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm ಪರ್ಸೆಂಟ್ ಆಫ್ ಆಕ್ಯೂಪೈಡ್ ಹೌಸಿಂಗ್ ಯೂನಿಟ್ಸ್ ದಟ್ ಆರ್ ಓನರ್-ಆಕ್ಯೂಪೈಡ್], ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ. ಎಪ್ರಿಲ್ 3, 2008ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಯೋಜನಾ ಇಲಾಖೆ]]ಯ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, 2000ರಿಂದ 2030ರ ವರೆಗೆ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 289,000ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡು, ಆ ಆವಧಿಗೆ 18.8%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಟೇಟನ್ ಐಲೆಂಡ್‌ ನಂತರ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಲಿದೆ. ನಗರದ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳು ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 12.7%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳ ಕಾಣುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಸವಿ 2030ರೊಳಗೆ ಶಾಲಾ-ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 4.4%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಡಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಇಳಿತದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ನಗರದಾದ್ಯಂತ 44.2%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ವಿಭಾಗವು 65 ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ವಯಸ್ಸಿನವರ ಸಂಖ್ಯೆ 108,000ವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಲ್ಲಿ, ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 57.9%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಪಾಪ್ಯೂಲೇಶನ್ ಪ್ರೋಜೆಕ್ಷನ್ಸ್ ಬೈ ಏಜ್/ಸೆಕ್ಸ್ &amp; ಬರೋ 2000–2030, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸಿಟಿ ಪ್ಲಾನ್ನಿಂಗ್]], ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006. ಮೇ 18, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 2005-2007ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸಮುದಾಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 56.8%ರಷ್ಟು ಬಿಳಿಯರು (48.4% ಹಿಸ್ಪ್ಯಾನಿಕ್‌-ಏತರ ಬಿಳಿಯರು ಮಾತ್ರ), 16.7% ಕರಿಯರು ಅಥವಾ ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್ನರು (13.8% ಹಿಸ್ಪ್ಯಾನಿಕ್‌-ಏತರ ಕರಿಯರು ಅಥವಾ ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಮಾತ್ರ), 0.8%ರಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್‌-ಇಂಡಿಯನ್‌ ಮತ್ತು ಅಲಾಸ್ಕಾ ಸ್ಥಳೀಯರು, 11.3%ರಷ್ಟು ಏಷ್ಯನ್ನರು, 0.1% ಹವಾಯಿಯನ್‌ ಸ್ಥಳೀಯರು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ದ್ವೀಪದವರು, 16.9%ರಷ್ಟು ಇತರೆ ಅನ್ಯ ಜನಾಂಗದವರು ಹಾಗೂ 2.4%ರಷ್ಟು ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಾಂಗ ಮೂಲದವರು ಸೇರಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 25.1%ರಷ್ಟು ಯಾವುದೇ ಜನಾಂಗದ ಹಿಸ್ಪ್ಯಾನಿಕ್‌ ಅಥವಾ ಲ್ಯಾಟಿನೊ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|accessdate=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 56.2%ರಷ್ಟು ಸ್ನಾತಕ ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಪದವಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇದಲ್ಲದೆ, 28.4%ರಷ್ಟು ಜನರು ವಿದೇಶ ಸಂಜಾತರು ಹಾಗೂ 3.6%ರಷ್ಟು ಜನರು ಪ್ಯೂಯರ್ಟೊ ರಿಕೊ ಅಥವಾ U.S. ದ್ವೀಪ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಮೂಲದ ದಂಪತಿಗಳ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದ್ದರು. 38.8%ರಷ್ಟು ಜನರು ಸ್ವಗೃಹದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಹೊರತಾಗಿ ಅನ್ಯ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|accessdate=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead}}</ref> ಇಸವಿ 2000ದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ 56.4%ರಷ್ಟು ಜನರು [[ಬಿಳಿಯರು]], 17.39% [[ಕಪ್ಪಿನವರು]], 14.14% [[ಇತರೆ ಜನಾಂಗೀಯದವರು]], 9.40% [[ಏಷ್ಯನ್‌]], 0.5% [[ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್‌]] ಹಾಗೂ 0.07% [[ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ದ್ವೀಪದವರು]] ಆಗಿದ್ದರು. 4.14%ರಷ್ಟು ಜನರು ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಜನಾಂಗದವರಾಗಿದ್ದರು. 27.18%ರಷ್ಟು ಜನರು ಯಾವುದೇ ಜನಾಂಗದ ಹಿಸ್ಪ್ಯಾನಿಕ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದರು. 24.93% ಜನರು ಸ್ವಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್‌ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, 4.12% ಚೀನೀ ಮತ್ತು 2.19% ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜಸ್ ಸ್ಪೋಕನ್ ಇನ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ, [[ಮಾಡರ್ನ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್ ಅಸ್ಸೋಸಿಯೇಶನ್]]. ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> {{USCensusPop |1790=33131 |1800=60489 |1810=96373 |1820=123706 |1830=202589 |1840=312710 |1850=515547 |1860=813669 |1870=942292 |1880=1164674 |1890=1441216 |1900=1850093 |1910=2331542 |1920=2284103 |1930=1867312 |1940=1889924 |1950=1960101 |1960=1698281 |1970=1539233 |1980=1428285 |1990=1487536 |2000=1537195 |estimate=1634795 |estyear=2008 }} 738,644 ಮನೆಮಂದಿಗಳಿದ್ದವು. ಇವರಲ್ಲಿ 25.2% ಜನರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುವ ವಿವಾಹಿತ ದಂಪತಿಗಳು, 12.6% ಗೃಹವಾಸಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ 59.1% ಕುಟುಂಬದವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. 17.1% ನಿವಾಸಿಗಳು 18ಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. 48%ರಷ್ಟು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿದ್ದರು, 10.9%ರಷ್ಟು ಜನರು 65 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಕರಾಗಿದ್ದು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆಮಂದಿಯ ಸರಾಸರಿ 2 ಆಗಿದ್ದು ಸಂಸಾರದ ಸರಾಸರಿ 2.99 ಆಗಿತ್ತು. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಹರಡಿದಂತಿದ್ದು, 16.8%ರಷ್ಟು ಜನರು 18ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಿದ್ದರು, 10.2ರಷ್ಟು ಜನರು 18ರಿಂದ 24ರ ವಯಸ್ಸಿನವರು, 38.3%ರಷ್ಟು ಜನರು 25ರಿಂದ 44ರ ವಯಸ್ಸಿನವರು, 22.6%ರಷ್ಟು ಜನರು 45ರಿಂದ 64ರ ವಯಸ್ಸಿನವರು ಹಾಗೂ 12.2%ರಷ್ಟು ಜನರು 65 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಸರಾಸರಿ ವಯಸ್ಸು 36 ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿ 100 ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ, 90.3 ಪುರುಷರಿದ್ದರು. ಹದಿನೆಂಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿ 100ರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ 87.9 ಪುರುಷರಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆದಾಯದ ಸ್ಥಳ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇಸವಿ 2004ರ ಕಂದಾಯ ವರ್ಷದ [[IRS]] ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ (ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌) ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸರಾಸರಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಬಾಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಕಂದಾಯ ಬಾಧ್ಯತೆಯು $25,875 ಆಗಿದ್ದು, [[ಅಡ್ಜಸ್ಟಡ್‌ ಗ್ರಾಸ್‌ ಇನ್ಕಮ್‌ (ಹೊಂದಿಸಲಾದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ)]]ದ 20.0%ರಷ್ಟಾಗಿತ್ತು.<ref>ಸಹದಿ, ಜೆನ್ನೇ. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 ಬಿಗ್ಗೆಸ್ಟ್ ಇನ್ ಕಂ ಟ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬರ್ಡನ್ಸ್: ಟಾಪ್ 10 ಪ್ಲೇಸಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, [[CNN ಮನಿ]]. ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇಸವಿ 2002ರಲ್ಲಿ, ಇಡೀ ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ಕೌಂಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>ನ್ಯೂಮ್ಯಾನ್, ಜೆಫ್ಫ್ರಿ L. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 "], ''ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಕರೆಂಟ್ ಬಿಸಿನೆಸ್'', ಜೂನ್ 2004. ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ (ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌) NY ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆದಾಯವು $84,591ರಷ್ಟಿದೆ, ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 274ರಷ್ಟಿದೆ, ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ [[ಅಪ್ಪರ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ ಸೈಡ್‌]] ZIP ಕೋಡ್‌ (ಅಂಚೆ ಸೂಚಿ ಸಂಖ್ಯೆ) 10021 ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರ ತಾಣವಾಗಿದ್ದು, ತಲಾ ಆದಾಯವು $90,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y ಜಿಪ್ ಕೋಡ್ ಟ್ಯಾಬ್ಯುಲೇಷನ್ ಏರಿಯ 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=04000US36&_geoContext=01000US%7C04000US36&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=10021&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2005_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=&show_2003_tab=&redirect=Y |date=2011-01-03 }}, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ 2000. ಏಪ್ರಿಲ್ 27, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಇಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಕೌಂಟಿಯ ಮನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ನಡುವಣ ಆದಾಯವು $47,030 ಹಾಗೂ ಕುಟುಂಬವೊಂದರ ನಡುವಣ ಆದಾಯವು $50,229 ಆಗಿತ್ತು. ಪುರುಷರ ನಡುವಣ ಆದಾಯವು $51,856 ಆಗಿದ್ದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯರದ್ದು $45,712 ಆಗಿತ್ತು. ಕೌಂಟಿಯ [[ತಲಾ ಆದಾಯ]]ವು $42,922 ಆಗಿತ್ತು. ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ 17.6% ಹಾಗೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 20%ರಷ್ಟು [[ಬಡತನದ ರೇಖೆ]]ಯ ಕೆಳಗಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ 31.8% 18ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಕರು ಹಾಗೂ 18.9% 65ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಕರಿದ್ದರು.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New ಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C86000US10021&_street=&_county=new+york&_cityTown=new+york&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=New |date=2011-06-07 }},ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ 2000. ಏಪ್ರಿಲ್ 27, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಹೂಸ್ಟಿನ್‌ ಬೀದಿ]]ಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ಲೋಯರ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆರ್ಥಿಕ ವಿವಿಧತೆ ಹೊಂದಿದೆ. 1950ರ ದಶಕದ ನಂತರ [[ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್]]‌ನಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯೇತರ ಬಾಡಿಗೆದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಿಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇಸವಿ 2005ರಲ್ಲಿ 30,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಿನಾಂಕ [[11 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2001ರ ಆತಂಕವಾದೀ ಹಲ್ಲೆ]]ಗಳಿಗೂ ಮುಂಚಿನ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಿಗಿಂತಲೂ (15,000ರಿಂದ 20,000) ಗಮನಾರ್ಹ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.<ref>ಸ್ಟೀನ್ಹುಎರ್, ಜೆನ್ನಿಫರ್. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E02E4DD113EF936A25757C0A9639C8B63 "ಬೇಬಿ ಸ್ಟ್ರೋಲ್ಲರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸೂಪರ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ಸ್ ಪುಶ್ ಇಂಟು ದಿ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್"], ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್, ಏಪ್ರಿಲ್ 15, 2005. ಮೇ 11, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿಧ್ಯದ ತಾಣವಾಗಿದೆ. [[ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾತಲಿಕ್‌ ಚರ್ಚ್]]‌ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥವಾಗಿದೆ. 564,505 ಜನರು ಇದರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದು (ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 36%ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು) 110 ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಯಹೂದ್ಯರು]] ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪು; 314,500 ಜನರು (20.5%) ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದು, 102 ಸಮೂಹಗಳಿವೆ. ಆನಂತರ, ಪ್ರಾಟಿಸ್ಟಂಟ್‌ (139,732 ಅನುಯಾಯಿಗಳು (9.1%)) ಹಾಗೂ ಮುಸ್ಲಿಮ್‌ (37,078 ಅನುಯಾಯಿಗಳು (2.4%).<ref>[http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/36061_2000.asp ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕೌಂಟಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211082116/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/36061_2000.asp |date=2012-12-11 }}, [[ಅಸ್ಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ರಿಲಿಜನ್ ಡಾಟಾ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್]]. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 10, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿಶು ಜನನದ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಸವಿ 2000ದಿಂದಲೂ, ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಐದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 32%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref>ರಾಬರ್ಟ್ಸ್, ಸಾಮ್. [https://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html "ಇನ್ ಸರ್ಜ್ ಇನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಟಾಡ್ಲರ್ಸ್, ರಿಚ್ ವೈಟ್ ಫ್ಯಾಮಿಲೀಸ್ ಲೀಡ್ ವೇ"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮಾರ್ಚ್ 27, 2007. ಮಾರ್ಚ್ 27, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> == ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ == ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಬಾನರೇಖೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪು ನೀಡಿರುವ [[ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡ]]ವು 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಿಂದಲೂ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ. ಅವಧಿ 1890ರಿಂದ 1973ರ ವರೆಗೆ, [[ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ]]ವೆನಿಸಿದ ಕಟ್ಟಡವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿತ್ತು. ಒಂಬತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಈ ಬಿರುದಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದವು.<ref>ಮ್ಯಾಕ್ಕಿನ್ಲೆಯ್, ಸ್ಸೆ. "[https://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html F.Y.I.: ಟಾಲ್, ಟಾಲರ್.] [https://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ಟಾಲ್ಲೆಸ್ಟ್]", ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ನವೆಂಬರ್ 5, 1995. p. CY2. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಪಾರ್ಕ್‌ ರೋ]]ದಲ್ಲಿರುವ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌]] ಬಿರುದನ್ನು 1955ರವರೆಗೂ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮೊದಲ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು. ಇದು 309 ಅಡಿ (91 ಮೀ.) ಎತ್ತರವಿತ್ತು. [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಸೇತುವೆ]]ಗೆ ಹೊಸ ಇಳಿಜಾರು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು 1955ರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಮ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>"ದೊಡ್ಡ ಸೇತುವೆ ಯೋಜನೆಗೆ ನಗರಾಡಳಿತವು ಮುಂದಾಗಿದೆ; ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ಲಾಜಾ ಆಫ್ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಬ್ರಿಜ್, ಹೆಚ್ಚಿದ ವಾಹನ ಸಂಚಾರ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಮರು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. COST IS PUT AT $6,910,000 ನೆಲಸಮ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. - ಪ್ರದೇಶದ ರಸ್ತೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಹ ಮರುರೂಪುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ", ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌,'' ಜುಲೈ 24, 1954. ಪುಟ. 15.</ref> ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, 29 ಅಂತಸ್ತುಗಳಿರುವ {{convert|391|ft|m|0}} ಪಾರ್ಕ್ ರೋ ಕಟ್ಟಡವು 1899ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಗ್ರೆಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೇಪ್ಸ್/ ದಿ ಪಾರ್ಕ್ ರೋ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, 15 ಪಾರ್ಕ್ ರೋ; ಆನ್ ೧೮೯೯ 'ಮಾನ್ಸ್ಟರ್' ದಟ್ ರೇನ್ಡ್ ಹೈ ಓವರ್ ದಿ ಸಿಟಿ"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮಾರ್ಚ್ 12, 2000. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಚಿರಪರಿಚಿತ ಹೊಲಿಗೆ ಯಂತ್ರ ತಯಾರಕ ಸಿಂಗರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ 41 ಅಂತಸ್ತಿನ [[ಸಿಂಗರ್‌ ಕಟ್ಟಡ]]ವನ್ನು 1908ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. {{convert|612|ft|m|0}} ಇಸವಿ 1967ರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಮವಾದ ಇದು ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡದವೆನಿಸಿತ್ತು.<ref>ಗ್ರೆಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೇಪ್ಸ್/ಸಿಂಗರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್; ಒನ್ಸ್ ದಿ ಟಾಲೆಸ್ಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, ಬಟ್ ಸಿನ್ಸ್ 1967 ಏ ಗ್ಹೊಸ್ಟ್"], ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'', ಜನವರಿ 2, 2005. ಮೇ 15, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "41-ಮಹಡಿಯ ಸಿಂಗರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, 1908ರಲ್ಲಿ ಅದು ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಹಾಗು ಲಿಬರ್ಟಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11, 2001ರ ತನಕ ನೆಲಸಮಗೊಂಡ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು. ಕಟ್ಟಡವು, ಒಂದು ಅಂದದ ಬಿಯಾಕ್ಸ್-ಕಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅತ್ಯಂತ ನೋವಿನ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ 1967ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನೆಲಸಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಿಸರ್ವೆಶನ್ ಮೂವ್ಮೆಂಟ್ ನ ಆರಂಭಿಕ ನಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು.... ಇಸವಿ 1906ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು, ಸಿಂಗರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, ''ಏ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಟವರ್ಸ್'' ಎಂಬ ಫ್ಲಾಗ್ಗ್ ನ ಮಾದರಿಯಂತೆ ಮೈದಳೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ 1896ರ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ 65 ಚದರಡಿಯ ಹೊಗೆ ಕೊಳವೆಯನ್ನು {{convert|612|ft|m}}ರಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬುರುಡೆಯಾಕಾರದ ಇಜ್ಜಾರು ಛಾವಣಿ ಹಾಗು ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ಲಾಂದ್ರವನ್ನು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು."</ref> [[ಮೆಡಿಸನ್‌ ಅವೆನ್ಯೂ]]ದ ತಳದಲ್ಲಿ 700 ಅಡಿ (213 ಮೀ.) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನಿಂತ [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್‌ ಲೈಫ್‌ ಇನ್ಷುರೆನ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿ ಟವರ್]]‌ 1909ರಲ್ಲಿ ಬಿರುದನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು [[ವೆನೀಸ್]]‌ನ [[ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಕ್ಯಾಂಪೆನೀಲ್]]‌ ಗೋಪುರದ ನೆನಪು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಗ್ರೆಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೇಪ್ಸ್/ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಲೈಫ್ ಅಟ್ 1 ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಅವೆನ್ಯೂ; ಫಾರ್ ಏ ಬ್ರೀಫ್ ಮೊಮೆಂಟ್, ದಿ ಟಾಲೆಸ್ಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಇನ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್"]. ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಮೇ 26, 1996. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ವಿಶಿಷ್ಟ [[ಗಾಥಿಕ್‌ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ [[ವುಲ್ವರ್ತ್‌ ಕಟ್ಟಡ]]ವು 1913ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿತು. ಇದು 792 ಅಡಿ (241 ಮೀ.) ಎತ್ತರವಿತ್ತು.<ref>ಡನ್ಲಪ್, ಡೇವಿಡ್ W. [https://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html "] [https://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html ಕಾನ್ಡೋಸ್ ಟು ಟಾಪ್ ವಾನ್ಟೆಡ್ ಟವರ್ ಆಫ್ ವುಲ್ ವರ್ತ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ನವೆಂಬರ್ 2, 2000. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಚಿತ್ರ:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ದಿ ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್.1930–1931ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಅಬ್ಬರದ ಇಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕ(ಮೊದಲನೆ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ)]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಒಂದು ವರ್ಷಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಲಿನೆತ್ತರಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. [[1929ರ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಕ್ರ್ಯಾಶ್‌]]ನ ಮೊದಲು ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಏರಿದುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡುವವರು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸ್ಫರ್ಧಿಸಿದರು.<ref>"ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಸ್ಟಾರ್ರೆಟ್ ಪ್ರಕಾರ ಹೈಟ್ ಆಫ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.", ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 20, 1929. ಪುಟ. 14.</ref> 927&nbsp;ಅಡಿ ಎತ್ತರದ (282&nbsp;ಮೀ) [[40 ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್]] [[ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿ 1930ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹನ್ನೊಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.<ref>"ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ದಾಖಲೆಯ ಅವಧಿಯೊಳಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕಟ್ಟಡವು {{convert|927|ft|m}}ರಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ, ಒಂದೇ ವರ್ಷದ ಕಾಮಗಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ." ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಮೇ 6, 1930. ಪುಟ. 53.</ref> [[ಲೆಕ್ಸಿಂಗ್ಟನ್ ಅವೆನ್ಯೂ]] ಮತ್ತು [[42ನೇ ಬೀದಿ]]ಯಲ್ಲಿ ರಚನೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತು {{convert|185|ft|m|0|sing=on}}-ಎತ್ತರದ ಶೃಂಗವನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ [[ವಾಲ್ಟರ್ ಕ್ರಿಸ್ಲರ್‌]] ಮತ್ತು ಅವನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ [[ವಿಲಿಯಮ್ ವ್ಯಾನ್ ಅಲೆನ್]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. [[ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಕಟ್ಟಡ]]ವನ್ನು 1,046&nbsp;ಅಡಿ (319&nbsp;ಮೀ) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, 1929ರಲ್ಲಿ ಇದು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದುದಾಯಿತು.<ref>ಗ್ರೆಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೇಪ್ಸ್: ದ ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್; ಸ್ಕೈಸ್ಕ್ರೆಪರ್'ಸ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಇನ್ ದ ಸನ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಡಿಸೆಂಬರ್ 17, 1995. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನಂತರ ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಹಾಗು ವ್ಯಾನ್ ಅಲೆನ್ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸರಿಪಡಿಸಿದರು, ಈ ಬಾರಿ {{convert|921|ft|m|sing=on}} ಟವರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಎತ್ತರದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿ 40 ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಚೌಕಾಕಾರದ ಹೊಗೆಯ-ಕೊಳವೆಯನ್ನು ಸಂಧಿಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಮಹಡಿಯ ಮೆಟ್ಟಲಿನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು. ಹೊಗೆಯ ಕೊಳವೆಯ ಒಳಗೆ, ವ್ಯಾನ್ ಅಲೆನ್ ಕೆಲಸಗಾರರ ತಂಡಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ 185-ಅಡಿ-ಎತ್ತರದ ಶಿಖರದ ಆಧಾರಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಇದನ್ನು 1929ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಕ್ರಿಸ್ಲರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಇದು 1046 ಅಡಿ, 4.75 ಅಂಗುಲ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿದೆ."</ref> 1931ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕಟ್ಟಡದ ಬುಡದಿಂದ ತುದಿಗೆ 1,250 ಅಡಿ (381 ಮೀ) ಎತ್ತರವಿರುವ [[ಆರ್ಟ್ ಡೆಕೊ]] ಗೋಪುರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 102-ಅಂತಸ್ತಿನ [[ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌]] ಈ ಎರಡೂ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ. {{convert|203|ft|m|abbr=on}} ಎತ್ತರದ ಶೃಂಗವನ್ನು ನಂತರ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಕಟ್ಟಡದ ಒಟ್ಟು ಎತ್ತರವನ್ನು 1,453&nbsp;ಅಡಿ (443&nbsp;ಮೀ))ಅಷ್ಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>"ಎತ್ತರಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ಪೈಪೋಟಿಯು ಕೊನೆಗೊಂಡಂತೆ ಕಂಡಿತು; ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ನ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳು ತನಕ ಹಾಗೆ ಉಳಿಯಿತೆಂದು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಹಾಗು ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಜನ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಸಿದ್ದಪಡಿಸಲಾಯಿತು; ಅದರ ತುದಿಯನ್ನು {{convert|1250|ft|m}} ರಷ್ಟು ಎತ್ತರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಅದರ ತುತ್ತತುದಿಯನ್ನು 1265.5 ಅಡಿಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು." ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಮೇ 2, 1931. ಪುಟ. 7.</ref><ref>ಗ್ರೆಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೇಪ್ಸ್: ದಿ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್; ಏ ರೆಡ್ ರಿಪ್ರೈಸ್ ಫಾರ್ ಏ '31 ವಂಡರ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಜೂನ್ 14, 1992. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಚಿತ್ರ:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|ದಿ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌, 1931 ರಿಂದ 1972ರ ತನಕ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ಈಗ ಇದು ನಗರದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ.]] ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಪ್ರತಿಮಾರೂಪದ ಗುರುತಾಗಿದ್ದ [[ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ]]ದ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು [[ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]‌ನಲ್ಲಿದ್ದವು. 1,368 ಮತ್ತು 1,362&nbsp;ಅಡಿ (417 ಮೀ&amp; 415 ಮೀ) ಎತ್ತರದ 110-ಅಂತಸ್ತಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು 1972ರಿಂದ ಅವನ್ನು ಮೀರಿಸುವ [[ವಿಲ್ಲಿಸ್ ಗೋಪುರ]]ವನ್ನು (ಹಿಂದೆ ಸಿಯರ್ಸ್ ಗೋಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಇದು ಚಿಕಾಗೊದಲ್ಲಿದೆ) 1974ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುವವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>ಬರ್ಸ್ಸ್, ಕರೆನ್. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html "ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಕೈಸ್ಕ್ರೆಪರ್ಸ್: ಏ ರೇಸ್ ಟು ದಿ ಟಾಪ್"], ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಪ್ಲೀಸ್. ಮೇ 17, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ದಿ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌ 1972ರ ತನಕ ೪೧ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲೇ ಎತ್ತರವಾದುದೆಂದು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಈ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಮೀರಿಸಿತು.(1,368 ಅಡಿ, 110 ಅಂತಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು) ಎರಡು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಚಿಕಾಗೊನಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಲಿಸ್ ಟವರ್(1450 ಅಡಿ, 110 ಅಂತಸ್ತುಗಳು) ನ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ, ಎಂಬ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ ವಂಚಿತವಾಯಿತು."</ref> 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರದ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು [[2001ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11ರಲ್ಲಿ ಭಯೋತ್ಪಾದಕರ ದಾಳಿ]]ಯಿಂದ ನಾಶಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದ ಕಟ್ಟಡಗಳಾಗಿದ್ದವು. ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವು ಹಲವಾರು ವಿಷಯಗಳ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 1974ರ ಆಗಸ್ಟ್ 7ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಹಗ್ಗದ ಮೇಲೆ ಫ್ರೆಂಚ್‌‌ನ ಬಿಗಿಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಡುವ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಫಿಲಿಪ್ಪೆ ಪೆಟಿಟ್‌]] ನಡೆದು ತೋರಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರದ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು ನಾಶಗೊಂಡ ನಂತರ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬದಲಿಯಾಗಿ [[ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ]]ವು ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು 2014ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|accessdate=2008-08-15}}</ref> 1961ರಲ್ಲಿ [[ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌]] ಹಳೆಯ [[ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌]]ಅನ್ನು ಒಡೆದು ಅಲ್ಲಿ ಹೊಸ [[ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಗಾರ್ಡನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕಛೇರಿ ಕಟ್ಟಡ]] ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿತು. ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಇವು [[ಬಿಯಾಕ್ಸ್-ಕಲಾ]] ಶೈಲಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೆಲಸಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ ಅಮ‌ೂಲ್ಯ ರತ್ನವೆಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ 1910ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ [[ಮ್ಯಾಕ್‌ಕಿಮ್, ಮೀಡ್ ಮತ್ತು ವೈಟ್]]-ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ರಚನೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>ಗ್ರೆಯ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [https://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html "ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಕೆಪ್ಸ್/'ದಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌'; ಏ 1960ಸ್ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟ್ ದಟ್ ಟ್ರೈಡ್ ಟು ಸೇವ್ ಏ ಪೀಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪಾಸ್ಟ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಮೇ 20, 2001. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯ‌ೂ ಈ ರಚನೆಯ ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯು 1963ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನ ನಾಶವನ್ನು ಇತಿಹಾಸಕಾರ [[ಲೆವಿಸ್ ಮುಂಫೋರ್ಡ್]] "ಇದೊಂದು ಬೇಜವಾಬ್ದಾರಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿನಾಶಕತೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು 1965ರಲ್ಲಿ "ನಗರದ ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಕಲಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಸ್ತಿ"ಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಮುಖ್ಯಕೇಂದ್ರಗಳ ರಕ್ಷಣಾ ಆಯೋಗ]]ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮ‌ೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾನೂನೊಂದನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದನು.<ref>[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml ಅಬೌಟ್ ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಪ್ರಿಸರ್ವೆಶನ್ ಕಮೀಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಪ್ರಿಸರ್ವೆಶನ್ ಕಮೀಷನ್]]. ಮೇ 17, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನ ಅಳಿವು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,000ದಷ್ಟು ಅಲ್ಲದೆ ರಾಷ್ಟ್ರದಾದ್ಯಂತ ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ರಚನೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣಾ]] ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಚೋದಿತಗೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml "ರೆಕ್ವಿಎಮ್ ಫಾರ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[CBS ನ್ಯೂಸ್]], ಅಕ್ಟೋಬರ್ 13, 2002. ಮೇ 17, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಚಿತ್ರ:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|ಹಿಂದಿನ ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರದ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು, 1972 ರಿಂದ 2001ರ ವರೆಗೂ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳಾಗಿದ್ದವು.]] [[ಟೈಮ್ಸ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌]]‌ನ [[ಬ್ರಾಡ್ವೇ]]ಯಾದ್ಯಂತವಿರುವ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳ ಜಿಲ್ಲೆ, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ಫ್ಲಾಟಿರಾನ್ ಕಟ್ಟಡ]], [[ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]]‌ನಾದ್ಯಂತವಿರುವ [[ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯ ಲಿಂಕೋಲ್ನ್ ಕೇಂದ್ರ]], [[ಲಿಟಲ್ ಇಟಲಿ]], [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌]], [[ಅಮೆರಿಕಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]], [[ಚೈನಾಟೌನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್]] ಮೊದಲಾದವು ಈ ದಟ್ಟವಾದ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯಿರುವ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ನಗರವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನವನಾದ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ಫಾಕ್ಸ್‌‌ನ ಸ್ವಂತದ [[ಹಿಯರ್ಸ್ಟ್ ಗೋಪುರ]] ಮತ್ತು ಪುನಃನಿರ್ಮಿಸಲಾದ [[7 ವಿಶ್ವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ]] ಮೊದಲಾದ ಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಹಸಿರು ಕಛೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪ್ರಮುಖ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="greenbuilding">ಪೋಗ್ರೆಬಿನ್, ರೋಬಿನ್. [https://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html "] [https://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 ವರ್ಲ್ಡ್ ಟ್ರೇಡ್ ಸೆಂಟರ್ ಅಂಡ್ ಹೆಅರ್ಸ್ಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌'ಸ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಕೇಸಸ್ ಫಾರ್ ಇನ್ವೈರ್ಮೆನ್ಟಲಿ ಅವೇರ್ ಆಫೀಸ್ ಟವರ್ಸ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌, ಏಪ್ರಿಲ್ 16, 2006. ಜುಲೈ 19, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ''</ref> [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌]] ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ [[110ನೇ ಬೀದಿ]], ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ಎಂಟನೇ ಅವೆನ್ಯೂ]], ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ [[59ನೇ ಬೀದಿ]] ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಐದನೇ ಅವೆನ್ಯೂ]]ಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಈ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ನಾರ್ತ್]], [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ವೆಸ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ಸೌತ್]] ಎಂದು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಐದನೇ ಅವೆನ್ಯೂ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ). ಈ ಉದ್ಯಾನ [[ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಲಾ ಓಲ್ಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಲ್ವರ್ಟ್ ವಯಾಕ್ಸ್‌]]‌ರಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 843&nbsp;ಎಕರೆಯ (3.4&nbsp;km²) ಉದ್ಯಾನವು ವಿಸ್ತಾರವಾದ [[ನಡೆದಾಡುವ ಹಾದಿ]], ಎರಡು [[ಐಸ್-ಸ್ಕೇಟಿಂಗ್]] ರಿಂಕ್‌ಗಳು(ನೀರ್ಗಲ್ಲ ಹರವು), ಒಂದು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಅಭಯಾರಣ್ಯ, ಹಲವಾರು ಕ್ರೀಡಾ ಮನರಂಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಆಟದ ಮೈದಾನಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಾನವನ ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಪಕ್ಷಿ ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ಸುತ್ತವರಿದ 6&nbsp;ಮೈಲು (10&nbsp;ಕಿಮೀ) ಉದ್ದದ ರಸ್ತೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ 7:00 ಗಂಟೆಯ ನಂತರ ವಾಹನ ಚಾಲನೆಯು ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಳಗೆ ಸ್ಕೇಟ್ ಮಾಡುವವರಿಗೆ, ಜಾಗಿಂಗ್ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೈಕಲ್ ಸವಾರರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ.<ref name="CentralPark">[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಜೆನರಲ್ ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಷನ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಕನ್ಸರ್ವೆನ್ಸಿ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 21, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಉದ್ಯಾನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ, ಇದು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭೂದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಕೃತಕ ಕೊಳಗಳಾಗಿವೆ. 1850ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯುವು ಆ ಯುಗದ ಭಾರಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೆಲಸಗಳ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಓಲ್ಮ್‌ಸ್ಟೆಡ್ ಮತ್ತು ವಯಾಕ್ಸ್‌ರವರು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌-ಶೈಲಿಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಚಿತ್ರದ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸುಮಾರು 20,000 ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಕೆಲಸಗಾರರು ಸುಮಾರು {{convert|3000000|cuyd|m3}}ನಷ್ಟು ಮಣ್ಣನ್ನು ಸರಿಸಿ, 270,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕುರುಚಲು ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು.<ref>[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಿಸ್ಟರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಕನ್ಸರ್ವೆನ್ಸಿ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 21, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಒಟ್ಟು 2,686 ಎಕರೆಗಳಷ್ಟಿರುವ (10.9&nbsp;km²) ಈ ನಗರದ 17.8%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಉದ್ಯಾನವನದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ಉದ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ 70%ನಷ್ಟು ಭಾಗವು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ 204 ಆಟದ ಮೈದಾನಗಳು, 251 ಹಸಿರುಬೀದಿಗಳು, 371 ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್ ಅಂಕಣಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಇತರ ಸುಖ ಸೌಕರ್ಯಗಳು.<ref name="MBPOEnvironment">{{Cite web |url=http://www.mbpo.org/policy/environment |title=Environment |access-date=2010-04-19 |archive-date=2007-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070411204634/http://www.mbpo.org/policy/environment |url-status=bot: unknown }},ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್ [[ಸ್ಕಾಟ್ ಸ್ಟ್ರಿನ್ಜರ್]]. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 19, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಡ್ಯುಯಾನೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಆಫ್ರಿಕನ್ ಬರಿಯಲ್ ಗ್ರೌಂಡ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮಾನ್ಯುಮೆಂಟ್(ಆಫ್ರಿಕನ್ನರ ಶ್ಮಶಾನಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕ)]], 17ನೇ ಮತ್ತು 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೂಳಲಾದ ಸುಮಾರು 400 ಆಫ್ರಿಕನ್ನರ ಕಳೇಬರಗಳಿರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಕಳೇಬರಗಳು 1991ರಲ್ಲಿ [[ಫೊಲಿ ಸ್ಕ್ವೇರ್]] ಫೆಡರಲ್ ಕಛೇರಿ ಕಟ್ಟಡದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. == ನಗರದ ಚಿತ್ರ == {{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|1000px|{{center|Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]}}}} {{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|1000px|{{center|Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City}}}} {{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|1000px|{{center|Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken]], New Jersey.}}}} == ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ == ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ದುಬಾರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ದಿ ಮೋಸ್ಟ್ ಎಕ್ಸ್ಪೆನ್ಸಿವ್ ZIP ಕೋಡ್ಸ್ ಇನ್ ಅಮೆರಿಕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 26, 2003. ಜೂನ್ 29, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಚಿತ್ರ:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|ಸಿಕ್ಸ್ತ್ ಅವೆನ್ಯೂ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಆಫೀಸಸ್]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ದಿಂದ ಸುಮಾರು 2.3 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಮ‌ೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನೂ ನೀಡಿದೆ.<ref name="BLSManhattanLabor"/> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 2.87 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ 1.34 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಮಂದಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ 1.46 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಈ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮಹಾಪೂರವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಇತರ ಕೌಂಟಿ ಅಥವಾ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ 480,000 ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡನೆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, D.C.]]ಗಿಂತ ಮ‌ೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm "ಕಮ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಶಿಫ್ಟ್ಸ್ ಇನ್ ಟಾಪ್ 10 ಮೆಟ್ರೋ ಏರಿಯಸ್"], ''[[USA ಟುಡೆ]]'', ಮೇ 20, 2005. ಜೂನ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv ಎಸ್ಟಿಮೇಟೆಡ್ ಡೇಟೈಮ್ ಪಾಪ್ಯೂಲೇಶನ್ ಅಂಡ್ ಎಂಪ್ಲೋಯ್ಮೆಂಟ್-ರೆಸಿಡೆನ್ಸ್ ರೆಶಿಯೋಸ್: 2000], ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್, 2000. ಜೂನ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇದರ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡುವ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಸಂಬಳದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಸಿದ 280,000 ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಣಕಾಸಿನ ಉದ್ಯಮ. [[ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ [[ಸಾಲ ಯಾ ಬಂಡವಾಳ]] ಉದ್ಯಮವು ನಗರದ ಹಣಕಾಸಿನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು 50%ನಷ್ಟು ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. [[2008ರ ಹಣಕಾಸಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗಿಂತ]] ಮೊದಲು, U.S.ನ ಐದು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಲ ಯಾ ಬಂಡವಾಳ-ವಿನಿಮಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅವುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದವು‌.<ref>[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx ಬಿಸೆನೆಸ್ಸ್ ಇನ್ NYC - ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಸರ್ವಿಸಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. ಜೂನ್ 29, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref><ref>{{Citation |last= |first= |author-link= |title=America's 500 Largest Corporations |newspaper=Fortune |pages=F-45 and F-64 |year=2007 |date=April 30|url=}}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಹಣಕಾಸಿನ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿದ್ದವರು ವಾರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು $8,300ನಷ್ಟು ವೇತನವನ್ನು (ಬೋನಸ್ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು) ಸಂಪಾದಿಸಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾರದ ವೇತನವು $2,500ನಷ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದ 325 ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ 8%ನಷ್ಟು ವೇತನ ಏರಿಕೆಯು ಹತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿನ ವೇತನವು ರಾಷ್ಟ್ರದಾದ್ಯಂತ ವಾರಕ್ಕೆ ಸಂಪಾದಿಸುವ $784 ಸಂಬಳಕ್ಕಿಂತ 85%ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಹೊರಗಿನ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸಂಪಾದಿಸುವ ಮೊತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆರೋಗ್ಯ ಪಾಲನೆ ವಿಭಾಗವು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಉದ್ಯೋಗದ ಸುಮಾರು 11%ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಒಟ್ಟು ಸಂಬಳದ 4%ನಷ್ಟನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ವಾರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು $900ನಷ್ಟು ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.<ref>ಮ್ಯಾಕ್ ಗೀಹನ್, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್. [https://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ಇನ್ಕಂ ಸೋರ್ಸ್ ಆನ್ ವಾಲ್ St., ವೈಡೆನಿಂಗ್ ಗ್ಯಾಪ್], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಮಾರ್ಚ್ 23, 2006. ಮೇ 1, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿವೆ‌.<ref>[http://www.empire.state.ny.us/press/press_display.asp?id=575 ಫಾರ್ಚೂನ್ ಮ್ಯಾಗಜಿನ್: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ ಅಂಡ್ ಸಿಟಿ ಹೋಂ ಟು ಮೋಸ್ಟ್ ಫಾರ್ಚೂನ್ 500 ಕಂಪನೀಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923033422/http://www.empire.state.ny.us/press/press_display.asp?id=575 |date=2006-09-23 }}, [[ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್]], ಏಪ್ರಿಲ್ 8, 2005ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಏಪ್ರಿಲ್ 26, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವು ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿ 500 ಫಾರ್ಚೂನ್ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ."</ref> ಮಧ್ಯನಗರ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>ನೂನನ್, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ಟೆಸ್ಟಿಮನಿ ಆನ್ ಮೊಯನಿಹನ್ ಸ್ಟೇಶನ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ EIS ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ, ದಿನಾಂಕ 31 ಮೇ, 2006ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಹೇಳಿಕೆ, ಏಪ್ರಿಲ್ 26, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ಜಾಕೋಬ್ K. ಜಾವಿಟ್ಸ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ವಿಸ್ತೃತ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ, ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವು, ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ."</ref> ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮ‌ೂರನೇ-ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ([[ಚಿಕಾಗೊ]]ದ [[ಲೂಪ್]]‌ನ ನಂತರ). ಅಲ್ಲದೆ ಇದು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]], [[ಅಮೆರಿಕಾದ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] (ಅಮೆಕ್ಸ್), [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಂಡಳಿ]], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವ್ಯಾಪಾರ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]] (ನಿಮೆಕ್ಸ್) ಮತ್ತು [[NASDAQ]] ಮೊದಲಾದುವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html ಲೋಅರ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ರಿಕವರಿ ಆಫೀಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, [[ಫೆಡೆರಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್]], ಏಪ್ರಿಲ್ 26, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11ಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಅಲ್ಲಿ 385,000 ಜನರು ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ 85% ನೌಕರರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಕ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು."</ref> ಪ್ರಪಂಚದ ಎಂಟು ಜಾಗತಿಕ [[ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜಾಹೀರಾತು ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಅವೆನ್ಯೂ]] ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಾಹೀರಾತು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು "ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಅವೆನ್ಯೂ"ವನ್ನು [[ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಯೋಗ]]ವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಾರ್ಯತಂಡವು ಅಗಾಧವಾಗಿ ಬಿಳಿ ಕಾಲರಿನ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ (39,800 ಕಾರ್ಮಿಕರು) ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣವು (31,600) ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="BLSManhattanLabor">[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf ಆವರಿಜ್ ವೀಕ್ಲಿ ವೇಜ್ ಇನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಅಟ್ $1,೪೫೩ ಇನ್ ಸೆಕೆಂಡ್ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }}, [[ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಲೇಬರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಲೇಬರ್]], ಫೆಬ್ರವರಿ 20, 2007. ಫೆಬ್ರವರಿ 21, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref name="NYPost">ಗೆಲ್ಲರ್, ಆಂಡಿ. [https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm "N.Y. ಹಿಟ್ಸ್ 'ಪೆ'ಡಾರ್ಟ್: ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ No. ೧ ಇನ್ Nat'l ಸ್ಯಾಲರಿ ಸರ್ಜ್], ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪೋಸ್ಟ್‌]]'', ಫೆಬ್ರವರಿ 21, 2007. ಮೇ 18, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಈ ಸಂಘಟಿತ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಅನೇಕ ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ ಭಂಡಾರಗಳ ಒಳಹರಿವು ಹಲವರಿಗೆ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ನಿಧಾನವಾದ ಸಮರಸೀಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಥೆಪಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ‌.<ref>ಸ್ಟಸಿ, ಲಿಂಡ. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ NY, OH: ಇಟ್'ಸ್ ಕ್ಲೀನರ್, ವೈಟರ್, ಬ್ರೈಟರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''[[ದ ವಿಲ್ಲೇಜ್ ವಾಯ್ಸ್‌]]'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 24, 1997. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Times_Square_New_York_City_FLICKR_1.jpg|thumb|ನಗರದ ರಂಗಭೂಮಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಟೈಮ್ಸ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಅಮೆರಿಕಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. 1911ರ ಮಾರ್ಚ್ 25ರಲ್ಲಿ 146 ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ [[ಟ್ರೈಯಾಂಗಲ್ ಶರ್ಟ್‌ವೈಸ್ಟ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಬೆಂಕಿ]]ಯ ಘಟನೆಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ 1912ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 20,000 ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಕಾಲು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದರು, [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಪಾರ್ಕ್‌]]‌ನಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹಿಳೆಯರು ಟ್ರೈಯಾಂಗಲ್ ಶರ್ಟ್‌ವೈಸ್ಟ್ ಕಂಪೆನಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತಹ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬಾಂಧವ್ಯ ಮತ್ತು ಚಳುವಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಬಿಗಿಯಾದ ನೆರಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ-ಕುಪ್ಪಸಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಉಡುಪಿನ ಶೈಲಿಯು ನಂತರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಮವಸ್ತ್ರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಯಿತು.<ref>[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ದಿ ಟ್ರೈಆಂಗಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಫೈರ್], [[ಕಾರ್ನೆಲ್ ಯುನಿವೆರ್ಸಿಟಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಅಂಡ್ ಲೇಬರ್ ರಿಲೇಶನ್ಸ್]]. ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 1920ರ ದಶಕದ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ]]ವು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. 1950 ಮತ್ತು 1960ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ರೋಮಾಂಚಕ ಕಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವು ಅಮೆರಿಕನ್‌ [[ಪಾಪ್ ಕಲಾ]] ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು [[ಜಾಸ್ಪರ್ ಜಾನ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ರಾಯ್ ಲಿಚ್ಟೆಂಸ್ಟೈನ್]]‌ರಂತಹ ಅಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದೆ. 1970ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಸೆರೆಂಡಿಪಿಟಿ 3]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟುಡಿಯೊ 54]] ಮೊದಲಾದ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಿದ್ದ [[ಆಂಡಿ ವಾರ್ಹೋಲ್‌]]‌ನ‌ಷ್ಟು ಬಹುಶಃ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಲಾವಿದನೂ ಪಾಪ್ ಕಲಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿಲ್ಲ. [[ಚಿತ್ರ:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ಫ್ರಾಂಕ್ ಲ್ಲೋಯ್ಡ್ ರೈಟ್ ನ ಸೋಲೋಮೊನ್ ರ. ಗುಗ್ಗೆನ್ಹಇಮ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ನ ಹೊರನೋಟ.]] ಕಲೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಶ್ರಯಧಾಮ [[ಚೆಲ್ಸಿಯಾ]]ದ ನಗರಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಅವುಗಳ ಕಲಾ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಂದಿರಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಇದು ಮುಂಬರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಕಲಾವಿದರ ಆಧುನಿಕ ಕಲೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ 200ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಲಾ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 "ಸ್ಟೈಲಿಶ್ ಟ್ರಾವೆಲರ್: ಚೆಲ್ಸಿಯಾ ಗರ್ಲ್ಸ್"], ''[[ಟ್ರಾವೆಲ್ + ಲೆಷರ್]]'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2005. ಮೇ 14, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. "200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ಯಾಲರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಚೆಲ್ಸಿಯಾದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ."</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml "ಸಿಟಿ ಪ್ಲಾನಿಂಗ್ ಬಿಗಿನ್ಸ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ರಿವ್ಯೂ ಫಾರ್ ವೆಸ್ಟ್ ಚೆಲ್ಸಿಯಾ ರೀಜೊನಿಂಗ್ ಟು ಪರ್ಮಿಟ್ ಹೌಸಿಂಗ್ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ಕ್ರೀಯೇಟ್ ಮೆಕಾನಿಸಂ ಫಾರ್ ಪ್ರಿಸರ್ವಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಕ್ರಿಯೇಟಿಂಗ್ ಆಕ್ಸೆಸ್ ಟು ದಿ ಹೈ ಲೈನ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸಿಟಿ ಪ್ಲಾನಿಂಗ್]] ಡಿಸೆಂಬರ್ 20, 2004ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ 200 ಗ್ಯಾಲರಿಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಚೆಲ್ಸಿಯಾವನ್ನು ನಗರದ ಹಾಗು ಜಗತ್ತಿನ ಕಲಾ ಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಅವಶ್ಯ ಸಂದರ್ಶಿಸುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ."</ref> [[ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ]]ವನ್ನು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತಿಪರ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲವೂ ಟೈಮ್ಸ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಕನಿಷ್ಠ 500 ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 39 ಅತಿದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತಿಪರ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರೊಂದರಲ್ಲಾದರೂ [[ನಾಟಕಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು]] ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ‌.<ref>ವೆಬೆರ್, ಬ್ರೂಸ್. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin "ಕ್ರಿಟಿಕ್'ಸ್ ನೋಟ್ ಬುಕ್: ಥಿಯೇಟರ್'ಸ್ ಪ್ರಾಮಿಸ್? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin ಲುಕ್ ಆಫ್ ಬ್ರಾಡ್ವೇ"],''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಜುಲೈ 2, 2003. ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಬ್ರಾಡ್ವೇಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಘಟಕವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ರಚಿಸಬಹುದೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಾಂಶವಿದೆ; ಇದು 39 ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಾಟಕಶಾಲೆಗಳ ಸಮೂಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕಡೇಪಕ್ಷ 500 ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆಫ್ ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ 99 ರಿಂದ 499 ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಾಟಕಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. (ಯಾವುದಾದರು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಆಫ್ ಆಫ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ)ಇದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ನಟರು, ನಿರ್ದೇಶಕರು ಹಾಗು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗಿರುವ ಮೈತ್ರಿ ಒಪ್ಪಂದವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ."</ref> [[ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಹೊರಗಿರುವ]] ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು 100-500 ಆಸನಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆಸುತ್ತವೆ.<ref>[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 ಥಿಯೇಟರ್ 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, [[ಥಿಯೇಟರ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಫಂಡ್]]. ಮೇ 29, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಟೈಮ್ಸ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ಗಿಂತ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[ಲಿಂಕೋಲ್ನ್ ಸೆಂಟರ್]] ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಘನತೆಯ ಅಪೆರಾ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್ ಅಪೆರಾ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಡೀಟೈಲ್ಸ್ ಫಾರ್ ಸಂಡೆ ಜನವರಿ 5, 1997], [[ABC ಕ್ಲಾಸಿಕ್ FM]]. ಜೂನ್ 19, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಜೇಮ್ಸ್ ಲೆವಿನೆ ತನ್ನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಅಪೆರಾದ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು 27 ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಟಾಸ್ಕನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಿದ.... ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದಲೂ ಅವನು ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶಕನಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಅವಧಿಯಲ್ಲೇ ಮೆಟ್ ಜಗತ್ತಿನ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಅಪೆರಾ ಸಂಗೀತ ಭವನವಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದೆ."</ref> ಅಲ್ಲದೆ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಆಧುನಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಬೃಹತ್ಪ್ರಮಾಣದ ಕೆಲವು ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಗಳಿಗೂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ - [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್]], [[ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಆರ್ಟ್]] (MoMA), [[ವಿಟ್ನಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಆರ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಲೋಯ್ಡ್ ವ್ರೈಟ್]]-ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ [[ಗುಗ್ಗೆನ್ಹೇಮ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]]. [[ಚಿತ್ರ:Image-Metropolitan Museum of Art entrance NYC NY.JPG|thumb|ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ನ ಹೊರನೋಟ.]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಅನಿವಾಸಿಗಳ ಮ‌ೂಲಕ ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಕೆಲವು ನಿವಾಸಿಗರು "ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ" ಎಂಬುದಾಗಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಪುರ್ಡುಮ್, ಟಾಡ್ S. [https://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html "][https://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಮೆಮೋ; ಆನ್ ಎಂಬ್ಯಾಟಲ್ಡ್ ಸಿಟಿ ಹಾಲ್ ಮೂವ್ಸ್ ಟು ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌"],''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಫೆಬ್ರವರಿ 22, 1992. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ನಗರದ ಶಾಸನಪತ್ರದಲ್ಲಾದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನಾಯಕರನ್ನು ಆತಂಕಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡಿವೆ. ಪತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪುರಸಭೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌ ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರ ವೈಯುಕ್ತಿಕತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸರಕಾರದ ಘನತೆಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗಬಹುದೆಂದು ಎಣಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದನ್ನು 'ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೆಂದು' ವಿವರಿಸುವುದು."</ref> ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಅಮೆರಿಕಾದ ಅನೇಕ [[ಭಾಷಾ ಸಂಪ್ರದಾಯ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''"ಎ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮಿನುಟ್"'' ಪದಪುಂಜವನ್ನು ಅತಿ ಅಲ್ಪ ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಬಹುಶಃ ನೀವು ನಂಬುವುದಕ್ಕಿಂತ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯ" ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಂತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯ‌ೂ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಅತಿಶೀಘ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ‌.<ref>{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|accessdate=2006-09-05}}</ref> "[[ಮೆಲ್ಟಿಂಗ್ ಪಾಟ್]]" ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು [[ಇಸ್ರೇಲ್ ಜ್ಯಾಂಗ್ವಿಲ್‌]]ನ ನಾಟಕ ''[[ದ ಮೆಲ್ಟಿಂಗ್ ಪಾಟ್]]'' ‌ನಲ್ಲಿ [[ಲೋವರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ದಟ್ಟ-ಸಾಂದ್ರತೆಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ನಾಟಕವು [[ವಿಲಿಯಮ್ ಶೇಕ್ಸ್‌‌ಪಿಯರ್]]‌ನ ''[[ರೋಮಿಯೊ ಆಂಡ್ ಜೂಲಿಯೆಟ್]]'' ‌ನ ಹೊಂದಾವಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಜ್ಯಾಂಗ್ವಿಲ್‌ 1908ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು.<ref>[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm "ದಿ ಮೆಲ್ಟಿಂಗ್ ಪಾಟ್"], ''ದಿ ಫಸ್ಟ್ ಮೆಷರ್ಡ್ ಸೆಂಚುರಿ'', [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಸಾರ ಸೇವೆ]]. ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಪ್ರತಿಮಾರೂಪದ [[ಫ್ಲಾಟಿರಾನ್ ಕಟ್ಟಡ]]ವನ್ನು "[[23 ಹೋಗಾಚೆ]]" ಅಥವಾ ತೊಲಗಾಚೆ ಪದದ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಪೋಲೀಸರು ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಉಡುಪು ಗಾಳಿಗೆ ಹಾರಿದಾಗ ನಸುನೋಟಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಗದರಿದರು.<ref>ಡೋಲ್ಕರ್ಟ್, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ S. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "ದಿ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ಅಂಡ್ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ: ದಿ ಬರ್ತ್ ಆಫ್ ದಿ ಸ್ಕೈಸ್ಕ್ರೆಪರ್ - ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಸಿಂಬಲ್ಸ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], ಮೇ ೧೫, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಈ ಒಂದು ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನ ಎರಡು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಬೀದಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಡ್ವೇ ಹಾಗು ಐದನೇಯ ಅವೆನ್ಯೂ- ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೆರ್ ನಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಸುತ್ತವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಬೀದಿಗಳು ಪಕ್ಕ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವುದು ಹಾಗು ಬೀದಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿರುವ ಉದ್ಯಾನದಿಂದಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ-ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗದ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಗಂಡಸರು ಇಪ್ಪತ್ತ-ಮೂರನೇ ಬೀದಿಯ ಮೂಲೆಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಭೇಟಿಕೊಟ್ಟು ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಹೆಂಗಸರ ಉಡುಪುಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುವಾಗ ಕಾಣುವ ಅವರ ನಗ್ನಕಾಲುಗಳ ನಸು ನೋಟಕ್ಕಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ; ಫ್ಲಾಟಿರಾನ್ ಕಟ್ಟಡದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರ ಉಡುಪುಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ ಚಿತ್ರಣವಿರುವ ನೂರಾರು ಪೋಸ್ಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಗಳು ಅಚ್ಚಾದವು. ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿರುವಂತೆ "23 ಸ್ಕಿಡೂ"(೨೩ ಹೋಗಾಚೆ) ಎಂಬ ಅಶಿಷ್ಟ ಪದವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಪೊಲೀಸರು ಬಂದು ಕಾಮುಕರಿಗೆ ಆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊರ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳಲು 23 ಸ್ಕಿಡೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು."</ref> "[[ಬಿಗ್ ಆಪಲ್]]" ಪದವು 1920ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವರದಿಗಾರನೊಬ್ಬ [[ಹೊಸ ಒಣದ್ರಾಕ್ಷಿ]] ಮಾರಾಟಗಾರರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಪಂದ್ಯದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಿದಾಗ ಈ ಪದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು ಹಾಗೂ ನಂತರ ಅವನ ಪಂದ್ಯದ ಸಾಲನ್ನು "ಎರೌಂಡ್ ದ ಬಿಗ್ ಆಪಲ್" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದನು. ಜ್ಯಾಸ್ ಸಂಗೀತಗಾರರು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಯಾಸ್ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಆಂಡ್ ವಿಸಿಟರ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೊದ 1970ರ ಜಾಹೀರಾತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ಈ ಪದವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html "ಮೇಯರ್ ಗಿಯುಲಿಯಾನಿ ಸೈನ್ಸ್ ಲೆಜಿಸ್ಲೇಶನ್ ಕ್ರಿಯೆಟಿಂಗ್ "ಬಿಗ್ ಆಪಲ್ ಕಾರ್ನರ್" ಇನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ]] ಫೆಬ್ರವರಿ 12, 1997ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಕ್ರೀಡೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Msg2005d.JPG|thumb|ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಗಾರ್ಡನ್‌, ರೇಂಜರ್ಸ್‌, ಕ್ನಿಕ್ಸ್‌ ಹಾಗು ಲಿಬರ್ಟಿ ಗೆ ತವರು.]] ಇಂದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ [[NHL]]ನ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ರೇಂಜರು]], [[WNBA]]ಯ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ]] ಮತ್ತು [[NBA]]ಯ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕ್ಲಿಕ್ಸ್]] ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅವರ ಮನೆಯ ಆಟಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಮುಖ ವೃತ್ತಿಪರ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿರುವ [[ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಗಾರ್ಡನ್‌]]‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಜೆಟ್ಸ್]] ಅದರ ಸ್ವಸ್ಥಳಕ್ಕಾಗಿ [[ವೆಸ್ಟ್ ಸೈಡ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]]ನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಆದರೆ ಆ ಸೂಚನೆಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 2005ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ [[ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಈಸ್ಟ್ ರುದರ್‌ಫೋರ್ಡ್‌]]ನ [[ಜೈಂಟ್ಸ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]]ನಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುವ ಮ‌ೂಲಕ ವಿಫಲಗೊಂಡಿತು. ಇಂದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಒಂದೇ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿನ [[ವೃತ್ತಿಪರ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್]] ಸವಲತ್ತು ಇರದ ಏಕೈಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]] [[ಯಾಂಕೀಸ್]]ಅನ್ನೂ ಮತ್ತು [[ಕ್ವೀನ್ಸ್]] [[ಮೇಜರ್ ಲೀಗಲ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್‌]]ನ [[ಮೆಟ್ಸ್]]ಅನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಮೈನರ್ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್]]‌ನ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಸೈಕ್ಲೋನ್ಸ್]] ತಂಡದವರು [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ [[ಸ್ಟೇಟನ್ ಐಲೆಂಡ್‌ ಯಾಂಕೀಸ್]] ತಂಡದವರು [[ಸ್ಟೇಟನ್ ಐಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಆಟ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಆಡುವ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಲೀಗ್ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಮ‌ೂರು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದವು‌. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಜೈಂಟ್ಸ್‌]] ತಂಡದವರು 1883ರಲ್ಲಿನ ಅವರ ಆರಂಭದ ಆಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು 1957ರ ಕಾಲದ ನಂತರದ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಡಾಡ್ಜರ್ಸ್]]‌ನೊಂಗಿಗೆ ವೆಸ್ಟ್‌ನ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸುವವರಗೆ [[155ನೇ ಬೀದಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಂಟನೇ ಅವೆನ್ಯೂ]]ಅಲ್ಲಿ [[ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್]]‌ನ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲೇ ಆಡಿದ್ದಾರೆ. 1889ರಲ್ಲಿ [[ಜೆರ್ಸಿ ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೇಟನ್ ಐಲೆಂಡ್‌]]‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1911ರಲ್ಲಿ ಹಿಲ್‌ಟಾಪ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಈ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲಿಲ್ಲ.<ref>[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp ಜೈಂಟ್ಸ್ ಬಾಲ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್: 1883-ಪ್ರೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, [[MLB.com]]. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಯಾಂಕೀಸ್‌ ಅವರ ಆಟವನ್ನು [[ಹಿಲ್‌ಟಾಪ್ ಪಾರ್ಕ್‌]]ನಿಂದಾಗಿ ಹಿಲ್‌ಟಾಪರ್ಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದರು. 1903ರಲ್ಲಿನ ಅವರ ಆರಂಭದ ಆಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು 1912ರವರೆಗೆ ಅವರು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ ಆಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ತಂಡವು 1913ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌‌ಗೆ ಸರಿಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ''ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಯಾಂಕೀಸ್‌'' ತಂಡವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದರು. ಅವರು 1923ರಲ್ಲಿ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿ]]ಯಾದ್ಯಂತ [[ಯಾಂಕೀ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಆಡಿದರು.<ref>[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp ಯಾಂಕೀ ಬಾಲ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್: 1903-ಪ್ರೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, [[MLB.com]]. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮೆಟ್ಸ್]] ಅವರ ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು 1964ರಲ್ಲಿ [[ಶಿಯಾ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು 1962ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1963ರಲ್ಲಿ ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿದರು.<ref>[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp ಮೆಟ್ಸ್ ಬಾಲ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್: 1962-ಪ್ರೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, [[MLB.com]]. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಮೆಟ್ಸ್ ಹೊರಟುಹೋದ ನಂತರ ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌ 1964ರ ಎಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಶಗೊಂಡಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಡ್ರೆಬಿಂಗರ್, ಜಾನ್. "ದಿ ಪೋಲೋ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್, 1889–1964: ಏ ಲೈಫ್ ಟೈಮ್ ಆಫ್ ಮೆಮರೀಸ್; ಬಾಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಇನ್ ಹಾರ್ಲೆಮ್ ವಾಸ್ ಸೀನ್ ಆಫ್ ಮೆನಿ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ತ್ರಿಲ್ಲ್ಸ್", ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಜನವರಿ 5, 1964. ಪುಟ. S3.</ref><ref>ಆರ್ನಾಲ್ಡ್, ಮಾರ್ಟೀನ್."ಆಹ್, ಪೋಲೋ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌, ದಿ ಗೇಮ್ ಇಸ್ ಓವರ್; ವ್ರೆಕೆರ್ಸ್ ಬಿಗಿನ್ ಡೆಮೋಲಿಶನ್ ಫಾರ್ ಹೌಸಿಂಗ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್", ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಏಪ್ರಿಲ್ 11, 1964. ಪುಟ. 27.</ref> ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಲೇಜು-ಮಟ್ಟದ ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯ [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ವಿಟೇಶನ್ ಟೂರ್ನಮೆಂಟ್‌]]ಅನ್ನು 1938ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದರೆ, ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.nit.org/history/nit-history.html ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ವಿಟೇಶನ್ ಟೂರ್ನಮೆಂಟ್], [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ವಿಟೇಶನ್ ಟೂರ್ನಮೆಂಟ್]]. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯ NIT ಯು ಅದರಲ್ಲಿ ಮಗ್ನವಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಹಳೆಯ ನಿಯತಋತುವಿನ ನಂತರದ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು 1938ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು."</ref> [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕ್ನಿಕ್ಸ್‌]] ತಂಡವು ಆಟವನ್ನು 1946ರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌]]‌ನ ಮ‌ೂಲ ತಂಡಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಗಾರ್ಡನ್‌‌ಅನ್ನು ಅವರ ಶಾಶ್ವತ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಅವರ ಮೊದಲ ಸ್ವಸ್ಥಳದ ಆಟಗಳನ್ನು [[69ನೇ ರೆಜಿಮೆಂಟ್ ಆರ್ಮರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದರು.<ref>[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕ್ನಿಕ್ಸ್], [[NBA.com]]. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[WNBA]]ಯ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ]]ಯು 1997ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಾಗ ಲೀಗ್‌ನ ‌ಮ‌ೂಲ ಎಂಟು ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅದು ಗಾರ್ಡನ್ಅನ್ನು ಕ್ನಿಕ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಲಿಬರ್ಟಿ ಸ್ಟೋರಿ], [[ವುಮೆನ್'ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್]]. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌]]‌ನ [[ರ‌್ಯೂಕರ್ ಪಾರ್ಕ್‌]] ''[[ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಬಾಲ್]]'' ಶೈಲಿಯ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಒಂದು ಆಟದ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ NBA ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಬೇಸಿಗೆ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm ರ‌್ಯೂಕರ್ ಪಾರ್ಕ್‌], ThinkQuest ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಎರಡೂ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡಗಳು ಇಂದು [[ಹಡ್ಸನ್ ನದಿ]] ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತದ [[ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಈಸ್ಟ್ ರುದರ್‌ಫೋರ್ಡ್‌]]ನ [[ಜೈಂಟ್ಸ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವು ಆಡುವುದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದುದು ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಜೈಂಟ್ಸ್‌]] 1925ರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಲೀಗ್‌]]‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶಿದ ಕಾಲದಿಂದ 1956ರಲ್ಲಿ ಯಾಂಕೀ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರೆಗೆ ಅವರ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್ ಸಮಾನನಾಮಕರೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಆಡಿದರು.<ref>[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ದಿ ಜೈಂಟ್ಸ್‌ ಸ್ಟೇಡಿಯಂಸ್: ವೇರ್ ದಿ ಜೈಂಟ್ಸ್‌ ಹ್ಯಾವ್ ಕಾಲ್ಡ್ ಹೋಂ ಫ್ರಂ ದೇರ್ ಇನ್ಸೆಪ್ಶನ್ ಇನ್ 1925 ಟು ದಿ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಜೈಂಟ್ಸ್‌]], ದಿನಾಂಕ 7 ನವೆಂಬರ್, 2002. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಜೈಂಟ್ಸ್‌ ಗಳು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಬೇಸ್ ಬಾಲ್ ಜೈಂಟ್ಸ್‌ ಗಳ ಜೊತೆಗೆ 1925 ರಲ್ಲಿ ಲೀಗ್ ಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಿಂದಲೂ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ 1956ರ ಋತುವಿನ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ದೊಡ್ಡದಾದ ಯಾಂಕೀ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ತನಕವೂ ಅವರು ಪೋಲೋ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು."</ref> ಮ‌ೂಲತಃ ''ಟೈಟಾನ್ಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಜೆಟ್ಸ್‌]] 1960ರಲ್ಲಿ ಪೋಲೊ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಟವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. 1964ರಲ್ಲಿ ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ಸ್ಅನ್ನು ಸೇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನಾಲ್ಕು ಪಂದ್ಯಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಅವರು ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿದರು.<ref>[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm ಸ್ಟೇಡಿಯಮ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ NFL:ಶೆಅ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, ಸ್ಟೇಡಿಯಂಸ್ ಆಫ್ ದಿ NFL. ಮೇ 8, 2007.</ref> [[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್‌]]ನ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ರೇಂಜರ್ಸ್‌]] ತಂಡವು 1926–1927 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಕಾಲದಿಂದ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಗಾರ್ಡನ್‌‌ನ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿತು. ರೇಂಜರ್ಸ್‌ ತಂಡಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್‌]]‌ ತಂಡವು ಗಾರ್ಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಲು ಆರಂಭಿಸಿತ್ತು. ಗಾರ್ಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ''ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್'' ಎಂಬ 1941–1942 NHL ಅವಧಿಯ ನಂತರ ದಿವಾಳಿಯಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಈ ತಂಡವು ಗಾರ್ಡನ್‌ನಲ್ಲೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪಿಡಿಯಾ. ಮೇ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ನಾರ್ತ್ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸಾಕರ್ ಲೀಗ್]]‌ನ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಕಾಸ್ಮಸ್‌]] 1974ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು ಎರಡು ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಅವರ ಸ್ವಸ್ಥಳದ ಆಟಗಳನ್ನು [[ಡೌವ್ನಿಂಗ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದಲ್ಲಿ ಆಡಿದರು. 1975ರಲ್ಲಿ ಈ ತಂಡವು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಕರ್ ಆಟಗಾರ ಎಂದು [[FIFA]]ಯಿಂದ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಪೆಲೆ]]ಯನ್ನು $4.5 ದಶಲಕ್ಷ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೇರೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇವನು 22,500ರಷ್ಟು ಅಭಿಮಾನಿ ಸಮ‌ೂಹವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ತಂಡಕ್ಕೆ 2-0ರ ಗೆಲುವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟನು.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html "ಏ $4.5 ಮಿಲ್ಯನ್ ಗ್ಯಾಂಬಲ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ಟೈಮ್(ಮ್ಯಾಗಜಿನ್)]]'', ಜೂ 30, 1975. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 24, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಡೌವ್ನಿಂಗ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಆಡುವ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲದೆ ತಂಡದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದುದರಿಂದ ತಂಡವು ಈ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾಂಕೀ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ನಂತರ ಜೈಂಟ್ಸ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು. ಈ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು 2002ರಲ್ಲಿ $45 ದಶಲಕ್ಷದ 4,754-ಆಸನದ [[ಇಕ್ಯಾಹ್ನ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಡವಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಇದು ಒಲಿಂಪಿಕ್-ಪ್ರಮಾಣಿತ 400-ಮೀಟರ್ ಓಟದ ಪಥ ಹಾಗೂ ಪೆಲೆಯ ಮತ್ತು ಕಾಸ್ಮಸ್‌ನ ಸ್ವತ್ತಿನ ಭಾಗವಾಗಿ [[FIFA]]-ಅಂಗೀಕೃತ ಹೊನಲುದೀಪದ ಸಾಕರ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಸಾಕ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಸದಸ್ಯರ ಸುಮಾರು 48 ಯುವ ತಂಡಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಂದ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.<ref>ಕಾಲಿನ್ಸ್, ಗ್ಲೆನ್ನ್. [https://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field "ಬಿಲ್ಟ್ ಫಾರ್ ಸ್ಪೀಡ್, ಅಂಡ್ ಲೋಕಲ್ ಪ್ರೈಡ್; ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಎಮರ್ಜಸ್ ಆನ್ ರಾನ್ಡಲ್ಸ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಆಗಸ್ಟ್ 20, 2004. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 "ಮೇಯರ್ ಮೈಕಲ್ ಬ್ಲೂಮ್ ಬರ್ಕ್, ಪಾರ್ಕ್ಸ್ &amp; ರಿಕ್ರೀಯೇಶನ್ ಕಮಿಷನರ್ ಅಡ್ರಿಯನ್ ಬೆನೆಪೆ ಅಂಡ್ ದಿ ರಾನ್ಡಲ್ಸ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಫೌಂಡೆಶನ್ ನೇಮ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ'ಸ್ ನ್ಯೂಯೆಸ್ಟ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ ಇಕಾಹ್ನ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |date=2019-04-16 }}, [[ಮೇಯರ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ]] ದಿನಾಂಕ 28 ಜನವರಿ 2004ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 24, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಸಮ‌ೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ === ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ವಿತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ - ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಡೈಲಿ ನ್ಯೂಸ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪೋಸ್ಟ್‌]]''. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸಿನ ವೃತ್ತ ಪತ್ರಿಕೆ ''[[ದ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಜರ್ನಲ್]]'' ಸಹ ಇರುವುದು ಇಲ್ಲೇ. ಇತರ ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ - ''[[AM ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ದ ವಿಲ್ಲೇಜರ್]]''. ಹಾರ್ಲೆಮ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್‌ ನ್ಯೂಸ್]]'' ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ''[[ದ ವಿಲ್ಲೇಜ್ ವಾಯ್ಸ್‌]]'' ಒಂದು ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ಯಾಯ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ.<ref>[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ನ್ಯೂಸ್ ಪೇಪರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂಸ್ ಮೀಡಿಯ][http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ] ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ABYZ ನ್ಯೂಸ್ ಲಿಂಕ್ಸ್. ಮೇ 1, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ದೂರದರ್ಶನ ಉದ್ಯಮವು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅಮೆರಿಕಾದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಸಾರ ಜಾಲಗಳೆಂದರೆ - [[ABC]], [[CBS]], [[Fox]] ಮತ್ತು [[NBC]]. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ [[MSNBC]], [[MTV]], [[ಫಾಕ್ಸ್ ನ್ಯೂಸ್‌]], [[HBO]] ಮತ್ತು [[ಕಾಮಿಡಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್‌]] ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಕೇಬಲ್ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. 1971ರಲ್ಲಿ [[WLIB]] ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ನೀಗ್ರೊಗಳ-ಮಾಲಿಕತ್ವದ ಮೊದಲ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೇಷನ್ ಆಯಿತು ಹಾಗೂ [[ಇನ್ನರ್ ಸಿಟಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌]]‌ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೀರೀಟಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ಇನ್ನರ್ ಸಿಟಿಯ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[ಪರ್ಸಿ ಸುಟ್ಟನ್‌]]. ಇವನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ನಗರದ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲ ಕರಿಯರ ಮುಖಂಡರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ.<ref>ಜಕೆರ್, ಬಿಲ್; ಸುಲೆಕ್, ಫ್ರಾಂಕ್; ಹಾಗು ಕನ್ಜೆ, ಪೀಟರ್ [https://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=lD0A5elcij&amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY "ದಿ ಏರ್ವೇವ್ಸ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಇಲ್ಲಸ್ಟ್ರೇಟೆಡ್ ಹಿಸ್ಟರೀಸ್ ಆಫ್ 156 AM ಸ್ಟೇಶನ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಏರಿಯ"], [[ಗೂಗಲ್ ಬುಕ್ ಸರ್ಚ್]], ಪುಟ. 113. ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> WLIB 1949ರಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸುಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸುದ್ದಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ನಿಯತವಾಗಿ [[ಮಾಲ್ಕೋಲ್ಮ್‌ X]]ರಂತಹ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮುಖಂಡರ ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡಿತು ಹಾಗೂ [[NAACP]] ಅಧಿವೇಶನದ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು. ''ಹಾಟ್ 97'' ಎಂದೂ ಕರೆಯುವ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ [[WQHT]] ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಧಾನ ಹಿಪ್-ಹಾಪ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಆಗಿದೆ. AM ಮತ್ತು FM ಸಂತೇತಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ [[WNYC]] ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ರೇಡಿಯೊ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ-ಆಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಜಾಹೀರಾತು ಮತ್ತು ಜಾಹೀರಾತು-ರಹಿತ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೇಷನ್ ಆಗಿದೆ.<ref>[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಟ್'ಸ್ ಬಯೋ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, [[WNYC]], ಮೇ 1, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಪ್ರತಿ ವಾರವೂ 1.2 ದಶಲಕ್ಷ ಶೋತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ WNYC ರೇಡಿಯೋ, ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಾನುಲಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಾನುಲಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ."</ref> ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುವ [[WBAI]] ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕೆಲವು ಸಮಾಜವಾದಿ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಳೆಯ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಪ್ರವೇಶದ ಅವಕಾಶವಿರುವ ದೂರದರ್ಶನ]] ಚಾನೆಲ್ ಎಂದರೆ 1971ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನೈಬರ್‌ಹುಡ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್‌]]. ಇದು ಜ್ಯಾಸ್ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು, ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹ ವಿಶಾಲದೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ಸೆಲೆಬ್ರೇಟ್ಸ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಕ್ಸೆಸ್ TV'ಸ್ 35th ಆನಿವರ್ಸರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನೇಬರ್ಹುಡ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್]] ಆಗಸ್ಟ್ 6, 2006ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪುವ TV ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು 1970ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರೀಕರಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ TV ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದನ್ನು U.S. ನ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಲ್ಲಿ ಜುಲೈ 1, 1971ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಟೆಲಿಪ್ರಾಂಪ್ಟರ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್ ಕೇಬಲ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಇದೇ ಈಗಿನ ಟೈಮ್ ವಾರ್ನರ್ ಕೇಬಲ್‌."</ref> [[ಟೈಮ್ ವಾರ್ನರ್ ಕೇಬಲ್‌]]‌ನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸುದ್ದಿ ಚಾನೆಲ್ [[NY1]], ಸಿಟಿ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಸಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. == ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಳಪೆ ಮಟ್ಟದ ನೀರು ಸರಬರಾಜಿನಿಂದಾಗಿ ಬೆಂಕಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾಯಿತು. 1776ರಲ್ಲಿ [[ಐರೋಪ್ಯ ಸೇನೆ]]ಯು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡು ಅದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟ ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲೇ, ಭಾರಿ ಬೆಂಕಿ ಅನಾಹುತಿ ನಡೆದು, ನಗರದ ಸುಮಾರು ಮ‌ೂರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ಭಾಗ ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು 500 ನಿವಾಸಗಳು ನಾಶಗೊಂಡವು.<ref>[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ಗ್ರೇಟ್ ಫೈರ್ ಆಫ್ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, ಸಿಟಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌. ಏಪ್ರಿಲ್ 20, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಕೆಲವು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ನ ಹಿರಿಯರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಿಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆನೀಡಿದರು, ಇದರಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುವ ಬ್ರಿಟೀಷರಿಗೆ ಏನೂ ದೋಚಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟರು. ಈ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 12, 1776ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿತು. ಮೂರು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 21ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈನ್ಯ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಫೈಟಿಂಗ್ ಕಾಕ್ಸ್ ಟ್ಯಾವರ್ನ್. ನಗರದ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ದಳದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಗೈರುಹಾಜರಾದ ನೌಕರರಿಂದಾಗಿ, ಬೆಂಕಿಯು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹರಡಿತು. ನಗರದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಬೆಂಕಿಗಾಹುತಿಯಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ 493 ಮನೆಗಳು ನಾಶವಾದವು."</ref> [[ಚಿತ್ರ:Tribeca hudson st.jpg|thumb|TriBeCaದಲ್ಲಿರುವ ಲೋಫ್ಟ್ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ಸ್]] 20ನೇ ಶತಮಾನದ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ವಲಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾದುದರಿಂದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಲೋವರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌]] ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯರಹಿತ ನಿವಾಸಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದವರಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. [[ವಾಸಗೃಹಗಳು]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐದು-ಅಂತಸ್ತು ಎತ್ತರವಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಇವುಗಳನ್ನು "ಕಾಕ್ರೋಚ್ ಭೂಮಾಲೀಕ"ರು ಹೊಸ ವಲಸಿಗರನ್ನು ದುಡಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಶಿಷ್ಟ 25x100 ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ದಿ ಲೋವರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌ ಘೆಟ್ಟೋ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. ಏಪ್ರಿಲ್ 30, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref name="NYTTenements">ಪೀಟರ್ಸನ್, ಐವೆರ್. [https://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html "ಟೆನೆಮೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ 1880ಸ್ ಅಡ್ಯಾಪ್ಟ್ ಟು 1980ಸ್"], 1}ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌, ಜನವರಿ 3, 1988, ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐದು ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಎತ್ತರ ಹಾಗು ಒಂದು {{convert|25|ft|m|sing=on}} ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳ ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿನಿರ್ಭಂದಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಒಳಾಂಗಣವು ಉದ್ದ ಹಾಗು ಕಿರಿದಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ರೈಲುಮಾರ್ಗದ ವಸತಿಗೃಹ ಎಂದು ಅಡ್ಡ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ."</ref> 1929ರಲ್ಲಿ ವಾಸದ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರ ಬೆಂಕಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೇತ ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಎಲಿವೇಟರ್‌ಗಳು ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಹೊಸ ನಿರ್ಮಾಣದ ರೂಪವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಹೊಸ ನಿವಾಸಗಳ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಂದೂ ಸಹ ಅಂತಹ ನಿವಾಸಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="NYTTenements"/> ಇಂದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ನಿವಾಸಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. 2000ದ ಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 34,756.7/sq&nbsp;mi (13,421.8/km²)ನಷ್ಟು ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 798,144 ನಿವಾಸಗಳಿವೆ.<ref name="NYCensusRankings"/> 20.3%ನಷ್ಟು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಿವಾಸಿಗರು ಮಾತ್ರ ಸ್ವಂತ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]]‌ನ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆ-ಅತಿಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="OwnerOccupied"/> == ಆಧಾರರಚನೆ == === ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ === [[ಚಿತ್ರ:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ಗ್ರಾಂಡ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಟರ್ಮಿನಲ್, ಒಂದು ಕೊನೆಯ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ, ಹಾಗು ನಗರದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತು.]] [[ಚಿತ್ರ:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|ಕೊಲಂಬಸ್ ಸರ್ಕಲ್ ಸುರಂಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡವಾದ ಸುರಂಗ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಕಾರುಗಳನ್ನು ಅತಿಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ನಗರವಾಗಿದೆ. 88%ನಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಸ್ವಂತ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ 5%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ 72%ನಷ್ಟು ನಿವಾಸಿಗರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಕೇವಲ 18%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸ್ವಂತ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿವಾಸಿಗರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="2001summary">[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html ಹೈಲೈಟ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ 2001 ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೌಸ್ ಹೋಲ್ಡ್ ಟ್ರ್ಯಾವಲ್ ಸರ್ವೇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, [[ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್]]. ಮೇ 21, 2006ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಪೆಡೆಸ್ಟ್ರಿಅನ್ ಲೆವೆಲ್ ಆಫ್ ಸೇರ್ವೀಸ್ ಸ್ಟಡಿ - ಫೇಸ್ I, 2006"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸಿಟಿ ಪ್ಲಾನ್ನಿಂಗ್]], ಏಪ್ರಿಲ್ 2006, ಪುಟ. 4. ಮೇ 17, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಕಳೆದ 2000ದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, U.S.ನಲ್ಲಿ 16 ವರ್ಷದೊಳಗಿನ 88% ಕೆಲಸಗಾರರು ಕಾರ್, ಟ್ರಕ್ ಅಥವಾ ವ್ಯಾನ್ ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಸರಿಸುಮಾರು 5% ಜನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಹಾಗು 3% ಜನರು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನಡೆದೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು.... ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ (2000ನೆ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ 66,940 ಜನ/ಚದುರ ಮೈಲಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; 1,564,768 ನಿವಾಸಿಗಳು) ಇದು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನ ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ, 2000ದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 18% ಜನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಈ ನಡುವೆ 72% ಜನರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗು 8% ಜನ ನಡೆದುಕೊಂಡೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು."</ref> ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ 2000ರ ಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ನ 75%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮನೆಗಳು ಸ್ವಂತ ಕಾರನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref name="2001summary"/> 2007ರಲ್ಲಿ ಮೇಯರ್ ಬ್ಲೂಮ್‌ಬರ್ಗ್ [[ದಟ್ಟಣೆಗೆ ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದನು. ಕೇಂದ್ರ ಶಾಸಕಾಂಗವು ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು 2008ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|author=&nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|accessdate=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|url-status=dead}}</ref> ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಸಬ್‌ವೇ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅತಿಹೆಚ್ಚು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಸಬ್‌ವೇ]] ಸ್ಟೇಟನ್ ಐಲೆಂಡ್‌ನ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ನಗರದೊಳಗಿನ ಮ‌ೂಲಭೂತ ಸಾರಿಗೆ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಸಬ್‌ವೇ [[ಪೋರ್ಟ್ ಅಥಾರಿಟಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್-ಹಡ್ಸನ್]] (PATH) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಅನ್ನು ಉತ್ತರ [[ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಪ್ರತಿ-ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ-ಒಮ್ಮೆ-ಪಾವತಿಸುವ [[ಮೆಟ್ರೊಕಾರ್ಡ್]]‌ಗಳ ಮ‌ೂಲಕ ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳ ಹಣವನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ನಗರದ ಬಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಬ್‌ವೇಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಲದೆ PATH ರೈಲುಗಳಿಗೂ ಅಂಗೀಕಾರಾರ್ಹವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಬ್‌ವೇಯಲ್ಲಿನ ಏಕ-ಪಥದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಿರುವ ಟಿಕೇಟ್ $2.25,<ref>[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], NYC ಸುರಂಗಮಾರ್ಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 4, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಹಾಗು PATH ರೈಲುಗಳ ಶುಲ್ಕ $1.75.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH ರಾಪಿಡ್- ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್: ಫೇರ್ಸ್ ಅಂಡ್ QuickCard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, ಪೋರ್ಟ್ ಅತಾರಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ. ಮಾರ್ಚ್ 6, 2008ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನದ, 7-ದಿನದ, 14-ದಿನದ ಮತ್ತು 30-ದಿನದ ಮೆಟ್ರೊಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ಎಲ್ಲಾ ಸಬ್‌ವೇಗಳಲ್ಲಿ (PATH ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮತ್ತು MTA ಬಸ್ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ (ವೇಗದೂತಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಅಪರಿಮಿತ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ.<ref>[http://www.mta.info/metrocard/index.html ಮೆಟ್ರೋಕಾರ್ಡ್], ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಅತಾರಿಟಿ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌). ಮೇ 11, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> PATH ಕ್ವಿಕ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಬಳಕೆಯು ಕ್ರಮೇಣ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. PATH ಮತ್ತು MTA ಎರಡೂ ಮೆಟ್ರೊಕಾರ್ಡ್‌ನ ಬದಲಿಗೆ "ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌" ಪಾವತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಕೆ ತರಲು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }} ಪತ್ ಫ್ರೀಕ್ವಂಟ್ಲಿ ಆಸ್ಕ್ಡ್ ಕೊಶ್ಚನ್ಸ್, ಪೋರ್ಟ್ ಅತಾರಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ, ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "PATH ವಿಲ್ ಫೇಸ್ ಔಟ್ QuickCard ಒನ್ಸ್ ದಿ SmartLink ಫೇರ್ ಕಾರ್ಡ್ ಇಸ್ ಇಂಟ್ರೋಡ್ಯೂಸ್ಡ್."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಿಂದ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಗೆ [[ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ರೈಲು]] ಸೇವೆಗಳೆಂದರೆ - [[ಲಾಂಗ್ ಐಲೆಂಡ್‌ ರೈಲ್ ರೋಡ್]] (ಇದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು [[ಲಾಂಗ್ ಐಲೆಂಡ್‌]]‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ), [[ಮೆಟ್ರೊ-ನಾರ್ತ್ ರೈಲ್‌ರೋಡ್‌]] (ಇದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಅನ್ನು [[ವೆಸ್ಟ್‌ಚೆಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿ]] ಮತ್ತು ಸೌತ್‌ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಕನೆಕ್ಟಿಕಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಅನೇಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್]] ರೈಲುಗಳು. [[MTA ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಬಸ್]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಬಸ್‌ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ವೇಗದೂತ ಬಸ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಜಾಲವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 2004ರಲ್ಲಿ 740 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸಿದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನದು ಹಾಗೂ ಎರಡನೆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ [[ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್‌]]‌ನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಅಧಿಕವಾದುದು.<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm ಬಸ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಅತಾರಿಟಿ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌), ಮೇ 11, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ನಗರದಾದ್ಯಂತ 13,087ಗಳಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಬೀದಿ ಬೀದಿಯಿಂದ ಜನರನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಅವಶ್ಯಕ ದೊಡ್ಡ ಪದಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಪ್ರತಿಮಾರೂಪದ ಹಳದಿ ಕ್ಯಾಬ್‌ಗಳು ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ .<ref>[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml ಅಬೌಟ್ ದಿ ನಿಕ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಅಂಡ್ ಲಿಮುಸೀನ್ ಕಮೀಷನ್]. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು [[ಸೈಕಲ್ ಪ್ರಮಾಣಿಕರೂ]] ಇದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಿಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಎರಡು ಕಾರು-ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ವೇ]] [[ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]] ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣಿಕರನ್ನು ಐದು ನಿಮಿಷಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು 1978ರಿಂದ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. (ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದರೆ [[ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಏರಿಯಲ್ ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌]].) <ref>ಲೀ, ಜೆನ್ನಿಫರ್ 8. [https://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;st=nyt&amp;oref=slogin "ಮಿಡ್ಏರ್ ರೆಸ್ಕ್ಯೂ ಲಿಫ್ಟ್ಸ್ ಪ್ಯಾಸೆಂಜರ್ಸ್ ಫ್ರಂ ಸ್ಟ್ರ್ಯಾನ್ಡೆಡ್ ಈಸ್ಟ್ ರಿವರ್ ಟ್ರಾಮ್"], 1}ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌, ಏಪ್ರಿಲ್ 19, 2006. ಫೆಬ್ರವರಿ 28, 2008ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ದೇಶದ ಏಕೈಕ ತೂಗು ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಸಂಚಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಬಿಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಅಭಿನಯದ ಸಿಟಿ ಸ್ಲಿಕರ್ಸ್; ಸಿಲ್ವೆಸ್ಟರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಲ್ಲನ್ ಅಭಿನಯದ ನೈಟ್ ಹಾಕ್ಸ್; ಹಾಗು 2002ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಸ್ಪೈಡರ್- ಮ್ಯಾನ್ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು."</ref><ref>[http://www.rioc.com/thetram.htm ದಿ ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928212116/http://www.rioc.com/thetram.htm |date=2011-09-28 }}, [[ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್]]. ಏಪ್ರಿಲ್ 30, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಪ್ರತಿ ದಿನಕ್ಕೆ 24 ಗಂಟೆಗಳು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 365 ದಿನವೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ [[ಸ್ಟೇಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಫೆರ್ರಿ]] ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 19 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಟೇಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ 5.2 ಮೈಲು (8.4 ಕಿಮೀ) ಉದ್ದದ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ‌. ಪ್ರತಿ ವಾರದ ದಿನದಲ್ಲಿ ಐದು ಬೋಗಿಗಳು 110 ಹಡಗು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 65,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ಸ್ ಅಬೌಟ್ ದಿ ಫೆರ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್]], ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ವಾರದ ದಿನದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಅದು ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಐದು ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 65,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯವೂ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.( ದಿನಕ್ಕೆ 110 ಬಾರಿ). ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಚಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು-ದೋಣಿಗಳನ್ನು (15 ನಿಮಿಷಗಳ ಅಂತರ)ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ."</ref><ref>[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf ಆನ್ ಅಸ್ಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟನ್ ಐಲೆಂಡ್‌ ಫೆರ್ರಿ ಸರ್ವೀಸ್ ಅಂಡ್ ರೆಕಮೆಂಡೆಶನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಇಂಪ್ರೂವ್ಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್]], ನವೆಂಬರ್ 2007, ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. ""ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಏಳು ಹಡಗುಗಳ ತಂಡದಲ್ಲಿ, ಐದು ದೋಣಿಗಳು ವಾರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ 104 ಬರಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ".</ref> ನದಿ ದಾಟುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 50-ಸೆಂಟು ಬಾಡಿಗೆ ಇದ್ದುದು ರದ್ದುಗೊಂಡ ನಂತರ 1997ರಿಂದ ಶುಲ್ಕ-ರಹಿತವಾಗಿದೆ.<ref>ಹಾಲೋವೇ, ಲಿನೆಟ್ಟ್. [https://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html "ಮೇಯರ್ ಟು ಎಂಡ್ 50-ಸೆಂಟ್ ಫೇರ್ ಆನ್ S.I. ಫೆರ್ರಿ"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಏಪ್ರಿಲ್ 29, 1997, ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಮೇಯರ್ ರುಡಾಲ್ಫ್ W. ಗಿಯೂಲಯಾನಿ, ಸ್ಟೇಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ ಫೆರ್ರಿ ಮೇಲಿನ 50-ಸೇಂಟ್ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದಾಗಿ ನೆನ್ನೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು ಸಂಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶುಲ್ಕ ಪಾವತಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ."</ref> [[ಚಿತ್ರ:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲ್ವೆ ಕೇಂದ್ರ, ಇದು ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.]] ಮೆಟ್ರೊ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕವು ಮಿಡ್‌ಟೌನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಟರ್ಮಿನಲ್]]ಅನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇವು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ನಿರತವಾಗಿರುವ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳು. ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿನ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸುವ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ-ಒಂದರಷ್ಟು ಬಳಕೆದಾರರು ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ರೈಲು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://mta.info/mta/network.htm ದಿ MTA ನೆಟ್ವರ್ಕ್], [[ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಅತಾರಿಟಿ]], ಮೇ 17, 2006ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಎಂಟ್ರ್ಯಾಕ್‌]] ನಗರದೊಳಗಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ರೈಲು ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪೆನ್ನ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನಿಂದ [[ಬೋಸ್ಟನ್]], [[ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾ]], [[ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌, D.C.]] ಮೊದಲಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ; [[ನಗರದಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]], [[ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ಗೆ, ಗಡಿಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ಟೊರೊಂಟೊ]] ಮತ್ತು [[ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್]]‌ಗೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದಂತಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ರೈಲು ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಮಧ್ಯೆ ಹಡ್ಸನ್ ನದಿಯ ಕೆಳಗಡೆ ಪ್ರತಿ ದಿನಕ್ಕೆ 120,000 ವಾಹನಗಳ ಚಲಿಸುವಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವ [[ಲಿಂಕೋಲ್ನ್ ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗ]]ವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವಾಹನಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ ಲಿಂಕನ್ ಟನಲ್ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕ್ ಓವರ್ವ್ಯೂ], NYCRoads.com. ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಬಂದರು ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಪ್ರಕಾರ, ಲಿಂಕನ್ ಟನಲ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಸರಿಸುಮಾರು 120,000 ವಾಹನಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ (AADT), ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ದಟ್ಟ ವಾಹನ ಸಂಚಾರದ ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗವೆನಿಸಿದೆ."</ref> [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಬಂದರಿನ]] ಮ‌ೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಸರಕು ಹಡಗುಗಳ ಮತ್ತು ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಾಗಣೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಡ್ಸನ್‌ಅನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಏರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇತುವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ಅನ್ನು ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಸೇತುವೆಗಳ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಮಿಡ್‌ಟೌನ್ ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗ]]ವು 1940ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಅದು ಕೇಂದ್ರ-ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಡದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಯೋಜನೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ಕ್ವೀನ್ಸ್-ಮಿಡ್ ಟೌನ್ ಟನಲ್], NYCRoads.com. ಏಪ್ರಿಲ್ 27, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಟ್ವಿನ್-ಟ್ಯೂಬ್ ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗದ ಕಾಮಗಾರಿಯು ನವೆಂಬರ್ 15, 1940ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಅದು ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತವಾದಾಗ, ಆ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಯೋಜನೆಯೆನಿಸಿತ್ತು."</ref> ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್ D. ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್‌]] ಇದರ ಮ‌ೂಲಕ ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸಿದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref>"ಮಿಡ್ ಟೌನ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದವರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೆ ಮೊದಲಿಗರು; ಉದ್ಘಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಆದ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ನೂರಾರು ವಾಹನ ಚಾಲಕರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ", ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ನವೆಂಬರ್ 9, 1940. ಪುಟ. 19.</ref> [[FDR ಡ್ರೈವ್]] ಮತ್ತು [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ರಿವರ್ ಡ್ರೈವ್]] ಈಸ್ಟ್ ರಿವರ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಗುವ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶವಿರುವ ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಜಕ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಮಾಸಸ್]]‌ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>ಕೆನ್ನಿಕಾಟ್, ಫಿಲಿಪ್. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html "ಏ ಬಿಲ್ಡರ್ ಹೂ ವೆಂಟ್ ಟು ಟೌನ್: ರಾಬರ್ಟ್ ಮೋಸೆಸ್ ಶೇಪ್ಡ್ ಮಾಡ್ರನ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌, ಫಾರ್ ಬೆಟರ್ ಅಂಡ್ ಫಾರ್ ವರ್ಸ್"] ''[[ದಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಪೋಸ್ಟ್]]'', ಮಾರ್ಚ್ 11, 2007, ಏಪ್ರಿಲ್ 30, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಅವನ ಸಾಧನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ: ಏಳು ಸೇತುವೆಗಳು, 15 ಮೋಟಾರುದಾರಿಗಳು, 16 ವಿಶಾಲ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು, ವೆಸ್ಟ್ ಸೈಡ್ ಹೈವೇ ಹಾಗು ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ರಿವರ್ ಡ್ರೈವ್..."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮ‌ೂರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[US ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌]], [[ಡೌನ್‌ಟೌನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಹೆಲಿಪೋರ್ಟ್]]ಅನ್ನು ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ನ [[ಜಾನ್ F. ಕೆನಡಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ]]ಯ [[ನೆವಾರ್ಕ್ ಲಿಬರ್ಟಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ನಿಯೋಜಿತ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ ಸೇವೆಯನ್ನು 2009ರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವವರೆಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref> ಯು, ರೋಜರ್. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm ಏರ್ಪೋರ್ಟ್ ಚೆಕ್-ಇನ್:ಸ್ಪೀಡಿ ಸರ್ವೀಸ್ ಫ್ರಂ ನೆವಾರ್ಕ್ ಟು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಮಿಂಗ್], ''[[USA ಟುಡೆ]]'', ಡಿಸೆಂಬರ್ 10, 2006. ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಶುದ್ಧಗಾಳಿಯ ಡೀಸೆಲ್-[[ಬೆರಕೆಯ]] ಮತ್ತು [[ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]]ದ ಬಸ್‌ಗಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಮ‌ೂಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕೆಲವು ಮೊದಲ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿವೆ‌.<ref>[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಎಲ್ಲೊ ಕ್ಯಾಬ್ಸ್ ಗೋ ಗ್ರೀನ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} [[ಸಿಎರ್ರ ಕ್ಲಬ್]] ದಿನಾಂಕ 1 ಜುಲೈ, 2005ರಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜುಲೈ 19, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಪ್ರಯೋಜನಗಳು === ಅನಿಲ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಕ್ಕೆ [[ಕನ್ಸೊಲಿಡೇಟೆಡ್ ಎಡಿಸನ್‌]] ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾನ್ ಎಡಿಸನ್‌ನ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ವ್ಯವಹಾರವು ಮೊದಲು ಬಂಡವಾಳ-ತೊಡಗಿಸಿದವನ-ಸ್ವಂತದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಯುಕ್ತತೆ [[ಥಾಮಸ್ ಎಡಿಸನ್‌]]ನ [[ಎಡಿಸನ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಇಲ್ಯುಮಿನೇಟಿಂಗ್ ಕಂಪೆನಿ]]ಯ ಮ‌ೂಲವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಂಪೆನಿಯು ಅದರ [[ಪರ್ಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಷನ್]]ನಿಂದ [[ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]‌ನ ಒಂದು-ಚದರ ಮೈಲು ಪ್ರದೇಶದ 59 ಗ್ರಾಹಕರ 800 ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳಿಗೆ 110 [[ವೋಲ್ಟ್‌ಗಳ]]‌ [[ಏಕಮುಖ ವಿದ್ಯುತ್]] (DC)ಅನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಒಂದು ಜನರೇಟರ್ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಯ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು 1882ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm "History of the Electric Power Industry"], [[ಎಡಿಸನ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]]. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ಕಾನ್ ಎಡಿಸನ್‌‌]] ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಜಿಲ್ಲಾ ಆವಿಯ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 105&nbsp;ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು (169&nbsp;ಕಿಮೀ) ಉದ್ದದ ಆವಿಯ ಕೊಳವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಸುಮಾರು 1,800ರಷ್ಟು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಬಿಸಿಮಾಡುವಿಕೆಗೆ, ಬಿಸಿನೀರಿಗೆ ಮತ್ತು ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ<ref>ರಯ್, C. ಕ್ಲೈಬೋರ್ನೆ. [https://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html "Q&amp;A"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಮೇ 12, 1992. ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಆವಿ ಶಕ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸಂಪೀಡನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಕ್ರ, ತಂಪಾಗುವಿಕೆ, ವಿಸ್ತರಣೆ ಹಾಗು ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆಯು ಒಂದು ಮುಚ್ಚಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ರೆಫ್ರಿಜಿರೇಟರ್ ಅಥವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಹವಾ-ನಿಯಂತ್ರಕವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. Mr. ಸರ್ನೋ ಹೇಳುವಂತೆ, ಇವೆರಡರ ಮಧ್ಯದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಸಂಪೀಡಕವನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಶಕ್ತಿಯು ಆವಿ ಶಕ್ತಿಯ ಆವಿ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ವಿದ್ಯುತ್ ಆಧಾರಿತ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದಲ್ಲ."</ref> ಆವಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.coned.com/history/steam.asp ಏ ಬ್ರೀಫ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಕಾನ್ ಎಡಿಸನ್‌: ಸ್ಟೀಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, [[ಕನ್ಸೊಲಿಡೇಟೆಡ್ ಎಡಿಸನ್‌]]. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ಕೇಬಲ್ ಸೇವೆಯನ್ನು [[ಟೈಮ್ ವಾರ್ನರ್ ಕೇಬಲ್‌]] ಹಾಗು ದೂರವಾಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು [[ವೆರಿಜಾನ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಶನ್ಸ್]] ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ [[AT&amp;T]] ಸೌಕರ್ಯವೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ [[ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪಾದ ನೀರಿನ]] ಎರಡು ನದಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸ್ವಚ್ಛ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. [[ಅಮೆರಿಕಾದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಯುದ್ಧ]]ದ ನಂತರ ನಗರವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ ಹಾಗೆ ಈ ಪೂರೈಕೆಯು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ನಗರವು [[ವೆಸ್ಟ್‌ಚೆಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು [[ಕ್ರಾಟನ್ ಅಕ್ವೆಡಕ್ಟ್]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಇದು 1842ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು [[ಕ್ರಾಟನ್ ನದಿ]]ಯ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನೀರನ್ನು [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌]], [[42ನೇ ಬೀದಿ]] ಮತ್ತು [[ಐದನೇ ಅವೆನ್ಯೂ]]‌ವಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ [[ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]]ನ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್‌ ನದಿ]]ಯ ಮೇಲೆ [[ಹೈ ಬ್ರಿಡ್ಜ್]]‌ನ ಮ‌ೂಲಕ ಕೆಳಗಡೆ ಸಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗ್ರಾಹಕರ ನಲ್ಲಿಗಳಿಗೆ ಓರಣವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೊಳವೆಗಳ ಜಾಲದ ಮ‌ೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ'ಸ್ ವಾಟರ್ ಸಪ್ಲೈ ಸಿಸ್ಟಂ: ಹಿಸ್ಟರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್]]. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 5, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಇಂದು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎನ್ವೈರ್ನ್‌ಮೆಂಟಲ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್]] ನಿವಾಸಿಗರಿಗೆ ನೀರನ್ನು [[ಕ್ಯಾಟ್‌ಸ್ಕಿಲ್ ಮೌಂಟೇನ್ಸ್]]‌ನ 2,000 ಚದರ ಮೈಲು (5,180&nbsp;km²) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ [[ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ]]ದಿಂದ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಕ್ಷಿತ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ನೀರು ಶೋಧನೆ ಕಾರ್ಯವು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗದೆ ಹಾಗಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಕ್ಲೋರಿನೀಕರಣ ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html |title="Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program." |access-date=2010-04-19 |archive-date=2007-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070624232329/http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html |url-status=dead }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್]], ನವೆಂಬರ್ 20, 1998. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml "2005 ಡ್ರಿಂಕಿಂಗ್ ವಾಟರ್ ಸಪ್ಲೈ ಅಂಡ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ರೀಪೋರ್ಟ್"], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಶನ್]]. ಜುಲೈ 19, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ಗೆ ನೀರು 1917ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1936ರಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ವಾಟರ್ ಟ್ಯುನೆಲ್ ನಂ. 1]] ಮತ್ತು [[ಟ್ಯುನೆಲ್ ನಂ. 2]]ರ ಮ‌ೂಲಕ ಪೂರೈಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ವಾಟರ್ ಟ್ಯುನೆಲ್ ನಂ. 3]]ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು 1970ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಎರಡು ಇತರ ಸುರಂಗಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಮ‌ೂಲಕ ಪ್ರಸ್ತುತವಿರುವ ಪ್ರತಿ ದಿನಕ್ಕೆ 1.2&nbsp;ಶತಕೋಟಿ ಗ್ಯಾಲನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.<ref>ಚಾನ್, ಸೇವೆಲ್. [https://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss "ಟನಲರ್ಸ್ ಹಿಟ್ ಸಂಥಿಂಗ್ ಬಿಗ್: ಏ ಮೈಲ್ ಸ್ಟೋನ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', August 10, 2006. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಯಾನಿಟೇಶನ್]] ನಗರದ ಕೊಳಚೆ ತೆಗೆಯಲು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml ಅಬೌಟ್ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಯಾನಿಟೆಶನ್]], ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ನಗರದ ಕಸವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 2001ರಲ್ಲಿ [[ಸ್ಟೇಟನ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]]‌ನ [[ಫ್ರೆಶ್ ಕಿಲ್ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಫಿಲ್]] ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ, ವರ್ಜಿನಿಯಾ, ದಕ್ಷಿಣ ಕ್ಯಾರೊಲಿನ ಮತ್ತು ಓಹಿಯೊ (ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ, ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಮತ್ತು ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಾಗಣೆ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಮ‌ೂಲಕ) ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ರಾಶಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref> ಬರ್ಗರ್, ಮೈಕಲ್ ಹಾಗು ಸ್ಟೆವರ್ಟ್, ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ "ಗಾರ್ಬೇಜ್ ಆಫ್ಟರ್ ಫ್ರೆಶ್ ಕಿಲ್ಲ್ಸ್"], ''[[ಗೋಥಂ ಗಜೆಟ್]]'', ಜನವರಿ 28, 2001. ಮೇ 16, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ</ref> ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಸಾಗಣೆ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೊಳಿಸುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಸವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಸದಿಂದ-ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದಂತೆ ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ ಮತ್ತು ಗ್ರೇಟರ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಕಸವನ್ನು ಬಹಳ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿವೆ. == ಶಿಕ್ಷಣ == [[ಚಿತ್ರ:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ, ಮಧ್ಯದ ಬ್ಲಾಕ್, ನಿರ್ಮಾಣ 1897-1911, ಕಾರ್ರೆರೆ ಹಾಗು ಹಾಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು (ಜೂನ್ 2003). ಇದು ಫ್ಲಾಗ್ ಶಿಪ್(ನೌಕಾಬಲಾಧಿಪತಿಯ ಹಡಗು)ಲೈಬ್ರರಿ ಕಟ್ಟಡ; ನಗರದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಇತರೆ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು NY ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.]] ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳು 1.1 ದಶಲಕ್ಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ನೀಡುವ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ<ref>[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: ಎಜುಕೇಷನ್ ಅಂಡ್ ರಿಸರ್ಚ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805164021/http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html |date=2010-08-05 }},ಸಿಟಿ ಡಾಟಾ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 10, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸಿಟಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್]]‌ನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref>ಗೂಟ್ಮ್ಯಾನ್, ಎಲಿಸ್ಸ. [https://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html "ಬ್ಯಾಕ್ ಟು ಸ್ಕೂಲ್ ಇನ್ ಏ ಸಿಸ್ಟಂ ಬೀಯಿಂಗ್ ರೀಮೇಡ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 5, 2006. ಮೇ 11, 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಶಾಲೆಗಳಾದ [[ಸ್ಟುಯ್ವೆಸೆಂಟ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಫಿಯೊರೆಲ್ಲೊ H. ಲಾಗ್ವಾರ್ಡಿಯ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಫ್ಯಾಶನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್]], [[ಮುರ್ರಿ ಬರ್ಗ್‌ಟ್ರಾಮ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಮೆಥಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್]], [[ಹಂಟರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್]] ಮತ್ತು [[ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಫಾರ್ ಮ್ಯಾಥ್, ಸೈನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಟ್ ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್]] ಮೊದಲಾದವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. [[ಬಾರ್ಡ್ ಕಾಲೇಜ್]]‌ನಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಹೊಸ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಶಾಲೆ [[ಬಾರ್ಡ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಅರ್ಲಿ ಕಾಲೇಜ್]] ನಗರದಾದ್ಯಂತದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ನೀಡುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿವೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ - [[ಅಪ್ಪರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌]]‌ನ [[ಬ್ರಿಯರ್ಲಿ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಡಾಲ್ಟನ್ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಬ್ರೌವ್ನಿಂಗ್ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಸ್ಪೆನ್ಸ್ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಚಾಪಿನ್ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ನೈಟಿಂಗಲೆ-ಬ್ಯಾಂಫೋರ್ಡ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಯಾಕ್ರೆಡ್ ಹಾರ್ಟ್]] ಹಾಗೂ [[ಅಪ್ಪರ್ ವೆಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌]]ನ [[ಕಾಲೇಜಿಯೇಟ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಮತ್ತು [[ಟ್ರಿನಿಟಿ ಸ್ಕೂಲ್]]. ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಂಟ್ರಿ ಸ್ಕೂಲ್]] ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ನೇಶನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಿನ್ನವಾದ ಎರಡು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗೂ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. U.S.ನ ಏಕೈಕ ಅಧಿಕೃತ [[ಇಟಾಲಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್‌]] ಶಾಲೆ ಲಾ ಸ್ಕೌಲ ಡಿ ಇಟಾಲಿಯ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.<ref>[http://www.lascuoladitalia.org/about/ ಲಾ ಸ್ಕೌಲ ಡ'ಇಟಾಲಿಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, ಜೂನ್ 29, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ.</ref> 2003ರ ಪ್ರಕಾರ 52.3%ನಷ್ಟು 25 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ನಿವಾಸಿಗರು ಸ್ನಾತಕ ಪದವೀಧರರು. ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm ಪರ್ಸೆಂಟ್ ಆಫ್ ಪೀಪಲ್ 25 ಇಯರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಓವರ್ ಹೂ ಹ್ಯಾವ್ ಕಂಪ್ಲೀಟೆಡ್ ಏ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ಸ್ ಡಿಗ್ರಿ], ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯುರೋ. ಪಡೆದದ್ದು: ಏಪ್ರಿಲ್ 28, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2005ರ ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಾರು 60%ನಷ್ಟು ನಿವಾಸಿಗರು ಕಾಲೇಜು ಪದವೀಧರರು ಹಾಗೂ 25%ನಷ್ಟು ಮಂದಿ ಉನ್ನತ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮ‌ೂಲಕ ರಾಷ್ಟದಲ್ಲಿನ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವರನ್ನು ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ಗೂ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref>ಮ್ಯಾಕ್ ಗೀಹನ್, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್. [https://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html "ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಏರಿಯ ಇಸ್ ಏ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟ್ ಫಾರ್ ಗ್ರ್ಯಾಜುಯೇಟ್ಸ್"], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'', August 16, 2006. ಮಾರ್ಚ್ 27, 2008ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ನಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಐದರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಕಾಲೇಜು ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗು ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಉನ್ನತ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಓದನ್ನು ಕಲಿತ ಜನರು ಇಲ್ಲೇ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ."</ref> ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಹಲವಾರು ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ - [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] (NYU), [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ಕೂಪರ್ ಯ‌ೂನಿಯನ್]], [[ಫೋರ್ಧ್ಯಾಮ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ದ ಜ್ಯುಲಿಯಾರ್ಡ್ ಸ್ಕೂಲ್]], [[ಬರ್ಕೆಲಿ ಕಾಲೇಜ್]], [[ದ ನ್ಯೂ ಸ್ಕೂಲ್]] ಮತ್ತು [[ಯೆಶಿವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]. ಇತರ ಶಾಲೆಗಳೆಂದರೆ - [[ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಪ್ ಎಜುಕೇಶನ್]], [[ಬೊರಿಕ್ವ ಕಾಲೇಜ್]], [[ಜ್ಯೂಯಿಶ್ ಥಿಯಲಾಜಿಕಲ್ ಸೆಮಿನರಿ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕ]], [[ಮ್ಯಾರಿಮೌಂಟ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಾಲೇಜ್]], [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]], [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[ಪೇಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ವಿಶ್ವಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್]], [[ಟೌರೊ ಕಾಲೇಜ್]] ಮತ್ತು [[ಯ‌ೂನಿಯನ್ ಥಿಯಲಾಜಿಕಲ್ ಸೆಮಿನರಿ]]. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳೆಂದರೆ - [[ದ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂ ರೊಚೆಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರ್ಯಾಟ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]]. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರಾಡಳಿತದ ಕಾಲೇಜು ವ್ಯವಸ್ಥೆ [[ಸಿಟಿ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]] (CUNY) ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು 226,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ಅದೇ ಪ್ರಮಾಣದ ವಯಸ್ಕ ವೃತ್ತಿಪರ ಶಿಕ್ಷಣದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಬ್ಯಾಸ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://web.cuny.edu/about/index.html ದಿ ಸಿಟಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಇಸ್ ದಿ ನೇಶನ್'ಸ್ ಲಾರ್ಜೆಸ್ಟ್ ಅರ್ಬನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[City ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]], ಜೂನ್ 30, 2009ರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲನಗೊಂಡಿದೆ. "ದಿ ಸಿಟಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ…"</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಕಾಲೇಜು ಪದವೀಧರರಲ್ಲಿ ಮ‌ೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮಂದಿ CUNYನಿಂದ ಪದವೀಧರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ CUNY ಉನ್ನತ ಕಾಲೇಜುಗಳೆಂದರೆ: [[ಬರುಚ್ ಕಾಲೇಜ್]], [[ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]], [[ಹಂಟರ್ ಕಾಲೇಜ್]], [[ಜಾನ್ ಜೇ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಜಸ್ಟಿಸ್]] ಮತ್ತು [[CUNY ಗ್ರ್ಯಾಜ್ವೇಟ್ ಸೆಂಟರ್]] (ಪದವಿ ಅಧ್ಯಯನದ ಮತ್ತು ಡಾಕ್ಟರ್ ಪದವಿ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ). ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ CUNY ಸುಮುದಾಯ ಕಾಲೇಜು - [[ಬರೋ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್]]. [[ಸ್ಟೇಟ್ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]] ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ - [[ಫ್ಯಾಶನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]], [[ಸ್ಟೇಟ್ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಆಪ್ಟೊಮೆಟ್ರಿ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೋನಿ ಬ್ರೂಕ್ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ - ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]]. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|date=2004-11-18|accessdate=2006-07-19}}</ref> ಈ ನಗರವು U.S. ನಗರಗಳಲ್ಲೇ ಎರಡನೆ-ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು [[ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಟೂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್]]‌ನಿಂದ.<ref>{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|date=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|accessdate=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾಂಶವನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ - [[ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಸ್ಲೋನ್-ಕೆಟರಿಂಗ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೆಂಟರ್]], [[ರಾಕೆಫೆಲ್ಲರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]], [[ಮೌಂಟ್ ಸಿನೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಸಿನ್]], [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಆಂಡ್ ಸರ್ಜಿಯಾನ್ಸ್]], [[ವೈಲ್ ಕಾರ್ನೆಲ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜ್]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಸಿನ್]]. ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ]] ಇದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|accessdate=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}</ref> ಮಿಡ್-ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಲೈಬ್ರರಿ, ಡಾನೆಲ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಸೆಂಟರ್, ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಫಾರ್ ದ ಪರ್ಫೋರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್, ಆಂಡ್ರಿವ್ ಹೈಸ್ಕೆಲ್ ಬ್ರೈಲೆ ಆಂಡ್ ಟಾಕಿಂಗ್ ಬುಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಸ್, ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಆಂಡ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಲೈಬ್ರರಿ — ಮೊದಲಾದ ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಐದು ಘಟಕಗಳೂ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನಲ್ಲಿವೆ‌.<ref>[http://www.nypl.org/branch/central/ ದಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಲೈಬ್ರರೀಸ್], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ]] ಜೂನ್‌ 6, 2007ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 35ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಇತರ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿವೆ.<ref>[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;b=mn ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಮ್ಯಾಪ್], [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ]]. ಜೂನ್ 6, 2006ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಕೆಳ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]] * [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನೀಕರಣ]] * [[ಮಿಡ್‍ಟೌನ್ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]] * [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ದ್ವೀಪದ ಸಾವಿಂಗ್ ಆಫ್ (ಕಟ್ಟುಕಥೆ)]] * [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಒಳನಾಡು]] == ಆಕರಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commons|Manhattan}} === ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರಕಾರ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು === * [http://www.mbpo.org/ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಅಧಿಕೃತ ಸೈಟ್] * [http://www.nyc.gov/ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ ಸರಕಾರ] === ಭೂಪಟಗಳು, ಬೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ನೆರೆರಾಷ್ಟ್ರಗಳು === * [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ವಿವರಾತ್ಮಕ ಭೂಪಟ] * [http://www.upnext.com/ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ 3D ನಕ್ಷೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }} * www.radicalcartography.net ನಿಂದ ಪಡೆದ [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights ಕಟ್ಟಡಗಳ ಎತ್ತರದ] ಮತ್ತು [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value ಭೂಸ್ವತ್ತಿನ] ನಕ್ಷೆಗಳು, [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev ತಾತ್ವಿಕ] ಮತ್ತು [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ವಲಯ-ರಚನೆ ಆಧಾರಿತ] ನಕ್ಷೆಗಳು * [http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿವರಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg |date=2012-04-02 }}, [http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg ಜನಾಂಗೀಯತೆಯ ನಕ್ಷೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg |date=2012-04-21 }} ಮತ್ತು [http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg ಆದಾಯ ಮಟ್ಟದ ನಕ್ಷೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg |date=2012-04-21 }} === ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆಕರಗಳು === * [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ 1729ರ ನಕ್ಷೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }} * ವಿಲಿಯಂ J. ಬ್ರಾಡ್, [https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html ವೈ ದೆ ಕಾಲ್ಡ್ ಇಟ್ ದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್], ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007. 1940ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಣು ಬಾಂಬ್ಅನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ನ ಹತ್ತು ಸೈಟ್‌ಗಳು === ಸಮುದಾಯ ಚರ್ಚೆಗಳು === * [http://www.nycmanhattan.info/ NYC ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ಡಿಸ್ಕಶನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(ಮೇ 18ರ 2009ರ ತರುವಾಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ)'' * [http://new-york-forum.com/ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಫೋರಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }} * [http://www.blog.theofficelinks.com/ NYC ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಆಂಡ್ ಆಫೀಸ್ ಸೆಲೆಕ್ಷನ್ ಅಡ್ವೈಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }} === ಸಾಮಾನ್ಯ === * {{wikivoyage|New York City}} {{Navboxes|list1= {{New York City}} {{New York}} }} {{Coord|40|43|42|N|73|59|39|W|type:city_region:US-NY|display=title}} {{Commonscat|Manhattan, New York City}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಕೌಂಟಿ ಸ್ಥಾನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:1624ರಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕೃತವಾದ ಒಪ್ಪಂದಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯೆಹೂದ್ಯರ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸ್ಥಾನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನದಿ ದ್ವೀಪಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರದ ದ್ವೀಪಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕದ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್]] 0xddbw0k3y7omqvotmrz2ih7adhcfya 0 23252 1431594 1334853 2026-10-08T15:59:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431594 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ |image = Annie Besant.png |caption = ೧೮೮೦ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ |birth_date = {{birth date|df=yes|1847|10|1}} |birth_place = [[Clapham]], [[ಲಂಡನ್]], [[United Kingdom of Great Britain and Ireland]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1933|9|20|1847|10|1}} |death_place = [[Adyar (Tamil Nadu)|Adyar]], [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], [[British India|India]] |other_names = |spouse = Frank Besant |children = Digby,<br /> Mabel |known_for = [[Theosophist]], [[women's rights]] [[activist]], [[writer]] and [[orator]] }} '''ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್''' ({{pron-en|ˈbɛsənt}}; ''ನೀ'' '''ವುಡ್‌''' ; [[ಕ್ಲಾಫಾಮ್]], [[ಲಂಡನ್]] 1 ಆಕ್ಟೋಬರ್ 1847 – [[ಭಾರತ]]ದ [[ಅಡ್ಯಾರ್‌]]ನಲ್ಲಿ, 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 1933) ಪ್ರಖ್ಯಾತ [[ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್]], [[ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ]] [[ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ]], [[ಬರಹಗಾರ್ತಿ]] ಮತ್ತು [[ವಾಗ್ಮಿ]] ಮತ್ತು [[ಐರಿಷ್]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತ]]ದ ಸ್ವ-ಆಡಳಿತ ಬೆಂಬಲಗಾರ್ತಿ. 1873ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಫ್ರಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಭಾಪತಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್ಲಾಗ್‌|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಭಾಪತಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್ಲಾಗ್‌]]ರ ಅಪ್ತ ಗೆಳತಿಯಾದರು. ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಚಳುವಳಿಗಾರ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನೊಲ್ಟನ್‌]]ರಿಂದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ 1877ರಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಹಗರಣ ಅವರನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್ಲಾಗ್ 1880ರಲ್ಲಿ ನಾರ್ಥ್‌ಅಮ್ಟನ್‌ಗೆ [[MP]] ಆಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಅನ್ನಿ ಯೂನಿಯನ್ ಸಂಘಟಕರ ಜೊತೆ ತೊಡಿಗಿಸಿಕೊಂಡರು, [[ಬ್ಲಡಿ ಸಂಡೆ]] ಗಲಭೆ ಮತ್ತು [[1888ರ ಲಂಡನ್ ಮ್ಯಾಚ್‌ಗರ್ಲ್‌ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್‌]] ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು [[ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ]] ಮತ್ತು (ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ) [[ಸೋಶಿಯಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರೆಟಿಕ್ ಫೆಡರೆಷನ್‌]]ಗೆ ಒಬ್ಬ ಮುಂದಾಳತ್ವ ಸಭಾಪತಿಯಾದರು ಮತ್ತು [[ಟವರ್ ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್ಸ್‌]]ಗೆ [[ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್‌]]ಗೆ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತದಾನ ಮಾಡಲು ಆರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇವರು ಅಧಿಕ ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿದರು. 1890ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ [[ಹೆಲೆನಾ ಬ್ಲಾವಟ್ಸಕಿ]]ಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ [[ದೇವತಾ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಯೋಗ]]ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಿಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು ಮತ್ತು 1988ರಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರಿಯ ಹಿಂದೂ ಕಾಲೇಜ]]ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡಿದರು. 1902ರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಡರ್ ಅಫ್ ಕೋ-ಪ್ರಿಮಸೊನ್ರಿಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿಗೃಹಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 1908ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ದೇವತಾ ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಯೋಗ (ಥಿಯೊಫಿಸಿಕಲ್) ಸಮಾಜದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವನ್ನು ಭೌದ್ಧಧರ್ಮದಿಂದ ದೂರ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಕಡೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಗ್ರೆಂಸ್‌]]ಗೆ ಸೇರುವ ಮೂಲಕ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಜಿಕೀಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಡರು. 1914ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಅರಂಭವಾದಾಗ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಚಳುವಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಹೋಂ ರೂಲ್ ಲೀಗ್‌]] ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಒಳಗಡೆ ಆಡಳಿತದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು, ಅದು 1917 ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌‌ನ ಅವರು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವಂತಹ ಉಚ್ಚಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಯುದ್ಧ ನಂತರ ಆಕೆ 1933ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಾವಿನವರೆಗೆ ವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಅನ್ನಿ ವುಡ್ ಇರಿಷ್ ಮೂಲದ ಒಂದು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ 1847 ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೦ ರಂದು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಇರಿಷ್ ಮೂಲದವರಾದ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಯೌವನ ದಿನಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಇರಿಷ್ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿಯ ಐದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ನಿರ್ಗತಿಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಅವರ ತಾಯಿ [[ಹ್ಯಾರೊ]]‌ನಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಾಗಿ ಒಂದು ವಸತಿ ಮನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಕುಟುಂಬದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಅವರು ಅನ್ನಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದರು ಮತ್ತು ಅನ್ನಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಗೆಳತಿ ಎಲ್ಲೆನ್ ಮೆರಿಯತ್‌‌ನ ಮನವೊಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಾಗಿ ಮೆರಿಯತ್ ಖಚಿತ ಪಡಿಸಿದರು. ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಕರ್ತ್ಯವ್ಯದ ಒಂದು ದೃಡ ಅರಿವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಮಹಿಳೆ ಏನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಒಂದು ಸಮಾನ ದೃಡ ಅರಿವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಒಬ್ಬ ಯುವ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿ, ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸಹ ಅವರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸದಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾವತ್ತೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. [[ಚಿತ್ರ:Sibsey church tower.JPG|left|thumb|200px|ಸೆಂಟ್. ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಚರ್ಚ್, ಸಿಬ್ಸೆ, ಇಲ್ಲಿ ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್ ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ, 1871–1917]] [[ಚಿತ್ರ:Sibsey Besant grave.JPG|right|thumb|200px|ಸಿಬ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಮಾಧಿ,ಇಲ್ಲಿ ಇವನು ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿ ಸಾಯುವವರೆಗೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ.]] 1867ರಲ್ಲಿ, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು [[ವಾಲ್ಟರ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌]]ರ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ 26-ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಪಾದ್ರಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು. ಆತ ಇವ್ಯಾಲಾಂಜಲಿಕಲ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಅವರು ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಲವು ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಹಮತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್ [[ಲಿಂಕನ್‌ಶೈರ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಸಿಬ್ಸೆ]]ಯ ಬಿಷಪ್‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದರು ಅನ್ನಿ ಅವರ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಬ್ಸೆಗೆ ತೆರಳಿದರು, ಮತ್ತು ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದರು: ಡಿಗ್ಬಿ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಬೆಲ್. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಮದುವೆ ಒಂದು ದುರ್ಘಟನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹಣ ಮತ್ತು ಅನ್ನಿಯ ಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಅನ್ನಿ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮದುವೆಯಾದ ಮಹಿಳೆ ಸ್ವಂತ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಲು ಕಾನೂನಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ಕಾರಣ, ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರು ಗಳಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಹಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜಕೀಯ ಇನ್ನಷ್ಟೂ ಈ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಬೇರೆಮಾಡಿತು. ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಮೀನಿನ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅನ್ನಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಒಬ್ಬ [[ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ]] ಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜಮೀನ್ದಾರರು ಮತ್ತು ರೈತರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನ್ನಿ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಒಂದು [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ]]ಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾಗ ಉದ್ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಅವರು ಆತನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಮರಳಿದರು. ಅವರು ಕಾನೂನು ಬದ್ಧವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದರು ಮತ್ತು ಅನ್ನಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅನ್ನಿ ಅವರ ಸ್ವಂತ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆಕೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾದ್ರಿಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿದರು. ಅವರು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚ್‌]]ನ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ, [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಬೌವೆರಿಎ ಪುಸಿ]]ಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಸಹ ಹೋದರು. ಅನ್ನಿಗೆ ಆಕೆ ತುಂಬಾ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಿರುವುದಾಗಿ ಆತ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಅನ್ನಿ ಅವರ ಮದುವೆಯನ್ನು ಸರಿಗೊಳಿಸುವ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲು ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬಳಿ ಮರಳಿದರು. ಅದು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌]]ಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಗೆ ವೀಚ್ಛೇಧನ ಯೋಚಿಸಲಾಗದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಿಜವಾಗಿ [[ಮಧ್ಯಮ-ವರ್ಗ]]ದ ಜನರಿಗೆ ಎಟುಕುವಂತದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಿ ಉಳಿದ ಜೀವನ ಪೂರ್ತಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ ಆಗಿಯೇ ಉಳಿಯ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲಿಗೆ, ಆಕೆ ತನ್ನ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದರು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಬೆಲ್‌ನನ್ನು ಅವರ್ ಜೊತೆ ಹೊಂದಿದರು. ಆಕೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ನಿಂದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭತ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಕೆ ಪತಿಗೆ ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ಅಧೀನವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. == ಬ್ರಿಕ್‌ಬೆಕ್ == ಕೆಲ ಸಮಯ ಆಕೆ [[ಬ್ರಿಕ್‌ಬೆಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಙ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಅರೆಕಾಲಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಭೀತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಒಂದು ಸಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗವರ್ನರ್ ಆಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.<ref name="BBK">{{cite web |url=http://www.bbk.ac.uk/bbk/history/ |title=The History of Birkbeck |work=Birkbeck, University of London |accessdate=2006-11-26}}</ref> == ಸುಧಾರಣೆಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತ ವ್ಯಕ್ತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Annie Besant - portrait.jpg|thumb|left|ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ - 1880]] ಅವರು ತಮಗೆ ಸರಿ ಎನಿಸಿದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು, [[ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿ, ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳು, [[ಜಾತ್ಯತೀತತೆ]] (ಆಕೆ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌]] ಜೊತೆಗೆ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾತ್ಯತೀತ ಸಮಾಜ]]ದ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯೆ), [[ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ]], [[ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದ]] ಮತ್ತು [[ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು]] ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಒಮ್ಮೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಳ ಹೊಸ ಹರಿವಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟರು, ಅನ್ನಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಚರ್ಚ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರು ಜನರ ಜೀವನಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ವಿಧಾನದ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಆಕೆ ಒಂದು ರಾಜ್ಯ-ಪೋಷಿತ ನಂಬಿಕೆಯ ಹಾಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚ್‌ನ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಆಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾತ್ಯತೀತ ಸಮಾಜದ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುಧಾರಾಣೆಗಾರ]]ಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಕಣವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದ ವಾರದ ಸಂಬಳವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಸಮಾಜವು ಒಂದು ಜಾತ್ಯತೀತ ರಾಜ್ಯದ: ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸಮಾಜವು ಆಕೆಗೆ ಅದರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಷಣಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರ ಹಾಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿತು. [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ರಾಣಿಯ]] ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಷಣಗಳು ತುಂಬಾ ಜನಪ್ರಿಯ ಮನೋರಂಜನೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅನ್ನಿ ಒಬ್ಬ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಭಾಷಣಕಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಬೇಗ ವ್ಯಾಪಕ ಬೇಡಿಕೆ ಗಳಿಸಿದರು. ದಿನದ ಎಲ್ಲಾ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನು ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಳಸಿ, ಆಕೆ ದೇಶವನ್ನು ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ಅನ್ನಿ ಸಮಾಜದ ನಾಯಕ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌]]ರ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರುಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಸ್ನೇಹ ತುಂಬಾ ಗಾಡವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್, ಒಬ್ಬ ಮಾಜಿ ನಾವಿಕ, ಅವರ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅನ್ನಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಮತ್ತು ಆತನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಅವರುಗಳು ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರು. ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ ಒಬ್ಬ ನಾಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆತ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ವೇದಿಕೆ ಗಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು [[ನಾರ್ಥ್‌ಅಮ್ಪನ್‌]]ಗೆ ಎಂಪಿ ಯಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾಗುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಅವರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. 1877ರಲ್ಲಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಅಮೆರಿಕದ ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಚಳುವಳಿಗಾರ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನೋಲ್ಟನ್‌]]ನಿಂದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮನೆ ಮಾತಾದರು. [[ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗ]]ದ ಕುಟುಂಬಗಳು ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳು ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುವವರೆಗೆ ಅವರುಗಳು ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆ ಪುಸ್ತಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೊಲ್ಟನ್‌ ಪುಸ್ತಕ ಚರ್ಚುಗಳಿಗೆ ಮಹಾ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಆದರೆ ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುಧಾರಕರಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು: "ನಾವು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ ನೈತಿಕತವಾಗಿ ನಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾವು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತೇವೆ." ನೊಲ್ಟನ್ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಅಪರಾಧಿಗಳು ಎಂದು ಪತ್ತೆಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮನವಿಯನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸದೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ವ್ಯಾಪಕ ವಿರೋಧದ ಜೊತೆ, ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಲಿಬರಲ್ ಪ್ರೆಸ್‌ನಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆದರು. ಈ ಕುರಿತಂತೆ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಾ ವಾದಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಒಂದು ಬಾರಿ, ಅವರನ್ನು ಜೈಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದೇ ಕಾಣಿಸಿತು. ಒಂದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಂಶದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು: ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿವಾದದಿಂದಾಗಿ ಅನ್ನಿ ಆಕೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಅನ್ನಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಶಕ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಆತನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮನವೊಪ್ಪಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾದರು. ನೊಲ್ಟನ್ ವಿವಾದದಿಂದ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರ ರಾಜಕೀಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರು 1881ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಒಳಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರ ನಾಸ್ತಿಕತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಅವರು ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನಕ್ಕೆ ಅಣೆಮಾಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಹಲವು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ನಿಂದ ಚಕಿತರಾದರು, ಆದರೂ ಇತರರು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಲಿಬರಲ್ ನಾಯಕ [[ಗ್ಲಾಡ್‌ಸ್ಟೊನ್‌]]) ನಂಬಿಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಉಪ-ಚುನಾವಣೆಯ ಒಂದು ಸರಣಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಹಾಜರಿಗಳ ನಂತರ ಪೂರ್ತಿ ಘಟನೆಯು ಬಗೆ ಹರಿಯಲು (ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರ ಪರ) ಆರು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಸೆಂಟ್ [[ಇರಿಷ್ ಹೋಮ್ ರೂಲ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರ]] ಜೊತೆ ನಿಕಟವಾದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಆಕೆ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಯ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅವುಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕ ವರ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಷ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿಗಳು ಲಿಬರಲ್ ಪಕ್ಷದವರ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿಗಳ ಜೊತೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನ್ನಿ ಚಳುವಳಿಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಆಕೆಗೆ ಮೈಕಲ್ ಡೆವಿಟ್ಟ್‌ರ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು, ಅವರು ನೆಲ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಇರಿಷ್ ರೈತ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿದರು: ಜಮೀನುದಾರ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ನೇರ ಹೋರಾಟ. ಅನ್ನಿ ನಂತರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಡವಿಟ್ಟ್ ಮತ್ತು ಅತನ ಭೂ ಒಕ್ಕೂಟದರ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಬರೆದರು. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ರ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕೆಲಸ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಅನ್ನಿಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿತು. ಸಂಸತ್ತಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಿ ಒಂದು ನಿಜವಾದ ರಾಜಿಕೀಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು: ಭಾಷಣಗಾರ್ತಿ, ಲೇಖಕಿ ಮತ್ತು ಸಂಘಟಕಿಯಾಗಿ ಅವರ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿ ಕೆಲವು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. == ಸಮಾಜವಾದಿ == ಅನ್ನಿಗೆ, ರಾಜಕೀಯ, ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದವು. ಸಮಾಜವಾದ ಪರ ಆಕೆಯ ತೀರ್ಮಾನ [[ಜಾರ್ಜ್ ಬರ್ನರ್ಡ್ ಶಾ]]‌ರ ಒಂದು ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅವರು ಲಂಡನ್‌ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಹೆಣಗಾಡುವ ಯುವ ಲೇಖಕ, ಮತ್ತು [[ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ]]ಯ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳಕು. ಅನ್ನಿ ಆತನ ಕೆಲಸದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಗೊಂಡರು ಮತ್ತು 1880ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅತನಿಗೂ ಸಹ ತುಂಬಾ ನಿಕಟವಾದರು. ಅನ್ನಿ ಆತನನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ಅನ್ನಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅನ್ನಿಗೆ ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಲು ಸೂಚಿಸಿದವರು ಶಾ. ಸೊಸೈಟಿಯ ಅದರ ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಕೀಯದ ಬದಲಾಗಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವ, ಬಂಡವಾಳಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾದ ಜನರ ಸಮೂಹವಾಗಿತ್ತು. ಆನ್ನಿ ಫ್ಯಾಭಿಯನ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ಹೊಸ ಬದ್ಧತೆ- ಮತ್ತು ಶಾ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಸಂಬಂಧ- ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌‍ಲೌಗ್‌ರ ನಡುವಿನ ಬಿರುಕನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು, ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಒಬ್ಬ ಕಟ್ಟಾ ವ್ಯಕ್ತಿವಾದಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಿಧದ ಸಮಾಜವಾದವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆತ ಮಾತಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನಾದರೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದವರು ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಕುರಿತು ಎಚ್ಚರ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ನಿರುದ್ಯೋಗ ಆ ಸಮಯದ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು 1887ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು [[ಟ್ರಫಲ್ಘರ್ ಚೌಕ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅರಂಭಿಸಿದರು. 13 ನವೆಂಬರ್‌ರ ಒಂದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಭಾಷಣಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಪೋಲಿಸ್‌ ಸಭೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಹೊಡೆದಾಟ ಹಠಾತ್ತನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು. ಹಲವರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಒಬ್ಬ ಮೃತನಾದನು, ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಜನರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವತಹ ಅನ್ನಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು, ಆದರೆ ಪೋಲಿಸರು ತೊಂದರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಘಟನೆಯು ತುಂಬಾ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು [[ಬ್ಲಡಿ ಸಂಡೇ]] ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ- ಅನ್ನಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ದೂಷಿಸಲಾಯಿತು- ಅಥವಾ ಗೌವರವಿಸಲಾಯಿತು. ಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಕಾನೂನಿನ ನೆರವವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್‌ ಅನ್ನಿಯ ಸಂಬಂಧ ಮುರಿಯಿತು ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಾಡ್‌ಲೌಗ್ ಅನ್ನಿ ಸಭೆಯ ಜೊತೆ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಮೊದಲು ಅವರ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಕೆಲಸಗಾರ ಸಂಘಟನೆಗೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಅವರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೊದಲ ನಿಜವಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳು ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಆಗಿತ್ತು - ಅಂದರೆ ಅಂತಹ ಕುಶಲಕರ್ಮದ ಕೆಲಸಗಳು ಕಲಿಯಲು ಕೆಲಸಗಾರರಿಂದ ವರ್ಷಗಳ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಅವರಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ಉತ್ತಮ ವೇತನ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಚಾತುರ್ಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಸಂಘಗಳ ಒಳಗೆ ತರಲು ಬಯಸಿದರು ಆ ಕಾಲದ ಆಕೆಯ ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಜಯವೆಂದರೆ [[1888ರ ಲಂಡನ್‌ ಮ್ಯಾಚ್‌ಗರ್ಲ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್‌‌]]ನಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳುವಿಕೆ. ಮೊದಲ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಈ "ಹೊಸ ಯೂನಿಯನಿಸಮ್" ನ ಯುದ್ಧದೆಡೆಗೆ ಅನ್ನಿ ಕೆಲ ಸಮಯ ತಾವು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯುವ ಸಮಾಜವಾದಿ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಬರ್ರೋವ್ಸ್‌ರಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆತ [[ಬೋ, ಲಂಡನ್‌]]ನ [[ಬ್ರಿಯಾಂಟ್ ಅಂಡ್ ಮೇಸ್]] ಬೆಂಕಿಪಟ್ಟಣದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಕೆಲಸಗಾರರ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿದ್ದ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಯುವತಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಸಂಬಳವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಂಕಿಯ ಕಡ್ಡಿಯ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ರಾಸಾಯಿನಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯಾನಕ ಕೈಗಾರಿಕ ವ್ಯಾಧಿಗಳಾದ ಮೂಳೆ ಸವೆತ, [[ಫೋಸಿ ಜಾ]] ಸಹ ಅವರನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು. ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕೆಲವರು ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಬುರ್ರೊವ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅನ್ನಿ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಅದು ಉತ್ತಮ ವೇತನ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಒಂದು ಚಳುವಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು. ಕ್ರಿಯೆಯು ಬಾರಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅನ್ನಿ "ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ-ಹುಡುಗಿಯರ" ಮೂಲಕ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಪಾದ್ರಿಗಳು ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಬರೆದರು. ಕೇವಲ ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳು ಸಂಬಳ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಹಾಗೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಬಲವಂತ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅನ್ನಿ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಸರಿಯಾದ ಸಂಘ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಮಾಜಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯುತ್ತ್‌ ದೀಪಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಲಭ್ಯವಾಗಿರದ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು [[ಮೇಣದ ಬತ್ತಿಗಳು]], ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳು, ಗ್ಯಾಸ್ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಲು ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಗಳು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದುದ್ದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಒಂದು ಬಾರಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಾಗಿತ್ತು. (ಕೇವಲ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ 1872ರಲ್ಲಿ, ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ವಶೀಲಿಗಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅದರ ಯೋಜಿತ ತೆರಿಗೆ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಮನವೊಲಿಸಿದರು.) ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯ ಉತ್ಪಾದಕರನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ್ದು ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹೋರಾಟ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಮಾಜವಾದದ ಆರಂಭದ ವರ್ಷಗಳ ಗೆಲವಿನ ಒಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತು ಎಂದು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ == 1884ರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಿ ಯುವ ಸಮಾಜವಾದಿ ಶಿಕ್ಷಕ [[ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಅವೆಲಿಂಗ್]] ಜೊತೆ ಒಂದು ತುಂಬಾ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದರು, ಕೆಲವು ಕಾಲ ಆತ ಅನ್ನಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವೆಲಿಂಗ್ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತೋಚಿತ ಆಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆತ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ನ ಕೃತಿಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ರ ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿ ಅವೆಲಿಂಗ್‌ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆತನು ಅದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಆತ ಖಚಿತವಾಗಿ ಆಕೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾರಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಆಕೆ ಅವನ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಅವೆಲಿಂಗ್ [[ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]] ಮಗಳು, [[ಎಲಿನೊರ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]] ಜೊತೆ ವಾಸಿಸಲು ಅನ್ನಿಯನ್ನು ತೊರೆದನು. ಇದು ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಎಲಿನೊರ್ ನಡುವೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೆಟ್ತ ಭಾವನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ವಿರೋಧಿ ಫ್ಯಾಬಿಯನ್‌ರ ಕಡೆಗೆ ಅನ್ನಿಯನ್ನು ದೂಡಿತು. ಎವೆಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಎಲಿನೊರ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್‌ ಸೇರಿದರು ಆದರೆ ಆದರ ನಾಯಕ, [[ಹೆನ್ರಿ ಹಿನ್ದ್‌ಮ್ಯಾನ್‌]]ರನ್ನು ಅವರು ನಂಬಲಿಲ್ಲ. ತಕ್ಷಣ ಅವರು ಕಲಾವಿದ [[ವಿಲ್ಲಿಯಂ ಮೊರ್ರಿಸ್]] ಸುತ್ತ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸಣ್ಣ ವಿಭಜಿತ ಪಕ್ಷ [[ಸಮಾಜವಾದಿ ಲೀಗ್‌]] ಸೇರಲು ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್‌ ಬಿಟ್ಟರು. ಅನ್ನಿಯನ್ನು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೊರ್ರಿಸ್ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಹಾಗೆ ತೊರುತ್ತದೆ, ಆದರ 1888 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದು ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್‌ ಹೊರತೂ ಸೋಶಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಲೀಗ್ ಅಲ್ಲ. ಆಕೆ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತಮ ಭಾಷಣಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ, ಆಕೆ ಇನ್ನೂ ಹ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಆಕೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯಾರು ಎರಡು ಚಳುವಳಿಗಳು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಮರಸ್ಯವಿಲ್ಲದವು ಎಂದು ಭಾವಿಸದ ಹಾಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿದ ತಕ್ಷಣ, ಅನ್ನಿ [[ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್]] ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಂಸತ್ತಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು, 1918ರವರೆಗೆ ವರೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಮತದಾನವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯಾವಾಗಲೂ ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಮಹಿಳೆ ಗೃಹಸ್ಥರನ್ನು 1881ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಮತದಾರರ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಗುರುತು ಮೂಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅನ್ನಿ ತಮ್ಮ ತಲೆಕೂದಲಿಗೆ ಒಂದು ಕೆಂಪು ರಿಬ್ಬನ್ನನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ದಲದ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. "ಇನ್ನು ಹಸಿದ ಮಕ್ಕಳಿರುವುದು ಬೇಡ," ಅವಳ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆ ಉಚ್ಚರಿಸಿತು." ಆಕೆಯ ಸಮಾಜವಾದ ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದಿ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಆಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು: "ನಾನು ಮತದಾರ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ನನಗೆ ಮತ ನೀಡಲು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತು ಮತದಾರರಲ್ಲವರಿಗೆ ನನಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಏಕೆಂದರೆ ಬೋರ್ಡ್‌ಗೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಬೇಕಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅತ್ತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಹಿಳಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿದ್ದಾರೆ." ಅಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ, ಅನ್ನಿ ಟವರ್ ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 15,000 ಮತಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತಗಟ್ಟೆಯ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಅನ್ನಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ರಿಫಾರ್ಮ್‌ರ‍್ನಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ: " ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಒಂದು ಕ್ರೂರ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಾಂಧತೆ ನನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕ ಮಗುವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿತು. ಈಗ ಲಂಡನ್‌ನ 763,680 ಮಕ್ಕಳ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ನನ್ನ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ." ಅನ್ನಿ "ಹಮಾಲಿ ಚರ್ಮಕಾರ"ರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಹ ನಿಕಟವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿದರು. ಹಮಾಲಿ‌ಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಕೆಲಸಗಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಂಬಳ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಹಂಗಾಮಿ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಬೆನ್ ಟಿಲ್ಲೆಟ್ಟ್]] ಹಮಾಲಿಗಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಸಂಘ ಸ್ಥಾಪಿಇಸ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಮಹತ್ವದವರು. ಆಕೆ ಟಿಲ್ಲೆಟ್ಟ್‌ಗೆ ಸಂಘದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಟಿಲ್ಲೆಟ್ಟ್ ಹಮಾಲಿಗಳ ಉತ್ತಮ ಸಂಬಳಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೋರಾಟದ ಮುಂದಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು: ಘಂಟೆಗೆ ಆರುಪೆನ್ಸ್ (2½p.) ನಂತೆ. ಅನ್ನಿ ಹಮಾಲಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ-ಹುಡುಗಿಯರ ಹಾಗೆ, ಹಮಾಲಿಗಳು ಅವರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]]‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, [[ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಮ್ಯಾನ್ನಿಂಗ್]], ಸಹ ಅವರ ಪರವಹಿಸಿದರು. ಒಂದು ಕಟುವಾದ ಮುಷ್ಕರದ ನಂತರ " ಹಮಾಲಿ ಚರ್ಮಕಾರ"ರು ಜಯಗಳಿಸಿದರು. == ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ರಿ == [[ಚಿತ್ರ:Annie Besant in 1897.JPG|thumb|right|200px|1897ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್]] ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ, ಮಾನವೀಯತೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಕಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಆಕೆಯ ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ಚಳುವಳಿಗೇನೂ ಅಚ್ಚರಿಕರವಲ್ಲ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. "ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ" ಮಾನ್ಶನರಿ ಇದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸುಕರಾದರು. ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕಿನ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಉನ್ನತವಾದ ಬಾಂಧವ್ಯದ ಕುರಿತಾದ ತನ್ನ ಆಸಕ್ತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಆಕೆ ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ರಿ]], ಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು[[ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾನ್ಶನರಿ]]ಯನ್ನು, "ನಿಜವಾದ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಚಳುವಳಿ ಎಂದೂ, ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಸಮನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವರೆಂಬುದನ್ನು ಆಕೆ ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಆಕೆ ಆ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತಕ್ಷಣ ಸೇರಲು ಬಯಸಿದರು", ಅದು ಈಗ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಆರ್ಡರ್ ಅಫ್ ಕೋ-ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ರಿ, Le Droit Humain ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. 1902ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸೆಸ್ಕಾ ಅರುನ್ಡಾಲ್‌ನಿಂದ ಸಂಪರ್ಕ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅವರು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ಗೆ ಆರು ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿದರು. "ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಮೊದಲ ಮೂರು ಡಿಗ್ರೀಗಳಿಗೆ ಮೇಲೇರುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅನ್ನಿ ಹಕ್ಕು ಪತ್ರ ಪಡೆದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಮರಳಿದರು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಲಾಡ್ಜ್ ಆಫ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಶನಲ್ ಮಿಕ್ಸ್‌ಡ್ ಮ್ಯಾಸನ್ರಿ, Le Droit Humain ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು." ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹೊದರಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಹೊಸ ವಸತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು:ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಡುವಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು; ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹ ಅವರು ಒಂದನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು." 1904ರಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಸಹೋದರಿಯರು ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಜೊತೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಪುರುಷ ವೀದಯತೆಯ ಇತರೆ ಸಹೋದರರನ್ನು ಹಾಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರು ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು, Le Droit Humainನ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು." ಅನ್ನಿ ಆ ರೀತಿಯ ಉಗ್ರತಾಪದ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು ತಕ್ಷಣ ಹೊಸ ವಸತಿಗಳು ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಅಫ್ರಿಕಾ, ಕೆನಡಾ, ಭಾರತ, ಸಿಲೊನ್, ಅಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವು. ಆ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ವಸತಿಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫೆಡೆರೇಷನ್‌ ಹೆಸರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾದವು." <ref>ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ಧಿ, 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1933, ದ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ಕೋ-ಫ್ರೀಮಸೊನ್ರಿ,ಲೆ ದ್ರೊಯ್‌ಟ್ ಹ್ಯೂಮೇನ್</ref> ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್, ಕೇವಲ ತಾವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮೋಸ್ಟ್ ಪ್ಯೂಸಂಟ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಕಮ್ಯಾಂಡರ್ ಆದ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ಹ್ ಲೆ ಡ್ರೋಯ್ಟ್ ಹುಮೇನ್ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದರು - ಆಕೆ ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬದ್ಧತೆಯುಳ್ಳ ಫ್ರೀಮ್ಯಾಸನ್ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. == ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್ == ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಮೃದ್ಧ ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲ ವಾಗ್ಮಿ. 1889ರಲ್ಲಿ, ''[[ದಿ ಸಿಕ್ರೆಟ್ ಡಾಕ್ಟರಿನ್‌]]'' ಮೇಲೆ ''ಪಾಲ್ ಮಾಲ್ ಗೆಜೆಟ್‌‌'' ಗೆ ಒಂದು ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲು ಆಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಲಾಯಿತು, [[ಎಚ್.ಪಿ. ಬ್ಲವಟ್ಸ್ಕಿ]]ಯ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ. ಅದನ್ನು ಓದಿದ ನಂತರ, ಆಕೆ ಅದರ ಲೇಖಕನ ಜೊತೆ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸಿದರು, ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಮಾಡಿದರು. ಈ ರೀತಿ ಆಕೆ ಥಿಯೊಸೊಫಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿದರು. ಅನ್ನಿಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಯಾಣ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಯಾಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಇಡೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಂದು ಅನ್ವೇಷಣೆ. ಥಿಯೊಸೊಫಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಆಸ್ತಕಿ ಆಳವಾದ ಹಾಗೆ, ಫ್ಯಾಬಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಆಕೆಯ ಸದಸ್ಯತ್ವ ರದ್ದಾಗಲು ಅವರು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು (1890) ಮತ್ತು [[ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳ]] ಜೊತೆಗಿನ ಆಕೆಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಕೊಂಡರು. 1891ರಲ್ಲಿ ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ, ಅನ್ನಿ ಥಿಯೊಸೊಫಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಉಳಿದರು. [[ಚಿಕಾಗೋ ವರ್ಲ್ಡ್ ಫೆರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ತೆರೆಳಿದ್ದಾಗ, ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅವರ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದ್ದತೆ 1893ರಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅವರು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಸದಸ್ಯರಾದ ತಕ್ಷಣ, ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೊರಟರು (1893ರಲ್ಲಿ). [[ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಕ್ವಾನ್ ಜಡ್ಜ್‌]], ಅಮೆರಿಕ ವಿಭಾಗದ ನಾಯಕ, [[ಮಾಲೀಕ]]ರ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸಿದ/ಮೋಸದಿಂದ ತಿದ್ದಿದ ಅಪಾದನೆಯ, ಒಂದು ವಿವಾದದ ನಂತರ ್, ಅಮೇರಿಕದ ವಿಭಾಗ ಒಡೆದು ದೂರವಾಯಿತು. ಸೊಸೈಟಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ನಂತರ [[ಹೆನ್ರಿ ಸ್ಟೀಲ್ ಒಲ್ಕೊಟ್ಟ್]] ಮತ್ತು ಬೆಸೆಂಟ್ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು, ಇಂದು ಭಾರತದ, ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಿದೆ ಮತ್ತು [[ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಅದ್ಯರ್]] ಎಂದು ಪರಿಚಿತ. ತರುವಾಯ ಅವರು ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಹ ಮುಡುಪಾಗಿಟ್ಟರು. [[ಬೆಸೆಂಟ್ ನಗರ್]], ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿನ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಹತ್ತಿರದ ಒಂದು ನೆರೆಹೊರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಆಕೆಯ ನೆನೆಪಿಗಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. == ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ == [[ಚಿತ್ರ:Olcott Besant Leadbeater.jpg|thumb|right|250px|1905 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದ್ಯಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿ ಒಲ್ಕೋಟ್ ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ (ಎಡಕ್ಕೆ) ಮತ್ತು (ಬಲಕ್ಕೆ)ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್]] 1894ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಮೊದಲು ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ವೆಬ್‌ಸ್ಟೆರ್ ಲಿಡ್‌ಬೀಟರ್]]‌ರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದರು. ಅವರುಗಳು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಕಟ ಸಹ-ಕೆಲಸಗಾರಾದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಉಳಿದ ಜೀವನದವರೆಗೆ ಹಾಗೆ ಉಳಿದರು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಙ್ಞೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು. 25 ಅಗಸ್ಟ್ 1895ನೇ ದಿನಾಂಕದ ಒಂದು ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕಾ ಅರುನ್ಡಾಲ್‌, ಲೀಡ್‌‍ಬಿಟರ್ ಹೇಗೆ ಬೆಸೆಂಟ್ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿವೇಚನೆಯವರಾದರು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ಈ ಪತ್ರ ಈಗ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [http://www.tphta.ws/TPH_BCFU.HTM ಇಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522042829/http://www.tphta.ws/TPH_BCFU.HTM |date=2010-05-22 }} ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು</ref> ಅವರು ಜೊತೆಯಾಗಿ [[ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿವೇಚನೆ]]ಯ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತು, ವಿಷಯ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಬಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಕುಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಹಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಹ-ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಯುವಕರ ಜೊತೆ ಮಲಗಿದರು ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಹಸ್ತಮೈಥುನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದರು ಎಂದು ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಂಡಾಗ 1906ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ತಕ್ಷಣ ವಿವಾದದ ಕೇಂದ್ರವಾದರು- ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಅವರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಕೇಳಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ ವಿವರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://leadbeater.org/tillettcwlchap10.htm |title=ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ವೆಬ್ಸ್‌ಟರ್ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ 1854-1934:ಗ್ರೇಗೊರಿ ಜಾನ್ ಟಿಲ್ಲೆಟ್‌ರಿಂದ ಒಂದು ಜೀವನಚಾರಿತ್ರಿಕ ಅಭ್ಯಾಸ,, 2008 |access-date=2010-05-06 |archive-date=2017-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703063510/http://leadbeater.org/tillettcwlchap10.htm |url-status=dead }}</ref> 1906ರಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ರಾಜಿನಾಮೆ ನೀಡಲು ಬಲವಂತ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿಯುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ 1908ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್‌ ಅವರನ್ನು ಪುನಃ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಹುಡುಗರೊಂದಿಗಿನ ಅನುಚಿತ ಸಂಬಂಧಗಳ ಹಲವು ಅಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತ ಹೋದರು, ಆದರೆ ಬೆಸೆಂಟ್ ಎಂದಿಗೂ ಅವರನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯತೆಯು ಇರುವವರೆಗೆ [[ಥೆರವಾಡಾ]] [[ಬುದ್ದಿಸಮ್]] ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆನ್ರಿ ಒಲ್ಕೋಟ್ ತನ್ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಪಯುಕ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದ [[ಸಿಲೋನ್]] ದ್ವೀಪವನ್ನು ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ನಾಯಕತ್ವದಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ "ದ ಆರ್ಯಾವರ್ತ" ಅಥವಾ ಮಧ್ಯ ಭಾರತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪೂರ್ವದ ಥಿಯೋಸೊಫಿಕಲ್ ನಾಯಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಸಿಲೋನಿನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಮರಳಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಓಲ್ಕೊಟ್‌ ಇಬ್ಬರೂ ನೀತಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರು (ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: [[ಮಹಾ ಭೋದಿ ಸಮಾಜ]]). ಅನ್ನಿ ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು: [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಹಿಂದೂ ಕಾಲೇಜ್]]. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಅದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬಾಲಕರು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಅವರು ದಿನದ 90 ನಿಮಿಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದು ಧರ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವರು ಅಧುನಿಕ ವಿಙ್ಞಾನವನ್ನು ಸಹ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. CHCಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು 3 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹಿಡಿಯಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕುಮಾರರಿಂದ ಬಂದಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್ 1911ರಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ [[ಮದನ್ ಮೋಹನ್ ಮಾಲ್ವಿಯ]] ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಿಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಕಾಲೇಜು ಹೊಸ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರದ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಷರತ್ತಿಗೆ ಅನ್ನಿ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಿಯ ಹಿಂದು ಕಾಲೇಜಿನ ಜತೆಗಾರ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳು ಸಹ ಒಪ್ಪಿದರು. [[ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] 1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1917ರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಿಯ ಹಿಂದು ಕಾಲೇಜ್ ಜೊತೆ ಅದರ ಮೊದಲ ಅಂಗ/ಘಟಕ ಕಾಲೇಜಿನ ಹಾಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. 1889ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಂದು ಗುಂಪಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರು ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಆತ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಶಿಕ್ಷಕನ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿವುದು. ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿಯ ಮಅರ್ಣದ ಐದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಅದನ್ನು ಬೆಸೆಂಟ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ 1896ರಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರು.<ref>ಲುಟಿಯೆನ್ಸ್, 'ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ: ದ ಇಯರ್ಸ್ ಆಫ್ ಅವೇಕನಿಂಗ್' ಪುಟ 12</ref> [[ಚಿತ್ರ:Music of Gounod - Annie Besant Thought Form - Project Gutenberg eText 16269.jpg|thumbnail|right|ಥಾಟ್-ಫಾರ್ಮ್ ನಲ್ಲಿ,ಬೆಸೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಸಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗೌನೊಡ್‌ರ ಥಾಟ್-ಫಾರ್ಮ್ ಸಂಗೀತ(1901)]] == ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ == ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷ-ಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ತಕ್ಷಣ, ಅದ್ಯರ್‌ನ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಖಾಸಗಿ ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ [[ಜಿಡ್ಡು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ]]ಯನ್ನು 1909ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್‌ಬೀಟರ್ ಕಂಡು ಹಿಡಿದರು. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನ ಜೊತೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಶೋಧನೆ ಅಧ್ಯರ್‌ನ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಹುಡುಗನನ್ನು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಅವತಾರ ಎಂದೇ ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ಜಿಡ್ಡು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರ ನಿತ್ಯ ಅವರನ್ನು ಥಿಯಾಸೊಫಿಸ್ಟರು ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಬೆಳೆಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆ ಮಕ್ಕಳ ತಂದೆ ಅವರನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಒಂದು ವಿಫಲ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಕಾನೂನು ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದರು. ಕೃಸ್ಣಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಬೆಸೆಂಟ್ ಒಮ್ದು ಆತ್ಮೀಯ ಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರನ್ನು ’ಅಮ್ಮ’ ಅಥವಾ ತಾಯಿ ಎಂದು ಸಂಭೊಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ 1929 ರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರು ಆ ವರೆಗೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದ ಹಾಗೂ ತಾವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕರಾದ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದ ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ದ ಈಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿದರು. ಆದರೂ, ಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಳಜಿ ಹೊಂದಿದರು ಮತ್ತು ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ {{convert|6|acre|m2}}ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು, ನಂತರ ಅದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಫೌಂಡೆಶನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಯಿತು. == ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಚಳುವಳಿ == ಅನ್ನಿ ಅವರ ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಚಟುವಟಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌]]ಗೆ ಸೇರಿದರು. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವ ಹಾಗೆ, ಇದು ಮೂಲತಃ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಲೋಚಿಸುವ ಅಂಗ, ಅದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ರಾಜಕೀಯ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಭಾರತೀಯ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬೇಡಿತು. ಇದು ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಜೊತೆ ಒಂದು ಶಾಶ್ವತ ಸಮೂಹ ಚಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ್ದಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿ ಆಕೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವೀವಚನೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸಹ ಕೆಲಸಗಾರ ಸಿ,ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಲೀಡ್‌ಬಿಟರ್ ಸಿಡ್ನಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ತೆರೆಳಿದರು. 1914ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಶುರುವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಬೆಂಬಲ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಅನ್ನಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: " ಭಾರತದ ಅವಕಾಶ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅವಶ್ಯ್ಕತೆ," ಇರಿಷ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದ ಘೋಷಣಾ ವಾಕ್ಯದ ಒಂಡು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯಾ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ವಾರ್ತಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕಿಯಾಗಿ, ಅವರು ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರದ (ಬ್ರಿಟಿಷ್) ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಸ್ವ-ಆಡಳಿತದೆಡೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಚಲನೆಗಳಿಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಐರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಜೊತೆಯ ಹಾಗೆ, ಸರ್ಕಾರ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು ಆಗ ಯುದ್ಧ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Annie Besant.001.jpg|right|210px|thumb|ಸಿಡ್ನಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ, ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌, 1922]] 1916ರಲ್ಲಿ [[ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್‌]]ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಐರಿಷ್‌ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಹಾಗಲ್ಲದೇ, ಲೀಗ್ ವರ್ಷ ಪೂರ್ತಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು. ಅದು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ರಚಿಸಿತು, ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುದು. ಜೂನ್ 1917ರಲ್ಲಿ ಅನ್ನಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಗಿರಿಧಾಮದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಟ್ಟರು. ಆಕೆಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಅವರು ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಾವುಟವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಆಕೆಯನ್ನು ಬಂಧ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್]] ಜೊತೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದವು. ಅನ್ನಿಯ ಬಂಧನ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಧೀರ್ಘ-ಕಾಲದ ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಒಂದು ಸರಳ, ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಬಲವಂತದಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಆದರೆ ಗಮನಾರ್ಹ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಭಾರತೀಯ ಸ್ವ-ಸರ್ಕಾರ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಡಳಿತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಗುರಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅಶ್ವಾಸಿತು. ಅನ್ನಿಯನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಭರ್ಜರಿ ಸ್ವಾಗತ ದೊರೆಯಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅವಧಿಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆಕೆಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಇದು ಆಕೆ ಗಳಿಸಿದ ಅತಿ ಉನ್ನತ ಗೌರವವಾಗಿರಬಹುದು. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ವಾಪಸ್ಸ್ ಹೋಗುವುದು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮೋಹನ್‌ದಾಸ್ ಕೆ. ಗಾಂಧಿ|ಮೋಹನ್‌ದಾಸ್ ಕೆ. ಗಾಂಧಿಯ ಸುತ್ತ ಒಂದು ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು- ಅನ್ನಿಯ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಬರೆದವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ಒಬ್ಬ ನ್ಯಾಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಾವರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಫ್ರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಬೇಧ ನೀತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಒಂದು ಶಾಂತಿಯುತ್ತ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಿಯಾದವರ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿ ಮರಳಿದರು. [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]], ಗಾಂಧಿಯ ಅಪ್ತ ಸಹೊದ್ಯಮಿ, ಅವರು ಒಂದು ಥಿಯೊಸೊಫಿಸ್ಟ್ ಶಾಲೆಯ ಮೂಲಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವ ಕೂಡಾ ಚಳುವಳಿಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿತ್ವ ಎರಡೂ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅನ್ನಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿತ್ತು. ಅವರ ಗತ ಜೀವನದ ಹೊರತಾಗಿ, ಅವರುಗಳ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಜೊತೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಆಕೆಯ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ವರೆಗೆ, ಅವರು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಬ್ರಿಟನಿನ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಉಡುಪಿನ ಆಕೆಯ ಸ್ವಂತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಭಾಷಣಗಾರ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನು ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತ ಆಕೆ ಕಾಗದಗಳ ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳ ಒಂದು ಸುರಿಮಳೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. == ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳು == ಅನ್ನಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಗೆ ಆಕೆಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಎಂದಿಗೂ ನಿಜವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ಯಾಗಿಯೂ, ಆಕೆಯ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ವರೆಗೆ, ಅವರಿಬ್ಬರು ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ 1933ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗಳು, [[ಮ್ಯಾಬೆಲ್]]‌ ಮೂಲಕ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಉಳಿದರು. ಅವರ ಸಾವಿನ ನಂತರ, ಆಕೆಯ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳಾದ, ಜೆ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ, ಅಲ್ಡೊಸ್ ಹಕ್ಸ್‌ಲೆ. ಡಾ. ಗೈಡೊ ಫೆರ್ರನ್ಡೊ, ಮತ್ತು ರೊಸಲಿಂಡ್ ರಾಜಗೋಪಾಲ್, ಹ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಲಿ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದರು, ಈಗ ಆಕೆ ಸ್ಮರಣಾರ್ತಕವಾಗಿ [[ಬೆಸೆಂಟ್ ಹಿಲ್ ಶಾಲೆ]] ಎಂದು ಪುನರ್‌ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. == ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರು == ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಜೀವಿಸಿದ ಯುಗದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ 1940ರ ಕೊನೆಯಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಛಿದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಲವು ವಂಶಸ್ಥರನ್ನು ಆಕೆಯ ಮಗ [[ಅರ್ಥುರ್ ಡಿಗ್ಬಿ]]ಯ ಸಂತತಿಯ ವಿವರದಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ತುರ್ ಡಿಗ್ಬಿಯ ಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು ಸಿಲ್ವಿಯ ಬೆಸೆಂಟ್‌, ಆಕೆ [[ಕಮ್ಯಾಂಡರ್]] [[ಕ್ಲೆಮ್ ಲೆವಿಸ್‌]]ರನ್ನು 1920ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದರು. ಅವರು ಒಂದು ಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದರು, ಕ್ಯಾಥ್ಲೀನ್ ಮೇರಿ, 1934ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಆಕೆ ಜನಿಸಿದ ಮೂರು ವಾರದ ಒಳಗೆ [[ದತ್ತು]] ಕೊಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಲವಿನಿಯ ಪೊಲ್ಲಾಕ್]] ಆಕೆಯ ಹೊಸ ಹೆಸರು. 1953ರಲ್ಲಿ ಲವಿನಿಯ ಫ್ರಾಂಕ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್‌ ಅನ್ನು ಮದುವೆಯಾದಳು ಮತ್ತು ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಳು (ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು)- ಜೇಮ್ಸ್, ರಿಚರ್ಡ್, ಡೆವೀಡ್, ಫಿಯೊನಾ ಮತ್ತು [[ಅಂಡ್ರೆವ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್]] - ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಮಾಜಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೃತ್ತಿಪರ ಟೆನಿಸ್ ಆಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಈಗ ದೂರದರ್ಶನದ ನಿರೂಪಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ. == ಆಯ್ದ ಕೃತಿಗಳು == * ''ದಿ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಸ್ಟೇಟಸ್ ಅಫ್ ವಿಮೆನ್'' (1874) * ''ಮೈ ಪಾಥ್ ಟು ಅಥೆಸಿಮ್'' (1877) * ''ದಿ ಲಾ ಅಫ್ ಪಾಪ್ಯುಲೆಷನ್'' (1877) * ''ಮ್ಯಾರೇಜ್, ಯಾಸ್ ಇಟ್ ವಾಸ್, ಯಾನ್ ಇಟ್ ಇಸ್, ಎಂಡ್ ಯಾಸ್ ಇಟ್ ಶುಡ್ ಬಿ: ಎ ಪ್ಲಿ ಫಾರ್ ರಿಫಾರ್ಮ್'' (1878) * ''ಅಟೋಬೈಯೊಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಸ್ಕೇಚ್ಸ್'' (1885) * "ವೈ ಐ ಬಿಕೇಮ್ ಎ ಥಿಯೊಸೊಫಿಸಿಟ್"(1889) * {{gutenberg|no=12085|name=Annie Besant by Annie Wood Besant}}(1893) * ''[[ದಿ ಅನ್ಶಿಯಂಟ್ ವಿಸ್ಡಂ]]'' (1898) * ''[[ಥಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್ಸ್]]'' (1901) * ''ಭಗವದ್ ಗೀತ'' (ಅನುವಾದ) (1905) * ''ಇನ್ಟ್ರೂಡಕ್ಷನ್ ಟು ಯೋಗ'' (1908) * ''ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಲೆಕ್ಚರ್ಸ್'' (1908) * ''[[ಒಕಲಟ್ ಕೆಮಿಸ್ತ್ರಿ]]'' * ''ದಿ ಡಾಕ್ಟ್‌ರಿನ್ ಅಫ್ ದಿ ಹಾರ್ಟ್'' (1920) * '' ಎಸೊಟೆರಿಕ್ ಕೆಮಿಸ್ತ್ರಿ'' * ''ದಿ ಫ್ಯುಚರ್ ಅಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್'' (ಕೈಪಿಡಿ), ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್, ಅದ್ಯರ್, 1922 * {{gutenberg|no=12820|name=The Case for India by Annie Wood Besant}} ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ 26 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1917 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ ''ದಿ ಡೆವಚಾನಿಕ್ ಪ್ಲೇನ್''. ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, ಲಂಡನ್, ca 1895. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. ''ಮ್ಯಾನ್ ಅಂಡ್ ಹಿಸ್ ಬಾಡಿಸ್''. ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, London, 1911. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. ''ಮ್ಯಾನ್’ಸ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ ದಿಸ್ ಅಂಡ್ ಅದರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್.'' ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, Adyar, 1913. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. ''[[ಸ್ಟಡಿ ಇನ್ ಕಾನ್ಶಿಯಸ್‌ನೆಸ್]] - ಎ ಕಾನ್ಟ್ರುಬ್ಯೂಷನ್‌ ಟು ಸೈನ್ಸ್ ಟು ಸೈಕಾಲಜಿ.'' ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್, ca 1907. * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ ಅಂಡ್ ಬ್ಲವಟ್ಸ್ಕಿ, H P - "ಮೆಮೊರಿ ಅಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ನೇಚರ್", ಥಿಯೊಸೊಫಿಕಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್,, ಮದ್ರಾಸ್, ca 1935. == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == * ಬೆಸೆಂಟ್, ಅನ್ನಿ. <u>ದ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ದ ಕಾಸ್ಮೊಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಅದರ್ ಲೆಕ್ಚರ್ಸ್: ಡೆಲಿವರ್ಡ್ ಎಟ್ ದ ಎಟಿಂನ್ತ್</u>. ದ ಪಾಥ್, 1894. * ಚಂದ್ರಶೇಖರ್,ಎಸ್. " ಎ ಡೈರಿ, ಫಿಲ್ತಿ ಬುಕ್": ದ ರೈಟಿಂಗ್ ಆಫ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನೊವ್ಲ್‌ಟನ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಆನ್ ರೀಪ್ರೊಡಕ್ಟಿವ್ ಫಿಲೊಸಫಿ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಬರ್ತ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಆ‍ಯ್‌ನ್ ಅಕೌಂಟ್ ಆಫ್ ದ ಬ್ರಾಡ್‌ಲಾಫ್-ಬೆಸೆಂಟ್ ಟಯಲ್. ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಬರ್ಕೆಲೆಯ್ 1981 * ಗ್ರೋವರ್, ವೆರಿಂದರ್ ಮತ್ತು ರಂಜನಾ ಅರೋರಾ (eds.) ''ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್: ಗ್ರೇಟ್ ವುಮನ್ ಆಫ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಇಂಡಿಯಾ – 1'' : ದೀಪ್ ಆಫ್ ದೀಪ್ ಪಬ್ಲೀಕೇಷನ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಣೆ, ನವ ದೆಹಲಿ, ಭಾರತ, 1993 * ಕುಮಾರ್, ರಾಜ್ ರಾಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಮತ್ತು ರೋಮಿಲಾ ಪ್ರುಥಿ. ''ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್: ಫೌಂಡರ್ ಆಫ್ ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಮೂವ್‌ಮೆಂಟ್ '', ಪೇಂಟರ್ ಪಬ್ಲೀಷರ್ಸ್, 2003 ISBN 81-7132-321-9 * ಮಾನ್ವೆಲ್,ರೋಜರ್. ದ ಟ್ರಯಲ್ ಆಫ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಆ‍ಯ್೦ಡ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಲಾಫ್. ಎಲೆಕ್, ಲಂಡನ್ 1976 * ನೆದರ್‌ಕೋಟ್, ಆರ್ಥರ್ ಎಚ್. ''ದ ಫಸ್ಟ್ ಲೈವ್ಸ್ ಆಫ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ '' ಹಾರ್ಟ್-ಡೆವೀಸ್: ಲಂಡನ್, 1961 * ನೆದರ್‌ಕೋಟ್, ಆರ್ಥರ್ ಎಚ್. ''ದ ಫೋರ್ ಲೈವ್ಸ್ ಆಫ್ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ '' ಹಾರ್ಟ್-ಡೆವೀಸ್: ಲಂಡನ್, 1961( ಚಿಕಾಗೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಕೂಡ 1963) ISBN 0-226-57317-6 * ಟೇಲರ್, ಅನ್ನಿ. ''ಆನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್: ಎ ಬಯೋಗ್ರಫಿ'', ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, 1991 (ಯುಎಸ್ ಆವೃತ್ತಿ ಕೂಡ 1992) ISBN 0-19-211796-3 == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಥಿಯೊಫಿಸಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ]] * [[ರೊಸಿ ಕ್ರಾಸ್‌ರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕ್ರಮ]] * [[ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದದ ಇತಿಹಾಸ]] == ಆಕರಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|Annie_Besant}} * {{gutenberg author|id=Annie_Wood_Besant|name=Annie Wood Besant}} * ಸೂಸನ್ ದೋಬ್ರಾರಿಂದ [http://www.csuchico.edu/phil/sdobra_mat/besantpaper.html ಅನ್ನಿ ವುಡ್ ಬೆಸೆಂಟ್: ವಾಗ್ಮಿ, ಚಳುವಳಿಗಾರರು, ಯೋಗಿ, ವಾಕ್ಪಟು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091106024025/http://www.csuchico.edu/phil/sdobra_mat/besantpaper.html |date=2009-11-06 }} * [http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ ಕಂಗಾಲುಮಾಡುವಿಕೆಯೊ ಅಥವಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವೋ? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203015147/http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ |date=2006-12-03 }}ಕರೋಲ್ ಹನ್ಬರಿ ಮ್ಯಾಕೆಯ್‌ರಿಂದ [http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ ಆನ್ನಿ ವುಡ್ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಹಲವಾರು ಮತಾಂತರ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203015147/http://www.theosophical.org/theosophy/questmagazine/marapr02/mackay/ |date=2006-12-03 }} * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Wbesant.htm ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514034357/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Wbesant.htm |date=2011-05-14 }} * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/besant_annie.shtml ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ (ಬಿಬಿಸಿ)] * [https://web.archive.org/web/20130517232540/http://www.alpheus.org/html/articles/theosophy/bevir3.html ಆನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್‌ರ ಸತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್ವೇಷಣೆ : ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯಾನಿಟಿ, ಜಾತ್ಯತೀತತೆ, ಮತ್ತು ಹೊಸ ಯುಗದ ವಿಚಾರ] * [http://www.kheper.net/topics/Theosophy/Besant.html ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೊಂಡಿಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612074327/http://kheper.net/topics/Theosophy/Besant.html |date=2010-06-12 }} * [http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Print%20Size/3.3%20x%202.9/MRS%20ANNIE%20BESANT ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆಯಿಂದ ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಸ್ಮಾರಕ] * [http://www.ts-adyar.org/history.html ಥಿಯೋಸೋಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಅದ್ಯಾರ್ ಮತ್ತು ಬೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060805115004/http://ts-adyar.org/history.html |date=2006-08-05 }} * [http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl364 ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿ, ಇದರ ನಿಂಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ] ಕ್ಯಾಮೆಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹ {{Indian National Congress Presidents}} {{ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ}} {{Persondata |NAME=Besant, Annie |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION=British social reformer |DATE OF BIRTH= 1 October 1847 |PLACE OF BIRTH=Clapham, London |DATE OF DEATH=20 September 1933 |PLACE OF DEATH=Adyar, India }} {{DEFAULTSORT:Besant, Annie}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೮೬ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೫೬೪ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ಲಾಪ್‌ಹಾಮ್‌ನ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹಿಂದುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಥಿಸೊಫಿಕಲ್ ವಾದಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯಾನಿಟಿ]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ವಸ್ತುಭೂತವಾದ ವಿಷಯದ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಚಳುವಳಿಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] [[ವರ್ಗ:ವೀಕ್ಟೊರಿಯ ರಾಣಿಯ ಯುಗದ ಮಹಿಳೆಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತಾಧಿಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದಿ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಚೆನ್ನೈನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ]] [[ವರ್ಗ:ಬಿರ್ಕ್‌ಬೆಕ್‌ನ ಅಲುಮ್ನಿ, ಲಂಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] [[ವರ್ಗ:ವಾರಣಾಸಿಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಸ್ಯಹಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಾಜಿ ನಿರೀಶ್ವರವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕವಾದಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತಾವಾದ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತಿಕತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಕೌಟ್ ಮತ್ತು ಗೈಡ್]] [[ವರ್ಗ:ಬನರಾಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು]] dyoksy9dlysbovstbjjkn9vgom16tdm 0 24174 1431614 1348975 2026-10-08T22:56:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431614 wikitext text/x-wiki {{For|the disease most commonly associated with the generic term "diabetes"|Diabetes mellitus}} {{Refimprove|date=February 2009}} {{Infobox_Disease | Name = Diabetes insipidus | Image = Arginine vasopressin3d.png | Caption = [[Vasopressin]] | DiseasesDB = 3639 | ICD10 = {{ICD10|E|23|2|e|20}} {{ICD10|N|25|1|n|25}} | ICD9 = {{ICD9|253.5}} {{ICD9|588.1}} | ICDO = | OMIM = 304800 | OMIM_mult = {{OMIM2|125800}} | MedlinePlus = 000377 | MedlinePlus_mult=<br>Central{{MedlinePlus2|000460}}<br>Congenital{{MedlinePlus2|000461}}<br>Nephrogenic {{MedlinePlus2|000511}} | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 543 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|580}} | MeshID = D003919 }} '''ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್''' ('''DI''' ) ಎಂಬುದು [[ತೀವ್ರತರವಾದ ಬಾಯಾರಿಕೆ]] ಹಾಗು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸಾರಗುಂದಿಸಿದ [[ಮೂತ್ರ|ಮೂತ್ರದ]] ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಸರ್ಜನೆಯಂತಹ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು [[ಪರಿಸ್ಥಿತಿ]], ದ್ರವ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿದರೂ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. DIನಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಗಳಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೂ ಭಿನ್ನವಾದ ಕಾರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾದರಿಯೆಂದರೆ ಸೆಂಟ್ರಲ್ DI, ಇದು [[ಆಂಟಿಡೈಯುರೇಟಿಕ್ ಹಾರ್ಮೋನ್]] (ADH) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅರ್ಜಿನೈನ್ [[ವಾಸೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್]] (AVP)ಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. DIನ ಎರಡನೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾದರಿಯೆಂದರೆ [[ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್]] ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್, ಇದು ADHಗೆ [[ಮೂತ್ರಪಿಂಡ|ಮೂತ್ರಪಿಂಡವು]] ಸಂವೇದನೆ ತೋರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ಲಕ್ಷಣ. ಇದು ಔಷಧದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ [[ವೈದ್ಯಜನ್ಯ ಕೃತಕಜ|ವೈದ್ಯಜನ್ಯ ಕೃತಕಜವೂ]] ಆಗಿರಬಹುದು. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗು ರೋಗ-ಲಕ್ಷಣ == ವಿಪರೀತ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ಹಾಗು ವಿಪರೀತ ಬಾಯಾರಿಕೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಣ್ಣೀರು ಹಾಗು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಐಸ್ ಅಥವಾ ಐಸ್ ನೀರು ಕುಡಿದಾಗ) DI ರೋಗ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ನ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡದ [[ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಮೆಲ್ಲಿಟಸ್]] ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಮೂತ್ರವು ಗ್ಲುಕೋಸ್ ನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳದ ಕಾರಣ ಅದು ಸಕ್ಕರೆಯ ಅಂಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ ಜೊತೆಗೆ [[ಹೈಪರ್ ಗ್ಲೈಸೆಮಿಯ|ಹೈಪರ್ ಗ್ಲೈಸೆಮಿಯಇರುವುದಿಲ್ಲ]]. ([[ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆ|ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆಯ]] ಹೆಚ್ಚಳ). ಅಪರೂಪದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಂದತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ [[ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ|ನಿರ್ಜಲೀಕರಣದ]] ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಹ ಕಂಡುಬರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ತಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರನ್ನು(ಸೇವಿಸಿದ್ದರೆ)ಶೇಖರಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ತೀವ್ರತರವಾದ ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಗಲು ಹಾಗು ರಾತ್ರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, DI ಅವರ ಹಸಿವು, ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ತೂಕದ ಹೆಚ್ಚಳ, ಹಾಗು ಅವರ [[ಬೆಳವಣಿಗೆ|ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ]] ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಬಹುದು. ಅವರು [[ಜ್ವರ]], [[ವಾಂತಿ]], ಅಥವಾ [[ಅತಿಸಾರ|ಅತಿಸಾರದಂತಹ]] ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು. DIಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯದ ವಯಸ್ಕರು, ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನಿರ್ಜಲೀಕರಣವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಹೆಚ್ಚು ನೀರನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ತನಕವೂ ಹಲವಾರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿ ಜೀವಿಸಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ|ನಿರ್ಜಲೀಕರಣದ]] ಸತತ ಅಪಾಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂನ ನಷ್ಟವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ==ರೋಗನಿರ್ಣಯ== ತೀವ್ರತರವಾದ ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಇತರ ಅಂಶಗಳನ್ನು DIನಿಂದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, [[ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ ಗ್ಲುಕೋಸ್]] ನ ಮಟ್ಟಗಳು, [[ಬೈಕಾರ್ಬನೆಟ್]] ಮಟ್ಟಗಳು, ಹಾಗು [[ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ]] ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಲೈಟ್]] (ದ್ರವಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸೂಕ್ತ ದ್ರವದಲ್ಲಿ ಕರಗಿಸಿದಾಗ ಅಂತಹ ದ್ರವವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಾಪನವು ಒಂದು ಅಧಿಕ [[ಸೋಡಿಯಂ]] ಮಟ್ಟವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ ([[ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ]] ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ [[ಹೈಪರ್ ನಟ್ರೆಮಿಯ]] ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ). [[ಮೂತ್ರಪರೀಕ್ಷೆ|ಮೂತ್ರಪರೀಕ್ಷೆಯು]] ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ [[ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತ್ವ|ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತ್ವದೊಂದಿಗೆ]] ಸಾರಗುಂದಿಸಿದ ಮೂತ್ರವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂತ್ರದ [[ಆಸ್ಮೋಲಾರಿಟಿ]](ದ್ರಾವ್ಯ ಸಾರೀಕರಣದ ಮಾಪನ) ಹಾಗು ಇಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟ್ ಮಟ್ಟಗಳು ಸಾಂಕೇತಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ''ಫ್ಲೂಯಿಡ್ ಡಿಪ್ರಿವೆಶನ್ ಟೆಸ್ಟ್'' DI ಈ ಕೆಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರಬಹುದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ: # ಮಿತಿಮೀರಿದ ದ್ರವಪದಾರ್ಥದ ಸೇವನೆ # [[ADH]] ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ # [[ADH|ADHಗೆ]] ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವಲ್ಲಿನ ಕೊರತೆ ಈ ವಿಧಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಶರೀರದ ತೂಕದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ, ಮೂತ್ರದ ವಿಸರ್ಜನೆ, ಹಾಗು ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಿಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂತ್ರದ ಲಕ್ಷಣ ಹಾಗು ನಿರ್ಜಲೀಕರಣದ ಸಂಭವಗಳನ್ನು ಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಜಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಶರೀರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೆಂದರೆ ಮೂತ್ರದ ಸಾರೀಕರಣ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮೂತ್ರವು ಹೆಚ್ಚು ಸಾರೀಕರಣಗೊಂಡು ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯು ಕಡಿಮೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. DIನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು ಯಾವುದೇ ದ್ರವಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಸೇವನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಾರಗುಂದಿಸಿದ ಮೂತ್ರವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ADHನ ರಕ್ತದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮಾಪನ ಮಾಡುವುದೂ ಸಹ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಾಗ, [[ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್|ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್‌ಉತ್ತೇಜಕ]] ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ಅನ್ನು ಚುಚ್ಚುಮದ್ದಿನ ಮೂಲಕ, ಮೂಗಿಗೆ ದ್ರವವನ್ನು ಸೇಚಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಅಥವಾ ಒಂದು ಮಾತ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ರೋಗಿಯು ದ್ರವಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ನೀರನ್ನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಾದಾಗಷ್ಟೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಇತರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕೇಂದ್ರ ನರಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ದ್ರವದ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿ ಆಸ್ಮೋಲಾರಿಟಿಯನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸಿದರೆ, ADHನಲ್ಲಿ ಪಿಟ್ಯೂಟರಿಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಮೂತ್ರಪಿಂಡವು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. DI ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ರೋಗಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಆಸ್ಮೋಲಾರಿಟಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಮುಖ DI ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದ್ದರೆ, [[ಪಿಟ್ಯೂಟರಿ|ಪಿಟ್ಯೂಟರಿಯ]] ಇತರ ಹಾರ್ಮೋನ್ ಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಜೊತೆಗೆ [[ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್ ರೆಸೋನನ್ಸ್ ಇಮೇಜಿಂಗ್]](MRI) ಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ರೋಗದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಪ್ರೋಲ್ಯಾಕ್ಟಿನೋಮ]], ಅಥವಾ [[ಹಿಸ್ಟಿಯೋಸೈಟೋಸಿಸ್]], [[ಸಿಫಿಲಿಸ್]], [[ಟ್ಯೂಬರ್ಕ್ಯೂಲೋಸಿಸ್]](ಕ್ಷಯ) ಅಥವಾ ಇತರ [[ದುರ್ಮಾಂಸ]] ಅಥವಾ[[ಗ್ರ್ಯಾನ್ಯುಲೋಮ|ಗ್ರ್ಯಾನ್ಯುಲೋಮದ]] ಪರೀಕ್ಷೆ) ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳು ಪಿಟ್ಯೂಟರಿಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಈ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಉಳ್ಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಮುಂಚೆ ತಲೆಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಇವರಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ADHನ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮದ್ಯಪಾನದ ಚಟವು (ಇದರ ತೀವ್ರತರವಾದ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು [[ಸೈಕೊಜೆನಿಕ್ ಪಾಲಿಡಿಪ್ಸಿಯ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಎಲ್ಲ ವಯಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ನ ಅನುಕರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇಂತಹ ಹಲವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪಾಲಿಡಿಪ್ಸಿಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮದ್ಯಪಾನದ ಚಟವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಲವು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಬಲ್ಲ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀರಿನ ಅಭಾವ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಐಸೊಮೋಲಾರ್ ಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಮೂತ್ರದ ಸಾರೀಕರಣವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರೋಗಿಯು ನಿರ್ಜಲೀಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಮುಂಚೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ರೋಗ-ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ== ಇಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟ್ ಹಾಗು ಪ್ರಮಾಣಿತ [[ಸಂತುಲನ|ಸಂತುಲನವು]] ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಶರೀರದ [[ರಕ್ತದೊತ್ತಡ]] ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಇಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟ್ ಗಳಾದ [[ಸೋಡಿಯಂ]] ಹಾಗು [[ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂ|ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂಗಳ]] ಅಗತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಇಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟ್ ನ ನಿಯಂತ್ರಣವು, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಾದರೂ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಮಾಣವು ತೀವ್ರತರವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿದಾದ, ಶರೀರವು ಇಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಟ್ ಮಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಬದಲಿಯಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೂತ್ರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವು [[ಹೈಪೋಥಲಮಸ್]] ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ADH]] ನಲ್ಲಿ [[ಸುಪ್ರಆಪ್ಟಿಕ್]] ಹಾಗು ಪ್ಯಾರವೆಂಟ್ರಿಕ್ಯುಲರ್ ಬೀಜಕಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯ ನಂತರ, ಹಾರ್ಮೋನುಗಳು ನರಸ್ರಾವಕ ಗ್ರ್ಯಾನ್ಯೂಲ್ (ಸಣ್ಣ ಕಣಗಳು) ಗಳಿಗೆ ಹೈಪೋತ್ಯಾಲಮಿಕ್ (ಮಿದುಳಿನ ಕೆಳಗಿರುವ ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ, ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಅಂಗ) ನರ ಕೋಶದ ತಂತುಗಳ ಕೆಳಗೆ ಪಿಟ್ಯೂಟರಿ ಗ್ರಂಥಿಯ ಹಿಂಭಾಗದ ಹಾಲೆಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇದು ನಂತರದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಶೇಖರಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಹೈಪೋತ್ಯಾಲಮಸ್ ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು [[ವೆಂಟ್ರೋಮೀಡಿಯಲ್ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಸ್]] ನಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸಾರದ ಆಸ್ಮೋಲಾರಿಟಿಯ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು [[ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಹೊರಪದರ|ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಹೊರಪದರಕ್ಕೆ]] ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. [[ದ್ರವ|ದ್ರವದ]] ಸಂತುಲನಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ನಿರ್ವಾಹಕ ಅಂಗವೆಂದರೆ [[ಮೂತ್ರಪಿಂಡ]]. ADH [[ಸಂಗ್ರಹಣಾ ನಾಳ|ಸಂಗ್ರಹಣಾ ನಾಳದಲ್ಲಿ]] ನೀರಿನ ವ್ಯಾಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಅಂತ್ಯದ ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ನಾಳಿಕೆಯು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಆಕ್ವಾಪೋರಿನ್]] ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಗ್ರಹಣಾ ನಾಳದ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಪ್ಯತೆಯಲ್ಲಿನ ಈ ಅಧಿಕತೆಯು ರಕ್ತದ ಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪುನಃ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಮೂತ್ರವನ್ನು ಸಾರೀಕರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==ವರ್ಗೀಕರಣ== DIನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಗಗಳಿವೆ: ===ನ್ಯೂಅರೋಜೆನಿಕ್ (ನರಗಳ ಊತಕದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ) === {{main|Neurogenic diabetes insipidus}} ''ನ್ಯೂಅರೋಜೆನಿಕ್'' ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್(ಪ್ರಮುಖ) ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ [[ವಾಸೋಪ್ರೇಸ್ಸಿನ್]] ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ===ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್ === {{main|Nephrogenic diabetes insipidus}} ''ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್'' ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಎಂಬ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ADHಗೆ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಅಸಮರ್ಥತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ===ಡಿಪ್ಸೋಜೆನಿಕ್ === ''ಡಿಪ್ಸೋಜೆನಿಕ್'' DI ಬಾಯಾರಿಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಯರೀತಿಯ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಆದ ಹಾನಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಹೈಪೋತ್ಯಾಲಮಸ್ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಈ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಸಾಧಾರಣ ಅಧಿಕತೆಯು ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಸೇವಿಸಿದ ದ್ರವವು ADH ಸುರಿಸುವಿಕೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ನಿಷ್ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ದ್ರವದ ಸೇವನೆಯು ಅಧಿಕವಾದರೂ ಬಾಯಾರಿಕೆಯೂ ಹಾಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ===ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ === ''ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ'' DI ಕೇವಲ [[ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ|ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಗರ್ಭಿಣಿ ಮಹಿಳೆಯರ [[ಗರ್ಭವೇಷ್ಟನ|ಗರ್ಭವೇಷ್ಟನದಲ್ಲಿ]] ''[[ವಾಸ್ಪ್ರೆಸ್ಸಿನೆಸ್]]'' ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ADH ಗೆ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದು GDIನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ತೀವ್ರತರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="pmid17308961">{{cite journal |author=Kalelioglu I, Kubat Uzum A, Yildirim A, Ozkan T, Gungor F, Has R |title=Transient gestational diabetes insipidus diagnosed in successive pregnancies: review of pathophysiology, diagnosis, treatment, and management of delivery |journal=Pituitary |volume=10 |issue=1 |pages=87–93 |year=2007 |pmid=17308961 |doi=10.1007/s11102-007-0006-1}}</ref><ref name="pmid17308961"/> ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ DIನ ಹಲವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ಮೂಲಕ ಗುಣಪಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಿರಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಸಾಧಾರಣತೆಯು ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ DIಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ನನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ತೀವ್ರತರವಾದ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಕೂಡಾ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳೆಂದರೆ [[ಪ್ರಸವಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಅಪಸ್ಮಾರ]], [[HELLP ಸಿಂಡ್ರೋಮ್]] ಹಾಗು ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ [[ತೀವ್ರತರವಾದ ಫ್ಯಾಟಿ ಲಿವರ್]](ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕೊಬ್ಬುಗಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಿಂದ ಮೂತ್ರವು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ). ಇವುಗಳು ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗದ ವಾಸೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನೆಸ್ ಅನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯು ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಈ ಮೇಲಿನ ಅಂಶಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಮಗುವನ್ನು ಹೆರಿಗೆ ಮಾಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಸೂಕ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡದಿದ್ದರೆ ಇದು ತಾಯಿಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಸವಪೂರ್ವದ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ==ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮ== ಸೆಂಟ್ರಲ್ DI ಹಾಗು ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ DI [[ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್]] ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧದ DIಗೆ [[ಕಾರ್ಬಮಜೆಪಿನ್]] ಎಂಬ ಸೆಳವು ನಿರೋಧಕ ಔಷಧಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಿನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯ DI ಗರ್ಭ ಧರಿಸಿದ 4 ರಿಂದ 6 ವಾರಗಳೊಳಗಾಗಿ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಮತ್ತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಡಿಪ್ಸೋಜೆನಿಕ್ DIನಲ್ಲಿ, ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಡೆಸ್ಮೋಪ್ರೆಸ್ಸಿನ್ ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್ DIಗೆ ನಿಷ್ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, [[ಮೂತ್ರವರ್ಧಕ]] [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರೋತಿಯಾಜೈಡ್]] (ಒಂದು ತಿಯಾಜೈಡ್ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕ) ಅಥವಾ [[ಇಂಡೋಮೆಥಸಿನ್]] ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಅನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ತಿಯಾಜೈಡ್ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕಗಳನ್ನು [[ಹೈಪೋಕಲೇಮಿಯ|ಹೈಪೋಕಲೇಮಿಯವನ್ನು]] ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ [[ಅಮಿಲೋರೈಡ್]] ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೀವ್ರತರವಾದ ಮೂತ್ರವರ್ಧನವನ್ನು ಒಂದು ಮೂತ್ರವರ್ಧಕದಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡಿಸುವುದು ಅಸಹಜವಾಗಿ ಕಂಡುಬರಬಹುದು. ಆದರೆ ತಿಯಾಜೈಡ್ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕಗಳು ಅಂತ್ಯದ ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ನಾಳಿಕೆಯು ಸೋಡಿಯಂ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಪುನಃ ಹೀರಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅಂತ್ಯದ ನೆಫ್ರಾನ್ ಗೆ ದ್ರವದ ಆಸ್ಮೋಲಾರಿಟಿಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, DIನ ರೋಗಿಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಲಿಥಿಯಂನ ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್ DI ಅನ್ನು ಅಮಿಲೋರೈಡ್ ನ ಪ್ರಾಶನದಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು, ಒಂದು ಮಿತ ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಮ್ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕವನ್ನು ತಿಯಾಜೈಡ್ ಅಥವಾ ಲೂಪ್ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕಗಳ ಸಂಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಲಿಥಿಯಂನ ವಿಷತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಪಾಲಿಯೂರಿಯ ಹಾಗು ನೆಫ್ರೋಜೆನಿಕ್ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಲಿಥಿಯಂಯುಕ್ತ ತಿಯಾಜೈಡ್ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಶನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅಮಿಲೋರೈಡ್ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ.<ref>ಫಿಂಚ್ CK, ಕೆಲ್ಲಿ KW, ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ಸ್ RB. ಟ್ರೀಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಲಿಥಿಯಂ-ಇಂಡ್ಯೂಸ್ಡ್ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ವಿಥ್ ಅಮಿಲೋರೈಡ್. ಫಾರ್ಮಕೋಥೆರಪಿ. 2003 ಏಪ್ರಿಲ್;23(4):546-50. PMID 12680486</ref> ==ನೋಡಿ== *ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಜೀವನಶೈಲಿ:[http://www.prajavani.net/news/article/2016/11/12/451411.html ನಮ್ಮ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್‌ಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಇದೆ ಪರಿಹಾರ;ಡಾ. ಎಚ್.ಎಸ್. ಪ್ರೇಮ;ಆಹಾರತಜ್ಞೆ (9449974580);12 Nov, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116002233/http://www.prajavani.net/news/article/2016/11/12/451411.html |date=2016-11-16 }} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} ==ಆಕರಗಳು== * ''ದಿ [[ಪಬ್ಲಿಕ್ ಡೊಮೈನ್]] ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ "ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್", [[NIH]] ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್ ನಂ.01-4620, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2000. '' ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://web.archive.org/web/20150525003256/http://diabetesinsipidus.org/ ದಿ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್ ಫೌಂಡೆಶನ್, Inc ] * [http://www.diabetes.co.uk/Diabetes-insipidus.html ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಆನ್ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸಿಪಿಡಸ್] {{Endocrine pathology}} {{Nephrology}} {{X-linked disorders}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಎಂಡೋಕ್ರಿನೋಲಜಿ]] [[ವರ್ಗ:ನೆಫ್ರಾಲಜಿ]] [[ವರ್ಗ:ಮಧುಮೇಹ]] ckse4sxr8apbx3h8aansighddkjf471 0 24311 1431613 1429713 2026-10-08T22:47:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431613 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Timbaland |Img = Timbalandmmva.jpg |Img_capt = Timbaland at the [[2006 MuchMusic Video Awards]] in Toronto |Background = solo_singer |Alias = Timbo, Thomas Crown |Birth_name = Timothy Zachery Mosley |Born = {{birth date and age|1971|03|10}}<br>[[Norfolk, Virginia]], U.S. |Origin = [[Richmond, Virginia]], U.S. |Instrument = Guitar, bass guitar, [[mandolin]], keyboards, [[rapping]], vocals, [[beatboxing]], [[vocoder]], drums |Genre = [[Hip hop music|Hip hop]], [[electropop]], [[Contemporary R&B|R&B]], pop, rock, [[Hip hop soul]] |Occupation = Record Producer, Singer, Songwriter, Musician, [[Rapper]], Actor |Years_active= ೧೯೯೦–present |Spouse ೧೯೯೨–೨೦೦೮ Rene' Diamond Hilton |Voice_type = [[Bass (voice)|Bass]] |Label = [[Blackground Records]]<br />[[Mosley Music Group]]<br />[[Interscope Records]] |Associated_acts = [[Timbaland & Magoo]], [[Aaliyah]], [[Missy Elliott]], [[Ginuwine]], [[Static Major]], [[Nelly Furtado]], [[Justin Timberlake]] |URL = [http://www.timbalandmusic.com/ Timbalandmusic.com] }} '''ಟಿಮೊತಿ ಝಕೆರಿ ಮೊಸ್ಲಿ''' (ಜನನ ಮಾರ್ಚ್ ೧೦,<ref>{{cite web|url=http://www.timbaland.com/home |title=Timbaland |publisher=Timbaland |date= |accessdate=2010-07-11}}</ref> ೧೯೭೧)ಈ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆತ ತನ್ನ ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದಾಗಿ '''ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ''' ಎಂದೇ ಹೆಸರುವಾಸಿ.[[ಅಮೆರಿಕನ್]] ಆಗಿರುವ ಆತ [[ಗ್ರಾಮ್ಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಿರ್ಮಾಪಕ,ಹಾಡುಗಾರ-ಗೀತರಚನೆಗಾರ,ನಟ,ಸಂಗೀತಗಾರ ಮತ್ತು [[ರಾಪ್ ಸಂಗೀತ ಕಲಾವಿದ|ರಾಪ್ ಸಂಗೀತ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ]] <ref name="Allmusic">{{cite web|last=Birchmeier|first=Jason|title=Timbaland – Biography|work=Allmusic|url=http://www.allmusic.com/artist/timbaland-p218225|accessdate=23 November 2008}}</ref> ಪರಿಚಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆತ,ಖ್ಯಾತ ರಾಪ್ ಸಂಗೀತಗಾರ [[ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್]] ನ್ ನ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವೆಂದರೆ ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''[[ಜಿನುವೈನ್...ದಿ ಬ್ಯಾಚಲರ್]]'' ಇದು [[R&amp;B|R&amp;Bನ]] ಸಲುವಾಗಿ ಹಾಡುಗಾರ [[ಜಿನುವೈನ್]] ಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಆತನ [[ಅಲಿಯಾಹ್]] ನ ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿನ''[[ಒನ್ ಇನ್ ಎ ಮಿಲಿಯನ್]]'' ಮತ್ತು [[ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲೊಟ್]] ನ ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿನ ''[[ಸುಪಾ ಡುಪಾ ಫ್ಲೈ]]'' ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವು ಆತನನ್ನು R&amp;B ನಲ್ಲಿ ರಾಪ್ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಅಲ್ಬಮ್ ಹೊರತರುವ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಟ್ಟವು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತ ಸಹ ರಾಪ್ ಗಾಯಕ [[ಮ್ಯಾಗೂ|ಮ್ಯಾಗೂನೊಂದಿಗೆ]] ಹಲವಾರು ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳ ಹೊರತಂದ. ಆತ ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ವಹಿಸಿದ,ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಜಸ್ಟಿನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್]], [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ]], [[ಮಡೊನ್ನಾ]], [[ಕಾಟಿ ಪೆರಿ]], [[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್]] ಮತ್ತು[[X ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್]] ಗೌರವ ಪಡೆದ [[ಲೆವುನಾ ಲೆವಿಸ್]]. ಆತ ಹಲವರಿಗೆ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣದ ದಾಖಲೆ ಮಾಡುವ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿದ್ದ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಮರಿಯೈ ಕೆರಿ]], [[ವೆಕ್ಲೆಫ್ ಜೀನ್]], [[ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲೊಟ್]], [[ಕೆಶಿಯಾ ಚಾಂಟೆ]] ಮತ್ತು[[ಜಯ್-ಝಡ್]]'ನ ಹೊರಬರಲಿರುವ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳಿಗಾಗಿ ಆತ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಒದಗಿಸಿದ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್,[[ಕ್ರಿಸ್ ನ ಕ್ರೊನೆಲ್]] ನ ೨೦೦೯ ರ ''ಸ್ಕ್ರೀಮ್ '' ಅಲ್ಬಮ್ ನ್ನೂ ಸಹ ಆತ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. [[ಗಿವ್ ಇಟ್ ಅಪ್ ಟು ಮಿ]]"ಎಂಬುದು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಮುಂದಿನ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸುವಂತೆ ಶಕಿರಾರನ್ನು ಕೇಳಲಾಗಿತ್ತು,ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಕೆಯ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಅಲ್ಬಮ್ [[ಶಿ ವೂಲ್ಫ್]] ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.ಇದು US ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಏಕ ಆಲ್ಬಮ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಗಿಟ್ಟಿಸಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ''[[ಶಾಕ್ ವಾಲ್ವ್ II]]'' ನ್ನು ಯುರೊಪ ನಲ್ಲಿ ನವೆಂಬರ್ ೨೩ ರಂದು ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ೨೪ ರಂದು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಘೋಷಿಸಿದ. ಅದನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೮ ಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಸಲಾಯಿತು,ಯಾಕೆಂದರೆ ಹೊಸ ಕಲಾವಿದ [[ಸೊಶಿ]] ಮತ್ತು [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ]] ಅವರ ಮೊದಲ ಏಕ ಅಲ್ಬಮ್ "[[ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಆಫ್ಟರ್ ಡಾರ್ಕ್]] "ಗೆ ಸ್ಥಾನ ದೊರಕಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="timbalandmusic"/> ಮೊಸ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಾಪ್ ಮತ್ತು ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಗಳಿಗೆ [[ಕಾಸಿಯೊ]] ಕೀಬೋರ್ಡ್ ಮೂಲಕ ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಮೊಸ್ಲಿ ಸುಧೀರ್ಘ ರಾಪ್ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ನೀಡಿದ.ಮೆಲ್ವಿನ್ ಬಾರ್ ಕ್ಲಿಫ್ ತನ್ನ [[ಮ್ಯಾಗೂ]] ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿಗಳ ನಡೆಸುವಾಗ ಮೊಸ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾದ. ಆಗಿನ್ನೂ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಮೊಸ್ಲಿ S.B.I. ನ ಸಂಗೀತ ಮೇಳದಲ್ಲೂ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದ,ಇದರಲ್ಲಿ [[ನೆಪ್ಚೂನ್ಸ್]] ನ ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಫರೆಲ್]] ಕೂಡಾ <ref name="timbalandmusic">{{cite web|title=Bio|url=http://www.timbalandmusic.com/bio/|publisher=TimbalandMusic.com|accessdate=8 April 2008}}</ref> ಕಾಣಿಸ್ಕೊಂಡ. ಮೊಸ್ಲಿ ಗೆ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಗೆಳೆಯರಾದ ಟೆರೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಜಿನೆ ಥೊರ್ಟನ್ ಅವರನ್ನು [[ಕ್ಲಿಪ್ಸ್]] ಸಂಗೀತ ಮೇಳದ ಪುಶಾ ಟಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿಸ್ ಎಂದು <ref name="xxl.com">{{cite web|url=http://www.xxlmag.com/online/?p=65847 |title=XXLmag.com |publisher=XXLmag.com |date= |accessdate=2010-07-11}}</ref> ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆತ ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಡಕಾಯತಿ ಪ್ರಕರಣದದಲ್ಲಿ ಗುಂಡಿನೇಟಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಭಾಗಶಃ ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಂಡ. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಡಗೈಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಂಡ.<ref>{{cite news||publisher=[[Entertainment Weekly]]|date=೩೦ March ೨೦೦೭|quote=And for the first time ever, Tim speaks publicly about when he was shot at age ೧೭. He was doing work as a DJ, and held a series of menial jobs, including washing dishes at a Red Lobster, where he was constantly bumping heads with a local thug. One night, Tim’s tormentor wandered into the kitchen as he was punching the clock to leave. “I got somethin’ for ya,” the guy said. “Oh yeah?” Tim retorted. “What you got?” His nemesis then pumped off a gunshot from a weapon hidden inside a bag; the bullet passed through Tim’s neck and lodged in his right shoulder (fragments remain to this day). One positive thing out of the incident? The shooting helped him form a bond with ೫೦ Cent. “I’ll tell you this,” Tim says, ”if you get shot and you survive, you feel like your;’e an incredible hulk. Them bullets don’t hurt when they go in. But then they got that burnin’, that acid burn. God damn! It feels like a stove burning in your blood. You feel like any minute you gonna be dyin.” And he continues. “I been through some junk,” he sighs. “It ain’t all been peaches and cream.” }}</ref> ಹಾಡುಗಾರ ಮತ್ತು ರಾಪ್ ಸಂಗೀತಗಾರ ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲಿಟೊ ಆತನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಆಕೆ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ R&amp;B ಗುಂಪು ಸಿಸ್ಟಾ ಡಿವಾಂಟೆ ಸ್ವಿಂಗ್ ಗಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು.R&amp;B ನ ಸದಸ್ಯ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿ ಕೆಲಸಗಾರ ಜೊಡೆಸಿ ಇದರಲ್ಲಿದ್ದ. ಡಿವಾಂಟೆ,ಸಿಸ್ಟಾಗಾಗಿ ಸ್ವಿಂಗ್ ಮಾಬ್ ನ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು.ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಿಟೊ,ಮೊಸ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಮ್ ಕ್ಲಿಫ್ ಅವರನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಗೆ ಕರೆ ತಂದಳು.ಸ್ವಿಂಗ್ ಮಾಬ್ ನ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಡಿವಾಂಟೆ, ಯುವ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನನ್ನು ಟಿಂಬರ್ ಲೆಂಡ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಟಿಂಬರ್ ಲೆಂಡ್ ನ ರಚನಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದರು. ಹೀಗೆ ಸಿಸ್ಟಾ,ಟಿಂಬರ್ ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಗೂ ಅವರುಗಳು ಸ್ವಿಂಗ್ ಮಾಬ್ ನ SCI ಝಾಕಿ ಸ್ಕೂಲ್ ನ ಭಾಗವಾದರು.ಇವರನ್ನು "ಡಾ ಬಾಸ್ಮೆಂಟ್ "ತಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ R&amp;B ನ ಹಾಡುಗಾರರಾದ [[ಜಿನುವೈನ್]],ಪುರುಷ ಸಂಗೀತಗಾರರ ತಂಡ [[ಪ್ಲಾಯಾ]]([[ಸ್ಮೊಕ್ ಈ.ಡೊಗ್ಲೆರಾ]],[[ಸ್ಟಾಟಿಕ್ ಮೇಜರ್]] ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಳ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ )ಅಲ್ಲದೇ ಹುಡುಗಿಯರ ಗುಂಪು ಸುಘ ಕೂಡಾ <ref name="timbalandmusic" /> ಇತ್ತು. ಈ ವೇಳೆಗೆ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಡಿವಾಂಟೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ.ಅದರಲ್ಲಿ ೧೯೯೫ ರ ಜೊಡೆಸಿ ಎಲ್.ಪಿ ಯ ''[[ದಿ ಶೊ,ದಿ ಆಫ್ಟರ್ ಪಾರ್ಟಿ,ದಿ ಹೊಟೆಲ್]]'' ಅಲ್ಲದೇ ಸಿಸ್ಟಾನ (ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗದ) ಚೊಚ್ಚಿಲ ಎಲ್.ಪಿ ''೪ ಆಲ್ ದಿ ಸಿಸ್ಟಾಸ್ ಅರೌಂಡ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್'' ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಎಲಿಟ್ಟೊ ಹಾಡು ಬರೆಹಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಳು.ಕಲಾವಿದರಾದ R&amp;B ದ ಹುಡುಗಿಯರ ಗುಂಪು ೭೦೨ ಮತ್ತು [[ಎಮ್ ಸಿ ಲೈಟ್]] ಇವರುಗಳಿಗೆ ಹಾಡು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ನೆರವಾದಳು. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನೊಂದಿಗಿನ ಸಂಪರ್ಕವು ಆಕೆಯ ಮರುಮಿಶ್ರಣದ ಹಾಡುಗಳ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ ಕಾರ್ಯ <ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.villagevoice.com/music/9850,213743,2083,22.html|title=Tim’s Brio|publisher=[[The Village Voice]]|archive-date=5 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605142936/http://www.villagevoice.com/music/9850,213743,2083,22.html|url-status=dead}}</ref> ಆರಂಭಿಸಿತು. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ೧೯೯೬–೨೦೦೨ === ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಹಲವಾರು ಹಾಡುಗಳ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾದ;[[ಲುಡಾಕ್ರಿಸ್]]' "ರಾಲ್ ಔಟ್ (ಮೈ ಬಿಸಿನೆಸ್)",<ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/2003/10/07/2003-10-07_ludacris_hits_the_silly_summ.html|title=LUDACRIS HITS THE SILLY SUMMIT |publisher=[[New York Daily News]]}}</ref> ಜಯ್-ಝೆಡ್ ನ "ಹೊಲಾ' ಹೊವಿಟೊ",<ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.villagevoice.com/blogs/statusainthood/archives/2007/04/jayz_and_timbal.php|title=Jay-Z and Timbaland, Together Again|publisher=[[Village Voice]]|archive-date=2 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071102184432/http://www.villagevoice.com/blogs/statusainthood/archives/2007/04/jayz_and_timbal.php|url-status=dead}}</ref> [[ಪೆಟೆಯೆ ಪಾಬ್ಲೊ|ಪೆಟೆಯೆ ಪಾಬ್ಲೊನ]] "ರೈಸ್ ಅಪ್",<ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1452482/20020220/pablo_petey.jhtml|title=Petey Pablo, The Black Robert De Niro?|publisher=MTV|archive-date=7 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607010534/http://www.mtv.com/news/articles/1452482/20020220/pablo_petey.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು[[ಬೆಕ್|ಬೆಕ್‌ನ]] [[ಡೇವಿಡ್ ಬೌವಿ|ಡೇವಿಡ್ ಬೌವಿಯ]] "ಡೈಮಂಡ್ ಡಾಗ್ಸ್" ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಇದೇ ವೇಳೆಗೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1438577/20010126/timbaland.jhtml|title=Timbaland Film Vying For Sundance Grand Jury Prize|publisher=MTV|archive-date=18 ಜೂನ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618164140/http://www.mtv.com/news/articles/1438577/20010126/timbaland.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಆತ ಕೂಡಾ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಮೂರು ಹಾಡುಗಳ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ,ನಂತರ ಇವುಗಳನ್ನು ಏಕ ಗೀತೆಗಳಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.ಇವುಗಳನ್ನು [[ಅಲಿಯಾಹ್]] ನ ಸ್ವಯಂ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ನೀಡಿದ ಮೂರನೆಯ ಅಲ್ಬಮ್ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತೇಜನಕಾರಿ ಅಲ್ಬಮ್ ಆಗಿ ಹೊರಬಂತು.ಆಲ್ಬಮ್ "[[ಉಯಿ ನೀಡ್ ಎ ರೆಸಲುಶನ್]] "(ಆತನೇ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಪ್ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿದ್ದು)"[[ಮೊರ್ ದ್ಯಾನ್ ಎ ಉಮನ್]]"ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ರೂಪಕ "ಐ [[ಕೇರ್ 4 ಯು]]"<ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1442244/20010328/aaliyah.jhtml|title=Aaliyah Finds 'Resolution' With New Single, Video|publisher=MTV|archive-date=12 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090512200527/http://www.mtv.com/news/articles/1442244/20010328/aaliyah.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಇತ್ಯಾದಿ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಗೂ ಅವರ ಎರಡನೆಯ ಅಲ್ಬಮ್ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ನಿಗದಿಯಾದವು. ''ಇಂಡೆಸೆಂಟ್ ಪ್ರೊಪೊಸಲ್'' ನಲ್ಲಿ [[ಬೆಕ್|ಬೆಕ್‌ಅವರ]] ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಇತ್ತು, [[ಅಲಿಯಾಹ್]],ಅಲ್ಲದೇ ನಿವ್ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಬೀಟ್ ಕ್ಲಬ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸನ ಮುದ್ರಣ ಛಾಯೆಗಳಾದ--[[ಮಿಸೆಸ್. ಜಾಡೆ]], [[ಕಿಲೆಯ್ ಡೀನ್Dean]], [[ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್]] (ಟಿಮ್ಸ್ ನ ಸಹೋದರbrother), [[ಪೆಟೆಯೆ ಪಾಬ್ಲೊPablo]], ಮತ್ತು[[ಟ್ವೀಟ್]] (ಸ್ವಿಂಗ್ ಮಾಬ್ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸುಘದ ಸದಸ್ಯಳಾಗಿದ್ದಳು). ಈ ಅಲ್ಬಮ್ ಇಡೀ ವರ್ಷ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗದೇ ಹಾಗೆ ಇತ್ತು ನಂತರ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಕಂಡಿತು. ಅದು ವ್ಯಾಪಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿರಾಶೆ ತಂದಿತು. ಬೆಕ್ ನ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣವಾಗಿದ್ದ "ಐ ಆಮ್ ಮ್ಯುಸಿಕ್ "ನ್ನು ಈ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಿಲ್ಲ.ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಪ್ಲಾಯಾ ಅಂಡ್ ಅಲಿಯಾಹ್ ದ [[ಸ್ಟೆವೆ "ಸ್ಟಾಟಿಕ್ "ಗಾರೆಟ್]] ನಲ್ಲಿ <ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1448808/20010911/story.jhtml|title=Timbaland To Release Aaliyah / Beck Duet|publisher=MTV|archive-date=12 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090512193038/http://www.mtv.com/news/articles/1448808/20010911/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಕಾಣಿಸಲಾಯಿತು. ಬೀಟ್ ಕ್ಲಬ್ ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಡಾರ್ಕ್ ಡೇಯ್ಸ್,ಬ್ರೈಟ್ ನೈಟ್ಸ್]]'' ;[[ಬುಬ್ಬಾ ಸ್ಪಾರ್ಕ್ಸ್]] ಅವರ ಈ ಅಲ್ಬಮ್ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ <ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.rollingstone.com/artists/timbaland/articles/story/5932482/timbaland_launches_label|title=Timbaland Launches Label|work=Rolling Stone|archive-date=20 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071220212711/http://www.rollingstone.com/artists/timbaland/articles/story/5932482/timbaland_launches_label|url-status=dead}}</ref> ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. [[ಅಲಿಯಾಹ್]] ದ ನಷ್ಟ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಗೆ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು. MTV ಯ ''[[ಟೊಟಲ್ ರಿಕ್ವೆಸ್ಟ್ ಲೈವ್]]'' ಶೊ ಗೆ ಮಾಡಿದ ದೂರವಾಣಿ ಕರೆಯಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ : {{quote|She was like blood, and I lost blood. Me and her together had this chemistry. I kinda lost half of my creativity to her. It's hard for me to talk to the fans now. Beyond the music, she was a brilliant person, the [most special] person I ever met.<ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1448422/20010827/aaliyah.jhtml|title=Timbaland, P. Diddy, Other Artists React To Aaliyah's Death|publisher=MTV|archive-date=11 ಆಗಸ್ಟ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811222818/http://www.mtv.com/news/articles/1448422/20010827/aaliyah.jhtml|url-status=dead}}</ref>|Timbaland|MTV}} === ೨೦೦೩–೦೫ === ಟ್ವೀಟ್ ನ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಅಲ್ಬಮ್ ಗೆ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಮೂರು ಧ್ವನಿ ಸಹಾಯಕ ಸಂಗೀತ ಒದಗಿಸಿದ,''ಸದರ್ನ್ ಹೆಮ್ಮಿಂಗ್ ಬರ್ಡ್'' ಅಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲೊಟ್ಸ್ ನ ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಎಲ್ ಪಿಗಳಿಗೆ,ಅಂದರೆ ''[[ಅಂಡರ್ ಕನ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಸನ್]]'' ಅಂಡ್ ''[[ದಿಸ್ ಈಸ್ ನಾಟ್ ಎ ಟೆಸ್ಟ್]]'' ಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣದ ನಿರ್ಮಾಣ <ref>{{cite web|accessdate=28 April 2008|url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/296896/this_is_not_a_test|title=This Is Not A Test!|publisher=Rolling Stone|archive-date=12 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090512025216/http://www.rollingstone.com/reviews/album/296896/this_is_not_a_test|url-status=dead}}</ref> ಒದಗಿಸಿದ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ ಕಲಾವಿದರಾದ [[ಲಿಲ್ ಕಿಮ್]] ನ("ದಿ ಜಂಪ್ ಆಫ್ ")ಮತ್ತು ಸದರ್ನ್ ರಾಪರ್ [[ಪಾಸ್ಟರ್ ಟ್ರೊಯ್]] ಅವರಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿ ಪಥ ಮುದ್ರಣ <ref>{{cite news|title=Lil' Kim, Delivering The Goods |publisher=The Washington Post|date=19 March 2003|author=Daly, Sean}}</ref> ಒದಗಿಸಿದ. ಸಹನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಸ್ಕೊಟ್ ಸ್ಟೊರ್ಚ್]] ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಆತ ಹಲವಾರು [[*NSYNC|*NSYNCನ]] ಹಿಂದಿನ ಹಾಡುಗಾರ [[ಜಸ್ಟಿನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್]] ನ ಏಕೈಕ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಆಲ್ಬಮ್ ''[[ಜಸ್ಟಿಫೈಡ್]]'' ಅಲ್ಲದೇ ಹಾಡು "[[ಕ್ರೈ ಮಿ ಎ ರಿವರ್]] "ಗೂ ಕೂಡಾ ಆತ ತನ್ನ ಧ್ವನಿಪಥ <ref>{{cite news|accessdate=28 April 2008|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E3D61431F932A2575AC0A9609C8B63|title= Critic's Choice: New CD's |publisher=The New York Times|date=11 September 2006|author=Sanneh, Kelefa}}</ref> ಒದಗಿಸಿದ. ನಂತರ ೨೦೦೩ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ [[ಬುಬ್ಬಾ ಸ್ಪಾರ್ಕ್ಸ್]] ನ ಎರಡನೆಯ ಅಲ್ಬಮ್ [[ಡೆಲಿವರನ್ಸ್]] ನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದ.ಅಲ್ಲದೇ ಮೂರನೆಯ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಅಂಡ್ ಮ್ಯಾಗೂ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳಾದ ''[[ಅಂಡರ್ ಕನ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಸನ್,ಪಾರ್ಟ್ II]]'' (ಭಾಗ ಎರಡು).ಹೀಗೆ ಈ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳು ಜನಮನ ಸೆಳೆದವಲ್ಲದೇ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ಇದು ಹಿಡಿಸಿತು.ಅದರಲ್ಲೂ ''ಡೆಲಿವರನ್ಸ್ '' ಬಹಳಷ್ಟು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ <ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.nme.com/reviews/bubba-sparxxx/7178|title=Bubba Sparxxx : Deliverance |publisher=[[NME]]}}</ref> ಪಡೆಯಿತು. ನಂತರ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ [[ಎಲ್ ಎಲ್ ಕೂಲ್ ಜೆ]], [[ಎಕ್ಸಿಬಿಟ್]], [[ಫ್ಯಾಟ್ಮನ್ ಸ್ಕೂಪ್]], ಮತ್ತು[[ಜಯ್-ಝಡ್]], ಮತ್ತು [[ಬ್ರಾಂಡಿ]] ಯ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಲ್ಬಮ್ ನ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದ. ''[[ಅಫ್ರೊಡಿಸಿಯಾಕ್]]''.<ref>{{cite news|title=Brandy evolves to "Afrodisiac"|publisher=[[St. Louis Post-Dispatch]]|date=೧೫ July ೨೦೦೪|author=Johnson, Kevin C.}}</ref> ಕೂಡಾ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿತ್ತು. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಎರಡು ಧ್ವನಿಪಥದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಸಹಬರೆಹಗಾರನಾಗಿದ್ದ.([[ಎಕ್ಸೊಡಸ್ '04]] ಮತ್ತು ([[ಲೆಟ್ ಮೇ ಗಿವ್ ಯು ಮೈ ಲೌ]]) ಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ.ಅದಲ್ಲದೇ ಅಮೆರಿಕನ್ -ಜಪಾನೀಸ್ ನ ಪಾಪ್ ತಾರೆ [[ಹಿಕರು ಉತಾಡಾ]] ನ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಎಕ್ಸೊಡಸ್]]'' ಗೆ ಮೂರು ಧ್ವನಿಪಥಗಳ <ref>{{cite news|last=Daly|first=Sean|accessdate=25 April 2008|url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31175-2004Oct13?language=printer|title=Leaving the Girl Behind|work=[[The Washington Post]]|archiveurl=https://archive.today/20121216142733/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31175-2004Oct13?language=printer|archivedate=16 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012|url-status=live}}</ref> ನಿರ್ಮಾಪಕನಾದ. (.ಆತ [[ಟ್ವೀಟ್]] ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಟೊ ಳ ಆರನೆಯ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ದಿ ಕುಕ್ ಬುಕ್]]'' ಗೆ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೈಗೊಂಡ,ಅದರಂತೆ "ಜಾಯ್ [[ಮೈಕ್ ಜೊನ್ಸ್]] ಮತ್ತು "ಪಾರ್ಟಿ ಟೈಮ್ <ref>{{cite news|accessdate=29 April 2008|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Music/07/05/ew.mus.missy/|title=EW review: Elliott's 'Cookbook' overdone |publisher=[[Entertainment Weekly]]}}</ref>"ಅಲ್ಲದೇ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದ.ಇದಕ್ಕಾಗಿ [[ದಿ ಗೇಮ್]] ಮತ್ತು [[ಜೆನ್ನಿಫರ್ ಲೊಪೆಜ್]] ("ಹಿ ಉಯಿಲ್ ಬಿ ಬ್ಯಾಕ್ "ಇದು ಆಕೆಯ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ರಿಬರ್ತ್]]'' ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ <ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7047411/|title=‘Rebirth’ at its best when J. Lo keeps it on dance floor|publisher=[[MSNBC]]|archive-date=16 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090616104410/http://www.msnbc.msn.com/id/7047411|url-status=dead}}</ref> ಪಡೆಯಿತು. === ೨೦೦೬–೦೭ === ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಹೊಸ ಹೆಸರನ್ನು ಶುರುಮಾಡಿದ,ಅದೆಂದರೆ [[ಮೊಸ್ಲೆ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ಗ್ರುಪ್]] ಇದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಬೀಟ್ ಕ್ಲಬ್ ರಿಕಾರ್ಡ್ಸ್ ನ ಹೆಸರಿನ ಬ್ರಾಂಡ್ <ref>{{cite web|accessdate=29 April 2008|url=http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=/2008/1/6/music/19920987&sec=music|title=Super sonic |publisher=[[The Star (Malaysia)|The Star]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1554268/20070308/timbaland.jhtml|title='I Had To Speak Up': Scott Storch Responds To Timbaland's Jabs|last=Rodriguez|first=Jayson|date=8 March 2007|publisher=MTV News|accessdate=4 April 2010|archive-date=10 ನವೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110022847/http://www.mtv.com/news/articles/1554268/20070308/timbaland.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ. ಆತನ ಈ ಹೊಸ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ಬಂದವೆಂದರೆ, [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ಟೆಡೊ]], [[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್]], ಮತ್ತು ರಾಪ್ ಸಂಗೀತಗಾರ [[ಡಿ.ಒ.ಈ.|ಡಿ.ಒ.ಈ.ಇತ್ಯಾದಿ]].<ref>{{cite news|accessdate=29 April 2008|url=http://www.usatoday.com/printedition/life/20080215/wk_cover15_songwriters.art.htm|title=They write the songs — and they're singing them, too |publisher=[[USA Today]] | first=Steve | last=Jones | date=೨೦ February ೨೦೦೮}}</ref> ಆತ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ [[ಜಸ್ಟಿನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್]] ನ ಎರಡನೆಯ ಸ್ವಂತ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ''[[ಅಲ್ಬಮ್ ಫುಚರ್ ಸೆಕ್ಸ್ /ಲೌ ಸೌಂಡ್ಸ್]]'' ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಆತನ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಗಳಾದ "[[ಸೆಕ್ಸಿಬ್ಯಾಕ್]]"ಸೆಕ್ಸಿ ಲೇಡೀಸ್ "ಚಾಪ್ ಮಿ ಅಪ್ ","[[ವಾಟ್ ಗೋಜ್ ಅರೌಂಡ್]]"ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗಮಸಂಗೀತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ.[[/...]]"[[ಕಮ್ಸ್ ಅರೌಂಡ್]] " ಮತ್ತು "[[ಮೈ ಲೌ]]"ಗೆ ಆತ ಶೀರ್ಷೇಕೆಯಾಗಿ "ಲೆಟ್ ಮಿ ಟಾಕ್ ಟು ಯು."ಗಳಿಗೂ ತನ್ನ ಕಾಣಿಕೆ ನೀಡಿದ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ೨೦೦೭ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಾನು [[ಬ್ರಿಟನಿ ಸ್ಪಿಯರ್ಸ|ಬ್ರಿಟನಿ ಸ್ಪಿಯರ್ಸಳ]] [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಔಟ್]] ಅಲ್ಬಮ್ ಮೇಲೆಯೂ ತಾನು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಹಲವಾರು ಏಕಮುಖಿ ಆಲ್ಬಮ್ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಧ್ವನಿಪಥ ನೀಡಿದ;ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್ ಡಾಲಸ್]] ನ "[[ವೇಟ್ ಎ ಮಿನುಟ್]]", ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ "[[ನ ಪ್ರೊಮಿಸ್ಕೌಸ್]]", [[ಜಸ್ಟೆನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್]] ನ "[[ಸೆಕ್ಸಿಬ್ಯಾಕ್]]", ಮತ್ತು"[[ಐಸ್ ಬಾಕ್ಸ್]]" ಕಲಾವಿದ [[ಒಮಾರಿಯಾನ್]] ಇದನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದು ಆಗಷ್ಟ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ UK<ref>{{cite news|accessdate=25 April 2008|url=http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1839486,00.html|title='I'm up here. Everyone else is down there' |publisher=The Guardian | location=London | first=Angus | last=Batey | date=8 August 2006}}</ref> ನಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಗ, ತಾನು [[ಜಯ-ಝೆಡ್]] ಅವರ ಹೊಸ ಎಲ್.ಪಿ ಮತ್ತು [[ಕೊಲ್ಡ್ ಪ್ಲೆ]] ನ [[ಕ್ರಿಸ್ ಮಾರ್ಟಿನ್]] ಗಳ ಧ್ವನಿ ಪಥದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುವುದಾಗಿ <ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.nme.com/news/coldplay/27232|title=Timbaland to work with Coldplay |publisher=[[NME]]}}</ref> ತಿಳಿಸಿದ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ [[ಬಿಜೊರ್ಕ್]] ನ ಹೊಸ ಅಲ್ಬಮ್ ನ ''[[ವೊಲ್ಟಾ]]'' ದ ಏಳು ಹಾಡುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ.ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ "ಅರ್ಥ್ ಇಂಟ್ರುಡರ್ಸ್ ","ಹೋಪ್ " ಮತ್ತು "<ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/01/19/bjork-borrows-timbaland-on-new-album-sxsw-gets-guilt-free-radiohead-concerned-about-world-making-record/|title=Björk Borrows Timbaland on New Album, SXSW Gets Guilt-Free, Radiohead Concerned About World, Making Record|publisher=Rolling Stone|archive-date=6 ಏಪ್ರಿಲ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406141905/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/01/19/bjork-borrows-timbaland-on-new-album-sxsw-gets-guilt-free-radiohead-concerned-about-world-making-record/|url-status=dead}}</ref> ಇನೊಸೆನ್ಸ್ "ನಂತರ ಆತ ಹೊಸ [[ಡುರನ್ ಡುರನ್]] ಅಲ್ಬಮ್ ನ ಹೊಸ ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿ ಪಥದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ.ಇದರಲ್ಲಿ ''[[ರೆಡ್ ಕಾರ್ಪೆಟ್ ಮಸಾಕ್ರೆ]]'' ಅಲ್ಲದೇ ಆತನ ನಿಯಮಿತ ಸಹಭಾಗಿ ಜಸ್ಟಿನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್ ನ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳಿಗೂ ಸಂಗೀತ <ref>{{cite news|accessdate=28 April 2008|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22874412-2902,00.html|title=Duran Duran at work with Justin Timberlake and Timbaland|publisher=[[Herald Sun]]|first=Cameron|last=Adams|date=೬ December ೨೦೦೭|archiveurl=https://archive.today/20120919000720/http://www.heraldsun.com.au/entertainment/music/duran-find-new-timber-groove/story-e6frf9hf-1111115038596|archivedate=19 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012|url-status=live}}</ref> ನೀಡಿದ. ಆ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಎಲ್ ಪಿಯ ಬೊನ್ ಥಗ್ಸ್ ಎನ್ ಹಾರ್ಮನಿಗಾಗಿ ಹಾಡುಗಳ ನಿರ್ಮಿಸಿದ;ಅವೆಂದರೆ ''<ref>{{cite news|title=FAST TRACKS; Harmony? Good to the Bone|publisher=Los Angeles Times|date=21 January 2007}}</ref> ಸ್ಟ್ರೆಂಗ್ತ್ ಅಂಡ್ ಲಾಯಲ್ಟಿ'' ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಹಾಡು "[[ಆಯೊ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] ಮೇಲೆ [[50 ಸೆಂಟ್]] ನ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಕರ್ಟಿಸ್]]'' ಗೂ ಆತನ ಕೊಡುಗೆ <ref>{{cite web|accessdate=28 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1566579/20070807/id_0.jhtml|title=Timbaland Talks About His And Justin Timberlake's 'Hot' Collabo With Madonna|publisher=MTV|archive-date=15 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315070624/http://www.mtv.com/news/articles/1566579/20070807/id_0.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಇದೆ. [[ಆಶ್ಲೀ ಸಿಂಪ್ಸನ್]] ನ ಮೂರನೆಯ ಸಿಡಿ ''[[ಬಿಟರ್ ಸ್ವೀಟ್ ವರ್ಲ್ಡ್]]'' ಮೇಲೆಯೂ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಹಲವಾರು ಧ್ವನಿ ಸಂಗೀತಗಳ ಜಾಡು ನಿರ್ಮಿಸಿದ.ಇದರಲ್ಲಿ [[ಔಟ್ಟಾ ಮೈ ಹೆಡ್ (ಆಯ್ ಯಾ ಯಾ)]]"ಕೂಡಾ <ref>{{cite web|accessdate=25 April 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1576807/20071219/simpson_ashlee.jhtml|title=Ashlee Simpson Reveals Christmas Gifts For Fans (New Album Title) And Pete Wentz (Shh!)|publisher=MTV|archive-date=19 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519002313/http://www.mtv.com/news/articles/1576807/20071219/simpson_ashlee.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಏಪ್ರಿಲ್ ೩, ೨೦೦೭,ರಲ್ಲಿ ಟಿಂಬರಲೆಂಡ್ ಒಂದು ಕಲಾವಿದರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಅಲ್ಬಮ್ ವೊಂದನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ.ಅದರಲ್ಲಿ[[50 ಸೆಂಟ್]], [[ಡಾ. ಡ್ರೆ]], [[ಎಲ್ಟನ್ ಜಾನ್]], [[ಫಾಲ್ ಔಟ್ ಬಾಯ್]], [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ]], [[ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲೊಟ್]], ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರು ಅದನ್ನು ''[[ಟಿಂಬರ್ಲೆಂಡ್ ಒಂದು ಆಘಾತದ ವಾಲ್ವ]]'' ವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ೬ದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಸ್ಕಾಟ್ ಸ್ಟಾರ್ಚ್]] ನಡುವೆ ೨೦೦೭ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತೆರನಾದ ಹಗೆತನ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಏಕ ಅಲ್ಬಮ್ "[[ಗಿವ್ ಇಟ್ ಟು ಮಿ]]"ದಿಂದ ಈ ಹಗೆತನ ಆರಂಭವಾಯಿತೆನ್ನಬಹುದು.ಯಾಕೆಂದರೆ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಸ್ಟಾರ್ಚ್ ನನ್ನು "ನಾನೊಬ್ಬ ಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ ನಿರ್ಮಾಪಕ ನೀನು ಬರಿ ಪಿಯಾನೊ ನುಡಿಸುವವ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿದ. ಟಿಂಬರಲೆಂಡ್ MTV ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿಯ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾರ್ಚ್ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ. ಇದು ಬಹುಶಃ ಜಸ್ಟಿನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್ಸ್ ನ -ಕ್ರೈ ಮಿ ಎ ರಿವರ್ ಗೆ ಹಾಡು ರಚಿಸುವ ಕುರಿತಂತೆ ವಿವಾದ ಉಂಟಾದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇದು <ref>{{cite web |last=Rodriguez |first=Jayson |url=http://www.mtv.com/news/articles/1554268/20070308/timbaland.jhtml |title='I Had To Speak Up': Scott Storch Responds To Timbaland's Jabs - News Story &#124; Music, Celebrity, Artist News &#124; MTV News |publisher=Mtv.com |date=2007-03-09 |accessdate=2010-07-11 |archive-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110022847/http://www.mtv.com/news/articles/1554268/20070308/timbaland.jhtml |url-status=dead }}</ref> ಶುರುವಾಗಿತ್ತು. ==== ಕೃತಿಚೌರ್ಯದ ಆರೋಪಗಳು ==== ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಬಗೆಗಿನ ಕೃತಿಚೌರ್ಯದ ವಿವಾದವು ಜನವರಿ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಯಿತು.ಹಲವಾರು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನಿಂದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳ ಕೃತಿಚೌರ್ಯವಾಗಿದೆ,(ಸಂಗತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಮೂನೆಗಳು) ಎಂದು ಗುಲ್ಲು ಎಬ್ಬಿಸಿದವು."[[ಡು ಇಟ್]] "ಹಾಡು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ]] ನ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಲೂಸ್]]'' ನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಸಿ ಆತನ ಉಪಕಾರ ಸ್ಮರಿಸದೇ ಇದ್ದುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆಪಾದನೆ <ref name="Rolling Stone">{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/01/18/is-timbaland-a-thief/|title=Is Timbaland a Thief?|work=Rolling Stone|date=18 January 2007|accessdate=25 April 2008|archive-date=17 ಏಪ್ರಿಲ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417014937/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/01/18/is-timbaland-a-thief/|url-status=dead}}</ref><ref name="Iltalehti">[http://www.iltalehti.fi/popstars/200701145593138_ps.shtml ಆಂಕೊ ನೆಲ್ಲಿನ್ ಹಿಟ್ಟಿ ಸೌಮೆಸ್ಟಾ?] ಫಿನ್ನಿಷ್‌</ref><ref name="eDome">[http://plaza.fi/harrastukset/edome/artikkelit/yleiset/yhdysvaltalaistuottaja-polli-suomalaismuusikolta Yhdysvaltalaistuottaja pölli suomalaismuusikolta] ('''ಫಿನಿಶ್''' )</ref> ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಹಾಡನ್ನು ''ಲೂಸ್ '' ನಿಂದ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದು ಐದನೆಯ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕನ್ ಏಕೈಕ [[ಸಿಂಗಲ್]] ಆಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. === ೨೦೦೮ === ನಂತರ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಟಿಂಬರಲೆಂಡ್ ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ,ಅವರೆಂದರೆ [[ಸೀನ್ ಪೌಲ್|ಸೀನ್ ಪೌಲ್‌ನ]] ''[[ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಜ್]]'', [[ಮಡೊನ್ನಾ|ಮಡೊನ್ನಾನ]] ''[[ಹಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾಂಡಿ]]'', [[ಬ್ರಾಂಡಿ|ಬ್ರಾಂಡಿಯ]] ''[[ಹುಮನ್]]'',<ref name="rap-up.com">{{cite web |url=http://www.rap-up.com/2008/10/21/brandy-records-with-timbaland-new-video/#more-8786 |title=Brandy Records with Timbaland, New Video |publisher=Rap-Up.com |date=2008-10-21 |accessdate=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117213537/http://www.rap-up.com/2008/10/21/brandy-records-with-timbaland-new-video/#more-8786 |archive-date=2010-01-17 |url-status=dead}}</ref> [[ಆಶ್ಲೀ ಸಿಂಪ್ಸನ್|ಆಶ್ಲೀ ಸಿಂಪ್ಸನ್‌ನ]] ''[[ಬಿಟರ್ ಸ್ವೀಟ್ ವರ್ಲ್ಡ್ Bittersweet World]]'', [[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್|ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್‌ನ]] ''[[ಇನ್ ಎ ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್ ವರ್ಲ್ಡ್]]'', [[ಫ್ಲೊ ರಿಡಾ|ಫ್ಲೊ ರಿಡಾನ]] ''[[ಮೇಲ್ ಆನ್ ಸಂಡೆ]]'', [[(l)ಲೆಟೊಯಾ ಲಕೆಟ್]]ನ ''ನ ''[[ಲೇಡಿ ಲೌ]]'', [[ಲಿಂಡ್ಸಿ ಲೊಹಾನ್]]'ಳ ''ಸ್ಪಿರಿಟ್ ಇನ್ ದಿ ಡಾರ್ಕ್ '', [[ಕ್ರಿಸ್ ಕೊರ್ನೆಲ್]]'ನ ''[[ಸ್ಕ್ರೀಮ್]]'', [[ಜೊಜೊ]]'ನ ''[[ಆಲ್ ಐ ವಾಂಟ್ ಈಸ್ ಎವೆರಿಥಿಂಗ್]]'', [[ನಿಕೊಲೆ ಸ್ಕ್ರೆಂಜಿಂಗರ್|ನಿಕೊಲೆ ಸ್ಕ್ರೆಂಜಿಂಗರ್‌ನ]] ''[[ಹರ್ ನೇಮ್ ಈಸ್ ನಿಕೊಲೆ]]'', [[ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲಿಟೊ|ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲಿಟೊನ]] ''[[ಬ್ಲಾಕ್ ಪಾರ್ಟಿBlock Party]]'', [[ಮಟ್ ಪೊಕೊರಾMatt]] ನ ''[[MP3]]'', [[ಕೆಥಿಯನ್]]'ನ ''ಡರ್ಟಿ ಪಾಪ್'', [[ದಿ ಪುಸ್ಸಿಕ್ಯಾಟ್ ಡಾಲ್ಸ್The]]'ನ ''[[ಡಾಲ್ ಡಾಮಿನೇಶನ್]]'', [[ಬಸ್ತಾ ರೈಮ್ಸ್]]'ನ [[B.O.M.B]], [[ಲಿಸಾ ಮಾಫಿಯಾ]]'ನ ''ಮಿಸ್ ಬಾಸ್'', [[ತೈರಾ ಮಾರಿ]]'s ''ಪ್ರೆಸ್ಸ್ಡ್ ಫಾರ್ ಟೈಮ್ '',<ref name="ref2">{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003826046|title=Teairra Mari Back With New Interscope Project|access-date=2010-08-16|archive-date=2008-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080902000813/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003826046|url-status=dead}}</ref> [[ಜೆನ್ನಿಫರ್ ಹಡ್ಸನ್ ನ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಅಲ್ಬಮ್]], [[ದಿಮಾ ಬಿಲನ್]]'ನ ''ಬಿಲಿವ್ '', [[ಸಾಮಂತಾ ಜಡೆ]]'ನ, ''ಮೈ ನೇಮ್ ಈಸ್ ಸಾಮಂತಾ ಜಡೆ'', [[ನಿವ್ ಕಿಡ್ಸ್ ಆನ್ ದಿ ಬ್ಲಾಕ್]]'ನ ''[[ದಿ ಬ್ಲಾಕ್]] ಅಂಡ್ [[ಕೆಶಿಯಾ ಚಾಂಟೆ]]'ನ ಹೊಸ ಅಲ್ಬಮ್. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ರಸ್ಸಿಯನ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ಮಿಸಿದ,[[ಎವರೊವಿಸ್ಜನ್ ಸಾಂಗ್ ಕಾಟೆಸ್ಟ್ 2008]],[[ಬಿಲಿವ್]][[ಡಿಮಾ ಬಿಲಾನ್]] ನಿಂದ ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಬಿಲನ್ ಮತ್ತು [[ಜಿಮ್ ಬೆಂಜ್]] ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ಗೀತ ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಹಾಡು [[ಬೆಲ್ಗ್ರೇಡ್]] ಮತ್ತು [[ಸರ್ಬಿಯಾ|ಸರ್ಬಿಯಾದಲ್ಲಿ]] ಮೇ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯಿಯಾಯಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ 'ಫ್ಯಾಶನ್ ಅಗೇನಸ್ಟ್ ಏಡ್ಸ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ -ಇದು ಡಿಸೈನರ್ಸ್ ಅಗೇನಸ್ಟ್ ಏಡ್ಸ್ ಈ ಅಲ್ಬಮ್ H&amp;M ನ ಸುಮಾರು ೨೮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಮಾರಾಟದ ಆರಂಭ ಶುರುವಾಯಿತು.ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಟಿಬಲೆಂಡ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಟೀ ಶರ್ಟನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿಕೊಟ್ಟ.ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತವಿಡಿಯೊ ಕ್ಲಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಏಡ್ಸ್ /ಎಚ್ ಐ ವಿ ಪೀಡಿತರ ನೆರವಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬರಬೇಕೆಂದು ಆತ ಮನವಿ ಮಾಡಿದ.ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ನಗರದ ಯುವ ಜನರಿಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಆತ ಹೇಳಿದ. ನಂತರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಕೇವಲ [[ವೆರಿಜೋನ್ ವೈರ್ ಲೆಸ್]] ನ [[ವಿ ಕಾಸ್ಟ್]] ಸೆಲ್ ಫೋನ್ ಗಳ ಸೇವಾವ್ಯಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ "ಮೊಬೈಲ್ ಅಲ್ಬಮ್ ಪ್ರೊಡುಸರ್ ಇನ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸ್ (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮೊಬೈಲ್ ಸೇವಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ) ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ [[ಮೊಸ್ಲಿ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ಗ್ರುಪ್]] [[ಜೋನ್ 4|ಜೋನ್ 4ನ]] ಗಾಯಕ/ಬರೆಹಗಾರ [[ಕೆರಿ ಹೆಲ್ಸನ್]] ನನ್ನು ಈ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾಂಭಿಸಲು ಜೊತೆಯಾದ.ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮೊಬೈಲ್ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಸ್ಟುಡಿಯೊವನ್ನು ಮೊದಲ ಧ್ವನಿಪಥ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮುಂದಾದ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ದಾಖಲಿತ ಧ್ವನಿಪಥವೆಂದರೆ ಗ್ಯಾರಿ ಬ್ಯಾರಿ ಲ್ಯಾರಿ ಹ್ಯಾರಿ "ಗೆಟ್ ಇಟ್ ಗರ್ಲ್" ಆತನ ಮೊದಲ [[ವಿಡಿಯೊ ಗೇಮ್]] ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ [[ರಾಕ್ ಸ್ಟಾರ್ ಗೇಮ್ಸ್]] ಜೊತೆ ಸೇರಿ ''[[ಬೀಟ್ ರೇಟರ]]'' ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ.ಇದು [[ಪ್ಲೆಸ್ಟೇಶನ್ ಪೊರ್ಟೇಬಲ್]] ಗೆ ಅಲ್ಲದೇ [[ಪ್ಲೆಸ್ಟೇಶನ್ ನೆಟ್ ವರ್ಕ್]] ಒಂದು ಸಂಗೀತ ಮಿಶ್ರಿಸುವ ವಿಧಾನ.ನಂತರ [[ಐ ಫೋನ್ ಒ.ಎಸ್]] ನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ <ref>{{cite web|last=Truta|first=Filip|title=PSP – Music Sequencer from Rockstar and Timbaland: Beaterator|url=http://news.softpedia.com/news/PSP-Music-Sequencer-From-Rockstar-and-Timbaland-Beaterator-49439.shtml|work=Softpedia|date=14 March 2007|accessdate=8 April 2008}}</ref> ಮಾಡಿದ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನನ್ನು [[ಡಬ್ಲಿನ್ ನ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜಿ|ಡಬ್ಲಿನ್ ನ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜಿನ]] ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಗೌರವ ಪೋಷಕನಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗುವೆದೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.ಅದರಂತೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಆತನನ್ನು <ref>{{cite web |url=http://allhiphop.com/stories/news/archive/2008/09/09/20485954.aspx |title=Daily News - : Timbaland To Be Awarded By Trinity College in Dublin |publisher=Allhiphop.com |date= |accessdate=2010-07-11 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827023209/http://allhiphop.com/stories/news/archive/2008/09/09/20485954.aspx |url-status=dead }}</ref> ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. {{Citation needed|date=February 2010}} ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ "ವಿನಿಲ್ "ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.ಇದು ೫ ಯುವತಿಯರು ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಾವು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಅವರನ್ನು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ-ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಕುರಿತ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಮೊಸ್ಲಿ ಮಿಡಿಯಾ ಗ್ರುಪ್ ಎಫ್ಫೆ ಟಿ.ಬ್ರೌನ್ ನ ಡ್ಯುವಲಿ ನೊಟೆಡ್ ಇನ್ಕಾದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದೆ. ಮೊಸ್ಲಿ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮಾರ್ಕಸ್ ಸ್ಪೆನ್ಸ್,ಟಿಂಬರಲೆಂಡ್ ನ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ ಮೊನೊಕ್ ಇಡ್ಲೆಟ್ ಮೊಸ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕ ರಿಚರ್ಡ್ ಜೆಲ್ನಿಕರ್ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ <ref>{{cite web|url=http://thomascrownchronicles.blogspot.com/2008/11/timbaland-tries-moviesagain.html |title=The Thomas Crown Chronicles: Timbaland tries movies again |publisher=Thomascrownchronicles.blogspot.com |date=2008-11-12 |accessdate=2010-07-11}}</ref> ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. === ೨೦೦೯–ಪ್ರಸ್ತುತ === ಟಿಂಬರಲೆಂಡ್ [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡ]], [[ಕಾಟಿ ಪೆರ್ರಿ]] ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಶ್ [[X ಫಾಕ್ಟರ್]] ವಿಜೇತ[[ಲೆಯೊನಾ ಲೆವಿಸ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಯೋಜನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ. ಆತ ಹಲವರಿಗೆ ಧ್ವನಿ ಪಥದ ಸಾಥ್ ನೀಡಿದ,ಅದರಲ್ಲಿ [[ಮರಿಯಾ ಕೆರಿ]], [[ವಿಕ್ಲಿಫ್ ಜೀನ್]], [[ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲಿಯೊಟ್]], [[ಸ್ಟಫ್ಜೆ ಅಬುರ್ಕಿನಾ]], [[ಕೆಶಿಯಾ ಚಾಂಟ್]] ಮತ್ತು[[ಜಯ್-ಝೆಡ್]]'ನ ಮುಂಬರುವ ಅಲ್ಬಮ್ಸ್ ಗಳಿಗಾಗಿ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. [[ಕ್ರಿಸ್ ಕೊರ್ನೆಲ್]] ನ ೨೦೦೯ ರ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಸ್ಕ್ರೀಮ್]]'' ನ್ನು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. [[ಗಿವ್ ಇಟ್ ಅಪ್ ಟು ಮಿ]]"ಎಂಬುದು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಮುಂದಿನ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸುವಂತೆ ಶಕಿರಾರನ್ನು ಕೇಳಲಾಗಿತ್ತು,ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಕೆಯ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಅಲ್ಬಮ್ [[ಶಿ ವೂಲ್ಫ್]] ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.ಇದು US ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಏಕ ಆಲ್ಬಮ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ <ref name="shakirasong">{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/thesound/a182465/new-shakira-song-ahoy.html |title=Music – The Sound – New Shakira song ahoy! |publisher=Digital Spy |date= |accessdate=21 October 2009}}</ref> ಗಿಟ್ಟಿಸಿತು ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕವೆಂದರೆ ಬಿಯಾನ್ಸ್ ನ ೨೦೦೮ ರ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಐ ಆಮ್..]]'' ಹಾಡನ್ನೂ ಟಿಂಬಾಲೆಂಡ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ.''[[ಸಾಶಾ ಫಿಯರ್ಸ್]]'' ಕೂಡಾ''ಶಾಕ್ ವಾಲ್ವ್ II'' ನ ಸಲವಾಗಿ ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಜಯ್ ಝೆಡ್ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಕೆಲಸ <ref name="Rumors">{{cite web |url=http://www.rap-up.com/2009/10/22/new-music-timbaland-f-jay-z-keri-hilson-rumors/ |title=Rumors |publisher=rap-up.com |date= |accessdate=22 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083448/http://www.rap-up.com/2009/10/22/new-music-timbaland-f-jay-z-keri-hilson-rumors/ |archive-date=4 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thetimbalandbuzz.com/2009/10/keri-hilson-feat-jay-z-rumors.html |title=Keri Hilson feat. Jay-Z – "Rumors" [UPDATE-2&#93; |publisher=The Timbaland Buzz |date=23 October 2009 |accessdate=29 October 2009 |archive-date=20 ಮಾರ್ಚ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320153531/http://www.thetimbalandbuzz.com/2009/10/keri-hilson-feat-jay-z-rumors.html |url-status=dead }}</ref> ಮಾಡಿದರು ಆತ [[ವರ್ಲ್ಡ್ ರೆಸ್ಟಲಿಂಗ್ ಎಂಟರ್ಟೇನ್ಮೆಂಟ್]] ನ [[ರಾ]] ಗೆ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಗೌರವ <ref name="WV1228host">{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2009/1260314825.php|title=Timbaland to host Raw on 28 Dec.|last=Martin|first=Adam|date=8 December 2009|accessdate=26 December 2009}}</ref> ಆತಿಥೇಯನಾಗಿದ್ದ. ಟಿಂಬಲೆಂಡ್''[[ಫ್ಲಾಶ್ ಫಾರವರ್ಡ್]]'' ನ (ಶೀರ್ಷಿಕೆ "ಬ್ಲೊಬ್ಯಾಕ್ )ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಆತ ಒಬ್ಬ ಸಾಕ್ಷಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದು ಮಾರ್ಚ್ ೨೫,೨೦೧೦ ನಲ್ಲಿ. ಆತನ "ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಆಫ್ಟರ್ ಡಾರ್ಕ್ "ಅಂಡ್ "ಸಿಂಫನಿ" ಗಳು ವಿಡಿಯೊ ಗೇಮ್ ಮೇಲೆ ''[[Def Jam: Underground]]'' ಕಾಣಿಸಿದವು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೬,೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ [[ಸ್ಟೆವೆನ್ ಟೈಲರ್]] ೨೦೦೯ ರ [[ಕ್ರಿಸ್ ಕೊರ್ನೆಲ್]] ಅವರ ದಾಖಲೆಯ ''[[ಸ್ಕ್ರೀಮ್]]'' ನಿಂದ ತುಂಬಾ ಆಸಕ್ತರಾದರು.ಇದು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಜೊತೆ ಸೇರಲು ಸಿದ್ದಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಅತಿಥಿ ನಟ [[ರೆವರೆಂಡ್ ರನ್]] ಮತ್ತು [[ರನ್ -ಡಿ ಎಂ.ಸಿ]] [[ನ ಡ್ಯಾರಿಲ್ ಮ್ಯಾಕ್]], [[ಕಿಡ್ ರಾಕ್]], ಅಂಡ್[[ಟಿ-ಪೇನ್]] ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಅದು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೦ ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಮತ್ತು R&amp;B ಗಾಯಕ [[ಜಿನುವೈನ್]] ನಡುವಿನ ಸಮರವು, ಸಿಂಗರ್ಸ್ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ವಿಡಿಯೊದ "ಗೆಟ್ ಇನ್ವಾಲ್ವಡ್ "ನ ಚಿತ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಗೆ ಭಾಗವಹಿಸಲು <ref>{{cite web|url=http://gossiponthis.com/2010/04/14/beef-between-ginuwine-timbaland/ |title=Beef Brewing Between Former Friends Ginuwine & Timbaland? // |publisher=Gossiponthis.com |date=2010-04-14 |accessdate=2010-07-11}}</ref><ref>{{cite web|author=&ldquo;&rdquo; |url=https://www.youtube.com/watch?v=2kuc6c_01Pk |title=2010 Ginuwine Talks About Beef With Timbaland - Radio Interview |publisher=YouTube |date=2010-04-15 |accessdate=2010-07-11}}</ref> ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಏಪ್ರಿಲ್ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಏಕೈಕ [[ಟಿ-ಪೇನ್]] ಮತ್ತು "ಟಾಕ್ ದ್ಯಾಟ್ "ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಬಿಲ್ಲಿ ಬ್ಲು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ. ಜೂನ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ RWD ಪತ್ರಿಕೆಯು UK ಸಂಗೀತ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಆತ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೇ ಡಬ್ -ಸ್ಟೆಪ್ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ ಎಂದು ಗಟ್ತಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದ. "ದಿ UK ಸೀನ್...ನಾನು ಇದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೇಳುತಿದ್ದಾರೆ. ಯು ಹ್ಯಾವ್ ಡಬ್ -ಬಾಸ್…”.(ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಕಲು ಮಾಡವವನಿದ್ದಾನೆ) ಮುಂದೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಆತ "ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ತಮಾಷೆಯಾಗಿದೆ ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರು ನನ್ನ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಸಂಗೀತದ ಹಾಡುಗಳ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ,ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಇದರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಬಿಟ್ಟ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಆಭಾಸ <ref>{{cite web|url=http://www.rwdmag.com/2010/06/just-in-timbaland-i-created-dubstep/|title=NEWS : JUST IN – Timbaland: I Created Dubstep|date=8 June 2010|publisher=RWD Mag News|accessdate=26 June 2010|archive-date=11 ಜೂನ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611054558/http://www.rwdmag.com/2010/06/just-in-timbaland-i-created-dubstep/|url-status=dead}}</ref> ಉಂಟಾಗಿದೆ". ==== ''ಶಾಕ್ ವಾಲ್ವ್ II'' ==== ''ಶಾಕ್ ವಾಲ್ವ್'' ಗಾಗಿ ಆತ ಜುಲೈ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಸರಣಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1591445/20080723/timbaland.jhtml|title=Timbaland Working Up Shock Value 2 With Rihanna, Beyonce, Jonas Brothers|last=Reid|first=Shaheem|date=23 July 2008|publisher=MTV News|accessdate=2 January 2010|archive-date=9 ಜನವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100109062937/http://www.mtv.com/news/articles/1591445/20080723/timbaland.jhtml|url-status=dead}}</ref> ಆರಂಭಿಸಿದ. ಆತ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಲೆಬಲ್ [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಗ್ರೌಂಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]] ವಿರುದ್ದ ಕಾನೂನು ಸಮರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದನಾದ.ತಾನು ಮುಜಿಕ್ (ಸಂಗೀತ) ನಂತರ [[ನಿರ್ಮಾಣ|ನಿರ್ಮಾಣದೆಡೆಗೆ]] ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸಹಿಸದ ಕೆಲವರು ತನ್ನನ್ನು [[ಬಹಿಷ್ಕರಿಸ|ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಲು]] ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಆತ <ref>{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/72082/timbaland|title=Timbaland Claims Blackground Label Tried To Blackball Him|accessdate=1 April 2009|date=25 March 2009|publisher=[[idiomag]]}}</ref> ದೂರಿದ. ಒಂದು ಭೋಗಸ್ ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿ ಪಥದ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದು ನಂತರ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಆನ್ ಲೈ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.ಈ ಅಲ್ಬಮ್ ರಿಹಾನ್ನಾ,ಉಶರ್ ಜೊರ್ಡಿನ್ ಸ್ಪಾರ್ಕ್ಸ್,ಬಿಯೊನ್ಸ್,ಜೊನಾಸ್ ಬ್ರದರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲಿಂಕಿನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ <ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1602161/20090106/timbaland.jhtml|title=Timbaland Responds To False Shock Value 2 Reports|last=Reid|first=Shaheem|date=6 January 2009|publisher=MTV News|accessdate=14 July 2009|archive-date=19 ಜುಲೈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719231232/http://www.mtv.com/news/articles/1602161/20090106/timbaland.jhtml|url-status=dead}}</ref> ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ''[[ಶಾಕ್ ವಾಲ್ವ್ II]]'' ನ್ನು ಯುರೊಪ ನಲ್ಲಿ ನವೆಂಬರ್ ೨೩ ರಂದು ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ೨೪ ರಂದು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಘೋಷಿಸಿದ. ಅದನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೮ ಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಸಲಾಯಿತು,ಯಾಕೆಂದರೆ ಹೊಸ ಕಲಾವಿದ [[ಸೊಶಿ]] ಮತ್ತು [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ]] ಅವರ ಮೊದಲ ಏಕ ಅಲ್ಬಮ್ "{2}ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಆಫ್ಟರ್ ಡಾರ್ಕ್{/2} "ಗೆ ಸ್ಥಾನ ದೊರಕಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದ ಗೌರವ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಬಮ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದ್ದೆಂದರೆ, [[ಡಿಜೆ ಫೆಲ್ಲಿ ಫೆಲ್]], [[ಜಸ್ಟಿನ್ ಟಿಂಬರ್ಲೇಕ್]], [[ಜೊಜೊ]], [[ಬ್ರಾನ್ ನು']], [[ಡ್ರೇಕ್]], [[ಚಾಡ್ ಕ್ರೊಗರ್]], [[ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್]], [[ಮಿಲು ಸಿರಸ್]], [[ನೆಲ್ಲಿ ಫರ್ತಾಡೊ]], [[ಕಾಟಿ ಪೆರಿ]], [[ಈಸ್ತೆರೊ]], [[ದಿ ಫ್ರೆ]], [[ಜೆಟ್]], [[ಡಾಟರಿ]], [[ಒನ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್]], [[ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್]], [[ಅಟಿಟ್ಯುಡ್]] ಮತ್ತು[[ಡಿ.ಒ.ಈ.]] ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಡೊನ್ನಾ]], [[ಜೊನಾಸ್ ಬ್ರದರ್ಸ್]], [[ರಿಹಾನ್ನಾ]], [[ಉಶರ್]], [[ಜೊರ್ಡಿನ್ ಸ್ಪಾರ್ಕ್ಸ್]], [[ಬಿಯೊನ್ಸ್]], [[ಕಣ್ಯೆ ವೆಸ್ಟ್]], [[ಲಿಂಕಿನ್ ಪಾರ್ಕ್]], [[ಆಲ್-ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್ ರಿಜೆಕ್ಟ್ಸ್]], [[ಪಾರಾಮೊರ್]], [[ಗುಕ್ಕಿ ಮಾನೆ]], [[ಟೀ-ಪೇನ್]], [[ಟಿ.ಐ.]] ಮತ್ತು[[ಅಕೊನ್|ಅಕೊನ್‌ಇವರ್ಯಾರೂ]] ''ಶಾಕ್ ವಾಲ್ಯು II'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ.ಆದ್ದರಿಂದ ''ಶಾಕ್ ವ್ಯಾಲ್ಯು II'' ಉನ್ನತ ಸಂಗೀತ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಲ್ಲಿ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಇಳಿಕೆ ಕಂಡರೂ ಆತನ ನಲ್ವತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದ ಅಲ್ಬಮ್ ಗೀತೆಗಳಿವೆ. == ಥಾಮಸ್ ಕ್ರೌನ್ ಸುಡಿಯೊ == ತಿಮೊಥಿ "ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ "ಮೊಸ್ಲಿ [[ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಬೀಚ್]] ನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಮುದ್ರಣ ಸ್ಟುಡಿಯೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ. ಈ ಸ್ಟುಡಿಯೊವು [[ಜಿಮ್ಮಿ ಡೊಗ್ಲಾಸ್]] ಎಂಬ ಉತ್ತಮ ಎಂಜನಿಯರ್ ನ ಹುಟ್ಟಿಗೆ.ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಗಾರ್ಲೆಂಡ್ ಮೊಸ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬ್ರೇನ್ ಬ್ಯಾರ್ಡ್ ಇದರ ಉಸ್ತುವಾರಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಡಿಯೊ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ (ಸುಮಾರು) ೫,೦೦೦ ಚದರಿ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಂಡಿದೆ.ಎರಡಂತಸ್ತಿನ ಪಾರ್ಕ್ ಕಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಈ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕಟ್ಟಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿವೆ.ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಬೀಚ್ ಸಂಗೀತ ಸಮುದಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅದು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ.ಇದನ್ನು [[ದಿ ನೆಪ್ಚೂನ್ಸ್]],[[ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲಿಯೊಟ್]] ಮತ್ತು [[ನಾಟೆ "ಡಾಂಜಾ" ಹಿಲ್ಸ್]] ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯನುಸಾರ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನಿದ್ದಾನೆ.ಡೆಮೆಟ್ರಿಯಸ್ ತನ್ನ ೧೬ ನೆಯ ಜನ್ಮದಿನದಂದು MTV ಯ ''ಮೈ ಸೂಪರ್ ಸ್ವೀಟ್ ೧೬'' ಎಂಬ ಶೊದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದು ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ಭೋಜನಕೂಟ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ. ಆತನೊಂದಿಗೆ ಫ್ಲೊ ರಿಡಾ,ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲ್ಲಿಯೊಟ್,ಲಿಲ್ ವಾಯನೆ,ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಆತನ ತಂದೆ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನ ಬದುಕು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇತ್ತು. === ''ನಟನೆ'' === ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ ನನ್ನು ಟಿಮ್ "ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ " ಮೊಸ್ಲಿ ಎಂದು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈತನನ್ನು ಅಮೆರಿಕನ್ [[ABC]] ಟೆಲಿವಿಜನ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್[[ಫ್ಲಾಶ್ ಫಾರ್ವರ್ಡ್]] ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಎನ್ನಬಹುದು.ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಚ್ ೨೫,೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. == ಸಂಗೀತ ಸಂಪುಟಗಳು == ; )ಸೊಲೊ)ಏಕ ಅಲ್ಬಮ್ಸ್ * ೧೯೯೮: ''[[Tim's Bio: Life from da Bassment]]'' * ೨೦೦೭: ''[[ಶಾಕ್ ವ್ಯಾಲ್ಯು]]'' * ೨೦೦೯: ''[[ಶಾಕ್ ವ್ಯಾಲ್ಯು II]]'' ; ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಅಲ್ಬಮ್ಸ್ * ೧೯೯೭: ''[[ವೆಲ್ ಕಮ್ ಟು ಅವರ್ ವರ್ಲ್ಡ್]]'' <small>(ಉಯಿತ್ ಮ್ಯಾಗೂ)</small> * ೨೦೦೧: ''[[ಇಂಡೆಸೆಂಟ್ ಪ್ರೊಪೊಸಲ್]]'' <small>(ಉಯಿತ್ ಮ್ಯಾಗೂ)</small> * ೨೦೦೩: ''[[ಅಂಡರ್ ಕನ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್, ಪಾರ್ಟ್ II]]'' <small>(ಉಯಿತ್ ಮ್ಯಾಗೂ)</small> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == == ಆಕರಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commons|Timbaland}} * [http://www.timbalandmusic.com/ ಅಧಿಕೃತ ಸೈಟ್] *{{MySpace|timbaland|Timbaland}} *{{Twitter|TIMBALAND|Timbaland}} * [http://www.thetimbalandbuzz.com/ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605132108/http://www.thetimbalandbuzz.com/ |date=2019-06-05 }}'[[ಬ್ಲಾಗ್]] *{{YouTube user|TimbalandMusic|Timbaland}} *{{allmusicguide|id=11:j9fwxquhldje}} * [http://new.music.yahoo.com/timbaland/ ಟಿಂಬಲೆಂಡ್] ಆಟ್[[ಯಾಹೂ! ಮ್ಯುಸಿಕ್]] *{{Last.fm|name+in+Last.fm|Timbaland}} * [http://www.ilike.com/artist/Timbaland ಟಿಂಬಲೆಂಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926145147/http://www.ilike.com/artist/Timbaland |date=2010-09-26 }} ಆಟ್[[ಐಲೈಕ್]] *{{imdb|0608856}} *[http://www.billboard.com/#/artist/timbaland/189551 ಟಿಂಬಲೆಂಡ್] ಆಟ್[[Billboard.com]] {{Persondata |NAME = Mosley, Timothy Z. |ALTERNATIVE NAMES = Timbaland |LATEST PRODUCING = [[Numbers]] By [[Lisa Maffia]] |SHORT DESCRIPTION = American musician |DATE OF BIRTH = ೧೦ March ೧೯೭೧ |PLACE OF BIRTH = Norfolk, Virginia, United States |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Timbaland}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೭ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:African American singers]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕದ ಬಹುವಾದ್ಯವಾದಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] steunkwyfu0fbszf54rkgbhw3aa7kqr 0 24410 1431653 1367273 2026-10-09T07:40:37Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431653 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{about|the Jamaican reggae artist|the American rapper|Sean P}} {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> |Name = Sean Paul |Img = Seanpaul01.jpg |Img_capt = Sean Paul at the B-live concert, September 2007. |Landscape = |Background = solo_singer |Birth_name = Sean Paul Ryan Francis Henriques |Born = {{birth date and age|mf=yes|1973|1|9}} |Origin = [[Kingston, Jamaica|Kingston]], [[ಜಮೈಕ]] |Instrument = Vocals |Genre = [[Dancehall]], [[reggae music|Reggae]], [[Rap]] |Occupation = [[Deejay]], musician, Rapper |Years_active = 1996–present |Associated_acts = [[Dutty Cup Crew]], [[Busta Rhymes]], [[Estelle (musician)|Estelle]], [[Jay Sean]], [[Akon]], [[Kardinal Offishall]], [[Beyoncé]], [[Sasha]], [[Rihanna]], [[Keisha Cole]], [[Nina Sky]] |Label = [[VP Records|VP]]/[[Atlantic Records]] |URL = [http://www.allseanpaul.com/ Official Web Site] }} {{Copyedit}} '''ಸೀನ್ ಪಾಲ್''' ಎಂಬ ರಂಗನಾಮದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುವ '''ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ರೇನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಹೆನ್ರಿಕ್ವಿಸ್''' <ref name="allseanpaul">{{Cite web |url=http://www.allseanpaul.com/bio/ |title=ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಬಯೋಗ್ರಫಿ – AllSeanPaul.com |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001100841/http://www.allseanpaul.com/bio/ |url-status=dead }}</ref> (1973ರ ಜನವರಿ 9 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು),<ref name="allseanpaul" /><ref name="bio1">{{Cite web |url=http://www.vh1.com/artists/az/paul_sean/bio.jhtml |title=ಸೀನ್ ಪಾಲ್ {{!}}ವ್ಯೂ ದಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್ ಬಯೋಗ್ರಫಿ ಆನ್ ಲೈನ್{{!}} VH1.com |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಜನವರಿ 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103070936/http://www.vh1.com/artists/az/paul_sean/bio.jhtml |url-status=dead }}</ref> ಎಂಬುವವನು ಜಮೈಕಾದ ಗ್ರಾಮಿಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ರೆಗೇ/ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಹಾಲ್ ನ ಕಲಾವಿದನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಡಟ್ಟಿ ಕಪ್ ಕ್ರಿವ್‌ತಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಂಚೆ ಪ್ರಧಾನ ಗಾಯಕನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ===1973-1996: ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಜೀವನ=== ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಜಮೈಕಾದ ಕಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು ಹಾಗು ಅವನ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಅಪ್ಪರ್ ಸೆಂಟ್ ಅಂಡ್ರೀವ್ ಪ್ಯಾರಿಷ್(ಪಾದ್ರಿ ಹೋಬಳಿ)ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು.<ref name="bio1"/> ಅವನ ಪೋಷಕರಾದ ಗಾರ್ತ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸಸ್ ಇಬ್ಬರೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗು ಅವನ ತಾಯಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ.<ref>{{Cite web |url=http://top40.about.com/od/artistsls/p/seanpaul.htm |title=ಸೀನ್ ಪಾಲ್ |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಮೇ 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504005112/http://top40.about.com/od/artistsls/p/seanpaul.htm |url-status=dead }}</ref> ಅವನ ತಂದೆಯ ತಂದೆ(ಅಜ್ಜ) [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್|ಪೋರ್ಚುಗಲ್‌]]ನಿಂದ ವಲಸೆಬಂದ ಸಿಫಾರ್ಡಿಕ್ ಯಹೂದಿ ಜನಾಂಗದ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವನ ತಂದೆಯ ತಾಯಿ(ಅಜ್ಜಿ) ಆಫ್ರೊ-ಕ್ಯಾರಿಬಿಯನ್ ಆಗಿದ್ದರು; ಅವನ ತಾಯಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಜಮೈಕನ್ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದರು.<ref>[https://web.archive.org/web/20090912080724/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/sean-paul-uptown-top-ranking-505087.html ಸೀನ್ ಪಾಲ್: ಅಪ್ ಟೌನ್ ಟಾಪ್ ರಾಂಕಿಂಗ್]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.somethingjewish.co.uk/articles/813_sean_paul.htm |title=ಸೀನ್ ಪಾಲ್ {{!}} www.somethingjewish.co.uk |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305054443/http://www.somethingjewish.co.uk/articles/813_sean_paul.htm |url-status=dead }}</ref> ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಒಬ್ಬ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದರು.<ref>[http://www.ynet.co.il/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3415733,00.html ಅ ಯಿಡಿಷಿಯರ್ ರಾಸ್ಟ ಮ್ಯಾನ್]</ref> ಇವನ ಕುಟಂಬದ ಅನೇಕ ಸದಸ್ಯರು ಈಜುಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವನ ಅಜ್ಜ ಜಮೈಕಾದ ಮೊದಲನೆಯ ಪುರುಷರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಟರ್ ಪೋಲೋ ತಂಡದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವನ ತಂದೆಯೂ ಕೂಡ 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ವಾಟರ್ ಪೋಲೋ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗು ದೂರದ ಈಜುಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವನ ತಾಯಿ ಬ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟ್ರೋಕ್(ಹಿಂಗೈಬೀಸು) ಈಜುಗಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಸೀನ್‌ಪಾಲ್ ಅವನ ಹದಿಮೂರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಟರ್ ಪೋಲೋ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅವನು ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ವಾಲ್ಮರ್ ಬಾಲಕರ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಬೆಲೈರ್ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ಪ್ರಸ್ತುತ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಕಲೆ,ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕಾಲೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಹೋಟೆಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ. ===1996–2004: ''ಸ್ಟೇಜ್ ಒನ್ '' ಮತ್ತು ''ಡಟ್ಟಿ ರಾಕ್'' === [[File:SeanPaul2005.jpg|left|thumb|2005 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಸೀನ್ ಪಾಲ್.]] ರಂಗ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕುರಿತ 1998 ರ ಬೆಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಕಿರು ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ. ಅವನು DMX ಮತ್ತು Mr. ವೆಗಸ್ (ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಸ್ ಡಾ ಬೂಮ್) ರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಧ್ವನಿಫಥವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಯಶಸ್ವಿಯಾದನು. ಸೀನ್ ಪಾಲ್ VP ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಮೊದಲನೆಯ ಆಲ್ಬಂ ''ಸ್ಟೇಜ್ ಒನ್'' ನನ್ನು 2000ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. 2002 ರಲ್ಲಿ ಟೊರೆಂಟೊ ದ ಜಾ ಬ್ಲೇಸ್ ಮತ್ತು ಬ್ಲೇಸ್ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಬ ನಿರ್ಮಾಪಕರ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರ ಜತೆ ಸೇರಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು ಹಾಗು ಅವನ ಎರಡನೇ ಆಲ್ಬಂ ''ಡಟ್ಟಿ ರಾಕ್'' ನ ಬಿಡುಗಡೆ ಘೋಷಿಸಿದನು. "ಗಿಮ್ಮಿ ದಿ ಲೈಟ್" ಮತ್ತು ಬಿಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಹಾಟ್ 100 ಟಾಪರ್ "ಗೆಟ್ ಬಿಸಿ" ಎಂಬ ಏಕಗೀತೆಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಲ್ಬಂನ ಆರು ಸಾವಿರ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಮೂಲಕ ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಯುರೋಪ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಬೆಯಾನ್ಸ್ U.S. #1 ಏಕಗೀತೆ "ಬೇಬಿ ಬಾಯ್" ಮತ್ತು ಬ್ಲೂ ಕ್ಯಾಂಟ್ರೆಲ್ ಳ "ಬ್ರೀತ್" ಎಂಬ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದನು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ನೆರವಾದರು. ಅವನು ''ಪುಂಕ್'ಡಿ'', ''106 ಅಂಡ್ ಪಾರ್ಕ್'', ''ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ರೆಸ್ಪೆಕ್ಟ್'', ''ಮೇಕಿಂಗ್ ದಿ ವಿಡಿಯೋ'' ("ಗೆಟ್ ಬ್ಯುಸಿ", "ಗಿಮ್ಮಿ ದಿ ಲೈಟ್ ", ಮತ್ತು "ಲೈಕ್ ಗ್ಲೂ") ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.ಅಲ್ಲದೇ ಅವನ ಸಂಗೀತದ ವಿಡಿಯೋಗಳು MTV ಮತ್ತು BET ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದವು. ಪಾಲ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಹಾಡುಗಳು "ಗೆಟ್ ಬ್ಯುಸಿ", "ಲೈಕ್ ಗ್ಲೂ", "ಗಿಮ್ಮಿ ದಿ ಲೈಟ್", "ಬೇಬಿಬಾಯ್", ಮತ್ತು "ಐಆಮ್ ಸ್ಟಿಲ್ ಇನ್ ಲವ್ ವಿತ್ ಯು" ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ===2005–2008: ''ದಿ ಟ್ರಿನಿಟಿ'' === ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ನ ಮೂರನೆಯ ಆಲ್ಬಂ ''ದಿ ಟ್ರಿನಿಟಿ'' ಯನ್ನು 2005 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಆಲ್ಬಂ "ವಿ ಬಿ ಬರ್ನಿನ್'", "ಎವರ್ ಬ್ಲ್ಯಾಸಿನ್'", "ಗಿವ್ ಇಟ್ ಅಪ್ ಟು ಮಿ","ನೆವರ್ ಗೋನ ಬಿ ದಿ ಸೇಮ್" ಮತ್ತು U.S. ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿ ಭಾರಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಪಡೆದ "ಟೆಂಪ್ರೆಚರ್" ಹಾಡುಗಳಂತ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಐದು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. 2006 ರಲ್ಲಿ "(ವೆನ್ ಯು ಗೋನ) ಗಿವ್ ಇಟ್ ಅಪ್ ಟು ಮಿ" ಹಾಡಿನ ವಿಡಿಯೋವನ್ನು ( ಕೆಷಿಯ ಕೋಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ) "ಸ್ಟೆಪ್ ಅಪ್" ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. 2006 ರ ಬಿಲಿಬೋರ್ಡ್ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ವರ್ಷದ ಪುರುಷ ಕಲಾವಿದ, ವರ್ಷದ ರಾಪ್ ಕಲಾವಿದ, ವರ್ಷದ ಹಾಟ್ 100 ಏಕಗೀತೆ ಮತ್ತು ಅವನ "ಟೆಂಪ್ರೆಚರ್" ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡಿಗಾಗಿ ವರ್ಷದ ಪಾಪ್ ಏಕಗೀತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡನು.<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/awards/index.jsp |title=ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋಸ್ ವಿನ್ನರ್ಸ್ ಫ್ರಮ್ Billboard.com – ದಿ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ನ್ಯೂಸ್ |access-date=ನವೆಂಬರ್ 1, 2005 |archive-date=ನವೆಂಬರ್ 1, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101012925/http://www.billboard.com/bbcom/awards/index.jsp |url-status=live }}</ref> ಅವನು "(ವೆನ್ ಯು ಗೋನ) ಗಿವ್ ಇಟ್ ಅಪ್ ಟು ಮಿ" ಎಂಬ ಹಾಡಿಗಾಗಿ ಅಮೇರಿಕ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆಂದು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದ್ದ ಕ್ಯಾನೆ ವೆಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ನಿಕ್ ಲ್ಯಾಚೆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು. "ದಿಟ್ರಿನಿಟಿ" ಆಲ್ಬಂ ನಿಂದ "ಸೆಂಡ್ ಇಟ್ ಆನ್" ಎಂಬ ಅವನ ಹಾಡು 2005 ರ ವ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹಾಲ್ ಕೊರ್ಸ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಅನೇಕ ''ರಿಡಿಮ್ ಡ್ರೈವನ್'' ಆಲ್ಬಂಗಳಿಗೂ (VP ಹಾಡುಗಳಿಂದ) ಅವನ ಹಾಡುಗಳ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರಿಕೆಟ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕಪ್ 2007 ರ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಲು 2007 ರ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಹುಟ್ಟೂರಾದ ಜಮೈಕಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಸ್ನೂಪ್ ಡಾಗ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಭಾಗವಾದ ಡೈಫ್ ಜ್ಯಾಮ್ ಫೈಟ್ ಫಾರ್ NY ಎಂಬ ಆಟದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಆ ಆಟದ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು,[[Def Jam: Icon]]. ===2009: ''ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಸ್'' === "ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಸ್" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ನ ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು 2009 ರ ಆಗಸ್ಟ್ 18 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಲಾಯಿತು. ಸ್ಟೀಫನ್ “ಡಿ ಜೀನಿಯಸ್" ಮ್ಯಾಕ್ ಗ್ರೆಗಾರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ “ಸೊ ಫೈನ್” ಎಂಬ ಪ್ರಧಾನ ಏಕಗೀತೆಯ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು 2009 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 26 ರಂದು ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ನಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.allseanpaul.com/blog/its-here-world-premiere-sean-pauls-new-single-so-fine/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಜೂನ್ 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604202601/http://www.allseanpaul.com/blog/its-here-world-premiere-sean-pauls-new-single-so-fine/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rap-up.com/2009/04/25/new-music-sean-paul-so-fine/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516194635/http://www.rap-up.com/2009/04/25/new-music-sean-paul-so-fine/ |archive-date=2010-05-16 |url-status=dead}}</ref> ಸೀನ್ ಪಾಲ್ 2009 ರ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಪೀಟ್ ಲೆವಿಸ್ ನ 'ಬ್ಲೂಸ್ ಅಂಡ್ ಸೋಲ್' ಎಂಬ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, 'ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಸ್' "ವಾಸ್ತವವಾಗಿ 'ಕಿಂಗ್ಸ್ ಫೈರ್'ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ನೀನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ನಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಒಳಗಿರುವ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ನೀನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮನಾಗಬಲ್ಲೆ " ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.<ref name="bluesandsoul.com">{{Cite web |url=http://www.bluesandsoul.com/feature/437/shhhh_its_sean_paul/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಜುಲೈ 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718235626/http://www.bluesandsoul.com/feature/437/shhhh_its_sean_paul/ |url-status=dead }}</ref> 20 ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂ "ಸೊ ಫೈನ್", "ಪ್ರೆಸ್ ಇಟ್ ಅಪ್", "ಶಿ ವಾಂಟ್ ಮಿ" "ಪ್ರೈವೇಟ್ ಪಾರ್ಟಿ" ಎಂಬ ಪಾರ್ಟಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು, ಹಾಗು ಇತರ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ "ಹೋಲ್ಡ್ ಮೈ ಹ್ಯಾಂಡ್" (ಫೀಟ್ ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್), "ಲೇಟ್ಲಿ", "ನವ್ ಧೆಟ್ ಐ ಹ್ಯಾವ್ ಗಾಟ್ ಯುವರ್ ಲವ್" ಎಂಬ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಆಲ್ಬಂ ಡಾನ್ ಕಾರ್ಲಿಯಾನೊ, ಜೆರ್ಮಿ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್, ಮತ್ತು ಸೀನ್ ನ ಸಹೋದರ ಜ್ಯಾಸನ್ 'ಜಿಗ್ಸಗುಲಾ' ಹೆನ್ರಿಕ್ವಿಕ್ಸ್ ಎಂಬ ನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="bluesandsoul.com" /> ಆಲ್ಬಂನ ಬಿಡುಗಡೆಯ ದಿನವೇ ಆಲ್ಬಂ ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ನ ಮೈಸ್ಪೇಸ್ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.myspace.com/seanpaul ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಸ್ ಮೈಸ್ಪೇಸ್]</ref> ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಒಟ್ಟು ಎಂಟು ಸಂಗೀತದ ವಿಡಿಯೋಗಳು ಹೊರಬಂದಿವೆ: "ಆಲ್ ವೇಸ್ ಆನ್ ಮೈ ಮೈಂಡ್ ( ಡಾವಿಲ್ಲೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ)","ಗೀವ್ ಇಟ್ ಟು ಯು (ಈವ್ ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ)", "ವಾಚ್ ದೆಮ್ ರೋಲ್", "ಬ್ಯಾಕ್ ಇಟ್ ಅಪ್" (ಎಡಗಡೆಯಲ್ಲಿ/Mr. ಇವಿಲ್ ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ), "(ಐ ವನ ಸಿ ಯು) ಪುಷ್ ಇಟ್ ಬೇಬಿ" (ಪ್ರೆಟ್ಟಿ ರಿಕಿಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ), "ಹಿಟ್ 'ಎಮ್" ( ಫ್ಯಾರೆನ್ ಹಿಟ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರ ಜ್ಯಾಸನ್ "ಜಿಗ್ ಜಗುಲಾ" ಹೆನ್ರಿಕ್ವಿಕ್ಸ್ ನೊಂದಿಗೆ), "ಕಮ್ ಒವರ್" ಎಸ್ಟೆಲ್.<ref>{{Cite web |url=http://www.ttgapers.com/News/2009/8/16/sean-paul-set-to-launch-imperial-blaze-in-style/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2010 |archive-date=ಜುಲೈ 17, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717112400/http://www.ttgapers.com/News/2009/8/16/sean-paul-set-to-launch-imperial-blaze-in-style/ |url-status=dead }}</ref> ಹಾಗು ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂ ನಿಂದ ಅವನ ಮೊದಲ ಏಕಗೀತೆಯಾದ "ಸೊ ಫೈನ್" ವಿಡಿಯೋವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಶಾಗಿಯ "ಸೇವ್ ಅ ಲೈಫ್ " ವಿಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದಾನೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲಿಫ್ಯಾಂಟ್ ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ಡಾವಿಲ್ಲೆ ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಕ್ಕಳ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆಂದು ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಶಾಗಿ ಮತ್ತು ಸೀನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರರು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಗಾನಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಹಣವು ಬಸ್ಟ್ ಮನ್ ಮಕ್ಕಳ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ನೆರವಿಗೆ ಹೊಸ ಪರಿಕರಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಖರೀದಿಗೆ ವಿನಿಯೋಗವಾಗಲಿದೆ. ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಮತ್ತು ಅಕಾನ್ ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಡೇಂಜರಸ್ ನ ಮರು ಮಿಶ್ರಿತ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದ. ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವನು [http://twitter.com/duttypaul/ @ಡ್ಯೂಟಿpaul] ಟ್ವಿಟರ್ ನನ್ನು ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೊಸ ಹಾಡುಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಅವನ ದಿನಚರಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಪ್ರವಾಸದ ದಿನಾಂಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಸಹಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಘಟನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದನು. ಅವನ ಅಧಿಕೃತ ಸೈಟ್ [http://www.allseanpaul.com/ Allಸೀನ್Paul.com] ಆಗಿದೆ.2010 ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಆಲ್ಬಂಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಯೋಜನೆ ಇದೆ ಎಂದು 2009 ರ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. MNET ನ ಬಿಗ್ ಬ್ರದರ್ ಆಫ್ರಿಕ 5:ಆಲ್-ಸ್ಟಾರ್ ನ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 2010 ರ ಜುಲೈ 18 ರಂದು ಅವನು ಅವನ "ಟೆಂಪ್ರೆಚರ್", "ಹೋಲ್ಡ್ ಮೈ ಹ್ಯಾಂಡ್", ಮತ್ತು "ಸೊ ಫೈನ್" ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದನು. ==ಸಂಗೀತ ಸಂಪುಟಗಳು== {{Main|Sean Paul discography}} * ಸ್ಟೇಜ್ ಒನ್ (2000) * ''ಡ್ಯುಟಿ ರಾಕ್'' (2002) * ''ದಿ ಟ್ರಿನಿಟಿ'' (2005) * ''ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಸ್'' (2009) ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು== [[File:SeanPaulIRAWA.jpg|right|thumb|2007 ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು.]] *ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **'''2006, ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಪಾಪ್/ರಾಕ್ ಪುರುಷ ಕಲಾವಿದ (ವಿಜೇತ)''' **2003, ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಹಿಪ್-ಹಾಪ್/ರಾಪ್ ಪುರುಷ ಕಲಾವಿದ (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) **2003, ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಹಿಪ್-ಹಾಪ್/ರಾಪ್ ಆಲ್ಬಂ ''ಡ್ಯೂಟಿ ರಾಕ್'' (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) *BET ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **2003, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೊಸ ಕಲಾವಿದ (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) *MTV ರೊಮೆನಿಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **'''2007, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಲಾವಿದ (ವಿಜೇತ)''' *ಗ್ರಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **2010, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಆಲ್ಬಂ: ''ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಬ್ಲೇಸ್'' (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) **2006, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಆಲ್ಬಂ: ''ದಿ ಟ್ರಿನಿಟಿ'' (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) **2004, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೊಸ ಕಲಾವಿದ:(ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) **'''2004, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಆಲ್ಬಂ: ''ಡ್ಯೂಟಿ ರಾಕ್'' (ವಿಜೇತ)''' **2004, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪುರುಷ ರಾಪ್ ಸೋಲೋ ಪ್ರದರ್ಶನ: "ಗೆಟ್ ಬ್ಯುಸಿ" (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) *MOBO ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **'''2009, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನ (ವಿಜೇತ)''' **'''2006, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನ (ವಿಜೇತ)''' **2005, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಪ್ರದರ್ಸನ (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) *MTV ವಿಡಿಯೋ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **2006, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ವಿಡಿಯೋ "ಟೆಂಪ್ರೆಚರ್" (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) **2003, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೃತ್ಯ ವಿಡಿಯೋ "ಗೆಟ್ ಬ್ಯುಸಿ" (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) **2003, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೊಸ ಕಲಾವಿದ "ಗೆಟ್ ಬ್ಯುಸಿ" (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) *ಸೋಲ್ ಟ್ರೇನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು **'''2009, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೆಗ್ಗಿ ಕಲಾವಿದ (ವಿಜೇತ)''' **2007, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕಟ್ "ವೆನ್ ಯು ಗೋನ (ಗಿವ್ ಇಟ್ ಅಪ್ ಟು ಮಿ)" (ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ) ==ಸಹಯೋಗಗಳು== ಸೀನ್ ಪಾಲ್ ಈ ಕೆಳಕಂಡವರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಬೆಯಾನ್ಸ್ ನಾವೆಲ್ಸ್, ರಿಹನ್ನ, ಬ್ಲು ಕ್ಯಾಂಟ್ರೆಲ್, ಅಕಾನ್, ಪಿಟ್ ಬುಲ್, ಕೆರಿ ಹಿಲ್ಸನ್, ಜೇ ಸೀನ್, ಸೀನ್ ಕಿಂಗ್ಸ್ಟನ್, ಇಸ್ಟೆಲ್, ಕ್ರಿಸ್ ಬ್ರೌನ್, ಜೇ-Z, 50 ಸೆಂಟ್, ಈವ್, ಸೂಪ್ ಡಾಗ್ಗ್, ಶಾಗಿ, ಜಿಗ್ಗಿ ಮಾರ್ಲೆ, ಬೀನಿ ಮ್ಯಾನ್, ಎಲಿಫೆಂಟ್ ಮ್ಯಾನ್, ಬುಸ್ಟ ರೈಮ್ಸ್, ಕೆಲಿಸ್, ಕಾರ್ಲಾಸ್ ಸ್ಯಾನ್ಟನ, ಗ್ವೆನ್ ಸ್ಟೆಫನಿ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಆಫಿಶಲ್, ಕೇಷಿಯ ಕೊಲೆ, ಪ್ರಿಟಿರಿಕಿ ಮಿಸ್ಸಿ ಎಲಾಯ್ಟ್, ವಿಬ್ಜ್ ಕಾರ್ಟೆಲ್, ಜಾಸ್ ಸ್ಟೋನ್, T-ಪೇನ್, ವೈಕ್ಲೆಫ್ ಜೀನ್, ಶಾಬಾಬಾ ರಾಂಕ್ಸ್, ಮ್ಯಾ, ಲಿಲ್ ಜಾನ್, ಟ್ವಿಸ್ಟ, Mr. ವೇಗಾಸ್, ಡಿ ಲಾ ಸೋಲ್, ಫಾಬುಲಸ್, ವಿಸಿನ್ ಮತ್ತು ಯಾಂಡೆಲ್, ಪ್ಯಾಟ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ಕೂಪ್, ಕಿಡ್ ಕ್ರೂಪ್, ಜುಲಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್, ವೇನೆ ವಂಡರ್, ರಿಚೆ ಸ್ಟೀಫನ್, ಲೋಗ ಮ್ಯಾನ್, ಶ್ಯಾನೋ, ಲಿಲ್' ಸ್ಕ್ರಾಪಿ, ನಿನ ಸ್ಕೈ, ಡ್ಯಾಡಿ ಯಾಂಕೀ, ಅಲಿಸನ್ ಹಿಂಡಸ್, ಸಾಶ್, ಟೈಮ್ ಚಿನ್, ಬ್ಯುನಿ ರುಗ್ಸ್, ಟಿಂಬಾಲೆಂಡ್, ಲಿಸಾ, ಡೆಬಿ ನೋವ, ಟೋನಿ ಟಚ್, ವಾಯ್ನೆ ಮಾರ್ಶಲ್, ಲಾಬ, ಡೆಲ್ಲಿ ಹಾವ್ ಕೆಯೆ, ಸೆಸಿಲ್, ಚಿಕೊ, ಮುಂಗ, Mr. ಈಸಿ, Mr. ಚಿಕನ್, ಬ್ರಾಂಡಿ, ಟೋನಿ ಗೋಲ್ಡ್, ಡೈಸ್ಟ್ರ ಗ್ಯಾರ್ಸಿಯ, ಲೆಗಿಟಿಮೇಟ್, ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾಯ್ ಸರ್, ಬ್ಲಿಂಗ್ ಡವ್ಗ್, ಜೋಸೀ, R. ಕೆಲ್ಲಿ, Mr.ಇವಿಲ್, ಬ್ಯುಸಿ ಸಿಗ್ನಲ್, ಡವಿಲ್ಲೆ, ಲೇಡಿ ಸಾ, ಚುಬಾಕ ಡ್ಯಾಸ್ EFX, ಡೆಬಿ ನೋವ, ರಿಚ್ಚೆ ಸ್ಟೀಫನ್ಸ್, ಟೋನಿ ಬ್ರಾಕ್ಸ್ ಟೋನ್, [[Will Smith|ವಿಲ್ ಸ್ಮಿತ್]], ಡಾನ್ ಕಾರೆಲೋನ್, DMX, ಲಿಟ್ಟಲ್ ಕಿರ್ಕ್, ಕೂಲ್ ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಂಗ್, ಸ್ಪ್ಯಾನರ್ ಬ್ಯಾನರ್, ಸ್ಪ್ರಾಗ ಬೆನ್ಸ್, ರಾಮ್ ಪೇಜ್, ಪ್ರಾಸ್, ರಾಹ್ ಜೆಲ್, ಜಾಹೋ, ನಿಕಿ ಮಿನಾಜ್, ಚಿನೂ, ಅವನ ಹೈಪ್ಮೆನ್ ಫೇರೆನ್ ಹಿಟ್ ಮತ್ತು ಜಿಗ್ಜಗುಲಾ (ಅವನ ಸಹೋದರ)'''''' ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [http://www.allseanpaul.com/ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ ಸೈಟ್] * {{imdb name|id=1391062|name=Sean Paul}} ==ಉಲ್ಲೇಖನ == <ref>https://twitter.com/duttypaul?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor</ref> <ref>http://allseanpaul.com/</ref> <ref>https://www.billboard.com/music/sean-paul</ref> {{Sean Paul}} {{DEFAULTSORT:Paul, Sean}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:1973ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು]] [[ವರ್ಗ:1990ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕ/ಗಾಯಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:2000ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕ/ಗಾಯಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:2010ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕ/ಗಾಯಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಹಾಡುಗಳ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:VP ಹಾಡುಗಳ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಹಾಲ್ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಜಮೈಕಾದ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಜಮೈಕಾದ ಪುರುಷ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಮೂಲದ ಜಮೈಕಾ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಜಮೈಕಾದ ರೆಗ್ಗಿ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಎಂಟಿವಿ ಯುರೋಪ್ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು.]] [[ವರ್ಗ:ಜಮೈಕಾದ ಕಿಂಗ್ಸ್ಟನ್ ನಿಂದ ಬಂದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಮ‌ೂಲದ ಜಮೈಕಾ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಜಮೈಕಾದ ಜೂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮೂಲದ ಜಮೈಕನ್ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ರೆಗೇಫ್ಯೂಷನ್ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಯೆಹೂದಿ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದರು]] gbnxutyyhb1ukf4jv0mzki74mybuvv3 0 25680 1431654 1430342 2026-10-09T08:02:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431654 wikitext text/x-wiki [[File:Salami sandwich.jpg|right|thumb|ಸಲಾಮಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್]] '''ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್''' ಎನ್ನುವುದು [[ಆಹಾರ]] ವಸ್ತುವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಬ್ರೆಡ್ನ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೂರಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ,<ref name="boston.com">ಅಬೆಲ್ಸನ್, ಜೆನ್. [http://www.boston.com/business/articles/2006/11/10/arguments_spread_thick/ "ಆರ್ಗ್ಯುಮೆಂಟ್ಸ್ ಸ್ಪ್ರೆಡ್ ಥಿಕ್"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207062109/http://www.boston.com/business/articles/2006/11/10/arguments_spread_thick |date=2008-12-07 }}. ''ದಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗ್ಲೋಬ್'', ನವೆಂಬರ್ 10, 2006. ಸಂಕಲನ ಮಾಡಿದ್ದು 19 ಮೇ 2009</ref> ಅಥವಾ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ಒಂದು ಹೋಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ವ್ಯಂಜನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೆರೆದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಚೇರಿಗೆ, ಶಾಲೆಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರವಾಸಗಳಿಗೆ ಪೊಟ್ಟಣ ಕಟ್ಟಿದ ಭೋಜನದ ಭಾಗವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಹ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಜನಪ್ರಿಯ ಭೋಜನ ಆಹಾರ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಲಾಡ್ [[ತರಕಾರಿ|ತರಕಾರಿಗಳು]], ಮಾಂಸ, ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಸಾಸ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಬ್ರೆಡ್ ಅನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಬಳಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅದರ ಸ್ವಾದ ಅಥವಾ ರಚನೆಯನ್ನು ವರ್ಧಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಹೊರ ಲೇಪಿಸಬಹುದು. ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ರೆಸ್ಟಾರೆಂಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಫೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Sandwich9200280.jpg|right|thumb|170px|ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು]] ಬ್ರೆಡ್ ಅನ್ನು ಯಾವುದೇ ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ತರಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ, ಪ್ರಾಚೀನ [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಜ್ಯೂಯಿಷ್]] ಮಹಾಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಹಿಲ್ಲೆಲ್ ದಿ ಎಲ್ಡರ್ ಅವರು ಕುರಿಮರಿ ಮತ್ತು ಕಹಿಯಾದ ಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಪಾಸೋವರ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾಟ್ಜಾಹ್ (ಅಥವಾ ಚಪ್ಪಟೆಯಾದ, ಉಬ್ಬಿರದ ಬ್ರೆಡ್) ನ ಎರಡು ಹೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref>''ಬಾವ್ಲಿ'' ''ಪೀಸಚಿಮ್'' 115ಎ; ಪ್ಯಾಸೋವೆರ್ ಹಗಾಡಾಹ್ ಸಹ ನೋಡಿ</ref> ಮಧ್ಯ ಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ನಯವಾಗಿಲ್ಲದ ದಪ್ಪ ತುಂಡು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಟ್ರೆಂಚರ್ಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಹಳಸಿದ ಬ್ರೆಡ್ ಅನ್ನು ತಟ್ಟೆಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭೋಜನದ ನಂತರ, ಆಹಾರ -ನೆನೆಸಿದ ಆಹಾರದ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ನಾಯಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಿಕ್ಷುಕರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅಥವಾ ಭೋಜಕನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ಊಟದ ತಟ್ಟೆಗಳು ತೆರೆದ-ಮುಖದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="What's Cooking America">[http://whatscookingamerica.net/History/SandwichHistory.htm ವಾಟ್ಸ್ ಕುಕಿಂಗ್ ಅಮೇರಿಕ], ''ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚಸ್, ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚಸ್''. ಫೆಬ್ರುವರಿ 2, 2007.</ref> ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕದೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಗಳು 17 ನೇ ಶತಮಾನದ ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗೃಹದಲ್ಲಿ ಗೋಮಾಂಸವನ್ನು ತೀರಿನಿಂದ ನೇತು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು "ಅವುಗಳನ್ನು ಅವರು ಚಿಕ್ಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿನ ಹೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬ್ರೆಡ್ ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಪ್ರಕೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಜಾನ್ ರೇ ರವರು<ref>ರೇ, ''ಅಬ್ಸರ್ವೇಶನ್ಸ್, ಮೋರಲ್, &amp; ಸೈಕೋಲಾಜಿಕಲ್; ಮೇಡ್ ಇನ್ ಎ ಜರ್ನಿ ಥ್ರೂ ಪಾರ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಲೋ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್, ಜರ್ಮನಿ, ಇಟಲಿ, ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್...'' (ಸಂ. I, 1673) ಸೈಮನ್ ಸ್ಖಾಮಾ ದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ''ದಿ ಎಂಬ್ರಾಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ರಿಚಸ್'' (1987:152).</ref> ಗಮನಿಸಿದರು - ಡಚ್ ''ಬೆಲೆಗ್ಡೆ ಬ್ರೂಜ್'' ಅನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಹ ಅಪರಿಚಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪುರುಷರು ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡುವ ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರ ವಸ್ತುವೆಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಕವಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದರೂ, ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗದವರಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆಯ ಭೋಜನವಾಗಿ ಸಭ್ಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೇನ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು, ಔದ್ಯಮಿಕ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ವರ್ಗಗಳು ವೇಗವಾದ, ಸಾಗಿಸಬಹುದಾದ ಮತ್ತು ದುಬಾರಿಯಲ್ಲದ ಭೋಜನವು ಅಗತ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು.<ref name="encyc">''ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ಪುಡ್ ಎಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್'', ಸೋಲೋಮನ್ ಹೆಚ್. ಕಾಜ್, ಸಂಪಾದಕ (ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸ್ಕ್ರೈಬರ್ಸ್ ಸನ್ಸ್: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್) 2003</ref> ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯುರೋಪಿನ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅನ್ನು ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಭೋಜನವನ್ನಾಗಿ ಮೊದಲು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಯಿತು. 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಡ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತುವಾಯಿತು, ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾರದಷ್ಟೇ ತ್ವರಿತ ಭೋಜನವಾಗಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು.<ref name="encyc" /> ===ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ=== ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪದದ ಮೊದಲ ಲಿಖಿತ ಬಳಕೆಯು ಕೈಬರಹದಲ್ಲಿ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಗಿಬ್ಬೋನ್ ಅವರ ನಿಯತಕಾಲಿಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ "ಹಸಿ ಮಾಂಸದ ಭಾಗಗಳನ್ನು" 'ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>''ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಡಿಕ್ಶನರಿ'' ಯು ಅದರ ನೋಟವನ್ನು ೧೭೬೨ ರಂತೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.</ref> ಇದಕ್ಕೆ 18 ನೇ ಶತಮಾನದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ Jಜಾನ್ ಮೋಂಟಾಗು, ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ 4ನೇ ಅರ್ಲ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನಿಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವರು ಈ ಆಹಾರದ ಅನ್ವೇಷಕರೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಪೋಷಕರೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೇವಕನಿಗೆ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ಎರಡು ಹೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಕೂಡಿಸಿದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತರುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದರೆಂದು, ಮತ್ತು ಮೊಂಟಾಗು ಅವರು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಇತರರು ''"ಅದನ್ನು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಂಚ್ ಎಂದು!"'' ಆದೇಶ ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ<ref name="What's Cooking America" /> ಕಾರ್ಡ್‌ ಆಟ ಆಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕ್ರಿಬೇಜ್ ಆಟವನ್ನು ಆಡುವಾಗ ಖಾಲಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವಾಗ ಕಾರ್ಡುಗಳಿಗೆ ತಗಲುತ್ತಿದ್ದ ಎಣ್ಣೆಯ ಅಂಶವು ತಾಗದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ಆಹಾರ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಲಾರ್ಡ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅವರು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="What's Cooking America" /> ತನ್ನ ಚಿರಪರಿಚಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿಯು ಪೀರ್-ಜೀನ್ ಗ್ರೋಸ್ಲೀಯ ''ಲೋಂಡ್ರೆಸ್'' (ನೀಚಟೆಲ್, 1770) ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿತವಾಯಿತು, ಇದನ್ನು ''ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸ'' 1772 ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು;<ref>ಗ್ರೋಸ್ಲೀ, ''ಲಾಂಡ್ರೆಸ್'' (ನ್ಯೂಚಾಟೆಲ್, 1770) ಮತ್ತು ''ಎ ಟೂರ್ ಟು ಲಂಡನ್, ಓರ್, ನ್ಯೂ ಅಬ್ಸರ್ವೇಶನ್ಸ್ ಆನ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಎಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಹ್ಯಾಬಿಟಂಟ್ಸ್, ಥಾಮಸ್ ನ್ಯೂಗೆಂಟ್ ಅವರಿಂದ ಫ್ರೆಂಚ್‌ನಿಂದ ಭಾಷಾಂತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ'' (ಲಂಡನ್: ಲೋಕ್ಯೆರ್ ಡೇವಿಸ್‌ಗಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) 1772; [http://www.faktoider.nu/sandwich.html ಹೆಕ್ಸ್‌ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಫಾಕ್ಟೋಯ್ಡರ್: ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್]: ಗ್ರೋಸ್ಲಿ ೧೭೭೨ ನಿಂದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹೇಳಿಕೆಗಳು</ref> ಗ್ರೋಸ್ಲೀಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು 1765 ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ವಾಸ್ತವಿಕವಾದ ಪರ್ಯಾಯವನ್ನು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಕಾರ, ಎನ್. ಎ. ಎಮ್ ರೋಡ್ಜರ್ ಅವರು ಒದಗಿಸಿದರು, ಅವರು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೌಕಾಸೇನೆ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಂದರೆ ಮೊದಲ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅನ್ನು ಬಹುಪಾಲು ಅವರ ಡೆಸ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಲಾಗಿದೆ. ===ಭಾರತದಲ್ಲಿ=== ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್|ಬ್ರಿಟಿಷ]]ರು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ''ಡಬಲ್ ರೋಟಿ'' ( डब्ल रोटी ) ಎಂದು ಕರೆದರು. ಈ ಪದವು ಇಂದು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹುದುಗು ಬ್ರೆಡ್‌ಗೆ, ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸದಿದ್ದರೂ ಸಹ ವಿಶಾಲವಾದ ಪದವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ==ಬಳಕೆ== ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಪದವನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ (ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ) ತೆರೆದ-ಮುಖದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾಂಸ, ಸಲಾಡ್ ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೇಲಿ ಇರಿಸಿದ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ಒಂದು ಹೋಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ಎರಡು ಹೋಳಿನ ಬದಲಿಗೆ ಏಕೈಕ ಬ್ರೆಡ್ ಹೋಳು, ಜೊತೆಗೆ ತುಂಬುವಿಕೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="askoxford.com">{{Cite web |url=http://www.askoxford.com/concise_oed/sandwich?view=uk |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-10-19 |archive-date=2012-07-29 |archive-url=https://archive.is/20120729200628/http://www.askoxford.com/concise_oed/sandwich?view=uk |url-status=deviated |archivedate=2012-07-29 |archiveurl=https://archive.is/20120729200628/http://www.askoxford.com/concise_oed/sandwich?view=uk }}</ref> ನಿಜವಾದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತೆರೆದ-ಮುಖದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು 6 ನೇ ಮತ್ತು 16 ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಹಳಸಿದ ಬ್ರೆಡ್ ಹೋಳುಗಳನ್ನು "ಟ್ರೆಂಚರ್‌ಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ತಟ್ಟೆಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಆದರೆ ಇದರ ಹೋಲಿಕೆಯ ಆಧುನಿಕ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ಮೂಲವು ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.)<ref name="What's Cooking America" /> ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಬೋಸ್ಟನ್, ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯವೊಂದು ಬ್ರೆಡ್‌ನ ಎರಡು ಹೋಳುಗಳನ್ನು "ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್" ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="boston.com" /> ಮತ್ತು "ಈ ಹೇಳಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ, "ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬರ್ರಿಟೋಸ್, ಟಾಕೋಸ್, ಮತ್ತು ಕ್ವೆಸಡಿಲ್ಲಾಸ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಏಕೈತ ಟೋರ್ಟಿಲ್ಲಾದೊಂದಿಗೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಬೀನ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ತುಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆದೇಶ ನೀಡಿತು.<ref>ವೈಟ್ ಸಿಟಿ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸಿಟಿಆರ್., LP v. ಪಿಆರ್ ರೆಸ್ಟ್ಸ್., ಎಲ್ಎಲ್‌ಸಿ, 21 ಮಾಸ್. L. Rep. 565 (ಮಾಸ್. ಸೂಪರ್. Ct. ೨೦೦೬</ref> ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ ಇತರ "ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಜ್" ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿರುವ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ-ರಹಿತ ಕಲಂ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಗುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ರೆಸ್ಟಾರೆಂಟ್ ಇರುವ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್‌ಗೆ ಬರ್ರಿಟೋಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ರೆಸ್ಟಾರೆಂಟ್ ತೆರಳಬಹುದೇ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸ್ಪೇನ್‌ನಲ್ಲಿ <ref>{{cite book | title=Hostelería, curso completo de servicios |url=https://books.google.com/?id=QPfyzc6FPOsC&pg=PA89&lpg=PA89&dq=diferencia+sandwich++bocadillo#v=onepage&q&f=false | work=Asunción López Collado |accessdate=11 of July of 2010 |language=Spanish | isbn=9788428320351 | author1=Collado, Asunción López | date=1994-01}}</ref>, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಆಹಾರ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅದು ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | title=Consultorio gastronómico | url=http://servicios.laverdad.es/gastronomia/consultorio/preguntas_total.php?pag=3 | work=La Verdad Digital S.L. | accessdate=21 of July of 2010 | language=Spanish | archive-date=2007-08-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070827203313/http://servicios.laverdad.es/gastronomia/consultorio/preguntas_total.php?pag=3 | url-status=deviated | archivedate=2007-08-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070827203313/http://servicios.laverdad.es/gastronomia/consultorio/preguntas_total.php?pag=3 }}</ref> ''ವಿಭಿನ್ನ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಎರಡು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಇರಿಸುವ ಅರ್ಥವನ್ನು'' ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದ '''ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗೆ''' ಎನ್ನುವುದು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಮಪದವಾದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಸಂಬಂಧಿತ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ, ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಎನ್ನುವುದು ಕೇಕ್ ಅಥವಾ ಕುಕೀಗಳ ಎರಡು ಪದರಗಳ ನಡುವೆ ಐಸ್ ಕ್ರೀಂ ಪದರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>ಟೇಸ್ಟ್ ಟೇಸ್ಟ್: ಐಸ್ ಕ್ರೀಂ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು http://nymag.com/restaurants/features/19384/</ref> ಅದೇ ರೀತಿ, ಓರಿಯೋಗಳು ಮತ್ತು ಕಸ್ಟರ್ಡ್ ಕ್ರೀಮ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಕುಕೀಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಕುಕೀನ ಪದರಗಳ ನಡುವೆ ಮೃದುವಾದ ತುಂಬುವಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>ಓರಿಯೋ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಕುಕೀಗಳು http://www.nabiscoworld.com/Brands/brandlist.aspx?SiteId=1&amp;CatalogType=1&amp;BrandKey=oreo&amp;BrandLink=/oreo/memories/&amp;BrandId=78&amp;PageNo=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122091130/http://www.nabiscoworld.com/Brands/brandlist.aspx?SiteId=1&CatalogType=1&BrandKey=oreo&BrandLink=%2Foreo%2Fmemories%2F&BrandId=78&PageNo=1 |date=2013-01-22 }}</ref> "ಬಟ್ಟಿ (ಬ್ರೆಡ್ ಚೂರು)" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್" ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿಪ್ ಬಟ್ಟಿ, ಬ್ಯಾಕನ್ ಬಟ್ಟಿ, ಅಥವಾ ಸಾಸೇಜ್ ಬಟ್ಟಿ ಯಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಕಾರಗಳ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಸಾರ್ನೀ" ಎನ್ನುವುದು ಇಂತಹುದೇ ಆಡುಮಾತಾಗಿದೆ. ==ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಶೈಲಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ== ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ತುಂಬುವಿಕೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಬ್ರೆಡ್ ಅಥವಾ ತಯಾರಿಕಾ ವಿಧಾನದಂತೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. {{Refbegin|2}} *ಬೇಕನ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಕೆ) ಹಂದಿ ಮಾಂಸದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಬಾನ್ಹ್ ಮೀ (ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್) ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಹಾಕಿದ ಕ್ಯಾರಟ್ ಮತ್ತು ಡೈಕನ್, ಬ್ಯಾಗೆಟ್ ಮೇಲೆ ಮಾಂಸಗಳು ಮತ್ತು ತುಂಬುವಿಕೆಗಳು *ಬ್ಯಾರೋಸ್ ಜಾರ್ಪಾ (ಚಿಲಿ) ಕರಗಿಸಿದ ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ಹುರಿದ ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ *ಬ್ಯಾರೋಸ್ ಲುಕೋ (ಚಿಲಿ) ಕರಗಿಸಿದ ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ತೆಳುವಾಗಿ ಹುರಿದ ಗೋಮಾಂಸ *ಬೌರು (ಬ್ರೆಜಿಲ್) ಕರಗಿಸಿದ ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ಹುರಿದ ಗೋಮಾಂಸ *ವೆಕ್ ಮೇಲೆ ಗೋಮಾಂಸ (ಯುಎಸ್ಎ, ಎಮ್ಮೆ) ಕೈಸರ್ ರೋಲ್ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಿನ ಬಿಸ್ಕತ್ತು ಮತ್ತು ಸೀಮೆಸೋಂಪಿನ ಬೀಜಗಳೊಂದಿಗೆ ಗೋಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಕುದುರೆ ಮೂಲಂಗಿಯನ್ನು ಹುರಿಯುವುದು *ಬಿಎಲ್‌ಟಿ (ಯುಕೆ/ಯುಎಸ್‌ಎ/ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ) ಹಂದಿ ಮಾಂಸ, ಲೆಟಿಸ್, ಮತ್ತು ಟೊಮಾಟೋ *ಬೊಕಾಡಿಲ್ಲೋ (ಇಎಸ್) ಬಹು ವೈವಿಧ್ಯದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಳು ಮಾಡಿದ ಬ್ರೆಡ್ *ಬ್ರೇಕ್‌ಫಾಸ್ಟ್ ರೋಲ್ (ಯುಕೆ/ಐರ್ಲ್ಯಾಂಡ್) ಬ್ರೆಡ್ ರೋಲ್ ಮೇಲೆ ಮಾಂಸಗಳು, ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಸ್‌ಗಳು *ಬ್ರೆವಿಲ್ಲೆ (ಯುಕೆ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕ) ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಟೋಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಸೀಲ್ ಮಾಡಿದ ಸುಟ್ಟ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್. *ಬನ್ ಕಬಾಬ್ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ) ಬನ್ ಮೇಲೆ ಮಸಾಲೆಯುಕ್ತ ಕೊಚ್ಚಿದ ಮಾಂಸದ ಕಡುಬು, ಈರುಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಚಟ್ನಿ *ಬಟರ್‌ಬ್ರೋಟ್ (ಜರ್ಮನಿ) ಬೆಣ್ಣೆಯುಕ್ತ ಬ್ರೆಡ್ *ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಕ್ಲಬ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಎಸ್ಎ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ) ಟರ್ಕಿ, ಆವಕಾಡೋ, ಲೆಟಿಸ್, ಮತ್ತು ಟೊಮಾಟೋ *ಕ್ಯಾಪ್ರೀಸ್ (ಇಟಲಿ) ಮೊಜ್ಜಾರೆಲ್ಲಾ, ಟೊಮಾಟೋ, ತಾಜಾ ಕಾಮ ಕಸ್ತೂರಿ *ಚೀಸ್‌ಸ್ಟೀಕ್ (ಯುಎಸ್‌ಎ, ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾ) ಗೋಮಾಂಸದ ಪಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೆಣಸು ಮತ್ತು ಈರುಳ್ಳಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಚಿಮಿಚುರ್ರಿಸ್ (ಡೋಮಿನಿಕಲ್ ಗಣರಾಜ್ಯ) ಹಂದಿ ಮಾಂಸ, ಗೋಮಾಂಸ, ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೇಯನೇಸ್/ಕೆಚಪ್ ಸಾಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಚಿಕನ್ *ಚಿಪ್ ಬಟ್ಟಿ (ಯುಕೆ) ಚಿಪ್ಸ್ *ಚಿವಿಟೋ (ಉರುಗ್ವೇ) ಗೋಮಾಂಸ, ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ, ಮತ್ತು ಚೀಸ್ *ಚೋರಿಪನ್ (ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾ/ಉರುಗ್ವೆ/ಚಿಲಿ) ಬೇಯಿಸಿದ ಚೋರಿಜೋ *ಕ್ಲಬ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಎಸ್) ಟರ್ಕಿ, ಹಂದಿ ಮಾಂಸ, ಲೆಟಿಸ್, ಮತ್ತು ಟೊಮಾಟೋ *ಕ್ರಿಸ್ಪ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಕೆ) ಕ್ರಿಸ್ಪ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ *ಕ್ರೋಕ್-ಮಾನ್ಸಿಯರ್ (ಫ್ರಾನ್ಸ್) ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ ಮತ್ತು ಚೀಸ್ *ಕ್ಯೂಬನ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಕ್ಯೂಬಾ/ದಕ್ಷಿಣ ಫ್ಲೋರಿಡಾ) ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ, ಸ್ವಿಸ್ ಚೀಸ್, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಹಾಕಿದ ಮೆಣಸು, ಮತ್ತು ಹುರಿದ ಹಂದಿ ಮಾಂಸ *ಕುಕುಂಬರ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್) ಮೇಲ್ಪೊರೆಯಿಲ್ಲದ, ತೆಳುವಾಗಿ ಬೆಣ್ಣೆ ಸವರಿರುವ ಎರಡು ಬಿಳಿ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ತೆಳುವಾಗ ಹೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಸೌತೆಕಾಯಿ *ಡಾಗ್‌ವುಡ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಾತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ *ಡೋನೆರ್ ಕೆಬಾಬ್ (ಟರ್ಕಿ) ಟೊಳ್ಳಾದ ಬ್ರೆಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ಅರ್ಧ ಲೋಫ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೋನರ್ ಕಬಾಬ್ ಅನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ *ಎಲ್ವಿಸ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಬೆಣ್ಣೆ, ಬಾಳೆಹಣ್ಣುಗಳು, ಮತ್ತು ಹಂದಿ ಮಾಂಸವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಹುರಿದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಫ್ಯಾಟ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ವಿವಿಧ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸರಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಭರ್ತಿ ಮಾಡಿದ ಗಾತ್ರ ಮೀರಿದ ಸಬ್‌ಮೆರಿನ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಫ್ಲಫೆಮಟ್ಟರ್ (ಯುಎಸ್ಎ, ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್), ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಷ್‌ಮ್ಯಾಲೋ‌ನ ಸಂಯೋಜನೆ *ಫ್ರಾನ್ಸೆಸಿನ್ಹಾ (ಪೋರ್ಚುಗಲ್) ತೊಯ್ದ ಹಂದಿಯ ಮಾಂಸ, ಲಿಂಗ್ಯುಕಾ, ಕರಗಿದ ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ಬೀಸ್ ಸಾಸ್‌ನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಇತರ ಸಾಸೇಜ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಂಸ *ಫ್ರೆಂಚ್ ಡಿಪ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಎಸ್ಎ), ಬೀಫ್ ಡಿಪ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುವ ಇದು, ತೆಳುವಾಗಿ ಹೋಳು ಮಾಡಿದ ಹುರಿದ ಗೋಮಾಂಸವನ್ನು (ಅಥವಾ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಇತರ ಮಾಂಸಗಳು)"ಫ್ರೆಂಚ್ ರೋಲ್" ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಗೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆ ಜುಸ್ ಆಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. *ಬೇಯಿಸಿದ ಚೀಸ್ (ಯುಎಸ್ಎ/ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ (ಚೀಸ್ ಟೋಸ್ಟಿ ಆಗಿ) ಬೆಣ್ಣೆ ಸವರಿದ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ಹೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಕರಗಿದ ಚೀಸ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಹುರಿದ ಅಥವಾ ಬೇಯಿಸಿದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್. *ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಕ್ಯಾಪಿಕೋಲಾ, ಮಸಾಲೆಯುಕ್ತ ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ, ಸಲಾಮಿ, ಲೇಟಸ್, ಬಿಸಿಯಾದ ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಈರುಳ್ಳಿಗಳು *ಹ್ಯಾಂಬರ್ಗರ್ (ಯುಎಸ್‌ಎ) ಗೋಲಾಕಾರದ ಬನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಂಸದ ಕಡುಬು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಟೊಮಾಟೋ, ಈರುಳ್ಳಿ, ಲೆಟಿಸ್, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ, ಸಾಸಿವೆ ಮತ್ತು ಮಯೋನೀಸ್‌ನ ಸಂಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವುದು *ಹಾರ್ಸ್‌ಶೂ (ಯುಎಸ್ಎ, ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌ಫೀಲ್ಡ್, ಐಎಲ್) ಒಂದು ತೆರೆದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಆಗಿದ್ದ, ಫ್ರೆಂಚ್ ಫ್ರೈ ಮತ್ತು ಚೀಸ್ ಸಾಸ್‌ ಅನ್ನು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ *ಹಾಟ್ ಬ್ರೌನ್ (ಯುಎಸ್ಎ, ಕೆಂಟಕಿ) ಮಾಂಸ, ಮೋರ್ನೆ ಸಾಸ್ ಅಥವಾ ಚೀಸ್‌ನ ತೆರೆದ-ಮುಖದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಹಾಟ್ ಡಾಗ್ (ಜರ್ಮನಿ, ಯುಎಸ್ಎ) ಹಾಟ್ ಡಾಗ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಒಳಗೊಳ್ಳಲು ಬನ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ (ಗೋಮಾಂಸ ಆಧಾರಿತ) ಅಥವಾ ವೀನರ್ (ಹಂದಿಮಾಂಸ ಆಧಾರಿತ) ಆಧಾರಿತ ಸಾಸೇಜ್, ಒಂದೋ ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಟಾಪ್-ಲೋಡಿಂಗ್ ಅಥವಾ ಸೈಡ್ ಲೋಡಿಂಗ್ *ಇಟಾಲಿಯನ್ ಬೀಫ್ (ಯುಎಸ್ಎ, ಚಿಕಾಗೋ) ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ಮಾಂಸದ ಜ್ಯೂಸ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ ಒತ್ತುಗೂಡಿರುವ, ಉದ್ದವಾದ ಇಟಾಲಿಯನ್-ಶೈಲಿಯ ರೋಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿಯತಕಾಲಿಕ ಹುರಿದ ಗೋಮಾಂಸ *ಮೆಲ್ಟ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್, ಕರಗಿಸಿದ ಟೂನಾ, ಕರಗಿಸಿದ ಮಾಂಸದ ಕಡುಬು, ಇತರೆ.—ತುಂಬುವಿಕೆಯು ಕರಗಿಸಿದ ಚೀಸ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ *ಮೋಂಟೆ ಕ್ರಿಸ್ಟೋ (ಯುಎಸ್ಎ) ಹುರಿದ ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಟರ್ಕಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಮದರ್-ಇನ್-ಲಾ (ಚಿಕಾಗೋ ಪ್ರದೇಶ) ಹಾಟ್ ಡಾಗ್ ಬನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಿಸ್ಸಿಸ್ಸಿಪ್ಪಿ ಟಮೇಲ್ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಒಣ ಮೆಣಸಿನೊಂದಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಫಾಸ್ಟ್ ಫುಡ್ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತು *ಮಫುಲೆಟ್ಟಾ (ನ್ಯೂ ಓರ್ಲಿಯಾನ್ಸ್) ಸಿಸಿಲಿಯನ್ ಬ್ರೆಡ್ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ *ಪಾನಿನೋ (ಇಟಲಿ) ಸಲಾಮಿ, ಹಂದಿಯ ತೊಡೆ ಮಾಂಸ, ಚೀಸ್, ಮಸಾಲೆ ಹಾಕಿದ ಹಂದಿ ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಇತರ ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಯಬಟ್ಟಾದಲ್ಲಿ *ರೈ ನಲ್ಲಿ ಪಾಸ್ಟ್ರಾಮಿ(ಯುಎಸ್ಎ) ಜ್ಯೂಯಿಷ್ ಡೆಲಿಯ ಶೈಲಿ *ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಜೆಲ್ಲಿ (ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾ) *ಪೀಸ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸಲು ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪದ, ಅಂದರೆ ಪೀಸ್ ಮತ್ತು ಚೀಸ್. *ಪ್ಲೌಮಾನ್ಸ್ (ಯುಕೆ) ಚೀಸ್, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ, ಟೊಮಾಟೋ, ಲೀಟಸ್ ಮತ್ತು ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಪ್ರಿಂಟ್‌ಜೆಸಾ (ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ) ಹಂದಿ ಮಾಂಸ/ಕರುವಿನ ಮಾಂಸ, ಕಾಶ್ಕಾವಲ್, ಫೆಟಾ ಅಥವಾ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಬೇಯಿಸಿದ ಬ್ರೆಡ್‌ನ ತುಣುಕು *ಪೋರಿಲೇನೆನ್ (ಫಿನ್ಲಾಂಡ್) ಸಾಸೇಜ್‌ನ ದಪ್ಪನೆಯ ಹೋಳಿನೊಂದಿಗೆ ಬ್ರೆಡ್ *ರಾಕೆಲ್ (ಯುಎಸ್ಎ) "ಟರ್ಕಿ ರೂಬೆನ್" ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ವಿಸ್ ಚೀಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕೊಲೆಸ್‌ಲಾ, ೧೦೦೦ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಥವಾ ರಷ್ಯನ್ ಡ್ರೆಸಿಂಗ್, ಮತ್ತು ಹೋಳು ಮಾಡಿದ ಟರ್ಕಿ *ರೂಬೆನ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಸ್ವಿಸ್ ಚೀಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸೌವೆರ್‌ಕ್ರಾಟ್, ೧೦೦೦ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಥವಾ ರಷ್ಯನ್ ಡ್ರೆಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ಹಾಕಿದ ಗೋಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಪ್ಯಾಸ್ಟ್ರಾಮಿ *ರೋಟಿ ಜಾನ್ (ಸಿಂಗಾಪುರ್/ಮಲೇಶಿಯಾ) ಆಮ್ಲೆಟ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ರೋಸ್ಟ್ ಬೀಫ್ (ಯುಎಸ್ಎ/ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್) ಹುರಿದ ಗೋಮಾಂಸ, ಟೊಮಾಟೋಗಳು, ಲೆಟಿಸ್, ಚೀಸ್ ಮತ್ತು ಮೆಯೋನೇಸ್‌ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ *ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಲೋಫ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಕೇಕ್‌ನಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಲಾದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಹು-ಪದರದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚಸ್ ಡೆ ಮಿಗಾ (ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾ) ಚಹಾ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಗಟ್ಟಿ ಹೊರಪದರ ರಹಿತ ಬ್ರೆಡ್ ಮೇಲಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು *ಶಾವರ್ಮಾ (ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯ) ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿದ ಕುರಿಮರಿ, ಆಡು, ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಟರ್ಕಿಯನ್ನು ಟ್ಯಾಬೂನ್ ಬ್ರೆಡ್‌ನೊಳಗೆ ಸುತ್ತಲಾಗಿರುತ್ತದೆ *ಸಿಂಕ್ರೋನಿಜಾಡಾ (ಮೆಕ್ಸಿಕೋ) ಟೋರ್ಟಿಲ್ಲಾ ಆಧಾರಿತ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್. *ಸ್ಮೋಕಡ್ ಮೀಟ್ (ಕ್ಯುಬೆಕ್, ಕೆನಡಾ) *ಸ್ಲೋಪರ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಒಣ ಮೆಣಸನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ಬರ್ಗರ್ *ಸ್ಲೋಪಿ ಜೋಯ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ತಳ ಗೋಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಸ್ವಾದಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ *ಸ್ಮೋರ್ಗಾಸ್ಟಾರ್ಟಾ (ಸ್ವೀಡನ್) "ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಕೇಕ್"ನ ಬಗೆಗಳು *ಸ್ಟೀಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ) ಚಿಕ್ಕ ಹುರಿದ ದನದ ಮಾಂಸ, ಲೆಟಿಸ್, ಟೊಮಾಟೋ, ಚೀಸ್, ಹುರಿದ ಈರುಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೇಯಿಸಿದ ಸಾಸ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಟ್ಟಿರಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸ್ನ್ಯಾಕ್ ಬಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. *ಹಬೆಯಾಡಿಸಿದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಕೆಂಟುಕಿ *ಸಬ್‌ಮೆರಿನ್ (ಯುಎಸ್ಎ) ಸಬ್, ಗ್ರೈಂಡರ್, ಹೀರೋ, ಹೋಗೀ, ಇಟಾಲಿನಯ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್, ಪೋ'ಬಾಯ್, ವೆಜ್, ಜೆಪ್, ಟಾರ್ಪೆಡೋ ಅಥವಾ ರೋಲ್ ಎಂತಲೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ *ಸ್ಟ್ರೀಮರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ (ಜರ್ಮನಿ) ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಪ ಆಹಾರದೊಂದಿಗೆ ಸೇವಿಸಲಾಗುವ ಬಿಸಿಯಾದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್; ಪ್ರಾಂತೀಯವಾಗಿ ಬ್ರೆಡ್ ರಹಿತ ಪಬ್ ಆಹಾರ *ಟೀ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಚಹಾಗಾಗಿ ಚಿಕ್ಕ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು *ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಬರ್ಗರ್ (ಯುಎಸ್ಎ, ಟೆಕ್ಸಾಸ್) ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಸಾಸ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಟೊಮಾಟೋ,ಈರುಳ್ಳಿ, ಲೆಟಸ್, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ, ಜಲಪೆನೋ ಹೋಳುಗಳು ಮತ್ತು ಚೀಸ್‌ನ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಉಣಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ *ಟ್ರಾಮೆಜ್ಜೀನೋ (ಇಟಲಿ) ಚಹಾ ವೇಳೆಯ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ *ಟೋರ್ಟಾ (ಮೆಕ್ಸಿಕೋ) ಗಡುಸಾದ ರೋಲ್ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಪದಾರ್ಥಗಳು *ವಡಾ ಪಾವ್ (ಭಾರತ) ಬೇಯಿಸಿದ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ, ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ಕೊತ್ತುಂಬರಿಯ ಮಿಶ್ರಣದೊಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಸಿರು ಮೆಣಸು ಮತ್ತು ಹುಣಸೆಹಣ್ಣಿನ ಚಟ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಬನ್‌ಗಳು. *ವೆಜೆಮೈಟ್ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ) ಆಗಾಗ್ಗೆ ಚೀಸ್‌ನ ಹೋಳುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ವೆಜೆಮೈಟ್ *ವರ್ಸ್ಟ್‌ಬ್ರೂಟ್ (ಜರ್ಮನಿ) ಬ್ರೆಡ್ ಮೇಲೆ ಹೋಳು ಮಾಡಿದ ಸಾಸೇಜ್ {{Refend}} ==ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ== <gallery> File:Ruben_sandwich.jpg|ರೂಬನ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ File:Club-sandwich.jpg|ಕ್ಲಬ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ File:Sandwich.jpg|ಫ್ರೈಗಳೊಂದಿಗೆ ಫ್ರೆಂಚ್ ಬ್ರೆಡ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್. File:Croque Monsieur.jpg|ಕ್ರೋಕ್ ಮೋನ್ಸಿಯರ್ ಫ್ರೆಂಚ್ ಹಂದಿ ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಚೀಸ್. File:Sandwich-making.JPG|ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ತಯಾರಿಸುವಿಕೆ File:Philly cheese steak.JPG|ಫಿಲ್ಲಿ ಚೀಸ್ ಸ್ಟೀಕ್, ಸಬ್‌ಮೆರಿನ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರ File:Gutbutser.JPG|ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ನ ಉದಾಹರಣೆ. ತೂಕ ಸುಮಾರು. 2lbs., ಒಟ್ಟು. File:Hamburger sandwich.jpg|ಹ್ಯಾಂಬರ್ಗರ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ File:SmokedMeatSandwich.jpg|ಹೊಗೆಯಾಡಿಸಿದ ಮಾಂಸದ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|2}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Portal|Food}} {{commons|Sandwich|Sandwich}} {{cookbook}} *[https://web.archive.org/web/20190830053435/https://www.sandwich.org.uk/ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್] {{cuisine}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಡುಗೆ ವಿಧಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕಾದ ಅಡುಗೆ ವಿಧಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರ]] 9pfcmlceqk4buhw06lcx6zapilqz70j 0 26386 1431607 1372477 2026-10-08T19:46:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431607 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{taxobox |name = Saffron crocus |image = Saffran crocus sativus moist.jpg |image_caption = ''C. sativus'' flower with red stigmas |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |ordo = [[Asparagales]] |familia = [[Iridaceae]] |subfamilia = [[Crocoideae]] |genus = ''[[Crocus]]'' |species = '''''C. sativus''''' |binomial = ''Crocus sativus'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''ಕೇಸರಿ'''ಯು ({{pron-en|ˈsæfrɒn}}) ಒಂದು ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು ಇರಿಡೇಸೇಯ ಕ್ರೋಕಸ್ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದಂತಹ '''ಸ್ಯಾಫ್ರನ್ ಕ್ರೋಕಸ್''' (''ಕ್ರೋಕಸ್ ಸ್ಯಾಟಿವಸ್'' ) ಗಿಡದ ಒಂದು ಹೂವು. ಒಂದು ''ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್'' ಹೂವು, ಪ್ರತಿ ಶಲಾಕೆಯ ತುದಿಗೆ ಮೂರು ಕೇಸರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. . ಅವುಗಳ ಕಂಠಗಳು—ದಂಟುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಆಥಿತೇಯ ಸಸ್ಯಗಳ-ಕೇಸರಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಕೇಸರಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಅವನ್ನು ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಬಣ್ಣ ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನೈಋತ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕೇಸರಿಯು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಬೆಲೆಬಾಳುವ<ref name="Rau_53">{{harvnb|Rau|1969|p=53}}</ref><ref name="Hill_272"/> ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ.<ref name="Hill_272"/><ref name="Grigg_287">{{harvnb|Grigg|1974|p=287}}</ref> ಕೇಸರಿಯ ಕಹಿ ರುಚಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅಯೊಡೊಫಾರ್ಮ್- ಅಥವಾ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಬೀರಲು ಪಿಕ್ರೋಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಫ್ರನಲ್‌ನಂತಹ ರಾಸಾಯನಿಕ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="McGee_423"/><ref name="Katzer_2001"/> ಕಾರ್ಟೆನೈಡ್‌ ವರ್ಣ, ಕ್ರೋಸಿನ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಕೇಸರಿಯು ಗಾಢವಾದ ಬಂಗಾರದ-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅಡುಗೆ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ == ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಬ್ಧ ''[[wikt:saffron#English|ಸ್ಯಾಫ್ರನ್]]'' ಎನ್ನುವುದು 12ನೆಯ-ಶತಮಾನದ ಹಳೆಯ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ ''[[wikt:safran#French|ಸ್ಯಾಫ್ರನ್‌]]'' ನ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಪದ''{{lang|la|safranum}}'' ದಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪರ್ಷಿಯನ್ [[wikt:زعفران#Persian|زعفران]] (ಝಾಫೆರನ್) ''ಸ್ಯಾಫ್ರನಂ'' ಶಬ್ಧದ ಮೂಲಕ ಇದು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕೆಲವು ವಾದಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಅರೇಬಿಕ್ ಶಬ್ಧ [[wikt:زعفران#Arabic|زَعْفَرَان]] (''za'farān'' ) ನಿಂದ ಬಂದಿದೆಯೆನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮೂಲತಃ ಇದರ [[wikt:أصفر#Arabic|أَصْفَر]] (''aṣfar'', "ಹಳದಿ" ಬಣ್ಣದಿಂದ ಹೆಸರು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ).<ref name="Katzer_2001"/><ref>{{Citation |author=Kumar V |title=The Secret Benefits of Spices and Condiments |publisher=Sterling |year=2006 |pages=103 |isbn=1-8455-7585-7 |accessdate=2007-12-01 |url=https://books.google.com/?id=AaTpWEIlgNwC }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, "ಹಳದಿ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ" ಅರೇಬಿಕ್‌ಗೊಳಿಸಿದ ಪರ್ಶಿಯನ್ ಶಬ್ಧ زرپران (''zarparān'' )ದಿಂದ ಉಗಮಗೊಂಡಿದೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು [[wikt:زعفران#Arabic|زَعْفَرَان]] (''za'farān'' ) ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ವಾದ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Citation |author=Asya Asbaghi |title=Persische Lehnwörter im Arabischen |publisher=Otto Harrassowitz |year=1988 |pages=145 |isbn=3-447-02757-6}}</ref> ಲ್ಯಾಟಿನ್ ''{{lang|la|safranum}}'' ಕೂಡಾ ಇಟಾಲಿಯನ್ ''[[wikt:zafferano#Italian|ಝಫೆರನೋ]]'' ಮತ್ತು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್‌ನ ''[[wikt:azafrán#Spanish|ಅಝಾಫ್ರನ್‌]]'' ನಿಂದ ಬಂದದ್ದಾಗಿದೆ.<ref name="Harper_2001">{{harvnb|Harper|2001}}</ref> == ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ == ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕೇಸರಿ ಜಾತಿಯ ಹೂ ಬಿಡುವ ಬಳ್ಳಿ (''ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್'' ) ಯು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ -ಹೂ ಬಿಡುವ ಧೀರ್ಘಕಾಲ ಬದುಕುವ ಸಸ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ಫಲ ಬಿಡದ ಟ್ರಿಪ್ಲಾಯ್ಡ್ ವಿಧದ, ಬಹುಷ್ಯ ಪೂರ್ವ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್‌ನ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹೂ ಬಿಡುವ ''ಕ್ರೋಕಸ್ ಕಾರ್ಟ್ರೈಟಿಯೇನಸ್'' <ref name="Deo_1"/><ref>{{Cite web |url=http://www.cababstractsplus.org/google/abstract.asp?AcNo=20043176395 |title=ಕ್ರೋಕಸ್ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮತ್ತು ''ಕ್ರೋಕಸ್ ಸ್ಯಾಟಿವಸ್‌'' ನ ಡಿಎನ್‌ಎ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ |access-date=2010-11-24 |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215105544/http://www.cababstractsplus.org/google/abstract.asp?AcNo=20043176395 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=650_1 |title=ಎಮ್. ಗ್ರಿಲ್ಲಿ ಕೈಯೊಲಾ - ಸ್ಯಾಫ್ರನ್ ರೀಪ್ರೊಡಕ್ಟಿವ್ ಬಯಾಲಜಿ |access-date=2010-11-24 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103135606/https://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=650_1 |url-status=dead }}</ref> ಸಸ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಮಧ್ಯ ಏಷಿಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Katzer_2001"/> ಯಾವಾಗ ಬೆಳೆಗಾರರು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷೆಪಡಲಾರಂಭಿಸಿದರೋ ಆಗ ಕೇಸರಿ ಬಳ್ಳಿ ಜಾತಿಯ ''ಸಿ. ಕಾರ್ಟ್ರೈಟಿಯೇನಸ್'' ಸಸ್ಯವು ಬಹಳಷ್ಟು ಕೃತಕ ಆಯ್ಕೆಗೆ ಒಳಪಡಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಗಿಡದ ಪುಷ್ಪಗಳು ಫಲಕೊಡದವಾಗಿದ್ದು, ಬೀಜಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸಂತತಿಯು ಮುಂದುವರಿಯುವಿಕೆ ಮನುಷ್ಯರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ: ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಗುಂಡನೆಯ ಸ್ಟಾರ್ಚ್‌ನಂತಹ ಅಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ನಂತರ ಅದನ್ನು ತುಂಡುಗಳನ್ನಾಗಿಸಿ ನಂತರ ಪುನಃ ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಒಂದು ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ಹತ್ತು ತುಂಡುಗಳ "ಕಾರ್ಮ್ಲೆಟ್ಸ್"ಗಳನ್ನಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಿಂದಲೂ ಹೊಸ ಗಿಡವನ್ನು ಬೆಳೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Deo_1"/> ಡಯಾಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟಿರುವ ಸಣ್ಣ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಕಂದುಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು ದಟ್ಟವಾದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಂತಹ ಸಮಾನಾಂತರ ಫೈಬರ್‌ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. {| cellpadding="4" border="0" style="float:left;margin:0 1em 1em 0;width:125px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- bgcolor="#90ee90" | colspan="2" align="center"| '''ಸ್ವರೂಪಶಾಸ್ತ್ರ''' |- style="background:white;color:#111111" align="center" | colspan="2"| [[ಚಿತ್ರ:Koeh-194.jpg|center|125px|ಕೊಹ್ಲೆಲ್‌ನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಕ್ರೋಕಸ್ ಸ್ಯಾಟಿವಸ್ (1887)]] |- bgcolor="#eeffee" | style="width:10px;height:10px;background:#ff4619"| | &nbsp;→&nbsp; ಕೇಸರ |- bgcolor="#eeffee" | style="width:10px;height:5px;background:#f3df5a"| | &nbsp;→&nbsp; ಪರಾಗಗಳು |- bgcolor="#eeffee" | style="width:10px;height:10px;background:#f7c9af"| | &nbsp;→&nbsp; ಎಸಳುಗಳು |- bgcolor="#eeffee" | style="width:10px;height:10px;background:#bd9655"| | &nbsp;→&nbsp; ಗಡ್ಡೆ |} ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಉತ್ತಿದನಂತರ, ಗಿಡವು ಐದರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದು ಕಡಿದಾದ ಮತ್ತು ಅಗಲವಾದ ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳನ್ನು{{convert|40|cm|abbr=on}} ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶರದೃತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೇರಳೆಬಣ್ಣದ ಮೊಗ್ಗುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನಿತರ ಹೂವುಬಿಡುವ ಗಿಡಗಳು ಬೀಜವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸುವಾಸಿತ ಹೂವುಗಳು ಅರಳುತ್ತವೆ: ಅವುಗಳು ತಿಳಿಬಣ್ಣದ ಲಿಲಾಕ್‌ನಂತಹವು ಮುಂದೆ ಅವು ಗಾಢವಾಗಿ ಮತ್ತು ಉದ್ದನೆಯ ಉಜ್ವಲವರ್ಣದಂತಹ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Willard_3">{{harvnb|Willard|2001|p=3}}</ref> ಹೂವುಗಳು ಬಿಟ್ಟನಂತರ ಗಿಡಗಳ {{convert|30|cm|abbr=on}}ಎತ್ತರಬೆಳೆಯುವುದು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="DPIWE_2005">{{harvnb|DPIWE|2005}}</ref> ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೂವಿನಲ್ಲೂ ಮೂರು ಎಳೆಗಳ ಮುಳ್ಳುಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಂಕುಮ ವರ್ಣದ ಎಳೆಗಳನ್ನು ಅದರ ಉದ್ದಕ್ಕೆ{{convert|25|-|30|mm|abbr=on}} ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Deo_1"/> == ಸಾಗುವಳಿ == [[ಚಿತ್ರ:Crocus sativus2.jpg|thumb|upright|alt=Two lilac-violet flowers appear among a clump of thin, blade-like vertical leaves. Various small weeds and other plants grow from black soil and are shown in overcast daylight.|ಜಪಾನ್‌ನ ಒಸಾಕಾ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌ನಿಂದ ಸ್ಯಾಫ್ರನ್ ಕ್ರೋಕಸ್]] ''ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್‌'' ಗಳು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್‌ನ ಮ್ಯಾಕ್ವಿಸ್, ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಚಪರ್ರಲ್, ಮತ್ತು ಯಾವ ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿ, ಶುಷ್ಕ ಬೇಸಿಗೆಯ ಗಾಳಿ ಬೀಸುವ ಅರೆ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಭಾ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಸ್ವಲ್ಪಸಮಯದ ಬಿಸಿಲು ಬೀಳುವುದರಿಂದಾಗಲಿ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಸುರಿಯುವ ಹಿಮದಿಂದಾಗಿ ಇವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ{{convert|-10|C|0}}.<ref name="Deo_1">{{harvnb|Deo|2003|p= 1}}</ref><ref name="Willard_2-3">{{harvnb|Willard|2001|pp= 2–3}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ವಾಡಿಕೆ ಮಳೆಯು ಕಡಿಮೆ ಇರುವಂತಹ ಹಿಮಪೂ ಹಿಮದ ವಾತಾವರಣವಿರುವಂತಹ ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಇವು ಬೆಳೆಯದಿದ್ದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿಯು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಇರಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವಂತಹದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಸಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ( {{convert|500|mm|abbr=on|disp=or}} ವಾರ್ಷಿಕ) ಮತ್ತು ಸ್ಪೈನ್‌ ({{convert|400|mm|abbr=on|disp=or}}) ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಕೇಸರಿಯು ತುಂಬಾ ಒಣಗಿದಂತಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಲವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜಿಟಿಜಿಟಿ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಕಡು ಬೇಸಿಗೆಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ. ಕೂಡಲೇ ಮಳೆಯಾದಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ''ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ'' ನಿರಂತರ ಮಳೆ ಅಥವಾ ತಂಡಿ ವಾತಾವರಣವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಗಿಡಗಳು ರೋಗಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಲ, ಇಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗುಂಡಿ ತೋಡುವಂತೆ,<ref name="Deo_2">{{harvnb |Deo|2003|p=2}}</ref> ನಿರಂತರವಾದ ತಂಪು ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ ವಾತಾವರಣ ಈ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೆಮಾಟೊಡ್ ಕೀಟಗಳು, ಎಲೆಗಳ ತುಕ್ಕು ಮತ್ತು ನೆಲದೊಳಗೆ ಬೆಳೆಯುವ ಗಡ್ಡೆಯಂಥ ದಂಟುಗಳು ಬೆಳೆಗೆ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಈ ಗಿಡಗಳು ಅಷ್ಟೇನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಯದ ಇವು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಖರವಾದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ ಇಳಿಜಾರು ಮಾಡಿದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ (ಉತ್ತರ ಗೋಳದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುವಂತೆ) ಈ ಸಸಿಗಳನ್ನು ನಾಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಗಡ್ಡೆಗಳು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ತುಂಬಾ ಆಳದವರೆಗೆ{{convert|7|to-|15|cm}}ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಾರ್ಥನ್‌ ಹೆಮಿಸ್ಪಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆಯ ಆಳ ಮತ್ತು ಗಡ್ಡೆಯ ವಿಸ್ತಾರ, ಹವಾಗುಣವು ಬೆಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತೀವ್ರತರನಾದ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಮೊಗ್ಗುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು ಕೂಡ ತಾಯಿ ಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಒಳಗೆ ಉತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕೇಸರಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇಟಲಿಯ ಬೆಳೆಗಾರರು ತುಂಬಾ ಆಳಕ್ಕೆ ಮತ್ತು 2–3&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ. ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟುವುದರಿಂದ{{convert|15|cm}} 8–10&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ. ನಷ್ಟು ಆಳವು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಹೂವು ಮತ್ತು ಗೆಡ್ಡೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಉತ್ತಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗ್ರೀಕ್, ಮೊರೊಕ್ಕಾನ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಪಾನಿಶ್‌ ಬೆಳೆಗಾರರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ''ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್'' ಬೆಳೆಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪುಡಿಯಾಗುವ, ಸಡಿಲವಾದ, ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿರುವ, ನೀರಿನ ಪಸೆಯಿರುವ, ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನೀರು ಬಸಿದು ಹೋಗುವ -ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಸೇರಿರುವ ಉತ್ತಮ ಸಾವಯವ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಣ್ಣನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮಡಿಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬಸಿದು ಹೋಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೂ 20–30&nbsp;ಟನ್‌ ತಿಪ್ಪೆಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆನಂತರ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ತಿಪ್ಪೆಗೊಬ್ಬರ ಬಳಸದೆ ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಯಿತು.<ref name="Deo_3"/> ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದುದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಸುಪ್ತಾವಸ್ಥೆಯ ಕಾಲದ ನಂತರ, ನೆಲದೊಳಗೆ ಬೆಳೆಯುವ ಗಡ್ಡೆಯಂಥ ದಂಟು ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶರದೃತುವಿನ ಮೊದಲು ಮೊಗ್ಗು ಬಿಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಶರದೃತುಕಾಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಹೂವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಿತ್ತು. ಅಗತ್ಯಗನುಗುಣವಾಗಿ ಇದರ ಕೊಯ್ಲು ತುಂಬಾ ವೇಗದ ಕೆಲಸ, ಕಾರಣ ನಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಈ ಹೂಗಳು, ದಿನ ಕಳೆದಂತೆ ತುಂಭಾ ಬೇಗನೆ ಮುದುಡಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.<ref name="Willard_3-4">{{harvnb |Willard|2001|pp=3–4}}</ref> ಎಲ್ಲ ಗಿಡಗಳು ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತವೆ.<ref name="Willard_4">{{harvnb|Willard|2001|p=4}}</ref> ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ 150 ಹೂವುಗಳು{{convert|1|g}} ಒಣಗಿದ ಕೇಸರಿ ಎಳೆಗಳನ್ನು;12 ಗ್ರಾಂ ಒಣಗಿದ ಕೇಸರಿ (72&nbsp;ಗ್ರಾಂ ತಾಜಾ ಬೆಳೆ) ತಯಾರಿಸಲು, 1&nbsp;ಕೆಜಿ ಹೂವುಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (0.2 ozಗೆ 1&nbsp;ಎಲ್‌ಬಿನಷ್ಟು ಒಣಗಿದ ಕೇಸರಿ). ಒಂದು ತಾಜಾ ಹೂವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ {{convert|30|mg}} ತಾಜಾ ಕೇಸರಿ ಅಥವಾ {{convert|7|mg}} ಒಣಗಿದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="Deo_3">{{harvnb|Deo|2003|p=3}}</ref> == ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ == {| cellpadding="1" border="0" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;width:213px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- align="center" bgcolor="#EEE9BF" | colspan="2" align="center"| '''ಕ್ರೋಸಿನ್''' |- align="center" style="background:white;color:#111111" | colspan="2"| [[ಚಿತ್ರ:Crocetin safranal esterification.png|right|225px|α–ಕ್ರೋಸಿನ್ ಫಾರ್ಮೇಷನ್‌ನ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]<br />ಕ್ರೋಸಿಟಿನ್ ಹಾಗೂ ಜೆಂಟಿಯೊಬಯೊಸ್‌ಗಳ ನಡುವೆಎಸ್ಟರಿಫಿಕೇಷನ್ ಕ್ರಿಯೆ |- bgcolor="#F5F5DC" | style="width:7px;height:10px;background:#A6CAF0"| | &nbsp;—&nbsp; β-D-ಜೆಂಟಿಯೊಬಯೊಸ್ |- bgcolor="#F5F5DC" | style="width:7px;height:10px;background:#000000"| | &nbsp;—&nbsp; ಕ್ರೋಸಿಟಿನ್ |} {| cellpadding="1" border="0" style="float:left;margin:0 1em 1em 0;width:200px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- bgcolor="#EEE9BF" | colspan="2" align="center"| '''ಪೈಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್ ಹಾಗೂ ಸ್ಯಾಫ್ರನಲ್''' |- align="center" style="background:white;color:#111111" | colspan="2" align="center"| [[ಚಿತ್ರ:Picrocrocin.svg|right|200px|ಪೈಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್, ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವ ಸ್ಯಾಫ್ರನಲ್ ಮೊಯಿಟಿ]]<br />ಪೈಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್‌ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ರಚನೆ<ref name="Deo_4"/> |- bgcolor="#F5F5DC" | style="width:25px;height:10px;background:#F5D76C"| | &nbsp;—&nbsp; ಸ್ಯಾಫ್ರನಲ್ ಮೊಯಿಟಿ |- bgcolor="#F5F5DC" | style="width:25px;height:10px;background:#AEAEFF"| | &nbsp;—&nbsp; β-D-ಗ್ಲೂಕೊಪೈರನೋಸ್ ಡಿರೈವೇಟಿವ್ |} ಕೇಸರಿಯು 150 ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಷ್ಪೀಭವನವಾಗುವಂತಹ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಭರಿತ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹಲವು ಬಾಷ್ಪೀಭವನವಾಗದಂತಹ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಅಂಶಗಳನ್ನು,<ref name="Abdullaev_1"/> ಅಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಝಿಯಕ್ಸಾಂತಿನ್, ಲೈಕೊಪೆನ್, ಮತ್ತು ಹಲವು α- ಮತ್ತು β-ಕ್ಯರೊಟಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಕ್ಯರೋಟಿನಾಯಿಡ್ಸ್ ಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇಸರಿಯ ಚಿನ್ನದ ಹಳದಿ-ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣವು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ α-ಕ್ರೋಸಿನ್ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಮುಂದೆ-ಕ್ರೊಸೆಟಿನ್‌ ಡಿ-(β-D-ಜೆಂಟಿಯೊಬಯಾಸಿಲ್‌) ಈಸ್ಟರ್‌ (ಸಿಸ್ಟಮೆಟಿಕ್‌(ಐಯುಪಿಎಸಿ) ಹೆಸರು: 8,8-ಡಯಪೊ-8,8-ಕರೊಟೆನೊಯಿಕ್‌ ಆಸಿಡ್). ಇದರ ಅರ್ಥ ಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಒತ್ತುನೀಡುವ ಕೇಸರಿಯ ಸುಗಂಧವು ಕ್ಯರೊಟಿನಾಯ್ಡ್ ಕ್ರೋಸಿಟಿನ್‌ನ ಡೈಜೆಂಟಿಯೊಬಯೋಸ್ ಎಸ್ಟರ್ (ಒಂದು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಸಾಯನಿಕ ವಸ್ತು).<ref name="Abdullaev_1"/> ಕ್ರೋಸಿನ್‌ಗಳು ಹೈಡ್ರೋಫಿಲಿಕ್‌ ಕ್ಯರೊಟೆನಾಯಿಡ್ಸ್‌ಗಳ ಒಂದು ಸರಣಿಯಾಗಿದ್ದು ಅವುಗಳು ಕ್ರೋಸಿಟಿನ್‌ನ ಮೊನೊಗ್ಲೈಕೋಸಿಲ್ ಅಥವಾ ಡಿಗ್ಲೀಕೋಸಿಲ್‌ಪಾಲಿಯೀನ್‌ ಥರದ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಸಾಯನಿಕ ವಸ್ತುಗಳು.<ref name="Abdullaev_1"/> ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕ್ರೋಸಿಟಿನ್ ಒಂದು ಸಂಯೋಗಿಸುವ ಪಾಲಿನ್ ಡೈಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿಲಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಆಗಿದ್ದು ಅದು ಹೈಡ್ರೋಫೋಬಿಕ್, ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಕ್ರೋಸಿಟಿನ್ ಜೊತೆ ಎರಡು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗಬಹುದಾದ ಜೆಂಟಿಯೊಬಯೋಸಿಸ್ ( ಅವುಗಳು ಸಕ್ಕರೆಗಳು) ಒಂದು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡ ನಂತರ ತಾನಾಗಿಯೇ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗಬಹುದಾದ ಒಂದು ವಸ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದ α-ಕ್ರೋಸಿನ್ ಒಂದು ಕ್ಯರೋಟಿನಾಯ್ಡ್ ಬಣ್ಣವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಸುಮಾರು ಶೇ. 10 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಒಣಗಿದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಎರಡು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡ ಜೆಂಟಿಯೊಬಯೋಸಿಸ್‌ಗಳು ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ತಿನಿಸುಗಳ ರೀತಿಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವ ಆಹಾರ (ಕೊಬ್ಬುರಹಿತ)ಕ್ಕೆ ಬಣ್ಣ ಹಾಕಲು α-ಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಅನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. {| cellpadding="1" border="0" style="float:left;margin:0 1em 1em 0;width:213px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- align="center" bgcolor="#EEE9BF" | colspan="2" align="center"| '''ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ''' |- align="center" bgcolor="#F5F5DC" | align="center"| ಕಾಂಪೊನೆಂಟ್ | ತೂಕ |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್ ಗಳು | align="center"| 12.0–15.0 |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ನೀರು | align="center"| 9.0–14.0 |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ಪಾಲಿಪೆಪ್ಟೈಡ್ | align="center"| 11.0–13.0 |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ಸೆಲ್ಯುಲೋಸ್ | align="center"| 4.0–7.0 |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ಲಿಪಿಡ್‌ಗಳು | align="center"| 3.0–8.0 |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ಖನಿಜಗಳು | align="center"| 1.0–1.5 |- align="center" bgcolor="#ffffff" | ಇತರೆ ವಿಷಯಗಳು<br />[[ಸಾರಜನಕ|ನೈಟ್ರೋಜನ್‌]]ಯುಕ್ತವಲ್ಲದ | align="center"| 40.0 |- align="center" bgcolor="#F5F5DC" | colspan="2" align="center"| ''ಮೂಲ:[62]'' |} {| cellpadding="1" border="0" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;width:175px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- align="center" bgcolor="#EEE9BF" | colspan="2" align="center"|'''ಅತಿ ಸಮೀಪದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ''' |- align="center" bgcolor="#F5F5DC" | align="center"| ಕಾಂಪೊನೆಂಟ್ | width="50"| ತೂಕ |- bgcolor="#ffffff" | ನೀರಿನಲ್ಲಿ-ಕರಗುವ ಅಂಶಗಳು | align="center"| 53.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;ಗಮ್ಸ್ | align="center"| 10.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;ಪೆಂಟೊಸನ್ಸ್ | align="center"| 8.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;ಪೆಕ್ಟಿನ್‌ಗಳು | align="center"| 6.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;ಸ್ಟಾರ್ಚ್ | align="center"| 6.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;α–ಕ್ರೋಸಿನ್ | align="center"| 2.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→ ಇತರೆ ಕ್ಯರೊಟಿನಾಯಿಡ್‌ಗಳು | align="center"| €1.4ಬಿಲಿ |- bgcolor="#ffffff" | ಲಿಪಿಡ್‌ಗಳು | align="center"| 12.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;ಆವಿಯಾಗದೆ-ಇರುವ ಎಣ್ಣೆಗಳು | align="center"| 6.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;ಆವಿಯಾಗಬಲ್ಲಂತಹಎಣ್ಣೆಗಳು | align="center"| €1.4ಬಿಲಿ |- bgcolor="#ffffff" | [[ಪ್ರೋಟೀನ್|ಪ್ರೋಟೀನ್‌‌]] | align="center"| 12.0 |- bgcolor="#ffffff" | ಅಸಂಘಟಿತ ವಸ್ತುಗಳು ("ಬೂದಿ") | align="center"| 6.0 |- bgcolor="#ffffff" | &nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;HCl-ಕರಗಬಲ್ಲಂತಹ ಬೂದಿ | align="center"| 4.5% |- bgcolor="#ffffff" | [[ನೀರು]] | align="center"| 10.0 |- bgcolor="#ffffff" | ಫೈಬರ್ (ಕಚ್ಛಾ) | align="center"| 5.0 |- align="center" bgcolor="#F5F5DC" | colspan="2" align="center"| ''ಮೂಲ:[62]'' |} ಕಹಿಯಾದಗ್ಲುಕೊಸೈಡ್‍ ಪಿಕ್ರೋಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಕೇಸರಿಯ ಸ್ವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪೈಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್‌ (ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮೀಕರಣ: {{chem|C|16|H|26|O|7}}; ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಹೆಸರು: 4-(β-D-ಗ್ಲೂಕೊಪೈರನೊಸಿಲಾಕ್ಸಿ)-2,6,6- ಟ್ರೈಮಿಥೈಲ್‌ಸೈಕ್ಲೊಹೆಕ್ಸ್-1-ಎನ್-1-ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಾಲ್ಡಿಹೈಡ್) ಆಲ್ಡಿಹೈಡ್‌ನ ಸ್ಯಾಫ್ರನಾಲ್ (ಸಿಸ್ಟಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಹೆಸರು: 2,6,6-ಟ್ರೈಮಿಥೈಲ್‌ಸೈಕ್ಲೊಹೆಕ್ಸಾ-1,3-ಡೈಯೆನೆ-1- ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಾಲ್ಡಿಹೈಡ್) ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಉಪ ಅಂಶಗಳ ಒಂದು ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೀಟನಾಶಕ ಮತ್ತು ರೋಗನಾಶಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಶೇ. 4 ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಒಣಗಿದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ, ಪೈಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಕ್ಯರೋಟಿನಾಯ್ಡ್ ಝಿಯಕ್ಸಾಂಥಿನ್‌ನ ಒಂದು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಅವತರಣಿಕೆಯಾಗಿದೆ (ಉತ್ಕರ್ಷಣೆಯ ವಿಭಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದ್ದು) ಮತ್ತು ಟರ್ಪಿನ್ ಆಲ್ಡಿಹೈಡ್ ಕೇಸರಿಯ ಗ್ಲೈಕೊಸೈಡ್ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ. ಕಡುಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ<ref name="Leffingwell_1"/> ಜಿಯಾಕ್ಸಂತಿನ್‌, ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಮಾನವನ ಕಣ್ಣಿನ ರೆಟಿನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯರೋಟಿನಾಯಿಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ನಂತರ ಒಣಗಿಸುವಾಗ, ಅದರ ಉಷ್ಣತೆ, ಕಿಣ್ವಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಪೈಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್‌ ಗಳನ್ನು ಡಿ-ಗ್ಲುಕೋಸ್ ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಕೇಸರಿಯ ಕಣಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ವಿಭಜಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Deo_4">{{harvnb|Deo|2003|p=4}}</ref> ಆವಿಯಾಗುವ[[ವಂತಹ ಎಣ್ಣೆ ಸಫರ್ನಾಲ್‌, ಕೇಸರಿಗೆ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="McGee_423">{{harvnb|McGee|2004|p=423}}</ref><ref name="Dharmananda">{{harvnb|Dharmananda|2005}}</ref>]] ಪೈಕ್ರೋಕ್ರೋಸಿನ್‌ಗಿಂತ ಸಫರ್ನಾಲ್‌ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಕಹಿಯಾಗಿದ್ದು, 70% ರಷ್ಟು ಒಣ ಕೇಸರಿಯ ಆವಿಯಾಗುವಂತಹ ಅಂಶವನ್ನು ಕೆಲವು ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Leffingwell_1">{{harvnb|Leffingwell|2001|p=1}}</ref> ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಕೇಸರಿಯ ಸುಗಂಧವು 2-ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಲ್‌-4,4,6-ಟ್ರಿಮೆಥಿಲ್‌-2,5-ಸೈಕ್ಲೋಹೆಕ್ಸಾಡೀನ್‌-1-ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಪರಿಮಳವನ್ನು "ಒಣಗಿದಂತಹ ಕೇಸರಿಯ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="Leffingwell_2001_3"/> ಸ್ಯಾಫರ್ನಾಲ್‌ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕೇಸರಿಯ ಸುಗಂಧಕ್ಕೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಸಾಯನಿಕ ತಜ್ಞರು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Leffingwell_2001_3">{{harvnb|Leffingwell|2001|p=3}}</ref> ಪಿಎಚ್ ಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಆಕ್ಸಿಡೈಜಿಂಗ್‌ ಏಜೆಂಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಸಾಯನಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಳಪಡುವುದರಿಂದ ಒಣ ಕೇಸರಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬರದಂತೆ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಡಬ್ಬಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಸಿಡಬೇಕು. ಕೇಸರಿಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಉಷ್ಣವನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of saffron}} [[ಚಿತ್ರ:Cueilleuse_de_safran,_fresque,_Akrotiri,_Grèce.jpg|thumb|upright|left|"ಕ್ಸೆಸ್ಟೆ 3" ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿನ "ಸ್ಯಾಫ್ರನ್ ಗ್ಯಾದರರ್ಸ್" ಫ್ರೆಸ್ಕೊ ಬಗೆಗೆ ವಿವರಣೆ. ಕೇಸರಿಯೊಂದಿ ವ್ಯವಹಾರ ಹೊಂದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಸ್ಕೊ ಕೂಡಾ ಒಂದು, ಇದು ಸ್ಯಾಂಟೊರಿನಿಯ ಆಕ್ರೊಟಿರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಚು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.]] ಕೇಸರಿ ಬೆಳೆಯ ಇತಿಹಾಸವು 3,000 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹಿಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="autogenerated8">{{harvnb|Deo|2003|p=1}}</ref> ''ಕ್ರೋಕಸ್‌ ಕಾರ್ಟ್ರೈಟೈನಸ್‌ '' ಒಂದು ಒರಟಾದ ಕೇಸರಿಯ ಗಡ್ಡೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ತದನಂತರ ಭೂಗುಣಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಉದ್ದನೆಯ ಕೇಸರವಿರುವ ಒರಟಾದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯರು ಬೆಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಫಲನೀಡದ ''ಸಿ. ಕಾರ್ಟೈಟಿಯೇನಸ್'', ''ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್‌'' ಗಳ ಫಲನೀಡದ ಉತ್ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದಾಗಿ ಕಂಚು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವವಾಗತೊಡಗಿದವು.<ref name="Goyns_1">{{harvnb|Goyns|1999|p=1}}</ref> ಕೇಸರಿಯು ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ 7ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಶುರ್ಬನಿಪಲ್‌ನ ಅಸ್ಸಿರೈನ್‌ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದರ ಮಾಹಿತಿಯು ದಾಖಲಾಯಿತೆಂದು ತಜ್ಞರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. 4,000 ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು 90 ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬ ದಾಖಲೆಯು ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref name="Honan_2004">{{harvnb|Honan|2004}}</ref> === ಏಷ್ಯಾ === [[ಚಿತ್ರ:Gomateswara.jpg|thumb|left|upright|[84] 978–993 ಎಡಿಯ ಗೊಮಟೇಶ್ವರನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು, ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಮಹಾಮಸ್ತಕಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.]] 50,000 ವರ್ಷದ ಹಳೆಯದಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳವಾದ ನಾರ್ಥ್‌ವೆಸ್ಟ್ [[ಇರಾನ್|ಇರಾನ್‌‌]]ನಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯ ಆಧಾರಿತ ಪಿಗ್ಮೆಂಟ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ದೊರಕಿವೆ.<ref name="autogenerated6">{{harvnb|Willard|2001|p=2}}</ref><ref name="Humphries_20">{{harvnb|Humphries|1998|p=20}}</ref> ನಂತರ, ಸುಮೇರಿಯನ್ನರು ಯಕ್ಷಿಣಿ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಲೆಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Willard_12">{{harvnb|Willard|2001|p=12}}</ref> ಕೇಸರಿಯು ತುಂಬಾ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕ್ರಿ. ಪೂ. ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಿನೋನ್ ಅರಮನೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಲೇಖನ. ಪುರಾತನ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು ಪರ್ಷಿಯನ್‌ ಕೇಸರಿ(''ಕ್ರೋಕಸ್‌ ಸಟೈವಸ್‌'' 'ಹಾಸ್ಕ್‌ನೆಚ್ಟೀ')ಯನ್ನು ಡರ್ಬಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ, ಇಸ್‌ಫಹಾನ್‌ ಮತ್ತು ಖೊರಸನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ 10ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿ ಎಳೆಯನ್ನು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ <ref name="autogenerated3">{{harvnb|Willard|2001|p= 2}}</ref> ಮತ್ತು ದೇವರ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ, ಬಣ್ಣ, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಔಷಧ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Willard_17-18">{{harvnb|Willard|2001|pp=17–18}}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಸರಿಯ ಎಳೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಯಾತನಾದಾಯಕ ನೋವುಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಸಿ ಚಹಾದಲ್ಲಿ ಬೆರೆಸಿ ಕುಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು ಔಷಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ರೊಡಿಸಿಯಾಕ್‌ ಆಗಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಕೂಡ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರಲ್ಲದವರು ಬಳಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="autogenerated4">{{harvnb|Willard|2001|p= 41}}</ref> ಅವನ ಏಷಿಯನ್ನರ ಪ್ರಚಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌]] ಅನ್ನು ಪರ್ಷಿಯನ್‌ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಅವನ ದೇಹಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗಾಯಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ನ ದಳವು ಪರ್ಷಿಯನ್ನರಿಂದ ಅರಿತುಕೊಂಡು ಪ್ರಯೋಗನಡೆಸಿದರಲ್ಲದೆ ಕೇಸರಿಯ-ಸ್ನಾನವನ್ನು ಗ್ರೀಸ್‌ಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.<ref name="Willard_54-55">{{harvnb|Willard|2001|pp=54–55}}</ref> ಕೇಸರಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಬಂದಿತೆಂಬ ಹಲವು ಗೊಂದಲವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಇವೆ. ಕಾಶ್ಮೀರಿಗಳು ಮತ್ತು ಚೀನಿಯರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ 900–2500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಆಗಮನವಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Lak_1998b">{{harvnb|Lak| 1998b}}</ref><ref name="Fotedar_128">{{harvnb|Fotedar|1998–1999|p= 128}}</ref><ref name="Dalby_2002_95">{{harvnb|Dalby|2002|p=95}}</ref> 500 ಬಿಸಿ<ref name="McGee_422"/> ಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆಯಾ ಆಗಮನವಾಗಿದೆ ಎಂದಲ್ಲಿ ಒಂದುವೇಳೆ ಇದು ಪರ್ಶಿಯನ್‌ನಿಂದ ವರ್ಗಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಹೊಸ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳು ಬಂದವೋ ಅಥವಾ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದಲೋ ಎಂಬ ಕುರಿತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಪರ್ಷಿಯನ್‌ ದಾಖಲೆಯ ದಿನಾಂಕಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆನಂತರ ಫೊಎನ್ಸಿಸಿಯನ್ಸ್‌ರು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ನೋವುಶಮನದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="autogenerated4"/> ಅಂದಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗೌತಮ ಬುದ್ಧನ ಮರಣ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಬುದ್ಧನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಕೇಸರಿ-ಬಣ್ಣದ ನಿಲುವಂಗಿಯನ್ನು ಧರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="Tarvand_2005a"/> ಕೇಸರಿಯು ಅಧಿಕ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದಾದ್ದರಿಂದ ನಿಲುವಂಗಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಅರಿಶಿಣದ ವರ್ಣವಾಗಲಿ ಅಥವಾ [[ಹಲಸು|ಹಲಸಿನಹಣ್ಣಿನಿಂದ]] ತೆಗೆದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{citation |last1=Finlay |first1=Victoria |title=Colour: A Natural History of the Palette |page=224 |publisher=Random House |date= December 30, 2002 |isbn=0-8129-7142-6}}</ref> ತಮಿಳರು ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು 2000 ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು "ಜ್ನಾಜಲ್‌ ಪೂ" ([[ತಮಿಳು]]: ஞாழல் பூ) ಇದನ್ನು ನೋವುರಹಿತ ಹೆರಿಗೆ, ತಲೆನೋವಿನ ಶಮನ ಇತ್ಯಾದಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಸರಿಯು ಪರ್ಶಿಯಾದಿಂದ ಬಂದಂತಹ ಮಂಗೋಲ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರಿಂದಾಗಿ ಚೀನಾಗೆ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು.<ref name="Fletcher_2005_11">{{harvnb|Fletcher|2005| p=11}}</ref> ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪುರಾತನ ಚೀನೀಯರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತು-ಸಂಪುಟಗಳ ''ಶೆನ್ನಾಂಗ್ ಬೆಂಕಾವೊಜಿಂಗ್'' (神農本草經—"ಶೆನ್ನಾಂಗ್‌ನ ಗ್ರೇಟ್ ಹರ್ಬಲ್", ಇದನ್ನು ''ಪೆನ್ Ts'ao'' ಅಥವಾ ''ಪುನ್ ತ್ಸಾವೊ'' ಎಂದು ಕೂಡಾ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಫಾರ್ಮಸೋಪಿಯಾ ಕೂಡಾ ಸೇರಿದೆ, ಇದು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 200–300 ರಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ''ಯಾನ್'' ("ಅಗ್ನಿ") ಚಕ್ರವರ್ತಿ (炎帝) ಶೆನ್ನಾಂಗ್‌ಗೆ ಇದನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಖಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ 252 ಫೈಟೊಕೆಮಿಕಲ್-ಮೂಲದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ.<ref name="Tarvand_2005">{{harvnb|Tarvand| 2005}}</ref><ref name="Hayes_6">{{harvnb|Hayes|2001| p=6}}</ref> 3ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದೀಚೆಗೂ ಚೀನಿಯರು ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಕೇಸರಿಯ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, "[t]ಅವನು ಕಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿರುವ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಬುದ್ದನ ಆರಾಧಿಸಲಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು" ಎಂಬುದನ್ನು ವೈದ್ಯ ತಜ್ಞ ವಾನ್‌ ಜೆನ್‌ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. "[ಕೇಸರಿ ಬಳ್ಳಿ] ಹೂವು ಬಾಡಿದ ಐದು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ವಾನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂಬುದರ ಕುರಿತು ಬೆಳಕುಚೆಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಒಂದೇ ತೆರನಾದ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಮೌಲ್ಯಯುತವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸುಗಂಧಿತ ವೈನ್‌ ಆಗಿ ಕೂಡ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ"<ref name="Dalby_2002_95"/> === ಯೂರೋಪ್/ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ === ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ 1500–1600 ರಲ್ಲಿ ಮಿನೊವಾನ್ನರು ತಮ್ಮ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ,ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಒಂದು ಔಷಧೀಯ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಬಳಸುವ ವಿವರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಚಿತ್ರ ಪಟಗಳನ್ನು ತೂಗುಹಾಕಿದ್ದರು.<ref name="Honan_2004">{{harvnb|Honan|2004}}</ref><ref name="Ferrence">{{harvnb|Ferrence|2004|p=1}}</ref> ನಂತರ, ಗ್ರೀಕ್ ದಂತಕಥೆಗಳು ಸಿಲಿಸಿಯಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಸಮುದ್ರಯಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿನ ಸಾಹಸಿಗಳು ತಾವು ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ತಾವು ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref name="autogenerated5">{{harvnb|Willard|2001|pp=2–3}}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ದಂತಕಥೆಯು ಕ್ರೋಕಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಮೈಲಾಕ್ಸ್ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಕ್ರೋಕಸ್ ಪವಾಡ ಸದೃಶದಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಕೇಸರಿ ಕ್ರೋಕಸ್ ಆಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Willard_2">{{harvnb|Willard |2001|p=2}}</ref> ಪುರಾತನ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಈಜಿಪ್ಟ್ ನ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಗಾಝಾದ ವೈದ್ಯರು, ರೋಡ್ಸ್ ನ ನಗರವಾಸಿಗಳು, ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ದೇಶದ ''ಉಪಪತ್ನಿಯರು'' ವೇಶ್ಯೆಯರು, ಮುಂತಾದವರು -ಸುವಾಸಿತ ಜಲಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ,<ref name="Willard_41">{{harvnb|Willard|2001|p=41}}</ref> ಮುಲಾಮುಗಳಲ್ಲಿ, ಸುವಾಸಿತ ಜಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಔಷದೋಪಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Willard_41"/> [[ಚಿತ್ರ:Man gathering saffron Knossos Crete crocus sativus fresco.jpg|thumb|right|ನಾಸ್ಸೊಸ್‌ನ ಪುರಾತನ ಮಿನೋನ್ ಫ್ರೆಸ್ಕೊ, ಕಟಾವು ಮಾಡಿರುವ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ರಾಶಿ ಹಾಕುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯ.]] ನಂತರ ಹೆಲೆನೆಸ್ಟಿಕ್ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ, ಕ್ಲಿಯೋಪಾತ್ರಾ ಸ್ನಾನದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಹಿತಕರವಾಗಿರುವಂತೆ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="Willard_55">{{harvnb|Willard|2001|p = 55}}</ref> ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ವೈದ್ಯರು ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಜಠರ-ಕರಳು ಸಂಬಂಧಿ ವ್ಯಾಧಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Willard_34-35">{{harvnb|Willard|2001|pp=34–35}}</ref> ಸಾಲಮಯ ನಗರಗಳಾದ ಸಿದೋನ್ ಮತ್ತು ತೈರ್ಗಳೂ ಸಹ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕ್ ಬಣ್ಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref name="Willard_59">{{harvnb|Willard|2001|p=59}}</ref> ಆಲಸ್ ಕೊರ್ನೇಲಿಯಸ್ ಸೀಲಸ್ ಕೇಸರಿಯನ್ನು,ಗಾಯಗಳು, ಕೆಮ್ಮು, ಉದರಶೂಲೆ ಮತ್ತು ಕಜ್ಜಿ ಮತ್ತು ವಿಷ ಪರಿಹಾರಗಳಗೆ ಔಷಧಿಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದನು.<ref>ಸೆಲ್ಸಸ್, ದೆ ಮೆಡಿಸಿನಾ, ಕ್ಯಾ. 30 ಎಡಿ, ಭಾಷಾಂತರ ಲೊಯೆಬ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆವೃತ್ತಿ, 1935 [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/home.html ]</ref> ರೋಮನ್ನರಿಗೆ ಕೇಸರಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ ರೋಮನ್ ವಸಹಾತುಕಾರರು ದಕ್ಷಿಣ ಗೌಲ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು, ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಸ್ಪರ್ದಾತ್ಮಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಸರಿಯು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ದೇಶಕ್ಕೆ ಕ್ರಿ.ಶ 8ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಗೋಮಾಳ ಕೃಷಿ ಯ ಮುಖಾಂತರ ಅಥವಾ ಕ್ರಿ.ಶ 14ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಏವಿಗ್ನನ್ ಹುದ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಪುನರ್ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="Willard_63">{{harvnb|Willard|2001|p= 63}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Thomas Becket Murder.JPG|thumb|right|upright|ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿನ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಹೊಳೆಯುವ ಹಸ್ತಲಿಖಿತಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 13ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಬಿಷಪ್ ಥಾಮಸ್ ಬೆಕೆಟ್‌ನ ಕಗ್ಗೊಲೆಯ ಚಿತ್ರಣ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.]] ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ಯೂರೋಪ್ ಕೇಸರಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇಸ್ಲಾಂ ನಾಗರೀಕತೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸ್ಪೈನ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಇಟಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="Willard_70">{{harvnb|Willard|2001|p=70}}</ref> 14ನೇ ಶತಮಾನದಬ್ಲಾಕ್ ಡೆತ್ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕೇಸರಿ ಮೂಲದ ಔಷಧಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು, ಇದರಿಂದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು<ref name="Willard_99"/> ರೋಡ್ಸ್ ನಂತಹ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ವೆನೆಟಿಯನ್ ಹಾಗೂ ಗೆನೋವಾನ್ ಹಡಗುಗಳ ಮೂಲಕ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಇಂತಹ ಒಂದು ಹಡಗನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತ ಜನರು ಕಳವು ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಾರಗಳ ಸುದೀರ್ಘ "ಕೇಸರಿ ಸಮರ"ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="Willard_99">{{harvnb|Willard|2001|p=99}}</ref> ಮಿತಿಮೀರಿದ ಕೇಸರಿ ದರೋಡೆಯ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಘರ್ಷಣೆಯು ಬೇಸಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು,ಇದರಿಂದ ಬೆಳೆಯು ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref name="Willard_101">{{harvnb|Willard|2001|p=101}}</ref> ನಂತರ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರವು ನೂರೆಮ್ ಬರ್ಗ್ ವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯ ಕಲಬೆರೆಕೆಯನ್ನು ''ಸಾಫ್ರಾನ್ಸ್ ಕೂ '' ಕಾಯಿದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ತರಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾಯಿದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಬೆರೆಕೆದಾರರನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿ, ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ,ನಂತರ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Willard_103-104">{{harvnb|Willard|2001|pp=103–104}}</ref> ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಕೇಸರಿ ಬೇಸಾಯವು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋರ್ಪೋಕ್ ಮತ್ತು ಸಪೋಕ್ಗಳಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲೆಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತು. ಎಸೆಕ್ಸ್ ನಗರವಾದ ಸಾಫ್ರಾನ್ ವಾಲ್ಡನ್, ತನ್ನ ವಿಶೇಷವಾದ ನೂತನ ಬೆಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು ನಂತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಸರಿ ಬೆಳೆಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಆದರೆ, ಹೋಸದಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಗೊಂಡ ಪೂರ್ವ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದಾಚೆಗಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದ ಚಾಕೊಲೇಟ್, ಕಾಫಿ, ಟೀ ಮತ್ತು ವೆನಿಲ್ಲಾ ದಂತಹ ಒಳಹರಿವು ಯೂರೋಪ್ ನ ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಕೇಸರಿಯ ಬಳಕೆ ಇಳಿಮುಖವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು.<ref name="Willard_117">{{harvnb|Willard|2001|p=117}}</ref><ref name="Willard_132-133">{{harvnb|Willard|2001|pp=132–133}}</ref> ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಇಟಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಪೈನ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬೇಸಾಯದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Willard_133">{{harvnb|Willard|2001|p=133}}</ref> ಶಿವೆನ್ಕ್ ಫೆಲ್ಡರ್ ಚರ್ಚ್‌‍ನ ಸದಸ್ಯರು ವಲಸೆ ಬರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿ ಕೊಂಬುಗಳನ್ನು ತರುವುದರ ಮೂಲಕ ಯೂರೋಪಿಯನ್ನರು ಅಮೇರಿಕಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು; ವಾಸ್ತವಾಗಿ, ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸ್ಕಿವೆನ್ಕ್ ಫೆಲ್ಡರ್ ಗಳು ಕೇಸರಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದರು.<ref name="Willard_143"/> 1730ರಿಂದಲೂ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಡಚ್ ಪೂರ್ವ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ್ಯಂತ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಕೆರೇಬಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಪೈನ್ ವಸಹಾತುಗಳು ಅಮೇರಿಕಾದ ಈ ನೂತನ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಂದರು. ಫಿಲಿಡೆಲ್ಪಿಯಾ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಇದ್ದ ಕೇಸರಿಯ ಬೆಲೆಯು ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಅತ್ಯಂತ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸಮನಾಗಿತ್ತು.<ref name="Willard_138">{{harvnb|Willard|2001|p=138}}</ref> 1812ರ ಯುದ್ಧದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮದ ನಂತರ, ಕೇಸರಿ ಸಾಗಣಿಕಾ ನೌಕೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದಕೆರೇಬಿಯನ್ ನೊಂದಿಗಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧವು ಕುಸಿಯಿತು.<ref name="Willard_138-139">{{harvnb|Willard|2001|pp=138–139}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಡಚ್ ತನ್ನ ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವೆರೆಸಿತು. ಇದನ್ನು ಕೇಕ್, ನೂಡಲ್ ಮತ್ತು ಚಿಕನ್ ಅಥವಾ ಮೀನಿನ ಖಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="Willard_142-146">{{harvnb|Willard|2001|pp=142–146}}</ref> ಈ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ ಬೇಸಾಯವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಲಾಂಕಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿ, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿತ್ತು.<ref name="Willard_143"/> == ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ == {{Main|Trade and use of saffron}} [[ಚಿತ್ರ:01 Paella Valenciana original.jpg|thumb|left|ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಪಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಲೆನ್ಸಿಯಾನಾದ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯೂ ಒಂದು, ಹಾಗೂ ಅದರ ಹೊಳೆಯುವ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.]] ರುಚಿ ತಜ್ಞರು ವಿವರಿಸುವಂತೆ ಕೇಸರಿಯ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯವು ಹುಲ್ಲಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿರುವ ಜೇನುತುಪ್ಪ ಅಥವ ಒಣ ಹುಲ್ಲಿನ ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಅದರ ರುಚಿಯೂ ಸಹ ಒಣ ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಮತ್ತು ಸಿಹಿತಿನಿಸಿನಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೇಸರಿಯು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹಳದಿ- ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇರಾನ್ (ಪರ್ಷಿಯಾ), ಅರಬ್, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಿಯಾ, ಯೂರೋಪ್, ಭಾರತ, ಟರ್ಕಿ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ನಿಷ್ ನ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯ ಪಾನೀಯಗಳಲ್ಲೂ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇಸರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಕುಸುಂಬೆ ಹೂವು (''ಕ್ಯರ್ತಾಮಸ್ ಟಿಂಕ್ಟೋರಿಯಸ್'', ಇದನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕೇಸರಿ ಅಥವಾ ಅಕಾಫ್ರೋ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ), ಅನ್ನಾಟೋ ಮತ್ತು ಅರಿಶಿನ (''ಕರ್ಕುಮಾ ಲೊಂಗಾ'' )ವನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಔಷಧೀಯವಾಗಿ, ಕೇಸರಿಯು ವಾಸಿ ಮಾಡುವ ಗುಣದಿಂದಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಆಧುನಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿರುವಂತೆ ಕೇಸರಿಯು ಪ್ರತಿ ಕಾನ್ಸರ್ ಕಾರಕ( ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ನ್ನು ತಡೆಯುವ) <ref name="Abdullaev_1"/> ಪ್ರತಿ -ಮುಟಾಜನಿಕ್ ( ಮುಟೇಶನ್ ನ್ನು ತಡೆಯುವ), ರೋಗನಿರೋಧತೆಯನ್ನು ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು [[ಉತ್ಕರ್ಷಣ ನಿರೋಧಕ|ಆಂಟಿ ಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್]]- ನಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Abdullaev_1">{{harvnb|Abdullaev|2002|p=1}}</ref><ref name="Assimopoulou_2005">{{harvnb|Assimopoulou|2005|p=1}}</ref><ref name="Chang">{{harvnb|Chang|Kuo|Wang|1964|p=1}}</ref> ಆರಂಭದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಕೇಸರಿಯು ಕಣ್ಣನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಬೆಳಕಿನಿಂದಾಗುವ ತೊಂದರೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಲ್ಲದೇ, ಮ್ಯಾಕುಲಾರ್ ಡೀಜನರೇಶನ್ ಮತ್ತು ರೆಟಿನಿಸ್ ಪಿಗ್ಮೆಂಟೋಸಾವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಕ್ಷಿ ಪಟಲದ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref>http://www.iovs.org/cgi/content/abstract/49/3/1254</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110511191120/http://vision.edu.au/news/acevs%20saffron.pdf</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vision.edu.au/AnnualReports/ACEVS%20Report%202007.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-11-24 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018033913/http://www.vision.edu.au/AnnualReports/ACEVS%20Report%202007.pdf |url-status=dead }}</ref> ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೀನಾ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಒಂದು ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕ್ ಬಣ್ಣ ವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Dalby_2002_138">{{harvnb|Dalby|2002|p=138}}</ref> {| cellpadding="4" border="0" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;width:300px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- bgcolor="#ff8888" | colspan="2" align="center"| '''ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕೆಶರಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು''' |- style="background:white;color:#111111" align="center" | colspan="2"| [[ಚಿತ್ರ:Saffron crocus sativus modern world production.png|center|300px]] |- bgcolor="#ffeeee" | style="width:10px;height:10px;background:#800000"| | &nbsp;—&nbsp; ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು |- bgcolor="#ffeeee" | style="width:10px;height:5px;background:#ff0000"| | &nbsp;—&nbsp; ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ದೇಶಗಳು |- bgcolor="#ffeeee" | style="width:10px;height:10px;background:#ff5555"| | &nbsp;—&nbsp; ಕಡಿಮೆ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು |- bgcolor="#ffeeee" | style="width:10px;height:10px;background:#ffaeae"| | &nbsp;—&nbsp; ಕಡಿಮೆ ಬೆಳೆಯುವ ದೇಶಗಳು |- bgcolor="#ffeeee" | style="width:10px;height:10px;background:#8080ff"| | &nbsp;—&nbsp; ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳು (ಪ್ರಸ್ತುತ) |- bgcolor="#ffeeee" | style="width:10px;height:10px;background:#97cbff"| | &nbsp;—&nbsp; ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳು (ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ) |} ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ನಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಾಶ್ಮೀರದ ವರೆಗಿನ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರಪಂಚಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 300ಟನ್‌ನಷ್ಟು ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="Katzer_2001">{{harvnb|Katzer|2001}}</ref> ಇರಾನ್, ಸ್ಪೈನ್, ಭಾರತ, ಗ್ರೀಸ್, ಆಜೆರ್ಬೈಜಾನ್, ಮೊರೊಕಾನ್ ಮತ್ತು ಇಟಲಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಇಳಿಕೆ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಕೆಸರಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಇರಾನ್ ತನ್ನ ವೈವಿದ್ಯಮಯವಾದ ಕೇಸರಿಯ ಕೃಷಿಯೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪನ್ನದ 93.7% ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.idosi.org/wasj/wasj4%284%29/7.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-11-24 |archive-date=2018-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308045513/http://www.idosi.org/wasj/wasj4%284%29/7.pdf |url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ಪೌಂಡ್ ನಷ್ಟು ಒಣ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು 50,000 ರಿಂದ 75,000 ರಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ(ಒಂದು ಕಿಲೋಗ್ರಾಮ್ ನಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು 110,000-170,000 ಹೂವುಗಳು ಆಥವಾ ಎರಡು ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಮೈದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮ).<ref name="Hill_273">{{harvnb|Hill|2004|p=273}}</ref> 150,000 ಹೂವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟು ಮಾಡಲು ನಲವತ್ತು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Lak_1998">{{harvnb|Lak|1998}}</ref> ಸಾರವರ್ಧನೆಯ ನಂತರವೇ ಕೇಸರಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ, ಹವಾ ಬಂಧಿತ ಡಬ್ಬಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಮುದ್ರೆ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Goyns_8">{{harvnb|Goyns|1999|p=8}}</ref> ಸಗಟು ದರ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಸರಿ ಬೆಲೆಯು ಒಂದು ಪೌಂಡ್ ಗೆ (US$1,100–11,000/ಕೆಜಿ)US$500 ರಿಂದ US$5,000 ನಷ್ಟಿದೆ. -ಇದು ಒಂದು ಪೌಂಡ್ ಗೆ £2,500/€3,500 ಅಥವಾ ಒಂದು ಕಿಲೋಗ್ರಾಮ್ ಗೆ £5,500/€7,500 ಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಇದರ ದರವು ಒಂದು ಕಿಲೋಗ್ರಾಮ್‌ಗೆ CAN$18,000 ರಷ್ಟು ಏರಿತು. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಸರಾಸರಿ ಸಗಟು ಬೆಲೆಯು ಒಂದು ಪೌಂಡ್ ಗೆ $1,000/£500/€700 ( ಒಂದು ಕಿಲೋಗ್ರಾಮ್ ಗೆUS$2,200/£1,100/€1,550) ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="Hill_272">{{harvnb|Hill|2004|p=272}}</ref> ಒಂದು ಪೌಂಡ್ 70,000 ರಿಂದ 200,000 ದಷ್ಟು ಎಳೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರತ್ತದೆ. ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಕುಂಕುಮ ವರ್ಣ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ತೇವಾಂಶ, ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ತುಂಡಾಗಿರುವ ಎಸಳುಗಳು ತಾಜಾ ಕೇಸರಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. == ಕೃಷಿ ಪ್ರಭೇದ == [[ಚಿತ್ರ:Iran saffron threads.jpg|thumb|left|ಕೇಸರಿ ಎಳೆಗಳು (ಕೆಂಪು-ಬಣ್ಣದ ಕೇಸರಗಳು) ಹಾಗೂ ಇರಾನ್‌ನ (ಹಳದಿ) ಎಳೆಗಳ ಮಿಶ್ರಿತ]] ಪ್ರಪಂಚಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಕೆಸರಿ ತಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸ್ಪಾನಿಷ ಸುಪಿರಿಯರ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಮ್‌ಗಳಂತಹ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸ್ಪೈನ್ ವೈವಿದ್ಯಗಳು,ಸಾಮಾನ್ಯುವಾಗಿ ಬಣ್ಣ, ಸ್ವಾದ ಮತ್ತು ಸುವಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡುವ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇಟಲಿಯ ವಿಧಗಳು ಸ್ಪೈನ್‌ನ ವಿಧಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ,ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ವೈವಿದ್ಯಗಳು ಇಟಲಿಯ ಮೂಲದವುಗಳಾಗಿವೆ.ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಭಾರತದಿಂದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ,ಭಾರತವು ಉಚ್ಚ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಹೊರದೇಶಗಳಿಗೆ ರಪ್ತು ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದೆ.{{Dubious|Ban on export from India|date=July 2010}} ಇವೆಲ್ಲದರ ಹೊರತಾಗಿ, ಹಲವಾರು "ಸ್ಪರ್ದಾತ್ಮಕ" ಬೆಳೆಗಳು ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್,ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ ಲ್ಯಾಂಡ್,ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಸಾವಯವ ಪದ್ದತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯು.ಎಸ್.ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಹೆಸರಾದಂತಹ ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ಡಚ್ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="Willard_143">{{harvnb|Willard|2001|p=143}}</ref><ref name="Willard_201">{{harvnb|Willard|2001|p=201}}</ref> [[File:Red-crocus-thread-greek-v2.jpg|thumb|right|ಕ್ರೋಕಸ್‌ನ ಒಂದೇ ಎಳೆಯ ಹತ್ತಿರದ ಚಿತ್ರ (ಒಣಗಿದ ಕೇಸರ). ನಿಜವಾದ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು [196]. ]] ಗ್ರಾಹಕರು ಕೆಲವು ತಳಿಗಳನ್ನು "ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ" ಗುಣಮಟ್ಟದವುಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಸರಿ ಹಾಗೂ ಕ್ರೊಸಿನ್ ಅಂಶ, ಆಕಾರ, ಸುವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ "ಅಕ್ವಿಲಾ" ಕೇಸರಿ (''ಝಫೆರನೊ ಡೆಲ್’ಅಕ್ವಿಲಾ'' ) ಯನ್ನು ಇಟಲಿಯ ನಾವೇಲಿ ಕಣಿವೆಯ ಲ'ಅಕ್ವಿಲಾ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಅಬ್ರುಜೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಭೂ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಒಬ್ಬ ಡೊಮಿನಿಕನ್ ಪಾದ್ರಿಯು ಸ್ಪೈನ ತನಿಖಾ -ಯುಗ ದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ಸ್ಯಾನ್ ಗ್ಯಾವಿನೊ ಮೊನ್ರಿಯಾಲೆ,ಸಾರ್ಡಿನಾ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು 40 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ( ಇಟಲಿಯ ಉತ್ಪನ್ನದ 60% ರಷ್ಟು )ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರೊಸಿನ್,ಪಿಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್ ಮತ್ತು ಕೇಸರಿಯ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಧವೆಂದರೆ ಕಾಶ್ಮೀರದ "ಮೊಂಗ್ರಾ" ಅಥವಾ "ಲಾಚಾ"ಕೇಸರಿ (''ಕ್ರೋಕಸ್ ಸ್ಯಾಟಿವಸ್'' 'ಕ್ಯಾಶ್ಮೀರಿಯೇನಸ್'), ಇದು ಗ್ರಾಹಕರ ಕಷ್ಟ ಪಡುವ ಕೇಸರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪುನಾರಾವರ್ತಿತ ಬರಗಾಲಗಳು, ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯ ವಿಫಲತೆಗಳು,ಇದರೊಂದಿಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ರಪ್ತಿನ ನಿಷೇಧ, ಇದರ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಪ್ಪಾದ ತನ್ನ ಕಡು ಕೆಂಪು-ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣ, ಪ್ರಬಲಭುವಾದ ಸ್ವಾದ, ಸುವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಗಳ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. == ವರ್ಗೀಕರಣ == {| cellpadding="1" border="0" style="float:left;margin:0 1em 1em 0;width:208px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- align="center" bgcolor="#CDC0B0" ! colspan="2"| ಕನಿಷ್ಠ ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣ<br /> ದರ್ಜೆ ನೀಡಬಲ್ಲ ಮಾನಗಳು (ISO 3632) |- align="center" bgcolor="#EEDFCC" | ಐಎಸ್‌ಒ ಗ್ರೇಡ್<br />ವರ್ಗ | ಕ್ರೋಸಿನ್-ನಿಶ್ಚಿತ<br />ಹೀರುವಿಕೆ (<math>A_\lambda</math>) ಅಂಕ<br />( λ=440ರಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಎಮ್) |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | I | > 190 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | II | 150–190 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | III | 110–150 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | IV | 80–110 |- align="center" bgcolor="#EEDFCC" | colspan="2" align="center"| ''ಮೂಲ:[62]'' |} ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಸಿನ್ (ಬಣ್ಣ), ಪಿಕ್ರೊಕ್ರೋಸಿನ್ ( ರುಚಿ) ಮತ್ತು ಸಾಫ್ರನಲ್( ಸುವಾಸನೆ) ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಕೇಸರಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಸರ ರಹಿತ ಅಂಶ( ಹೂವುಗಳ ತ್ಯಾಜ್ಯ) ಮತ್ತು ನಿರಯವ ವಸ್ತುಗಳಂತಹ ಇತರ ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು(ಬೂದಿ) ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ, ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವಾದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳ ಸಂಸ್ಥೆ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ISO 3632 ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೇಸರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಗಿದೆ.ಇದು ನಾಲ್ಕು ಬಣ್ಣಗಳ ತೀವ್ರತೆಯ ಶೇಣಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ: IV ( ಅತಿಕಡಿಮೆ),III, II, ಮತ್ತು I (ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟ) ಪ್ರತಿಚಯಗಳ ಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ರೋಹಿತ ದರ್ಶಕ ಹೀರುವಿಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕ್ರೋಸಿನ್ ಅಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಗಧಿಪಡಿಸಲಾಗುವುದು. ಹೀರುವಿಕೆ ಸಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ಬೆಳಕಿನ ಒಂದು ನಿಗಧಿತ ತರಂಗದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ <math>A_\lambda = -\log(I/I_0)</math> ಹೀರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು( ಬೀರ್-ಲ್ಯಾಂಬರ್ಟ್) ನಿಯಮ ತಿಳಿಸುವಂತೆ,ಇದು ಒಂದು ನಿಗದಿತ ಪ್ರತಿಚಯದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಬೆಳಕಿನ ಪತನದ (<math>I/I_0</math>, ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಅನುಪಾತವಾಗಿದೆ) {| cellpadding="1" border="0" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;width:160px;border:1px #bbbbbb solid;border-collapse:collapse;font-size:85%" |- align="center" bgcolor="#CDC0B0" ! colspan="2"| ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಯಾಫ್ರನ್<br />ದರ್ಜೆ ನೀಡಬಲ್ಲದ ಮಾನಗಳು |- align="center" bgcolor="#EEDFCC" | ವರ್ಗೀಕರಣ | ISO score |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | ''ಕೌಪ್'' | > 190 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | ''ಲಾ ಮಂಚಾ'' | 180–190 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | ''ರಿಯೊ'' | 150–180 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | ''ಮಾನಕ'' | 145–150 |- align="center" bgcolor="#FFFFFF" | ''ಸಿಯೆರ್ರಾ'' | < 110 |- align="center" bgcolor="#EEDFCC" | colspan="2" align="center"| ''ಮೂಲ:[62]'' |} ಒಣ ಕೇಸರಿಗಳು 440-nm ನಷ್ಟು ಹೀರಿಕೆ ಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Tarvand_2005b"/> ಹೆಚ್ಚು ಹೀರುವಿಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ರೋಸಿನ್ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ,ಆದ್ದರಿಂದ ಬಣ್ಣದ ತೀವ್ರತೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಾದ್ಯಂತ ದೃಢೀಕೃತ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಮೆಟ್ರಿಯ ವರದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಬಣ್ಣದ ಶ್ರೇಣಿಗಳು 80 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶ್ರೇಣಿಯ ಹೀರುವಿಕೆಗಳಿಂದ ( IV ವರ್ಗದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಸರಿಗಳು) 190 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ( ವರ್ಗ I) ಹೀರುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಚಯಗಳು( ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಕಡುಕೆಂಪು ಕೇಸರಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದಂತಹ) 250ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಹೀರುವಿಕೆ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಕೇಸರಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಗಳು ಐಎಸ್‍ಒ ನೀಡುವ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ.<ref name="Tarvand_2005b">{{harvnb|Tarvand|2005b}}</ref> ಆದರೆ ಹಲವರು ಬೆಳೆಗಾರರು,ವರ್ತಕರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರು ಇಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಎಸಳುಗಳ ರುಚಿ,ಸುವಾಸನೆ, ಮೃದುತ್ವ ಹಾಗೂ ಇತರ ಗುಣಗಳು ಮದ್ಯ ಪಾನ ಮಾಡುವವರ ರುಚಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವಂತಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಿಶುದ್ಧ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Hill_274">{{harvnb|Hill|2004|p=274}}</ref> ಇಂತಹ ಗುಣಮಟ್ಟದ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕೇಸರಿಯ ಕಲಬೆರೆಕೆಯ ವ್ಯಾಪಕ ಚರಿತ್ರೆಯಿಂದಾಗಿ -ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕೇಸರಿಯ ಮಾರಾಟ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ಕಲಬೆರೆಕೆಯು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮಧ್ಯ ಯುರೋಪ್ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಯಿತು; ಕಲಬೆರೆಕೆ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿ'' ಸಾಫ್ರಾಂನ್ಸ್ ಕೂ'' ಕಾಯಿದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Willard_102-104">{{harvnb|Willard|2001|pp=102–104}}</ref> ಕೆಲವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪದ್ದತಿಗೆಳೆಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಗೆಣಸು, ದಾಳಿಂಬೆಯ ಎಸಳುಗಳು, ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ರೇಷ್ಮೆ ಎಸಳುಗಳು ಅಥವಾ ಕೇಸರಿಯ ಸ್ವಾದರಹಿತ ಹೂವುಗಳು ಅಥವಾ ವಾಸನೆರಹಿತ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಂತಹ ಕೇಸರಗಳು ಮುಂತಾದ ಹೊರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುವುದು. ಇನ್ನು ಇತರ ವಿಧಾನಗಳೆಂದರೆ ಕೇಸರಿ ಎಸಳುಗಳನ್ನು ಜೇನು ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಸಸ್ಯ ಮೂಲ ಎಣ್ಣೆಗಳಂತಹ ಜಿಗಟಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅದ್ದುವುದು. ಆದರೆ ಪುಡಿ ಮಾಡಿದ ಕೇಸರಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಲಬೆರೆಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಿಶಿನ, ಪಾಪ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುಡಿಗಳನ್ನು ಕಲಬೆರೆಕೆಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಸರಿಯ ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಹೆಸರನಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಮಾಡಿದ ಪೊಟ್ಟಗಳನ್ನು ಮಾರುವುದರಿಂದಲೂ ಕಲಬೆರೆಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="Tarvand_2005a">{{harvnb|Tarvand|2005a}}</ref> ಹೀಗೆ, ಭಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉತ್ತಮ ಗುಣ ಮಟ್ಟದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಕೇಸರಿಯನ್ನು, ಕಡಿಮೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಇರಾನ್ ಕೇಸರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಮಿಶ್ರಕಳನ್ನು ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಕೇಸರಿ ಎಂದು ಮರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಬೆಳೆಗಾರರು ಉತ್ತಮ ಆದಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ABC">{{harvnb|Australian Broadcasting Corporation|2003}}</ref><ref name="Hussain">{{harvnb|Hussain|2005}}</ref> == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{topics related to saffron}} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Crocus sativus1.jpg|thumb|right|ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್, ಒಸಾಕ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ (大阪府), ಜಪಾನ್]] [[ಚಿತ್ರ:Crocus sativus sahuran.jpg|thumb|right|ಸಿ. ಸ್ಯಾಟಿವಸ್‌ನ ಅರಳುತ್ತಿರುವ ಹೂಗಳು]] {{Reflist|3}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{refbegin|2}} * {{citation |ref = CITEREFAustralian_Broadcasting_Corporation2003 |title = Kashmiri saffron producers see red over Iranian imports |year = 2003 |publisher = Australian Broadcasting Corporation |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.abc.net.au/news/newsitems/200311/s982047.htm }} * {{citation |ref = CITEREFAbdullaev2002 |last1 = Abdullaev |first1 = F. I. |title = Cancer chemopreventive and tumoricidal properties of saffron (''Crocus sativus L.'') |year = 2002 |journal = Experimental Biology and Medicine |volume = 227 |issue = 1 |pages = 20–25 |pmid = 11788779 |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.ebmonline.org/cgi/content/full/227/1/20 |archive-date = 2008-12-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081203181241/http://www.ebmonline.org/cgi/content/full/227/1/20 |url-status = dead }} * {{citation | last1 = Assimopoulou | first1 = A. N. | last2 = Papageorgiou | first2 = V. P. | last3 = Sinakos | first3 = Z. | title = Radical scavenging activity of ''Crocus sativus L.'' extract and its bioactive constituents | year = 2005 | journal = Phytotherapy Research | volume = 19 | issue = 11 | pmid = 16317646 | pages = 997–1000 | doi = 10.1002/ptr.1749 }} * {{citation | last1 = Chang | first1 = P. Y. | last2 = Kuo | first2 = W., Liang, C. T. | last3 = Wang | first3 = C. K. | title = The pharmacological action of 藏红花 (''zà hóng huā''—''Crocus sativus L.''): effect on the uterus and/or estrous cycle | year = 1964 | journal = Yao Hsueh Hsueh Pao | volume = 11 }} * {{citation |publisher = Australian Broadcasting Corporation |journal = Landline |last1 = Courtney |first1 = P. |title = Tasmania's Saffron Gold |year = 2002 |url = http://www.abc.net.au/landline/stories/s556192.htm |accessdate = 2009-11-23 }} * {{citation |ref = CITEREFDalby2002 |last1 = Dalby |first1 = A. |isbn = 9780520236745 |title = Dangerous Tastes: The Story of Spices |year = 2002 |publisher = University of California Press |accessdate = January 10, 2006 |url = https://books.google.com/?id=7IHcZ21dyjwC }} * {{citation | ref = CITEREFDalby2003 | last1 = Dalby | first1 = A. | title = Food in the Ancient World from A to Z | year = 2003 | publisher = Routledge | isbn = 0-415-23259-7 }} * {{citation |ref = CITEREFUCLA2002 |last1 = UCLA |title = Saffron |year = 2002 |publisher = Darling Biomedical Library |accessdate = 2009-11-23 |url = http://unitproj.library.ucla.edu/biomed/spice/index.cfm?displayID=22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070925142224/http://unitproj.library.ucla.edu/biomed/spice/index.cfm?displayID=22 |archive-date = 2007-09-25 |url-status = dead }} * {{citation | last1 = Davies | first1 = N. W. | last2 = Gregory | first2 = M. J. | last3 = Menary | first3 = R. C. | year = 2005 | title = Effect of drying temperature and air flow on the production and retention of secondary metabolites in saffron | journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry. | volume = 53 | issue = 15 | pmid = 16028982 | pages = 5969–75 | doi = 10.1021/jf047989j }} * {{citation|journal=Crop & Food Research (New Zealand Institute for Crop & Food Research)|issue=20|last1=Deo|first1=B.|title=Growing Saffron—The World's Most Expensive Spice|year=2003|accessdate=2009-11-23|url=http://www.crop.cri.nz/home/products-services/publications/broadsheets/020saffron.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060529203819/http://www.crop.cri.nz/home/products-services/publications/broadsheets/020saffron.pdf|archivedate=2006-05-29}}. * {{citation |ref = CITEREFDharmananda2005 |last1 = Dharmananda |first1 = S. |title = Saffron: An Anti-Depressant Herb |year = 2005 |journal = Institute for Traditional Medicine |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.itmonline.org/articles/saffron/saffron.htm }} * {{citation |author = DPIWE (Tasmanian Department of Primary Industries, Water and Environment) |last1 = DPIWE |year = 2005 |title = Emerging and Other Fruit and Floriculture: Saffron |journal = Food & Agriculture |url = http://www.dpiwe.tas.gov.au/inter.nsf/WebPages/EGIL-5K63X8?open#Saffron |accessdate = January 10, 2006 |archive-date = ಮೇ 25, 2005 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050525230216/http://www.dpiwe.tas.gov.au/inter.nsf/WebPages/EGIL-5K63X8?open#Saffron |url-status = dead }} * {{citation | doi = 10.1353/pbm.2004.0026 | last1 = Ferrence | first1 = S. C. | year = 2004 | title = Therapy with saffron and the Goddess at Thera | journal = Perspectives in Biology and Medicine | volume = 47 | issue = 2 | pmid = 15259204 | last2 = Bendersky | first2 = G | pages = 199–226 }} * {{citation | ref = CITEREFFletcher2005 | last1 = Fletcher | first1 = N. | title = Charlemagne's Tablecloth: A Piquant History of Feasting | year = 2005 | publisher = Saint Martin's Press | isbn = 0-312-34068-0 }} * {{citation |ref = CITEREFFotedar1999 |last1 = Fotedar |first1 = S. |title = Cultural Heritage of India—Kashmiri Pandit Contribution |year = 1999 |publisher = Kashmir Sabha |journal = Vitasta |volume = XXXII |issue = 1 |accessdate = 2009-11-23 |url = http://vitasta.org/1999/index.html |archive-date = 2011-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110929225731/http://vitasta.org/1999/index.html |url-status = dead }} * {{citation |last1 = Goyns |first1 = M. H. |title = Saffron |year = 1999 |publisher = Taylor and Francis |isbn = 90-5702-394-6 |accessdate = 2009-11-23 |url = https://books.google.com/?id=l-QJaUp31T4C }} * {{citation | last1 = Grigg | first1 = D. B. | title = The Agricultural Systems of the World | year = 1974 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-09843-2 }} * {{citation |last1 = Harper |first1 = D. |title = Online Etymology Dictionary |year = 2001 |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.etymonline.com/index.php?search=saffron&searchmode=none }} * {{citation | ref = CITEREFHasegawa_Kurumboor_Nair1995 | last1 = Hasegawa | first1 = J. H. | last2 = Kurumboor | first2 = S. K. | last3 = Nair | first3 = S. C. | title = Saffron chemoprevention in biology and medicine: a review | year = 1995 | journal = Cancer Biotherapy | volume = 10 | issue = 4 | pmid = 8590890 | pages = 257–64 }} * {{citation | ref = CITEREFHayes2001 | last1 = Hayes | first1 = A. W. | title = Principles and Methods of Toxicology | year = 2001 | publisher = Taylor & Francis | isbn = 1-56032-814-2 }} * {{citation | ref = CITEREFHill2004 | last1 = Hill | first1 = T. | title = The Contemporary Encyclopedia of Herbs and Spices: Seasonings for the Global Kitchen | year = 2004 | publisher = Wiley | isbn = 0-471-21423-X }} * {{citation |ref = CITEREFHonan2004 |last1 = Honan |first1 = W. H. |title = Researchers Rewrite First Chapter for the History of Medicine |journal = The New York Times |accessdate = 2009-11-23 |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/science/02MEDI.html?ex=1393563600&en=c3177ebac2572d43&ei=5007&partner=USERLAND |date = 2004-03-02 |archive-date = 2009-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090924024738/http://www.nytimes.com/2004/03/02/science/02MEDI.html?ex=1393563600&en=c3177ebac2572d43&ei=5007&partner=USERLAND |url-status = dead }} * {{citation | ref = CITEREFHumphries1998 | last1 = Humphries | first1 = J. | title = The Essential Saffron Companion | year = 1998 | publisher = Ten Speed Press | isbn = 1-58008-024-3 }} * {{citation |ref = CITEREFHussain2005 |last1 = Hussain |first1 = A. |title = Saffron Industry in Deep Distress |journal = British Broadcasting Corporation |accessdate = 2009-11-23 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4216493.stm |date = 2005-01-28 |location = London |work = BBC News }} * {{citation | ref = CITEREFJessie_Krishnakantha2005 | last1 = Jessie | first1 = S. W. | last2 = Krishnakantha | first2 = T. P. | title = Inhibition of human platelet aggregation and membrane lipid peroxidation by saffron | year = 2005 | journal = Molecular and Cellular Biochemistry | volume = 278 | issue = 1–2 | pmid = 16180089 | pages = 59–63 | doi = 10.1007/s11010-005-5155-9 }} * {{citation |ref = CITEREFKatzer2001 |last1 = Katzer |first1 = G. |title = Crocus sativus L. |year = 2001 |publisher = Karl-Franzens-Universität Graz |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.uni-graz.at/~katzer/engl/Croc_sat.html |archive-date = 2007-09-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930061742/http://www.uni-graz.at/~katzer/engl/Croc_sat.html |url-status = dead }} * {{citation |ref = CITEREFLak1998a |last1 = Lak |first1 = D. |title = Kashmiris Pin Hopes on Saffron |year = 1998a |journal = British Broadcasting Corporation |accessdate = 2009-11-23 |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/212491.stm |date = 1998-11-11 |location = London |work = BBC News }} * {{citation |ref = CITEREFLak1998b |last1 = Lak |first1 = D. |title = Gathering Kashmir's Saffron |year = 1998b |publisher = British Broadcasting Corporation |accessdate = 2009-11-23 |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/213043.stm |date = 1998-11-23 |location = London }} * {{citation |ref = CITEREFLeffingwell2002 |last1 = Leffingwell |first1 = J. C. |title = Saffron |year = 2002 |journal = Leffingwell Reports |volume = 2 |issue = 5 |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.leffingwell.com/download/saffron.pdf |format = PDF }} * {{citation |ref = CITEREFMcGee2004 |last1 = McGee |first1 = H |title = On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |year = 2004 |publisher = Simon and Schuster |isbn = 0-684-80001-2 |accessdate = 2009-11-23 |url = https://books.google.com/?id=iX05JaZXRz0C }} * {{citation | doi = 10.1016/0304-3835(91)90203-T | ref = CITEREFNair_Pannikar_Panikkar1991 | last1 = Nair | first1 = S. C. | last2 = Pannikar | first2 = B. | last3 = Panikkar | first3 = K. R. | title = Antitumour activity of saffron (''Crocus sativus'') | year = 1991 | journal = Cancer Letters | volume = 57 | issue = 2 | pmid = 2025883 | pages = 109–14 }} * {{citation |ref = CITEREFPark2005 |last1 = Park |first1 = J. B. |title = Crocus sativus |year = 2005 |publisher = United States Department of Agriculture |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.pl.barc.usda.gov/usda_plant/plant_detail.cfm?code=36820831&plant_id=401&ThisName=ps721 |archive-date = 2011-05-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110511181115/http://www.pl.barc.usda.gov/usda_plant/plant_detail.cfm?code=36820831&plant_id=401&ThisName=ps721 |url-status = dead }} * {{citation |ref = CITEREFPearce2005 |last1 = Pearce |first1 = F. |title = Returning war-torn farmland to productivity |year = 2005 |journal = New Scientist |accessdate = January 10, 2006 |url = http://www.newscientist.com/channel/earth/mg18524831.000.html }} * {{citation | ref = CITEREFRau1969 | last1 = Rau | first1 = S. R. | title = The Cooking of India | year = 1969 | publisher = Time Life Education | isbn = 0-8094-0069-3 }} * {{citation |ref = CITEREFTarvand2005a |publisher = Tarvand |year = 2005a |title = What is Saffron? |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.tarvandsaffron.com/saffron.htm |archive-date = 2007-09-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070923032012/http://www.tarvandsaffron.com/saffron.htm |url-status = dead }} * {{citation |ref = CITEREFTarvand2005b |publisher = Tarvand |isbn = 0660007797 |title = Grading and Classification |year = 2005b |accessdate = 2009-11-23 |url = http://www.tarvandsaffron.com/classification.htm |archive-date = 2007-10-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071008143910/http://www.tarvandsaffron.com/classification.htm |url-status = dead }} * {{citation |ref = CITEREFWillard2001 |last1 = Willard |first1 = P. |year = 2001 |title = Secrets of Saffron: The Vagabond Life of the World's Most Seductive Spice |publisher = Beacon Press |isbn = 0-8070-5008-3 |accessdate = 2009-11-23 |url = https://books.google.com/?id=WsUaFT7l3QsC }} {{refend}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Commons-inline|Crocus sativus}} * {{cite web | last = Duke | first = J. | title = Crocus sativus | url = http://sun.ars-grin.gov:8080/npgspub/xsql/duke/plantdisp.xsql?taxon=318 | work = Germplasm Resources Information Network | publisher = United States Department of Agriculture <!-- | accessdate = 2009 November 25 | dateformat = ymd --> | access-date = 2010-11-24 | archive-date = 2004-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041110054340/http://sun.ars-grin.gov:8080/npgspub/xsql/duke/plantdisp.xsql?taxon=318 | url-status = dead }} ---- {{Herbs & spices}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅರೇಬಿಕ್ ಲೋನ್‌ವರ್ಡ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಇರಿಡೇಸೇ]] [[ವರ್ಗ:ಕೆಮೊಪ್ರಿವೆಂಟಿವ್ ಏಜೆಂಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹೂವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರದ ಬಣ್ಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಸರಿ]] [[ವರ್ಗ:ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಿನೊವನ್‌ ನಾಗರೀಕತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಬಾರು ಬೆಳೆ]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] q9vbsr5sfm1mrsekteuh5dovx7cgwq3 0 28327 1431603 1429455 2026-10-08T16:59:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431603 wikitext text/x-wiki [[File:AfricanAmericans1.png|229px|right|thumb|ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು.ಮೇಲೆ ಎಡಬದಿಯಿಂದ ಬಲಮುರಿಯಾಗಿ: ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಇ. ಬಿ. ಡು ಬಾಯಿಸ್, ಮ್ಯಾಲ್ಕಮ್ X, ರೋಸಾ ಪಾರ್ಕ್ಸ್, ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ.]] {{African American topics sidebar|right}} '''ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ''' ಯು (೧೯೫೫–೧೯೬೮), ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ವಿರುದ್ಧ ಜನಾಂಗೀಯ ಭೇದಭಾವವನ್ನು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರಗೊಳಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಧ್ಯೇಯೋದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಲೇಖನವು, ೧೯೫೪ ಹಾಗು ೧೯೬೮ರ ನಡುವಿನ ಚಳವಳಿಯ ಘಟ್ಟವನ್ನು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚಳವಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ೧೯೬೬ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್ ಮೂವ್ಮೆಂಟ್ ಸುಮಾರು ೧೯೬೬ರಿಂದ ೧೯೭೫ರವರೆಗೂ ನಡೆಯಿತು, ಇದು ಜನಾಂಗೀಯ ಘನತೆ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಹಾಗು ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಯಂಪೂರ್ಣತೆ, ಹಾಗು ಬಿಳಿಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. NAACP, SNCC, CORE ಹಾಗು SCLCಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಲವರು, ಇದಕ್ಕೆ "ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ" ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕಾನೂನಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಇದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಗೌರವ, ಘನತೆ, ಹಾಗು ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ವಿಷಯಗಳ ಬಗೆಗೂ ಸಹ ನಡೆದ ಹೋರಾಟವಾಗಿತ್ತು. ಚಳವಳಿಯು, ನಾಗರಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯದ ಪ್ರಮುಖ ಅಭಿಯಾನಗಳಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ೧೯೫೫–೧೯೬೮ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅಹಿಂಸಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹಾಗು ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಗಳು, ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಹಾಗು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಡುವೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದವು. ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಕ್ಕಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತ, ರಾಜ್ಯ, ಹಾಗು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗು ಸಮುದಾಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹಾಗು/ಅಥವಾ ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಗಳ ರೂಪಗಳು ಅಲಬಾಮನಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತಹ ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಬಸ್ ಬಹಿಷ್ಕಾರದಂತಹ ಯಶಸ್ವಿ ಬಹಿಷ್ಕಾರಗಳು(೧೯೫೫–೧೯೫೬); ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾರೊಲಿನದಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತಹ ಗ್ರೀನ್ಸ್‌ಬರೊ ಧರಣಿಗಳಂತಹ ಧರಣಿಗಳು(೧೯೬೦); ಅಲಬಾಮನಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತಹ ಸೆಲ್ಮದಿಂದ ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿಯವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಮೆರವಣಿಗೆಯಂತಹ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು(೧೯೬೫); ಹಾಗು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಇತರ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಈ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ವಿಧಾಯಕ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದರೆ ೧೯೬೪ರ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ ಅಂಗೀಕಾರ,<ref name="cra64">{{Cite web |url=http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |title=ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್ ಆಫ್ 1964 |access-date=2011-03-21 |archive-date=2010-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021141154/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |url-status=dead }}</ref> ಇದು ನೇಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ "ಜನಾಂಗ, ವರ್ಣ, ಧರ್ಮ, ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ"ಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಭೇದಭಾವ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತು; ೧೯೬೫ರ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಯು, ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸಿತು; ಇಮ್ಮಿಗ್ರೇಶನ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯಾಷನಾಲಿಟಿ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ೧೯೬೫, ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಇತರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇತರೆ ವಲಸೆಗಾರರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು; ಜೊತೆಗೆ ಫೇರ್ ಹೌಸಿಂಗ್ ಆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ೧೯೬೮, ಮನೆಯ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಒಡ್ಡಿತು. ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದರು, ಹಾಗು ಇದು ದೇಶದುದ್ದಕ್ಕೂ ಯುವ ಜನತೆ ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖರಾಗುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== {{Ref improve section|date=April 2008}}೧೮೭೬ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿವಾದಿತ ಚುನಾವಣೆಯು ಪುನಾರಚನೆಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಿಳಿಯರು, ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುವುದು ಹಾಗು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಎಸಗುವ ಮೂಲಕ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ೧೮೯೦ರಿಂದ ೧೯೦೮ರ ನಡುವೆ ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು ಹಾಗು ಇದು ೧೯೬೦ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಯು ಅನುಮೊದನೆಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ೬೦ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಕರಿಯರು, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಯಾರೊಬ್ಬರನ್ನೂ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>[http://baic.house.gov/historical-data/representatives-senators-by-state.html ಬ್ಲ್ಯಾಕ್-ಅಮೇರಿಕನ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟೇಟೇವ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸೆನೆಟರ್ಸ್ ಬೈ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್, 1870–ಪ್ರೆಸೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101092449/http://baic.house.gov/historical-data/representatives-senators-by-state.html |date=2009-01-01 }}—U.S. ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟೇಟೀವ್ಸ್</ref> ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬಿಳಿಯರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಗಳಿಸಿತು. ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷ— "ಲಿಂಕನ್ ಪಕ್ಷ"—ಎನಿಸಿದ್ದ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬಹುತೇಕ ಕರಿಯರು ಸೇರಿದ್ದರು. ಕರಿಯರಿಗೆ ಮತದಾನದ ನೋಂದಣಿಯನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಪಕ್ಷವು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಎಲ್ಲ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟ್ ಗಳಾಗಿದ್ದರು.{{citation needed|date=December 2010}} ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ರ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಬಿಳಿಯ ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟ್ ಗಳು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಜನಾಂಗೀಯ ವರ್ಣಭೇದನೀತಿಯನ್ನು ಬಲವಂತದಿಂದ ಹೇರಿದರು. ಕರಿಯರ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂಸಾಚಾರಗಳು ಭುಗಿಲೆದ್ದವು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಪುನಾರಚನೆಯ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಬಹಿರಂಗವಾದ, ಸರ್ಕಾರ-ಪ್ರೇರೇಪಿತ ಜನಾಂಗೀಯ ಭೇದಭಾವ ಹಾಗು ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯು "ಜಿಮ್ ಕ್ರೊ" ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ೧೯೫೦ರ ಆರಂಭದ ದಶಕವರೆಗೂ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಹಾಗೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಅಮೆರಿಕನ್ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಅಧಃಪತನವೆಂದು" ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ರಿಗೂ ಸಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ವೇಗಗಳ ಬಿಸಿ ತಟ್ಟಿದವು.<ref>ಸಿ. ವ್ಯಾನ್ ವುಡ್ ವರ್ಡ್, ''ದಿ ಸ್ಟ್ರೇಂಜ್ ಕರಿಯರ್ ಆಫ್ ಜಿಮ್ ಕ್ರೌವ್'', ಮೂರನೇ ರೆವೆರೆಂಡ್. ed. (ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೭೪), pp. ೬೭–೧೦೯.</ref> ಪುನಾರಚನೆ ನಂತರದ ಅವಧಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು: * ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದ ಕಾನೂನಿನನ್ವಯ,<ref>[http://www.crmvet.org/seglaws.htm ಬರ್ಮಿಂಗ್ ಹ್ಯಾಮ್ ಸೆಗ್ರೆಗೇಶನ್ ಲಾಸ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಹಾಗು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳಾದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ "ಬಿಳಿಯ" ಹಾಗು "ಕರಿಯ"ರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಕರಿಯರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ಹಣ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣವು ಕಳಪೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುತ್ತಿತ್ತು. * ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಕಸಿತ. ಬಿಳಿಯ ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟ್ ಗಳು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದಾಗ, ಅವರು ಕರಿಯರಿಗೆ ಮತದಾನದ ನೋಂದಣಿ ಹೆಚ್ಚು ಅವಕಾಶ ಸಿಗದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕರಿಯ ಮತದಾರರ ಹೆಸರನ್ನು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಮತದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಯಿತು, ಹಾಗು ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ೧೮೯೦ ರಿಂದ ೧೯೦೮ರವರೆಗೆ ಹಿಂದಿನ ಒಕ್ಕೂಟದ ದಕ್ಷಿಣ ರಾಜ್ಯಗಳು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಹಾಗು ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಬಡ ಬಿಳಿಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತಹ ಸಂವಿಧಾನಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. * ಶೋಷಣೆ. ಕರಿಯರು, ಲ್ಯಾಟಿನೋಗಳು ಹಾಗು ಏಷಿಯನ್ನರ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು, ಆರ್ಥಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ, ಹಾಗು ನೌಕರಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದಭಾವವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿತ್ತು. * [[ಹಿಂಸಾಚಾರ]]. ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ, ಪೋಲಿಸರಿಂದ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕವಾಗಿ, ಹಾಗು ಕರಿಯರ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಹಿಂಸಾಚಾರವನ್ನು ಎಸಗಲಾಯಿತು(ಹಾಗು ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಟಿನೋಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಏಷಿಯನ್ನರ ಮೇಲೆ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಎಸಗಲಾಯಿತು. ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಹಾಗು ಇತರ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಈ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು ಹಾಗು ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳನ್ನು ಹೂಡುವ ಮೂಲಕ, ಹೊಸ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ, ರಾಜಕೀಯ ನೇರ್ಪಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶಗಳಿಗಾಗಿ ಅರಸಿದರು (ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ (೧೮೯೬–೧೯೫೪) ವಿಭಾಗವನ್ನು ''ನೋಡಿ'' ). ೧೯೦೯ರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಫಾರ್ ದಿ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಕಲರ್ಡ್ ಪೀಪಲ್ (NAACP) ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂಸ್ಥೆಯು ದಾವೆ ಹೂಡುವ ಮೂಲಕ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಹಾಗು ಲಾಬಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ವರ್ಣಬೇಧ ನೀತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿತು. ಇದರ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಸಾಧನೆಯೆಂದರೆ, ''ಬ್ರೌನ್ ವಿರುದ್ಧ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್'' (೧೯೫೪)ನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಜಯ, ಈ ತೀರ್ಪು ಬಿಳಿಯರಿಗೆ ಹಾಗು ಕರಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು ಜೊತೆಗೆ ಸೂಚನೆಯ ಮೂಲಕ ''ಪ್ಲೆಸ್ಸಿ ವಿರುದ್ಧ ಫೆರ್ಗುಸನ್'' ರ ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ "ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆದರೂ ಸಮಾನ" ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಹೊರಗೆ ಕರಿಯರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು(ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳು ಮತದಾನವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದಿತ್ತು ಹಾಗು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡಿಸಬಹುದಿತ್ತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವರು ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು). ೧೯೧೦ ರಿಂದ ೧೯೭೦ರವರೆಗೆ, ಉತ್ತರ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಮೂಲಕ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಉತ್ತಮ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಅರಸಿದರು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಸುಮಾರು ಏಳು ದಶಲಕ್ಷ ಕರಿಯರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವನ್ನು ತೊರೆದರು, ಇದು ಗ್ರೇಟ್ ಮೈಗ್ರೇಶನ್ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ''ಬ್ರೌನ್'' ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ಜಯದಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತರಾದ ಹಾಗು ತಕ್ಷಣದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರಿಣಾಮದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ನಿರಾಶೆಗೊಂಡು, ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರೀಕರು, ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿಯ ರದ್ದಿಗೆ ಮೂಲ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರಮಿಕ ಪರಿವರ್ತನವಾದಿ, ಕಾನೂನುವಾದಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಇವರುಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದ ಹಾಗು ಮತದಾರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಪ್ರತಿಪಾದಕರ "ಅಗಾಧ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು" ಎದುರಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿರೋಧವಾಗಿ, ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು, ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅಹಿಂಸಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಘಟಿತ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದಂತಹ ನೇರವಾದ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ೧೯೫೫–೧೯೬೮ರ ನಡುವಿನ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೇರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. =="ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು" ದೂರ ಮಾಡುವುದು== ೧೯೫೧ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೭ರಂದು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ-ಅಂಗವಾದ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ''ವೀ ಚಾರ್ಜ್ ಜೆನೊಸೈಡ್: ದಿ ಕ್ರೈಮ್ ಆಫ್ ಗವರ್ನ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಗೇನೆಸ್ಟ್ ದಿ ನೀಗ್ರೊ ಪೀಪಲ್ ಎಂಬ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ೧೯೫೧ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ನೀಡಿತು'' ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''ವೀ ಚಾರ್ಜ್ ಜೆನೊಸೈಡ್'' ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಂತೆ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರವು, ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಹತ್ಯೆ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನುಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಇದು ವಾದಿಸಿತು, ಜೊತೆಗೆ UN ಜೆನೊಸೈಡ್ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ನ IIನೇ ನಿಬಂಧನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಜನಹತ್ಯೆಯ ದೋಷಿ ಎಂದು ವಾದಿಸಿತು. ಈ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ]]ಗೆ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಯಿತು: ಗಾನಗೋಷ್ಠಿ ಗಾಯಕ ಹಾಗು ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿದ್ದ ಪಾಲ್ ರೋಬೆಸನ್ [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ]]ದಲ್ಲಿ UN ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ನೀಡಿದರೆ, CRCಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ L. ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್, [[ಪ್ಯಾರಿಸ್]] ನಲ್ಲಿರುವ UN ನಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಕರಡು ಅರ್ಜಿಯ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಕರಡುಅರ್ಜಿಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದ ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್, ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ USAನ ನಾಯಕ ಹಾಗು ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲೇಬರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು, ಈ ಗುಂಪು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್‌ರಿಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ರಾಜಕೀಯ ಅಥವಾ ಜನಾಂಗೀಯ ಉಪದ್ರವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ನರಿಗೆ ಕಾನೂನು ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾಗರೀಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾದ ರೋಬೆಸನ್, ಡುಬೋಯಿಸ್ ಹಾಗು ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜಕೀಯ ತೀವ್ರಗಾಮಿಗಳಾಗಿ(ಹಾಗು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ US ಸರ್ಕಾರದ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ವಿರೋಧಿ ಶೀತಲ ಸಮರದ ಗುರಿಗಳಾದರು) ಕರಿಯ ಅಮೆರಿಕ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಹಾಗು NAACP ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬಹಳ ಬೇಗನೆ ಒಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಾಗು ವಿಶಾಲವಾದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು, ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಗೆ, ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾರೊಬ್ಬರಿಂದರೂ ಅಥವಾ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ದೂರವಿರುವುದು ಉಳಿವಿನ ಸಂಗತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ನಡುವೆಯೂ, ಹಲವು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಾಯಕರು ಹಾಗು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು J ಎಡ್ಗರ್ ಹೂವರ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ FBI ತನಿಖೆ ನಡೆಸಿ, "ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್" ಅಥವಾ "ವಿಧ್ವಂಸಕ"ರೆಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ನೀಡಿತು. ==ದಾವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆ== ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಶಾಸಕಾಂಗದಲ್ಲಿ ಲಾಬಿ ಮಾಡುವುದು, ಹಾಗು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದಾವೆ ಹೂಡುವ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು, ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಯಾಯಿತು. ಆದರೆ "ನೇರ ಕೃತ್ಯಗಳಿಗೆ" ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ ''ಬ್ರೌನ್'' ರ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದು ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿತು—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಹಿಷ್ಕಾರಗಳು, ಧರಣಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಹಾಗು ಇದೇ ಮಾದರಿಯ ತಂತ್ರಗಳು ಸಮೂಹ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿರೋಧ ಹಾಗು ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಮೂಹ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮಾರ್ಗವು ೧೯೬೦ರಿಂದ ೧೯೬೮ರವರೆಗೆ ಚಳವಳಿಯ ಮಾದರಿ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು. ಚರ್ಚುಗಳು, ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಹಾಗು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೂಲಮಟ್ಟದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವಿಶಾಲಾಧಾರಿತ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಸ್ವಯಂಸೇವಕರನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿತು. ಇದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾರ್ಗದ ಬದಲಿಗೆ ಬಹಳ ನೇರವಾದ ಹಾಗು ಸಂಭಾವ್ಯವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವೇಗದ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೫೨ರಲ್ಲಿ, T. R. M. ಹೊವರ್ಡ್ ನೇತೃತ್ವದ ರೀಜನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ನೀಗ್ರೋ ಲೀಡರ್ಶಿಪ್, ಕರಿಯರಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಅನಿಲ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಬಹಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಂಘಟಿಸಿತು. ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಇಂಪ್ರೂವ್ಮೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ —ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಬಸ್ ಬಹಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಲು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಒಂದು ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ತನ್ನ ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸುವವರೆಗೂ ಬಹಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಬಹಿಷ್ಕಾರದ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ಅದರ ನಾಯಕ ಡಾ. ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ., ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಹೆಸರಾಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು. ಇದು ಇತರ ಬಸ್ ಬಹಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನೂ ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಹಳ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ೧೯೫೬–೧೯೫೭ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಲ್ಲಹಸ್ಸೀ, ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಬಹಿಷ್ಕಾರ.<ref>[http://www.tallahassee.com/special/boycott/reader-smith.html "ದಿ ಟಾಲ್ ಹ್ಯಾಸ್ಸೆ ಬಸ್ ಬಾಯ್ಕಾಟ್—ಫಿಫ್ಟಿ ಇಯರ್ಸ್ ಲೇಟರ್]," ''ದಿ ಟಾಲ್ ಹ್ಯಾಸ್ಸೆ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟ್'', ೨೦೦೬ ರ ಮೇ ೨೧,</ref> ೧೯೫೭ರಲ್ಲಿ, ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಇಂಪ್ರೂವ್ಮೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ನ ನಾಯಕರುಗಳಾದ ಡಾ. ಕಿಂಗ್ ಹಾಗು ರೆವರೆಂಡ್ ಜಾನ್ ಡುಫ್ಫಿ, ಇದೇ ರೀತಿ ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಇತರ ಚರ್ಚ್ ನಾಯಕರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾದರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತಲ್ಲಹಸ್ಸೀಯ ರೆವರೆಂಡ್ c. K. ಸ್ಟೀಲೆ ಹಾಗು ಬ್ಯಾಟನ್ ರೂಶ್ ನ ರೆವರೆಂಡ್ T. J. ಜೆಮಿಸನ್; ಹಾಗು ಇತರ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾದ ರೆವರೆಂಡ್ ಫ್ರೆಡ್ ಷಟ್ಟಲ್ಸ್ ವರ್ತ್, ಎಲ್ಲಾ ಬೇಕರ್, A. ಫಿಲಿಪ್ ರಾನ್ಡಾಲ್ಫ್, ಬಾಯರ್ಡ್ ರಸ್ಟಿನ್ ಹಾಗು ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಲೆ ಲೆವಿಸನ್ ರೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಸದರನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಲೀಡರ್ಶಿಪ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಅಟ್ಲಾಂಟ, [[ಜಾರ್ಜಿಯ (ಅಮೇರಿಕ ದೇಶದ ರಾಜ್ಯ)|ಜಾರ್ಜಿಯಾ]]ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ SCLC, NAACPಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸದಸ್ಯರ ಜಾಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ರದ್ದಿಗೆ ಹೋರಾಡುವ ಸ್ಥಳೀಯರ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಹಾಗು ನಾಯಕತ್ವದ ನೆರವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವು, ಇಂತಹ ಅಭಿಯಾನಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ಇದು ತನ್ನ ಪ್ರಮುಖ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹಾಗು ಜನಾಂಗೀಯ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ತನ್ನ ಮೂಲ ವಿಧಾನ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅಹಿಂಸಾ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ, ಸೆಪ್ಟಿಮಾ ಕ್ಲಾರ್ಕ್, ಬರ್ನಿಸ್ ರಾಬಿನ್ಸನ್, ಹಾಗು ಇಸಾವು ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಟೆನ್ನಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೈಲ್ಯಾಂಡರ್ ಫೋಕ್ ಸ್ಕೂಲ್ ನ ಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಕ್ಯಾರೊಲಿನಾದ ಸೀ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಿಟಿಜನ್‌ಶಿಪ್ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಮತದಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾಗಲು ಸಹಾಯವಾಗುವಂತೆ ಕರಿಯರಿಗೆ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಅಗಾಧವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು ಹಾಗು ಜಾನ್ಸ್ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕರಿಯ ಮತದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮುಪ್ಪಟ್ಟುಗೊಳಿಸಿತು. SCLC ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡು, ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ==ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು== ===ಬ್ರೌನ್ v. ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ೧೯೫೪=== ೧೯೫೧ರ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ವರ್ಜೀನಿಯಾ ರಾಜ್ಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ದೊಡ್ಡ ಕ್ಷೋಬೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ, ಮೊಟೋನ್ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ತಾವೇ ಹೋರಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು: ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿದ್ದ ಶಾಲಾ ಆವರಣಗಳು ಹಾಗು ತಮ್ಮ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅನನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿದ್ದ ಕರಿಯರಿಂದ ಈ ರೀತಿಯಾದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಡವಳಿಕೆಯು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಏಕೆಂದರೆ, ಕರಿಯರು ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ಬಿಳಿಯರು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, NAACPಯ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಯಕರುಗಳು, ಶಾಲಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಿಮ್ ಕ್ರೋನ ನಿಯಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದಂತಹ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡಬೇಕೆಂದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮನವೊಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. NAACPಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಮ್ಮತಿಸದಿದ್ದಾಗ, NAACP ತಾನೇತಾನಾಗಿ ಶಾಲಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು. ''ಬ್ರೌನ್ ವಿರುದ್ಧ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯು, ಈವರೆಗೆ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದ ಐದು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಸಹ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>ಕ್ಲರ್ಮನ್, ಮೈಕೆಲ್ ಜೆ.,''ಬ್ರೌನ್ v. ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್'' [ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮೂಲ] : ಜಿಮ್ ಕ್ರೌವ್ ರಿಂದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾದ ಆವೃತ್ತಿ : ದಿ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಸ್ಟ್ರಗಲ್ ಫಾರ್ ದಿ ರೇಷಿಯಲ್ ಇಕ್ವಾಲಿಟಿ, ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ; ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ : ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೭, p.೫೫</ref> ಮೇ ೧೭, ೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು, ''ಬ್ರೌನ್ ವಿರುದ್ಧ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಆಫ್ ಟೋಪೇಕ, ಕಾನ್ಸಾಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೊಕದ್ದಮೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿತು. ಈ ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ಫಿರ್ಯಾದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬಿಳಿಯ ಸಹಪಾಟಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರಿಯರು ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಂವಿಧಾನ ಬಾಹಿರವೆಂದು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದರು. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿತ್ತು "ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯರು ಹಾಗು ಕರಿಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದು, ಕರಿಯ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾನೂನಿನ ಸಮ್ಮತಿ ದೊರೆತರೆ ಪರಿಣಾಮವು ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಜನಾಂಗಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ನೀತಿಯು ನಿಗ್ರೋ ಗುಂಪಿನ ಕೀಳರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ." NAACP ಪರವಾದ ವಕೀಲರು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಂಡಳಿ ವಿರುದ್ಧದ ಬ್ರೌನ್ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಕೆಲವು ಸಮಂಜಸ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ತಿಳಿಸಲು ಅವರು ಅನುಸರಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವು ಹಲವಾರು ವಾದಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಮಂಡಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯು, ಶಾಲಾ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಅಂತರಜನಾಂಗೀಯ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಮಾಜವು ಬೀರುವ ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗದಂತೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಲು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಗತಿಯು, ಹೇಗೆ 'ಶಿಕ್ಷಣವು' ಮಾನಸಿಕ, ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗು ನೈತಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹಾಗು ಮಾನವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿ, ಅದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆಂಬ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ".<ref>ರೈಸಾ ಎಲ್. ಗೊಲುಲಿಬಫ್, '' ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಪ್ರಾಮಿಸ್ ಆಫ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ '', ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, MA:ಕೇಂಬ್ರಿಜ್, ೨೦೦೭, p. ೨೪೯–೨೫೧</ref> NAACPಯ ಗುರಿಗಳೇನೆಂದರೆ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಮಕ್ಕಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾನೂನುಬದ್ಧತೆಗೆ ಬಲಿಪಶುವಾದ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಹಾಗು ಅವರಿಗೆ ಭವ್ಯ ಭವಿಷ್ಯದ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಗೋಲುಬೋಫ್ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇತರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ, ಕರಿಯ ಮಕ್ಕಳು, ವಯಸ್ಕರಾದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವಾಗ ಇದು ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯವು, ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ಲೆಸ್ಸಿ V. ಫೆರ್ಗುಸನ್ (೧೮೯೬) ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದ "ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆದರೂ ಸಮಾನ" ಮಟ್ಟ ಹಾಗು ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಬಳಕೆಮಾಡಿದ ಕಮ್ಮಿಂಗ್ ವಿರುದ್ಧ ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಕೌಂಟಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್(೧೮೯೯) ಎರಡನ್ನೂ ಸಂವಿಧಾನ ಬಾಹಿರವೆಂದು ತಳ್ಳಿ ಹಾಕಿತು. ಅದರ ಮರು ವರ್ಷ, ''ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ವಿರುದ್ಧದ ಬ್ರೌನ್'' ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು "ಎಲ್ಲ ವಿವೇಚಿತ ವೇಗದೊಂದಿಗೆ" ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ರದ್ದುಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis54.htm#1954bvbe ''ಬ್ರೌನ್ ವಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಡಿಸಿಷನ್'' ] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ===ರೋಸಾ ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ಹಾಗು ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಬಸ್ ಬಹಿಷ್ಕಾರ, ೧೯೫೫–೧೯೫೬=== ೧೯೫೫ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧ರಂದು, ರೋಸಾ ಪಾರ್ಕ್ಸ್("ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಜನನಿ"), ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕನಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಸನವನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಅವರು ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ NAACP ವಿಭಾಗದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗು ಆಗಷ್ಟೇ ಟೆನ್ನಿಸ್ಸಿಯ ಹೈಲ್ಯಾಂಡರ್ ಸೆಂಟರ್ ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಸಭೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ನಾಗರಿಕ ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ,ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅನುಚಿತ ವರ್ತನೆಗೆ ಹಾಗು ಸ್ಥಳೀಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕರಿಯರ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ನಂತರ, ೫೦ ಮಂದಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ನಾಯಕರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾನವೀಯತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೆಯಿಟ್ಟು, ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಬಸ್ ಬಹಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ,ಯಾವುದೇ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ನಂತರ, E.D. ನಿಕ್ಸನ್ ನೇತೃತ್ವದ NAACP ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯ ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯ ರದ್ದಿಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿಯದ ಬಹುತೇಕ ೫೦,೦೦೦ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಹಾಗು ಬಿಳಿಯರ ನಡುವೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ತೆರವು ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆದೇಶ ಹೊರಡುವವರೆಗೂ ಬಹಿಷ್ಕಾರವು ೩೮೧ ದಿವಸಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿಯ ಶೇಕಡಾ ತೊಂಬತ್ತರಷ್ಟು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಬಹಿಷ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದರು. ಇದು ಸಾರಿಗೆಯ ಆದಾಯವನ್ನು ೮೦%ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ೧೯೫೬ರಲ್ಲಿ ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಬಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದನೀತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>ಡಬ್ಲೂ. ಚ್ಯಾಫೆ, '' ದಿ ಅನ್ ಫಿನಿಷ್ದ್ ಜರ್ನಿ''</ref> [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್|ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ.]] ಎಂಬ ಯುವ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಮಂತ್ರಿಯು ಮೊಂಟ್ಗೋಮೆರಿ ಇಂಪ್ರೂವ್ಮೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು, ಈ ಸಂಘವು ಬಹಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ನಿರ್ದೆಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ಕಿಂಗ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು. ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸಹೋದರತ್ವ ಹಾಗು ಅಮೆರಿಕನ್ ಆದರ್ಶೀಕರಣ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಅವರ ಸ್ಫುಟವಾದ ನಿವೇದನೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅದರ ಹೊರಗೂ ಒಂದು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ===ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್‌ನ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ರದ್ದು, ೧೯೫೭=== ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್, ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್, ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರಗತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಲ್ಲಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಎದುರಾಯಿತು, ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್‌ನ ಗವರ್ನರ್ ಓರ್ವಲ್ ಫೌಬಸ್ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೪ ರಂದು ಒಂಬತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂದು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗಾರ್ಡ್‌ ಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಏಕೀಕೃತ ಶಾಲೆಯಾದ ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವ ಹಕ್ಕು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಈ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ದಾವೆ ಹೂಡಿದ್ದರು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis57.htm#1957lrsd ದಿ ಲಿಟ್ಟಲ್ ರಾಕ್ ನೈನ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಈ ಒಂಬತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದರ್ಜೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಹೈನಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಲು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಶಾಲೆಯ ಮೊದಲ ದಿವಸ, ಒಂಬತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯು ಹಾಜರಾದಳು, ಅವಳಿಗೆ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಅಪಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ದೂರವಾಣಿ ಕರೆಗಳು ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನು ಶಾಲೆಯ ಹೊರಗೆ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಪೀಡಿಸಿದರು ಹಾಗು ಆಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪೊಲೀಸರು ಅವಳನ್ನು ಗಸ್ತು ಪೋಲೀಸ್ ಕಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ಒಂಬತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಜೀಪ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಿಲಿಟರಿಯವರ ಬೆಂಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗೆ ಸರದಿ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ ನ್ನು ಓಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಬೇಕಿತ್ತು. ಫೌಬಸ್ ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿಯ ಒಬ್ಬ ಘೋಷಿತ ಪ್ರತಿಪಾದಕನಲ್ಲ. ಅರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷವು, ಅಂದಿನ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಫೌಬಸ್, ''ಬ್ರೌನ್'' ತೀರ್ಪನ್ನು ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತಂದಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವುದಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ ನಂತರ ಅದು ಫೌಬಸ್‌ನ ಮೇಲೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿತು. ನಂತರ ಫೌಬಸ್ ಏಕೀಕರಣದ ವಿರುದ್ಧ ಹಾಗು ಅದಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಫೆಡರಲ್ ಕೋರ್ಟ್ ನ ಆದೇಶದ ವಿರುದ್ಧ ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಫೌಬಸ್ ನ ಆದೇಶವು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಡಿವೈಟ್ D. ಐಸೆನ್‌ಹೋವರ್ ರ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು, ಇವರು ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳ ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿ ರದ್ದುಮಾಡುವ ಗುರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಟೀಕಾಕಾರರು ಈತನನ್ನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನೆಂದು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐಸೆನ್‌ಹೋವರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗಾರ್ಡ್ ನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತಂದರು ಹಾಗು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾರಕ್(ಸಿಪಾಯಿಮನೆ)ಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐಸೆನ್‌ಹೋವರ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ೧೦೧ನೇ ಏರ್ಬೋರ್ನ್ ಡಿವಿಷನ್ ನ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್ ಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿಗೆ ಸಮರ್ಥರಾದರು. ತಾವು ಶಾಲೆಗೆ ಬಂದ ಮೊದಲ ದಿವಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಉಗುಳುವ,ದೂಷಿಸುವ ಬಿಳಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಹಾದುಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದ ಉಳಿದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಪಾಠಿ ಬಿಳಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೀಡನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಫೆಡರಲ್ ಪಡೆಗಳು ತರಗತಿಗಳ ವಿರಾಮದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಬೆಂಗಾವಲಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಗಲೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಬೆಂಗಾವಲು ಪಡೆಯು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್ ನೈನ್ ನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾದ ಮಿನ್ನಿಜೀನ್ ಬ್ರೌನ್, ಊಟದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಬಟ್ಟಲು ಮೆಣಸನ್ನು ಸುರಿದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಅವಳನ್ನು ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಗೆ ದೂಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>[https://web.archive.org/web/20080314164145/http://www.america.gov/st/diversity-english/2007/August/20070824131706berehellek0.2049982.html ಮಿನಿಜೀನ್ ಬ್ರೌನ್ ಟಿಕಿ, America.gov]</ref> ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್ ನೈನ್ ನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಅರ್ನೆಸ್ಟ್ ಗ್ರೀನ್ ಗೆ ಮಾತ್ರ ೧೯೫೭–೫೮ರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಧಿಯು ಮುಗಿದ ನಂತರ ಪದವಿ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದುದ್ದಕ್ಕೂ ಇದ್ದ ಇತರ ಶಾಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದವು. ===ಧರಣಿಗಳು, ೧೯೬೦=== ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾರೊಲಿನಾದ ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಬರೋ ನ ವೂಲ್ವರ್ತ್ ನ ಮಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಧರಣಿಯು, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಗೆ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960greensboro ಫಸ್ಟ್ ಸದರನ್ ಸಿಟ್-ಇನ್, ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಬೊರೊ NC] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ೧೯೬೦ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧ರಂದು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೇ ಇದ್ದ ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾರೊಲಿನಾದ ಕೃಷಿ & ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಾಲೇಜಿನ ನಾಲ್ವರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಎಜೆಲ್ A. ಬ್ಲೈರ್, ಜೂ.(ಅವರು ಈಗ ಜಿಬ್ರೀಲ್ ಖಜಾನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದಾರೆ), ಡೇವಿಡ್ ರಿಚ್ಮಂಡ್, ಜೋಸೆಫ್ ಮ್ಯಾಕ್ನೀಲ್, ಹಾಗು ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ಲಿನ್ ಮ್ಯಾಕ್ಕೈನ್, ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರನ್ನು ಹೊರಗಿಡುವ ವೂಲ್ವರ್ತ್ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಊಟದ ಕೌಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಕೂಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="chafe">{{Cite book |last=Chafe |first=William Henry |coauthors= |title=Civilities and civil rights : Greensboro, North Carolina, and the Black struggle for freedom |publisher=Oxford University Press |year=1980 |location=New York |page=81 |url=https://books.google.com/books?id=EP7sduWSTkYC |doi= |id= |isbn=0-19-502625-X }}</ref> ಈ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರಿಗೆ ರೀತಿರಿವಾಜಿನಂತೆ ಉಡುಪು ಧರಿಸಲು, ಶಾಂತವಾಗಿ ಕೂರಲು ಹಾಗು ಸಂಭಾವ್ಯ ಬಿಳಿಯ ಸಹಾನುಭೂತಿಯುಳ್ಳವರು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೇಜನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಧರಣಿಯು, ರಿಚ್ಮಂಡ್, ವರ್ಜೀನಿಯ;<ref>{{Cite web |url=http://www.southernspaces.org/con_time.html#rising_up |title=ರಿಚ್ ಮಂಡ್, ವರ್ಜೀನಿಯಾ |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211121111/http://www.southernspaces.org/con_time.html#rising_up |url-status=dead }}</ref> ನ್ಯಾಷ್ವಿಲ್ಲೆ, ಟೆನ್ನಿಸ್ಸಿ; ಹಾಗು ಅಟ್ಲಾಂಟ, [[ಜಾರ್ಜಿಯ (ಅಮೇರಿಕ ದೇಶದ ರಾಜ್ಯ)|ಜಾರ್ಜಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಇತರ ಧರಣಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960atlanta ಅಟ್ಲಾಂಟಾ ಸಿಟ್-ಇನ್ಸ್] – ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅನುಭವಿಗಳು</ref><ref name="Atlanta Sit-Ins">[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615 ಅಟ್ಲಾಂಟಾ ಸಿಟ್-ಇನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117053611/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615 |date=2013-01-17 }} – ದಿ ನ್ಯೂ ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಎನ್ ಸೈಕ್ಲಪೀಡಿಯಾ</ref> ದಕ್ಷಿಣದುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಮಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಊಟದ ಕೌಂಟರುಗಳಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಕೂಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಭೋಜನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಆಚೆಗೆ ದಬ್ಬಲು ಪಶುಬಲವನ್ನು ಬಳಸಿದರು. "ಧರಣಿ" ತಂತ್ರವು ಹೊಸದೇನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ-೧೯೩೯ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೇರಿಕನ್ ವಕೀಲ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ವಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಟಕರ್, ಅಂದಿಗೆ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಿದ್ದ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ, ವರ್ಜೀನಿಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಧರಣಿಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |title=America's First Sit-Down Strike: The 1939 Alexandria Library Sit-In |url=http://oha.alexandriava.gov/bhrc/lessons/bh-lesson2_reading2.html |publisher=City of Alexandria |accessdate=2010-02-11 }}</ref> ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಈ ತಂತ್ರವು, ಚಳವಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.<ref name="davis">{{Cite book |last=Davis |first=Townsend |coauthors= |title=Weary Feet, Rested Souls: A Guided History of the Civil Rights Movement |publisher=W. W. Norton & Company |year=1998 |location=New York |page=311 |url=https://books.google.com/books?id=S7IYlI9KopkC |doi= |id= |isbn=0-393-04592-7 }}</ref> ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಬರೋ ಧರಣಿಯ ಯಶಸ್ಸು, ದಕ್ಷಿಣದಾದ್ಯಂತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಧರಣಿಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಬಹುಶಃ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ, ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಧರಣಿ ಎಂದರೆ ನ್ಯಾಷ್ವಿಲ್ಲೆ, ಟೆನ್ನಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಧರಣಿ.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960nsm ನ್ಯಾಷ್ ವಿಲ್ಲೆ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಮೂಮೆಂಟ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ೧೯೬೦ ಮಾರ್ಚ್ ೯ರಂದು ಅಟ್ಲಾಂಟ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕೇಂದ್ರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಗುಂಪೊಂದು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಕೋರಿಕೆಯೊಂದನ್ನು<ref>[http://www.atlantastudentmovement.org/An_Appeal_for_Human_Rights.html ಆನ್ ಅಪೀಲ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401175315/http://www.atlantastudentmovement.org/An_Appeal_for_Human_Rights.html |date=2010-04-01 }} – ಕಮಿಟಿ ಆನ್ ದಿ ಅಪೀಲ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್(COAHR)</ref> ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪುಟದ ಜಾಹೀರಾತಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ''ಅಟ್ಲಾಂಟ ಕಾನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್'', ''ಅಟ್ಲಾಂಟ ಜರ್ನಲ್'', ಹಾಗು ''ಅಟ್ಲಾಂಟ ಡೈಲಿ ವರ್ಲ್ಡ್'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615 |title=ಅಟ್ಲಾಂಟ ಸಿಟ್-ಇನ್ಸ್ |access-date=2011-03-21 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117053611/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615 |url-status=dead }}</ref> ಕಮಿಟಿ ಆನ್ ದಿ ಅಪೀಲ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್(COAHR) ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾದ ಈ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಗುಂಪು, ಅಟ್ಲಾಂಟ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು <ref>[http://www.atlantastudentmovement.org ದಿ ಕಮಿಟಿ ಆನ್ ದಿ ಅಪೀಲ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ (COAHR) ಅಂಡ್ ದಿ ಅಟ್ಲಾಂಟ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಮೂಮೆಂಟ್t] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513134440/http://www.atlantastudentmovement.org/ |date=2012-05-13 }} – ದಿ ಕಮಿಟಿ ಆನ್ ದಿ ಅಪೀಲ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಾ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಮೂಮೆಂಟ್.</ref> ಜೊತೆಗೆ ೧೯೬೦ರ ಮಾರ್ಚ್ ೧೫ರಂದು ಆರಂಭವಾದ ಧರಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಟ್ಲಾಂಟದಲ್ಲಿ<ref>[http://www.atlantahighered.org/civilrights/essay_detail.asp?phase=3 ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಬಿಗಿನ್ ಟು ಲೀಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113134157/http://www.atlantahighered.org/civilrights/essay_detail.asp?phase=3 |date=2016-01-13 }} – ದಿ ನ್ಯೂ ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ—ಅಟ್ಲಾಂಟ ಸಿಟ್-ಇನ್ಸ್</ref> ಮುನ್ನಡೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref name="Atlanta Sit-Ins" /> ೧೯೬೦ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಧರಣಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ಹಾಗು ಗಡಿ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ನೆವಾಡ, ಇಲ್ಲಿನಾಯ್, ಹಾಗು ಓಹಿಯೋಗೆ ಹರಡಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಊಟದ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಉದ್ಯಾನವನಗಳು, ಕಡಲ ತೀರಗಳು, ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು, ಥಿಯೇಟರ್ ಗಳು, ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು, ಹಾಗು ಇತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು "ಜಾಮೀನುರಹಿತ- ಜೈಲುವಾಸ"ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ತಮ್ಮ ಹೋರಾಟದ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ಹಾಗು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ತಿರುಗುಮುರುಗು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮೂಲಕ ಬಂದೀಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ ಹಾಗು ಆಹಾರವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಜೈಲರುಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು ಎದುರಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ, ಧರಣಿಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾರೊಲಿನಾದ ರಾಲೆಯಿಗ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಷಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಇದು ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ನಾನ್ವೈಲೆಂಟ್ ಕೋಆರ್ಡಿನೇಟಿಂಗ್ ಕಮಿಟಿ (SNCC)ಯ ರಚನೆಗೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು.<ref name="carson">{{Cite book |last=Carson |first=Clayborne |coauthors= |title=In Struggle: SNCC and the Black Awakening of the 1960s |publisher=Harvard University Press |year=1981 |location=Cambridge |page=311 |url=https://books.google.com/books?id=Fm9v7KKj_UQC |doi= |id= |isbn=0-674-44727-1 }}</ref> SNCC ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಸಂಘರ್ಷದ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960sncc ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ನಾನ್ ವೈಲೆಂಟ್ ಕೊಆರ್ಡಿನೇಟಿಂಗ್ ಕಮಿಟಿ] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ===ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳು, ೧೯೬೧=== ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳೆಂದರೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು, ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇವು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಬೋಯ್ನ್ಟನ್ v. ವರ್ಜೀನಿಯಾ,(೧೯೬೦) ೩೬೪ನ ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಪ್ರಯಾಣಗಳಾಗಿದ್ದು, ಈ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದ ಕರಿಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಿರುದ್ಧ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತ್ತು. COREನಿಂದ ಆಯೋಜಿತವಾದ, ೧೯೬೦ರ ಮೊದಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಯು ಮೇ ೪, ೧೯೬೧ರಲ್ಲಿ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ D.C.ಯಿಂದ ಹೊರಟು, ಮೇ ೧೭ರಂದು ನ್ಯೂಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್ ತಲುಪಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961frides ಫ್ರೀಡಮ್ ರೈಡ್ಸ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಮೊದಲ ಹಾಗು ತರುವಾಯದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಆಸನ ನಮೂನೆಗಳನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಲು ಹಾಗು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಠಡಿಗಳು ಹಾಗು ನೀರಿನ ಕೊಳಾಯಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿದ್ದ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಲು ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಡೀಪ್ ಸೌತ್ ಭಾಗದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಇದು ಒಂದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಆನಿಸ್ಟನ್, ಅಲಬಾಮನಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಬಸ್ ನ್ನು ಸ್ಫೋಟಿಸಲಾಯಿತು, ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ತಮ್ಮ ಜೀವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್, ಅಲಬಾಮನಲ್ಲಿ, FBI ಮಾಹಿತಿದಾರ, ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಕಮಿಷನರ್ ಯುಜಿನಿ "ಬುಲ್" ಕೊನ್ನೋರ್, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಗುಂಪಿಗೆ ಪೊಲೀಸರು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವ ಮೊದಲೇ ಅವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು [[ಕು ಕ್ಲುಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್]] ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲಾವಧಿ ನೀಡಿದರೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದ. "ಒಂದು ಬುಲ್‌ಡಾಗ್ ಅವರನ್ನು ಕಚ್ಚಿ ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದು, ಸವಾರರನ್ನು ತೀವ್ರತರವಾಗಿ ಥಳಿಸಲಾಯಿತು. ಬಿಳಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಜೇಮ್ಸ್ ಪೆಕ್ ರನ್ನು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಥಳಿಸಲಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಅವರ ತಲೆಗೆ ಐವತ್ತು ಹೊಲಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕಾಯಿತು.{{Citation needed|date=September 2010}} ಆನ್ನಿಸ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನಲ್ಲಿ ಗುಂಪಿನ ಹಿಂಸಾಚಾರದಿಂದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿತು. ಆದರೆ SNCC ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಹೊಸ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರನ್ನು ನ್ಯಾಶ್‌ವಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಕರೆತಂದಿತು. ಆಲ್ಬಾಮಾದ ಮೊಂಟ್ಗೊಮೆರಿಯ ಗ್ರೇಹೌಂಡ್ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರ ಮೇಲೆ ಗುಂಪೊಂದು ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಜಾನ್ ಲೆವಿಸ್ ಅವರನ್ನು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿಸಿತು ಮತ್ತು ''ಲೈಫ್'' ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗ್ರಾಹಕ ಡಾನ್ ಅರ್‌ಬ್ರಾಕ್ ಅವರ ಮುಖಕ್ಕೆ ಅವರದೇ ಕ್ಯಾಮರಾದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಿತು. ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ಜನರು ಫಿಸ್ಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಜಿಮ್ ವರ್ಗ್ ಅವರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಸೂಟ್‌ಕೇಸ್‌ನಿಂದ ಅವರ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದು ಹಲ್ಲನ್ನು ಉದುರಿಸಿದರು.{{Citation needed|date=September 2010}} ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಜಾಕ್ಸನ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ಸವಾರಿಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಬಿಳಿಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಿದ್ದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಶಾಂತಿ ಕದಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ವಿವಿಧ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಂದ ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರು ಜಾಕ್ಸನ್‌ಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ೩೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿಯನ್ನು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದೀಖಾನೆಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.{{Citation needed|date=September 2010}} ಬಂದೀಖಾನೆಗೆ ಹಾಕಲಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣದಾದ, ಹೊಲಸು ಜೈಲುಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಹಾಕಿ ಸತತವಾಗಿ ಥಳಿಸಲಾಯಿತು. ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಜಾಕ್ಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪುರುಷ ಕೈದಿಗಳು ೧೦೦ಡಿಗ್ರಿ ಉಷ್ಣಾಂಶದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ದುಡಿಮೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಉಳಿದವರನ್ನು ಪಾರ್ಚ್‌ಮನ್‌ನ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯ ಬಂದೀಖಾನೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಉಪ್ಪು ಬೆರಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಚಾಪೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಪುರುಷರನ್ನು ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ "ವ್ರಿಸ್ಟ್ ಬ್ರೇಕರ್"‌ಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರ ಕೋಣೆಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ಬೇಸಿಗೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಉಸಿರಾಡಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತವು ಹೊಸ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ರದ್ದಿನ ಆದೇಶ ಜಾರಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಅಂತಾರಾಜ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಮಿತಿ(ICC)ಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಹೊಸ ಐಸಿಸಿ ನಿಯಮ ನವೆಂಬರ್ ಒಂದರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಅವರು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ "ಬಿಳಿಯ" ಮತ್ತು "ವರ್ಣೀಯ" ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಯಿತು. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕುಡಿಯುವ ಚಿಲುಮೆಗಳು, ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಯುವ ಕೋಣೆಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೇ ಭೋಜನ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳು ಜನರಿಗೆ ಉಪಚರಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಚಳವಳಿಯು ಏಕ ಮನಸ್ಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಜಾನ್ ಲೆವಿಸ್, ಅಹಿಂಸೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಗಳ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಗುರು ಜೇಮ್ಸ್ ಲಾಸನ್, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಕೆಚ್ಚೆದೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಸಮರ್ಥಕ ಡಯಾನೆ ನ್ಯಾಷ್, ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಮತದಾನ ನೋಂದಣಿಯ ಪ್ರವರ್ತಕ ಬಾಬ್ ಮೋಸಸ್ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬೋಧಕ ಮತ್ತು ವರ್ಚಸ್ವಿ ಸಂಘಟಕ ಹಾಗು ಸಹಾಯಕ ಜೇಮ್ಸ್ ಬೆವೆಲ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಮೆಕ್‌ಡಿವ್, ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ಲಫಾಯೆಟ್, ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಜೋನ್ಸ್, ಲೋನಿ ಕಿಂಗ್, ಜೂಲಿಯನ್ ಬಾಂಡ್, ಹೋಸಿಯ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಕ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಚಾಲ್ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರು. ===ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿ ಸಂಘಟನೆ=== ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳ ನಂತರ, ಆಮ್ಜಿ ಮೂರ್, ಆರಾನ್ ಹೆನ್ರಿ, ಮೆಡ್ಗಾರ್ ಎವರ್ಸ್ಮತ್ತಿತರ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಕರಿಯ ಜನಾಂಗದ ನಾಯಕರು ಕಪ್ಪು ಮತದಾರರನ್ನು ನೋಂದಣಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಪಾಲನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಮುದಾಯ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಂತೆ SNCC ಗೆ ಕೋರಿಕೊಂಡರು. ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ೧೮೯೦ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆ ತೆರಿಗೆಗಳು, ನಿವಾಸ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮುಂತಾದ ನಿಬಂಧನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ನೋಂದಣಿ ಹೆಚ್ಚು ಜಟಿಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಯಿಂದ ಕಪ್ಪು ಜನಾಂಗದವರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮತದಾನ ಮಾಡದಂತೆ ಕರಿಯ ಜನಾಂಗದವರನ್ನು ತಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವು ಬಿಳಿಯರ ಪಾರಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಯಿತು. ೧೯೬೧ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ, SNCC ಸಂಘಟಕ ರಾಬರ್ಟ್ ಮೋಸಸ್ ಮೆಕ್‌ಕಾಂಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೌಂಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾನೂನು ಅಧಿಕಾರಗಳಾದ ವೈಟ್ ಸಿಟಿಜನ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮತ್ತು [[ಕು ಕ್ಲುಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್|ಕು ಕ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್]]‌ನಿಂದ ತೀವ್ರ ದಮನಕಾರಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಥಳಿತಗಳು, ನೂರಾರು ಬಂಧನಗಳು ಮತ್ತು ಮತದಾನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಲೀ ಹತ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶ ಕಂಡಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961mccomb ವೊಟರ್ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್ ಅಂಡ್ ಡೈರೆಕ್ಟ್-ಆಕ್ಷನ್ ಇನ್ ಮ್ಯಾಕ್ ಕಾಂಬ್ MS] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಲ್ಲಿ ಕರಿಯ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿಗೆ ಬಿಳಿಯರಿಂದ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧ ಕಂಡುಬಂತು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಯಶಸ್ಸಿನ ಅವಕಾಶಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಸಂಘಟನೆಗಳು ಸಮನ್ವಯಿತ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದುಗೂಡಬೇಕೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಾಯಿತು. ೧೯೬೨ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ,SNCC, CORE, ಮತ್ತು NAACP ಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಒಕ್ಕೂಟ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಮಂಡಳಿ(COFO)ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತರುವಾಯದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ SCLC ಯು COFOಭಾಗವಾಯಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962cofo ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಫೆಡರೇಟೆಡ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ ಫಾರ್ಮಡ್ ಇನ್ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ೧೯೬೨ರ ಶಿಶಿರಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಮತದಾರ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಯ ನಿಧಿಗಳಿಂದ SNCC/COFO ಯು ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮುಖಜಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹ್ಯಾಟಿಸ್‌ಬರ್ಗ್, ಲಾರೆಲ್, ಮತ್ತುಹೋಲಿ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಸ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಮೆಕ್‌ಕೋಂಬ್ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿರೋಧ ಕಂಡುಬಂದು, ಬಂಧನಗಳು, ಥಳಿತಗಳು, ಗೋಲಿಬಾರ್‌ಗಳು,ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹತ್ಯೆ ಮುಂತಾದವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ನೋಂದಣಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತದಾನದ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಕರಿಯರನ್ನು ದೂರವಿಡಲು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಜನರು ಕೂಡ ಭರಿಸಲಾರದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಇದರ ಜತೆಗೆ, ಮಾಲೀಕರು ನೋಂದಣಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಕರಿಯರನ್ನು ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಭೂಮಾಲೀಕರು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಂದ ಖಾಲಿ ಮಾಡಿಸಿದರು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962greenwood ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ವೋಟರ್ ರೆಜಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್—ಗ್ರೀನ್ ವುಡ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಕರಿಯ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿ ಅಭಿಯಾನವು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿತು. ಸದೃಶ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು, ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಲೂವಿಸಿಯಾನ, [[ಅಲಬಾಮ|ಅಲಬಾಮಾ]], ನೈರುತ್ಯ [[ಜಾರ್ಜಿಯ (ಅಮೇರಿಕ ದೇಶದ ರಾಜ್ಯ)|ಜಾರ್ಜಿಯ]], ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಕೆರೊಲಿನಾದಲ್ಲಿ SNCC, CORE, and SCLC ಆರಂಭಿಸಿತು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿ ಅಭಿಯಾನಗಳು, ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ರದ್ದಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಯಿತು. ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅನುಮೋದನೆ ನಂತರ, ರಾಜ್ಯದ ಅಡ್ಡಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವುದು ಚಳವಳಿಯ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನವಾಯಿತು.<ref name="cra64" /> ಇದು ೧೯೬೫ರ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅನುಮೋದನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡಿತು. ===ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಏಕೀಕರಣ, ೧೯೫೬–೧೯೬೫=== {{Weasel|section|date=May 2010}} [[File:James Meredith OleMiss.jpg|thumb|275px|ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಾರ್ಷಲ್‌ಗಳ ಜತೆ ತರಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಜೇಮ್ಸ್ ಮೆರ್ಡಿತ್]] ೧೯೫೬ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧದ ಕರಿಯ ಮಾಜಿ ಸೈನಿಕ ಕ್ಲೈಡ್ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಟ್ಟಿಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಸದರ್ನ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ (ಈಗಿನ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸದರ್ನ್ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ) ಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ದಾಖಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಸ್ಥಳೀಯ ಕರಿಯ ಮುಖಂಡರು ಮತ್ತು ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ರಾಜ್ಯ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತೆರಳುವ ಮೂಲಕ ಈ ಕಾಲೇಜಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಡಾ. ವಿಲಿಯಂ ಡೇವಿಡ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೈನ್ ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು ತೀವ್ರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಆಯೋಗವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು, ಅವರು ಈ ಆಯೋಗದ ಸಹಾಯಕ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅದು ವರ್ಣಭೇದ ರದ್ದು ನೀತಿಗಳನ್ನು ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲು ರಚಿಸಿದ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯೋಗವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಗೂಢಚರ್ಯೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಲು ಕೂಡ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ ಅವರನ್ನು ಸುಳ್ಳು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಆರೋಪಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{Citation needed|date=May 2010}} ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಠಿಣ ಜೈಲುವಾಸದ ನಂತರ, ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್‌ನ ದೊಡ್ಡಕರುಳಿನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಅಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮುಜುಗರಗೊಂಡ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಗವರ್ನರ್ ರೋಸ್ ಬಾರ್ನೆಟ್‌ ಅವರನ್ನು ಪೆರೋಲ್ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.{{Citation needed|date=May 2010}} ಈ ನ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದುರುಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಮೆಕ್‌ಕೈನ್‌ರ ನೇರ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಆಪಾದನೆಯು ಎಷ್ಟು ಸಂಶಯಾಸ್ಪದವಾಗಿತ್ತೆಂಬ ಕುರಿತಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಇತರ ನಿಕಟ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ತಿಳಿದ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref name="Funding">''' ದಿ ಫಂಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಟಿಫಿಕ್ ರೇಸಿಸಮ್: ವಿಕ್ ಲಿಫ್ ಡ್ರೇಪರ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಪಯೊನಿಯರ್ ಫಂಡ್''' ಬೈ ವಿಲಿಯಂ ಹೆಚ್,. ಟಕರ್, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ (೨೦೦೭ ರ ಮೇ ೩೦), pp ೧೬೫–೬೬.</ref><ref name="Confederacy">'''ನಿಯೋ-ಕಾನ್‌ಫೆಡರಸಿ: ಅ ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಇಂಟರ್ಡಕ್ಷನ್''', ಇವೊನ್ ಹೇಗ್ (ಸಂಪಾದಕ), ಹ್ಯೇಡಿ ಬೆರಿಚ್ (ಸಂಪಾದಕ), ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಹೆಚ್. ಸೆಬೆಸ್ಟಾ (ಸಂಪಾದಕ) ರವರಿಂದ, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಪ್ರೆಸ್ (೨೦೦೮ ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧) pp. ೨೮೪–೮೫</ref><ref name="report">{{cite web |url=http://www.splcenter.org/intel/intelreport/article.jsp?aid=135 |title=A House Divided &#124; Southern Poverty Law Center |publisher=Splcenter.org |date= |accessdate=2010-10-30 |archive-date=2010-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028143514/http://www.splcenter.org/intel/intelreport/article.jsp?aid=135 |url-status=dead }}</ref><ref name="Evers">'''ಮೆಡ್ ಗರ್ ಎವರ್ಸ್''' ಜೆನ್ನಿ ಬ್ರೌನ್ ರವರಿಂದ, ಹೊಲೊವೇ ಹೌಸ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ೧೯೯೪, pp. ೧೨೮–೧೩೨.</ref> ಮೆಕ್‌ಕೇನ್ ಕ್ಲೈಡೆ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್‌ರನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ, ಅವರು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಆಯೋಗ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದ ಚಿಕಾಗೊಗೆ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯ ರದ್ದತಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಕರಿಯರು ಉತ್ತರದಿಂದ ಆಮದಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಜೀವನದ ನೈಜತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಟಿಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು.) <blockquote>"ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಾವು ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯ(ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ) ಸಮಾಜವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನಾವು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ, ನಾವು ನೀಗ್ರೊ ಮತದಾನವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. "ನೀಗ್ರೋಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಬಿಳಿಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ."<ref name="Funding" /><ref name="report" /><ref name="Evers" /></blockquote> ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ರೋಬರ್ಟ್ ಹೆಲ್‌ಫ್ರಿಚ್, ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಆರೋಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ಅಮಾಯಕರೆಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದರು.<ref>[http://www6.district125.k12.il.us/~bbradfor/kennardmission.html ಕ್ಯಾರಿಯಿಂಗ್ ದಿ ಬರ್ಡನ್: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಕ್ಲೈಡ್ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009153750/http://www6.district125.k12.il.us/~bbradfor/kennardmission.html |date=2007-10-09 }}. ಫ್ರಮ್: ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ೧೨೫.k೧೨.il.us. ೨೦೦೭ರ ನವೆಂಬರ್‌ ೫ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು.</ref> ಕ್ಲೈಡ್ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದಾಗಿ, ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ರೇಲಾವ್ನಿ ಬ್ರ್ಯಾಂಚ್ ಮತ್ತು ಗ್ವೆಂಡೋಲಿನ್ ಎಲೈನ್ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್ ದಕ್ಷಿಣ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೊದಲ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾದರು. ಅವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ವಿಲಿಯಂ ಡೇವಿಡ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೈನ್‌ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ತುಂಬಾ ಶಾಂತಮಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಹಂತದೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಕ್ಲೈಡ್ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್ ಮೆರೆಡಿತ್ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದಂತಹ ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸಿದರು.<ref name="sketch">{{Cite web |url=http://www.lib.usm.edu/~archives/m393.htm?m393text.htm~mainFrameBiographical%2FHistorical |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-09 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917124123/http://www.lib.usm.edu/~archives/m393.htm?m393text.htm~mainFrameBiographical%2FHistorical |url-status=dead }}</ref> ಜೇಮ್ಸ್ ಮೆರೆಡಿತ್ ಮೊಕದ್ದಮೆಯೊಂದನ್ನು ಗೆದ್ದರು, ಅದು ಅವರಿಗೆ ೧೯೬೨ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವರು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦ರಂದು, ೨೫ರಂದು ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ೨೬ರಂದು ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಗವರ್ನರ್‌ ರೋಸ್ ಬಾರ್ನೆಟ್ಟ್‌ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಬಾರ್ನೆಟ್ಟ್ "ನಾನು ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿರುವಾಗ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಲೇಜಿನ ಏಕೀಕರಣವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಫಿಫ್ತ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಸರ್ಕ್ಯುಟ್ ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಅಪೀಲ್ಸ್ ಬಾರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್‌ ಪಾಲ್ ಬಿ. ಜಾನ್ಸನ್ ಜೂನಿಯರ್‌ಗೆ ಮೆರೆಡಿತ್‌ಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನಿಂದನೆ ತೋರಿ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿ ದಿನಕ್ಕೆ ೧೦,೦೦೦ ಡಾಲರ್‍‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದಂಡಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿತು. ಅಟರ್ನಿ ಜನರಲ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಕೆನಡಿಯು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಾರ್ಷಲ್‌ಗಳಪಡೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ೧೯೬೨ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೩೦ರಂದು ಮೆರೆಡಿತ್ ಅವರ ಬೆಂಗಾವಲಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಂದು ಸಂಜೆ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬಿಳಿಯರು ದೊಂಬಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಲೈಸಿಯಮ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೆರೆಡಿತ್‌ಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮಾರ್ಷಲ್‌ಗಳಿಗೆ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತೂರಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮೇಲೆ ಗುಂಡುಹಾರಿಸಿದರು. ಒಬ್ಬ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಬ್ಬರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು; ೨೮ ಮಾರ್ಷಲ್‌ಗಳು ಗುಂಡಿನೇಟಿನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರು; ಮತ್ತು೧೬೦ ಮಂದಿ ಇತರರು ಅಪಾಯಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಹೆದ್ದಾರಿ ಗಸ್ತುದಳವನ್ನು ಕ್ಯಾಂಪ ಸ್‌ನಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆಯಿಸಿದ ನಂತರ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿಯು ದಂಗೆಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಕಾಲೇಜಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಸೈನ್ಯ ಬಂದು ತಲುಪಿದ ನಂತರ ಮೆರೆಡಿತ್ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962olmiss ಜೇಮ್ಸ್ ಮೆರೆಡಿತ್ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟ್ಸ್ ಒಲೆ ಮಿಸ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ===ಅಲ್ಬನಿ ಚಳವಳಿ, ೧೯೬೧–೧೯೬೨=== ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ವಿಫಲಗೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಂದ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾದ SCLC ಅದರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ೧೯೬೧ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜಿಯಾದ ಆಲ್ಬನಿ ಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಚಳವಳಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸಿತು. ಕಿಂಗ್ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು ಎದುರಿಸಿದ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ದೂರವಿದ್ದುದಕ್ಕಾಗಿ ಆತನನ್ನು ಕೆಲವು SNCC ಕಾರ್ಯಕರ್ತಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆತನಿಗೆ 'ಡಿ ಲಾಡ್' ಎಂಬ ಅಣಕದ ಅಡ್ಡಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಕಿಂಗ್ SNCC ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಯಕರ ಮುಖಂಡತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಚಳವಳಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖ್ಯ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಲಾರೀ ಪ್ರಿಟ್ಚೆಟ್‌ರ ಕುಶಲ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ-ತಂತ್ರದಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಕರಿಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿನ ಒಡಕುಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಚಳವಳಿಯು ವಿಫಲಗೊಂಡಿತು. ಇದರ ಗುರಿಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಿಟ್ಚೆಟ್ ಚಳವಳಿಗಾರರ ಮೇಲೆ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ದಾಳಿಗಳಿಲ್ಲದೇ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ಆತ ಚಳವಳಿಗಾರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಜೈಲುಗಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೋಣೆಗಳು ಉಳಿಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು. ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೆಂದು ಪ್ರಿಚೆಟ್ ಮುಂಗಂಡರು ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ ಪರವಾಗಿ ಕರಿಯ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಕಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಕಿಂಗ್ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಗೆಲುವನ್ನು ಸಾಧಿಸದೆ ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟರು. ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಚಳವಳಿಯು ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961albany ಆಲ್ಬೆನಿ GA, ಮೂಮೆಂಟ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ===ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಚಳವಳಿ, ೧೯೬೩–೧೯೬೪=== [[File:Birmingham campaign dogs.jpg|thumb|275px|ಇದು ಬಿಲ್ ಹಡ್ಸನ್‌ರವರು ತೆಗೆದಿರುವ ಪಾರ್ಕರ್ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಾಲ್ಟರ್ ಗ್ಯಾಡ್ಸ್‌ಡೆನ್ ಮೇಲೆ ನಾಯಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿರುವ ಛಾಯಾಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, 1963 ರ ಮೇ 4 ರಂದು ದಿ ನೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.]] [[File:Wallace at University of Alabama edit2.jpg|thumb|right|275px|ಅಲ್ಬಮಾ ಗವರ್ನರ್ ಜಾರ್ಜ್ ವ್ಯಾಲೇಸ್ 1963 ರಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಬಮಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿ ರದ್ದಿನ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲುವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ US ಉಪ ಅಟರ್ನಿ ಜನರಲ್ ನಿಕೋಲಸ್ ಕ್ಯಾಟ್ಜೆನ್ ಬ್ಯಾಚಟ್ ರವರ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದು.]] ಆಲ್ಬನಿ ಚಳವಳಿಯು SCLC ಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಸಿತು, ಇದು ನಂತರ ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ವ್ಯಾಟ್ ಟೀ ವಾಕರ್ ಚಳವಳಿಗೆ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಣಾ ಚಾತುರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಯೋಜಿಸಿದರು. ಆಲ್ಬನಿಯ ಚಳವಳಿಯಂತೆ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ರದ್ದತಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಈ ಚಳವಳಿಯು ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ನಗರಮಧ್ಯಭಾಗದ ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥರ ನಡುವಿನ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕಮೀಷನರ್ ಯುಜೀನ್ "ಬುಲ್" ಕೊನ್ನರ್. ಅವರು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಉತ್ಸಾಹ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಮೇಯರ್ ಸ್ಥಾನದ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಹೊಸ ಮೇಯರ್‌ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಕೊನ್ನರ್ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಈ ಚಳವಳಿಯು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಹಿಂಸಾಚಾರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿತು, ಸ್ಥಳೀಯ ಚರ್ಚ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಂಡಿಯೂರಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಮತದಾರರ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಚಾಲನೆಗೊಳಿಸಲು ಕೌಂಟಿ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ನಗರವು ಅಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಒಂದು ತಡೆಯಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿತು. ಆ ಆಜ್ಞೆಯು ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರವೆಂದು ಮನವರಿಕೆಯಾಗಿ, ಚಳವಳಿಯು ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಬೆಂಬಲಿಗರು ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಆ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವರಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ ೧೯೬೩ರ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೨ರಂದು ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963bham ದಿ ಬರ್ಮಿಂಗ್ ಹ್ಯಾಮ್ ಕಂಪೈನ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಜೈಲಿನಲ್ಲಿರುವಾಗ ಕಿಂಗ್ ಸಮಾಚಾರ ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದರ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಆತನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ "ಲೆಟರ್ ಫ್ರಮ್ ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಜೈಲ್"ಅನ್ನು<ref>[http://www.stanford.edu/group/King//popular_requests/frequentdocs/birmingham.pdf ಲೆಟರ್ ಫ್ರಮ್ ಅ ಬರ್ಮಿಂಗ್ ಹ್ಯಾಮ್ ಜೈಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407103314/http://www.stanford.edu/group/King//popular_requests/frequentdocs/birmingham.pdf |date=2008-04-07 }} ~ ಕಿಂಗ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅಟ್ ಸ್ಟ್ಯಾನ್ ಫೋರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ.</ref> ಬರೆದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಒಂಟಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಬರೆಯುವ ಕಾಗದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>ಬಾಸ್, ಎಸ್. ಜಿನಾಥನ್(೨೦೦೧) ''ಬ್ಲೆಸ್ಡ್ ಆರ್ ದಿ ಪೀಸ್ ಮೇಕರ್ಸ್: ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ., ಏಯೈಟ್ ವೈತ್ ರಿಲೀಜಿಯಸ್ ಲೀಡರ್ಸ್, ಅಂಡ್ ದಿ "ಲೆಟರ್ ಫ್ರಮ್ ಬರ್ಮಿಂಗ್ ಹ್ಯಾಮ್ ಜೈಲ್".'' ಬ್ಯಾಟನ್ ರೋಗ್: LSU ಪ್ರೆಸ್. ISBN ೦-೮೦೭೧-೨೬೫೫-೧</ref> ಬೆಂಬಲಿಗರು ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಮನವಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಇದು ಕಿಂಗ್‌ನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿತು. ಕಿಂಗ್‌ ತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕನೇ ಮಗುವಿನ ಜನನದ ನಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಗೆ ಕರೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯ರಂದು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರು. ಚಳವಳಿಗಾರರು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುವ ಭಯದಿಂದ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯತೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಆಕ್ಷನ್ ಮತ್ತು ನಾನ್‌ವಯಲಂಟ್ ಎಜುಕೇಷನ್‌ನ SCLCಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ಜೇಮ್ಸ್ ಬೆವೆಲ್ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ದಿಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಂದರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೇ ೨ರಂದು ಶಾಲೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ೧೬ನೇ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಮಾಯಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ಸ್ ಕ್ರಸೇಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಆರು ನೂರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಜೈಲಿಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಇದು ಸುದ್ದಿಯಾಗಬೇಕಿದ್ದ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರಥಮ ಚಕಮಕಿಯಲ್ಲಿ, ಪೋಲೀಸರು ಸಂಯಮದಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮರುದಿನ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಸಾವಿರದಷ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಚರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಒಂದುಗೂಡಿದರು. ಅವರು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಬುಲ್ ಕೊನ್ನರ್ ಅವರ ಮೇಲೆ ಪೋಲೀಸ್ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಛೂ ಬಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ನಗರದ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ನೀರ್ಕೊಳವೆಗಳಿಂದ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿದರು. ನೀರ್ಕೊಳವೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ನೀರು ಶಾಲಾಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಉರುಳಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಾಯಿಗಳು ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದನ್ನು ದೂರದರ್ಶನ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದವು. ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿಂಸಾಚಾರವು, ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತವು ಬಿಳಿಯರ ಉದ್ದಿಮೆ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು SCLC ಯ ನಡುವೆ ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಮೇ ೧೦ರಂದು, ನಗರಮಧ್ಯದ ಭೋಜನ ಕೌಂಟರುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು, ತಾರತಮ್ಯದ ನೌಕರಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಿತಿ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಕಾರರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಕರಿಯ ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಮುಖಂಡರ ನಡುವೆ ನಿಯಮಿತ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪಕ್ಷಗಳು ಒಪ್ಪಂದವೊಂದನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದವು. ಕರಿಯ ಸಮುದಾಯದ ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ-ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೆವೆರೆಂಡ್ ಫ್ರೆಡ್ ಶಟಲ್ಸ್‌ವರ್ತ್ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಮಗಾದ ಅನುಭವದಿಂದಾಗಿ ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನ ಅಧಿಕಾರ ರಚನೆಯ ಉತ್ತಮ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಬಿಳಿಯ ಸಮುದಾಯದ ಭಾಗಶಃ ಸದಸ್ಯರು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು. ಅವರು SCLCಯ ಅನಧಿಕೃತ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ನ ಸಹೋದರ ರೆವೆರೆಂಡ್ ಎ. ಡಿ. ಕಿಂಗ್‌ನ ಮನೆಯಾಗಿದ್ದ ಗ್ಯಾಸ್ಟನ್ ಮೋಟೆಲ್‌ನ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಕೆನಡಿಯು ಅವಶ್ಯಕತೆ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಅಲಬಾಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತರಲು ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಿದರು. ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೫ರಂದು, ಕು ಕ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಲ್ಯಾನ್‌ ಸದಸ್ಯರು ಒಳಸಂಚು ನಡೆಸಿ, ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನ ಸಿಕ್ಸ್ಟೀಂತ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದಾಗ, ನಾಲ್ವರು ಎಳೆಯ ಬಾಲಕಿಯರು ಹತ್ಯೆಗೊಳಗಾದರು. ೧೯೬೩ ರ ಬೇಸಿಗೆಯ ಇತರ ಘಟನೆಗಳು: ೧೯೬೩ರ ಜೂನ್ ೧೧ರಂದು, ಅಲಬಾಮದ ಗವರ್ನರ್ ಜಾರ್ಜ್ ವ್ಯಾಲೇಸ್ ಅಲಬಾಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ತಡೆಯಲು<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963tuscaloosa ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಗ್ ಇನ್ ದಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಹೌಸ್ ಡೋರ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಗವರ್ನರ್‌ ವ್ಯಾಲೇಸ್‌‌ರನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಸಲು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಇಬ್ಬರು ಕರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ದಾಖಲಾತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ಆ ಸಂಜೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿಯು ಟಿವಿ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಭಾಷಣದೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>"ರೇಡಿಯೋ ಅಂಡ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ರಿಪೋರ್ಟ್ ಟು ದಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಪೀಪಲ್ ಆನ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್," ಜೂನ್೧೯೬೩ ರ ಜೂನ್ ೧೧ [http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/003POF03CivilRights06111963.htm ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಫ್ರಮ್ ದಿ JFK ಲೈಬ್ರರಿ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205051926/http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/003POF03CivilRights06111963.htm |date=2007-02-05 }}</ref> ಮರುದಿನ, ಮೆದ್ಗಾರ್ ಈವರ್ಸ್ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಗೊಳಗಾದರು.<ref>[http://www.olemiss.edu/depts/english/ms-writers/dir/evers_medgar/ ಮೆಡ್ ಗರ್ ಎವರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051107211340/http://www.olemiss.edu/depts/english/ms-writers/dir/evers_medgar/ |date=2005-11-07 }}, ಎ ವರ್ತ್ ವೈಲ್ ಆರ್ಟಿಕಲ್, ಆನ್ ''ದಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರೈಟರ್ಸ್ ಪೇಜ್'', ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ವಿಭಾಗದ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣ</ref><ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963medgar ಮೆಡ್ಗರ್ ಎವರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಮುಂದಿನ ವಾರ ೧೯೬೩ರ ಜೂನ್ ೧೯ರಂದು ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿ ಅವರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದರು.<ref name="abbeville">[http://www.abbeville.com/civilrights/washington.asp ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಬಿಲ್ ಸಬ್ಮಿಟೆಡ್, ಅಂಡ್ ಡೇಟ್ ಆಫ್ JFK ಮರ್ಡರ್, ಪ್ಲಸ್ ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಇವೆಂಟ್ ಆನ್ ದಿ ಮಾರ್ಚ್ ಆನ್ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012121716/http://www.abbeville.com/civilrights/washington.asp |date=2007-10-12 }} ಇದು ಅಬ್ಬೆವಿಲ್ಲೆ ಪ್ರೆಸ್ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣ. ''ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್'' ‌ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವ ಲೇಖನ (ISBN ೦-೭೮೯೨-೦೧೨೩-೨).</ref> ===ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ, ೧೯೬೩=== [[File:March on Washington edit.jpg|thumb|200px|left|ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮಾಲ್ ನಲ್ಲಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪಾದಯಾತ್ರೆ]] [[File:1963 march on washington.jpg|thumb|right|275px|ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಗೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯ ಮೆರವಣಿಗೆ ‌ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಸ್ಮಾರಕದಿಂದ ಲಿಂಕನ್ ಮೆಮೊರಿಯಲ್ ವರೆಗೆ ಕಾಲು ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ನಾಯಕರು.]] [[File:1963 march lincoln memorial.jpg|thumb|right|275px|ಲಿಂಕನ್ ಮೆಮೊರಿಯಲ್ ನಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಕಾರರು]] ಎ. ಫಿಲಿಪ್ ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ರಕ್ಷಣಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ[[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿ.ಸಿ.|ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿ.ಸಿ.]]ಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಯೋಜಿಸಿದರು; ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್ ಆಡಳಿತವು ಜನಾಂಗೀಯ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಆದೇಶ ೮೮೦೨ಅನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆ ಆದೇಶದ ಪಾಲನೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಲು ಒಂದು ಏಜೆನ್ಸಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ್ದರಿಂದ ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಮತ್ತು ಬಯಾರ್ಡ್ ರಸ್ಟಿನ್ ಎರಡನೇ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮುಖ್ಯ ಯೋಜಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅದನ್ನು ಅವರು ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಕೆನಡಿ ಸರ್ಕಾರವು ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ಗೆ ಭಾರೀ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೇರಿತಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ೧೯೬೩ರ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೮ರಂದು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಕೇವಲ ಕರಿಯರ-ಮುಂದಾಳತ್ವದ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಯೋಜಿತ ೧೯೪೧ರ ಮೆರವಣಿಗೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ೧೯೬೩ರ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ಕಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಗತಿಪರ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಸಹಯೋಗದ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಆರು ಅಧಿಕೃತ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು: *"ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನುಗಳು, *ಭಾರಿ ಫೆಡರಲ್ ಕಾರ್ಯಗಳ ಯೋಜನೆ, *ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಪರ ಉದ್ಯೋಗ, *ಯೋಗ್ಯ ವಸತಿ, *ಮತಚಲಾವಣೆಯ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು *ಸಮರ್ಪಕ ಏಕೀಕೃತ ಶಿಕ್ಷಣ." ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವು ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ ಕೆನಡಿ ಸರ್ಕಾರವು ಮಂಡಿಸಿದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನಿಗೆ ಅಂಗೀಕಾರ ಒದಗಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮದ ಗಮನವೂ ಸಹ ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸಂಭವನೀಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. "ದಿ ಮಾರ್ಚ್ ಆನ್ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಆಂಡ್ ಟಿಲಿವಿಷನ್ ನ್ಯೂಸ್"‌ನಲ್ಲಿ<ref name="southernspaces.org">{{Cite web |url=http://www.southernspaces.org/contents/2004/thomas/4f.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-03-21 |archive-date=2010-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302033428/http://www.southernspaces.org/contents/2004/thomas/4f.htm |url-status=dead }}</ref> ವಿಲಿಯಂ ಥಾಮಸ್ ಹೀಗೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ: "ಆ ಘಟನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಪ್ರಮುಖ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು ಐನ್ನೂರು ಕ್ಯಾಮೆರಾಮೆನ್, ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಜಾಲದ ಬಾತ್ಮಿದಾರರನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕಳೆದ ಬಾರಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಉದ್ಘಾಟನೆ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳಿಗಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ದೀರ್ಘದೃಶ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು, ಒಂದು ಕ್ಯಾಮೆರಾವನ್ನು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ನ ಸ್ಮಾರಕ ಸ್ತಂಭದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು". ಆಯೋಜಕರ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಂತ ವರದಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಅವುಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ವೀಕ್ಷಕರು ಆ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಅಕ್ಷರಶಃ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟವು.<ref name="southernspaces.org" /> ಆ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು, ಆದರೂ ವಿವಾದಗಳಿದ್ದವು. ಸುಮಾರು ೨೦೦,೦೦೦ರಿಂದ ೩೦೦,೦೦೦ದಷ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶನಕಾರರು ಲಿಂಕನ್ ಸ್ಮಾರಕದ ಮುಂದೆ ಜಮಾಯಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ "ಐ ಹ್ಯಾವ್ ಎ ಡ್ರೀಮ್" ಭಾಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮತಚಲಾಯಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರಗೊಳಿಸಿದ ಹೊಸ, ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆನಡಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಷಣಕಾರರು ಹೊಗಳಿದರು. SNCCಯ ಜಾನ್ ಲೆವಿಸ್ ದಕ್ಷಿಣದ ಕರಿಯರಿಗೆ ಮತ್ತು ಡೀಪ್ ಸೌತ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಆಡಳಿತವನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಮೆರವಣಿಗೆಯ ನಂತರ, ಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇತರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮುಖಂಡರು [[ಶ್ವೇತ ಭವನ]]ದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಕಾನೂನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೆನಡಿ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಅದಕ್ಕೆ ಬಹುಮತವಿತ್ತೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟನೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ೧೯೬೩ರ ನವೆಂಬರ್ ೨೨ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿಯು ಹತ್ಯೆಗೀಡಾದಾಗ,<ref name="abbeville" /> ಹೊಸ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಡನ್ ಜಾನ್ಸನ್ ಕೆನಡಿಯವರ ಬಹುಮಟ್ಟಿನ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ತರಲು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ===ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್, ಫ್ಲೋರಿಡಾ, ೧೯೬೩–೧೯೬೪=== 'ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಳೆಯ ನಗರ'ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಈಶಾನ್ಯ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್ಅನ್ನು ೧೫೬೫ರಲ್ಲಿ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಯು ಅಂಗೀಕಾರವಾಗಲು ನಡೆದ ಭಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು. ಕರಿಯ ದಂತವೈದ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಯುಪಡೆ ಮಾಜಿ ಯೋಧ ಡಾ. ರೋಬರ್ಟ್ ಬಿ ಹೈಲಿಂಗ್ ಮುಖಂಡತ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಚಳವಳಿಯು ೧೯೬೩ರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಎದುರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಆ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಡಾ. ಹೈಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೂವರು ಜೊತೆಗಾರರಾದ ಜೇಮ್ಸ್ ಜಾಕ್ಸನ್, ಕ್ಲೈಡ್ ಜೆಂಕಿನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್ ಹಾಸರ್ ಅವರುಗಳನ್ನು ಕು ಕ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಲ್ಯಾನ್‌ನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಯವಾಗಿ ಥಳಿಸಲಾಯಿತು. ನೈಟ್‌ರೈಡರ್‌ಗಳು ಕರಿಯರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಹದಿಹರೆಯದವರಾದ ಆಂಡ್ರಿ ನೆಲ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್, ಜೋಯ್ಆನ್ ಆಂಡರ್ಸನ್, ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ವೈಟ್ ಮತ್ತು ವಿಲ್ಲೈ ಕಾರ್ಲ್ ಸಿಂಗಲ್ಟನ್ (ಈತನನ್ನು 'ದಿ ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್ ಫೋರ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು) ಸ್ಥಳೀಯ ವೂಲ್‌ವರ್ತ್‌ನ ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹದಲ್ಲಿ(ಲಂಚ್ ಕೌಂಟರ್) ಧರಣಿ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ ಆರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣಾ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ''ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ ಕೊರಿಯರ್'', ಜಾಕೀ ರಾಬಿನ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಇತರರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಸಚಿವಸಂಪುಟ ಮತ್ತು ಗವರ್ನರ್ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ, ಡಾ. ಹೈಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯಕರ್ತಗಳು ಸದರ್ನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಲೀಡರ್‌ಶಿಪ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ಅನ್ನು ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಪಡಿಸಿದರು. ಹೈಲಿಂಗ್ ಉತ್ತರದ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಚ್‌ಗೆ ಹೋಗದೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಪುರಾತನ ನಗರಕ್ಕೆ ಬನ್ನಿ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗ ಮೊದಲ ಕ್ರಮವು ವಸಂತಕಾಲದ ವಿರಾಮದಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಗೆ ಬಂತು. ಮೇರಿ ಪಾರ್ಕ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಪೀಬಾಡಿ, ಈಸ್ತರ್ ಬರ್ಗೆಸ್, ಹೆಸ್ಟರ್ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್ (ಇವರೆಲ್ಲರ ಪತಿಯರು ಚರ್ಚಿನ ಬಿಷಪ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದರು) ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಮಸ್ಸಾಚ್ಯುಸೆಟ್ಸ್ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ ಫ್ಲೋರೆನ್ಸ್ ರೋವ್ (ಈಕೆಯ ಪತಿ ಜಾನ್ ಹಾನ್ಕಾಕ್ ಇನ್ಶುರೆನ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ) ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಮಸ್ಸಾಚ್ಯುಸೆಟ್ಸ್‌ನ ಗವರ್ನರ್‌ನ ೭೨ ವರ್ಷದ ತಾಯಿ ಪೀಬಾಡಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾದ ಪಾನ್ಸ್ ಡಿ ಲಿಯಾನ್ ಮೋಟಾರ್ ಲಾಡ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಾದ್ಯಂತ ಮುಖಪುಟ ಸುದ್ದಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್‌ನಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಸೂದೆ ವಿರುದ್ಧ ದೀರ್ಘ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಮುಂಬರುವ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಚಾರವಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮುಂದುವರಿದವು. ಡಾ. [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್|ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂನಿಯರ್]] ೧೯೬೪ರ ಜೂನ್ ೧೧ರಂದು ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್‌ನ ಮೋನ್ಸನ್ ಮೋಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದರು, ಇದು ಅವರು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದ ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಏಕೈಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಇತರರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೋರಿ ಅವರು 'ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್ ಜೈಲ್‌ನಿಂದ ಪತ್ರ'ವನ್ನು ಉತ್ತರದ ಬೆಂಬಲಿಗ ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ರಾಬ್ಬಿ ಇಸ್ರೇಲ್ ಡ್ರೆಸ್ನರ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಒಂದು ವಾರದ ನಂತರ ಮೋನ್ಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರಬ್ಬಿ‌ಗಳನ್ನು(ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕರು) ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಅಮೆರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ತೆಗೆಯಲಾದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಛಾಯಾಚಿತ್ರವು ಮೋನ್ಸನ್ ಮೋಟೆಲ್‌ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಕರಿಯರು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯರು ಈಜುತ್ತಿದ್ದ ಈಜುಕೊಳಕ್ಕೆ ಆಮ್ಲ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ಸೆನೆಟ್ ಮತಹಾಕಲು ಹೋದ ದಿನದಂದು ಆ ದಿಗಿಲುಗೊಳಿಸುವ ಛಾಯಾಚಿತ್ರವನ್ನು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಸುದ್ಧಿಪತ್ರಿಕೆಯ ಮುಖಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ===ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಂ ಸಮ್ಮರ್‌, ೧೯೬೪=== ೧೯೬೪ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ,COFO ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ಕಾರ್ಯಕರ್ತಗಳನ್ನು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಗೆ ಕರೆತಂದಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಬಿಳಿಯ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಮತದಾರರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಕರಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು, 'ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಶಾಲೆ'ಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಮ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿ (MFDP)ಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಕರೆತರಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="crmvet.org">[http://www.crmvet.org/disc/mfdp.htm ದಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಮೂಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ದಿ MFDP] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಿಳಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹೊರಗಿನವರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು, ಪೊಲೀಸ್, ಬಿಳಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮತ್ತು [[ಕು ಕ್ಲುಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್|ಕು ಕ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಲ್ಯಾನ್]] ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು ಮತ್ತು ಕರಿಯರಿಗೆ ಮತದಾನಕ್ಕೆ ನೋಂದಣಿಯಾಗದಂತೆ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸದಂತೆ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲು ಬಂಧನಗಳು, ಥಳಿತಗಳು, ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವಿಕೆ, ಹತ್ಯೆ, ಗೂಢಚರ್ಯೆ, ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುವುದು, ಉಚ್ಚಾಟನೆ ಮತ್ತಿತರ ಬೆದರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಿರುಕುಳದ ಇತರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದವು.<ref>[http://www.crmvet.org/docs/msrv64.pdf ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ: ಸಬ್ ವರ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ರೈಟ್ ಟು ವೋಟ್ ] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ೧೯೬೪ರ ಜೂನ್ ೨೧ರಂದು ಮೂರು ಮಂದಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಕಾಣೆಯಾದರು. ಜೇಮ್ಸ್ ಚ್ಯಾನೆ, ಕಿರಿಯ ಕರಿಯ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಗಿಲಾವುಗಾರನ ಅಪ್ರೆಂಟಿಸ್; ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಯೆಹೂದೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತಗಳಾದ ಆಂಡ್ರಿವ್ ಗುಡ್‌ಮ್ಯಾನ್, ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ; ಮತ್ತು ಮೈಕೆಲ್ ಸ್ಕ್ವರ್ನರ್, [[ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್‌|ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್]]‌ನ ಲೋವರ್ ಈಸ್ಟ್ ಸೈಡ್‌ನ CORE ಆಯೋಜಕ. ಈ ಮೂವರು ಕೆಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಸಂಚುಗಾರರಿಂದ ಕೊಲೆಯಾಗಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂತು. ಈ ಸಂಚುಗಾರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕ್ಲ್ಯಾನ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನೆಶೋಬ ಕೌಂಟಿ ಷೆರಿಫ್‌ನ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ರೊಚ್ಚಿಗೆಬ್ಬಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯು FBI (ಇದು ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಕರಿಯರಿಗೆ ಕಿರುಕುಳ ಕೊಡುವ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತ್ತು) ಒಂದಿಗೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಕೊಲೆಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶವು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಗೆ ಅಂಗೀಕಾರ ಸಿಗುವಂತೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.(ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಕೊಲೆಗಳುಅನ್ನು ಗಮನಿಸಿ). ಜೂನ್‌ನಿಂದ ಆಗಸ್ಟ್‌ವರೆಗೆ, ಫ್ರೀಡಂ ಸಮ್ಮರ್‌ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದ ಸುಮಾರು ೩೮ ಸ್ಥಳೀಯ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ನದೀ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದರು. ಸುಮಾರು ೩,೫೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕನಿಷ್ಠ ೩೦ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ-ಪರ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೨೮ ಸಮುದಾಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite book |last=McAdam |first=Doug |title=Freedom Summer |url=https://archive.org/details/freedomsummer0000mcad |publisher=Oxford University Press |year=1988 |isbn=0-19-504367-7}}</ref> ಬೇಸಿಗೆ ಯೋಜನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ೧೭,೦೦೦ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಕರಿಯರು ತಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧ ವ್ಯೂಹರಚಿಸಿದ ಬಿಳಿಯರ ಪಾರಮ್ಯದ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ, ನೋಂದಾಯಿತ ಮತದಾರರಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ೧,೬೦೦ (೧೦% ಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ) ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಆದರೆ ೮೦,೦೦೦ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಮತಚಲಾಯಿಸುವ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ತಮ್ಮ ಅಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಮ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿಯನ್ನು (MFDP) ಸೇರಿದರು.<ref>{{Cite book |last=Carson |first=Clayborne |title=In Struggle: SNCC and the Black Awakening of the 1960s |url=https://archive.org/details/instrugglesnccbl00cars_1 |publisher=Harvard University Press |year=1981}}</ref> [[File:Lyndon Johnson signing Civil Rights Act, July 2, 1964.jpg|thumb|right|275px|1964 ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆಗೆ ಸಹಿಹಾಕುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ಸನ್.]] ಫ್ರೀಡಂ ಸಮ್ಮರ್‌ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮತದಾರರನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಲು ವಿಫಲಗೊಂಡರೂ, ಅದು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಮೇಲೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿತು. ಅದು ಜಿಮ್ ಕ್ರೊ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದ ದಶಕಗಳಿಂದ ಜನರು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ ಮತ್ತು ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಫ್ರೀಡಂ ಸಮ್ಮರ್‌ಗಿಂತ ಮೊದಲು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ದಿಮಾಧ್ಯಮವು ಡೀಪ್ ಸೌತ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕರಿಯ ಮತದಾರರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಕರಿಯ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಪಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣದಾದ್ಯಂತದ ಘಟನೆಗಳ ಪ್ರಗತಿಯು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಉತ್ತರದ ಶ್ರೀಮಂತ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾವು ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಇತರರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಬೆದರಿಕೆಗಳು ಮಾಧ್ಯಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಮನವನ್ನು ರಾಜ್ಯದೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆದವು. ಮಾಧ್ಯಮವು ಬಿಳಿಯರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕರಿಯರ ಜೀವಗಳಿಗೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಂದು ನಂಬಿದ ಅನೇಕ ಕರಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರು. ಬಹುಶಃ ಫ್ರೀಡಂ ಸಮ್ಮರ್‌ನ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಮೇಲುಂಟಾಯಿತು, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು -ಕರಿಯರು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯರು- ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಒಂದು ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟ ಅವಧಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.crmvet.org/vet/vethome.htm ವೆಟರನ್ಸ್ ರೋಲ್ ಕಾಲ್] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ===೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ=== ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿಯು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೂ, ದಕ್ಷಿಣದ ಸೆನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರು ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಮಾಡುವ(ಫಿಲಿಬಸ್ಟರ್) ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಆ ಕಾಯಿದೆಯ ಪರಿಗಣನೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದರು. ಗಣನೀಯ ಸಂಸದೀಯ ಕುಶಲ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೆನೆಟ್‌ನ ಸದನದಲ್ಲಿ ೫೪ ದಿನಗಳ ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯ(ಫಿಲಿಬಸ್ಟರ್) ನಂತರ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ಸನ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೬೪ರ ಜುಲೈ ೨ರಂದು, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ಸನ್ ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಗೆ ಸಹಿಹಾಕಿದರು.<ref name="cra64" /> ಅದು ಉದ್ಯೋಗದ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 'ಜನಾಂಗ, ಬಣ್ಣ, ಧರ್ಮ, ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೂಲ' ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯ ತೋರುವುದನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿತು. ಆ ಮಸೂದೆಯು ಹೊಸ ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಮಾಡಲು ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳನ್ನು ಹೂಡುವುದಕ್ಕೆ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್‌ಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ಆ ಕಾಯಿದೆಯು ಅಂತಹ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆದುಹಾಕಿತು. ===ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಮ್ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿ, ೧೯೬೪=== [[File:Lyndon Johnson meeting with civil rights leaders.jpg|thumb|right|275px|ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಡನ್ ಬಿ. ಜಾನ್ಸನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಾಯಕರಾದ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ., ವಿಟ್ನೆ ಯಂಗ್, ಜೇಮ್ಸ್ ಫಾರ್ಮರ್ ರೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು]] ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಕರಿಯರು ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದವರೆಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಮತಚಲಾಯಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ COFO ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಲ್ಲಿ ಕರಿಯ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯನ್ನರಿಗೆ ಮತಚಲಾಯಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಒಂದು ಫ್ರೀಡಮ್ ವೋಟ್ ಆಯೋಜಿಸಿತು. ೮೦,೦೦೦ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಅಣಕದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಮತಚಲಾಯಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ರಾಜ್ಯ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ 'ಫ್ರೀಡಮ್ ಪಾರ್ಟಿ'ಯಿಂದ ಸಂಘಟಿತ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಕಣಕ್ಕಿಳಿದಿದ್ದರು.<ref>[http://www.crmvet.org/tim/tim63b.htm#1963msballot ಫ್ರೀಡಮ್ ಬ್ಯಾಲೋಟ್ ಇನ್ MS] ~ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು</ref> ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ವ-ಬಿಳಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸವಾಲೊಡ್ಡಲು ಆಯೋಜಕರು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಮ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿ (MFDP)ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಮತದಾನ ನೋಂದಣಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಪರವಾಗಿ ಫ್ಯಾನ್ನೀ ಲೋ ಹ್ಯಾಮರ್, ಆನ್ನಿ ಡಿವೈನ್ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಗ್ರೇ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಮತ್ತು ೧೯೬೪ರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು.<ref name="crmvet.org" /> ಆದರೆ, ಮಹಾಸಭೆಯ ಆಯೋಜಕರಿಗೆ, ನ್ಯೂಜರ್ಸಿಯ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಂ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ಅನನುಕೂಲ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೊಡ್ಡಿತು. ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್‌ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯತೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಹೋರಾಟದ ಬದಲಿಗೆ, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಾನ್ಸನ್‌ ಆಡಳಿತದ ವಿಜಯೋತ್ಸವ ಆಚರಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹಾಕಿದ್ದರು. ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಿಂದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ನೀಡದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೆಲ್ಲ ಸಭಾತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತೇವೆಂದು ಬೆದರಿಕೆಹಾಕಿದರು. ಇದುವರೆಗೂ ದೃಢ ಬಿಳಿಯ ಡೆಮೊಕ್ರೆಟಿಕ್‌ ಭದ್ರಕೋಟೆಯಾಗಿದ್ದ ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ಪಕ್ಷದ ಬ್ಯಾರಿ ಗೊಲ್ಡ್‌ವಾಟರ್‌ರ ಪ್ರಚಾರವು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿಕ್ರಮಣ, ದೇಶದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಡೆಮೊಕ್ರೆಟಿಕ್‌ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ವಾಲೇಸ್‌ ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಪಾರ ಬೆಂಬಲವು ಜಾನ್ಸನ್‌ರನ್ನು ಚಿಂತೆಗೀಡು ಮಾಡಿತು. ಆದರೆ, MFDP ತನ್ನ ವಾದವನ್ನು ಕ್ರೆಡೆನ್ಷಿಯಲ್ ಕಮಿಟಿಯ ಮುಂದೆ ಮಂಡಿಸುವುದನ್ನು ಜಾನ್ಸನ್‌ ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ, ತಾವು ಎದುರಿಸಿದ ಥಳಿತಗಳು ಮತ್ತು ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲೆಂದು ನೋಂದಾಯಿಸುವ ಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಿದ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಫ್ಯಾನಿ ಲೂ ಹ್ಯಾಮರ್ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು.‌ ಕಿರುತೆರೆ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳತ್ತ ಮುಖ ಮಾಡಿದ ಹ್ಯಾಮರ್‌ 'ಇದೇನಾ ಅಮೆರಿಕಾ?' ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಜಾನ್ಸನ್‌ MFDPಗೆ ರಾಜಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿತ್ತರು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಅ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕಿರದ, ಎರಡು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿತ್ತು. ಅಧಿಕೃತ ಡೆಮೊಕ್ರೆಟಿಕ್‌ ಪಕ್ಷವು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ನಿಯೋಗವು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿತ್ತು. ಈ ರಾಜಿಯನ್ನು ಎಮ್ಎಫ್‌ಡಿಪಿ ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿತು. ಅಧಿಕೃತ ಮನ್ನಣೆ ನಿರಾಕರಿಸಲಾದ ನಂತರ, MFDP ಈ ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮುಂದುವರೆಸಿತು. ಮೂವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಕಾಯಂ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಸಭಾತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು. ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠರಾಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.MFDPಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರಿದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಂದ ಪಾಸು ಎರವಲು ಪಡೆದು, ಅಧಿಕೃತ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಸದಸ್ಯರು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಪಾರ್ಟಿ ಆಯೋಜಕರು ಅವರನ್ನು ಸಭೆಯಿಂದ ಹೊರತಳ್ಳಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಪುನಃ ಬಂದಾಗ, ಮಹಾಸಭೆಯ ಆಯೋಜಕರು ಮುಂಚಿನ ದಿನ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಲಿ ಆಸನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಅವರು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತು 'ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಗೀತೆ'ಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಡೆಮೊಕ್ರೆಟಿಕ್‌ ಪಾರ್ಟಿ ಮಹಾಸಭೆಯು, MFDP ಹಾಗೂ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವರನ್ನು ಜಿಗುಪ್ಸೆಗೊಳಿಸಿತು. ಆದರೂ ಇದು MFDPಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಿಟಿ ಸಭೆಯ ನಂತರ MFDP ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೂಲಭೂತವಾದದತ್ತ ತಿರುಗಿತು. ತನ್ನ ಮಹಾಸಭೆಗಳೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ನೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಇಸ್ಲಾಮ್ ಪಕ್ಷದ ಮ್ಯಾಲ್ಕಮ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್‌ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿತು. ===ಡಾ. ಕಿಂಗ್‌ರಿಗೆ ನೊಬೆಲ್‌ ಶಾಂತಿ ಪುರಸ್ಕಾರ=== ೧೯೬೪ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦ರಂದು ಡಾ. ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌ ಜೂನಿಯರ್‌ಗೆ [[ನೊಬೆಲ್ ಶಾಂತಿ ಪುರಸ್ಕಾರ|ನೊಬೆಲ್‌ ಶಾಂತಿ ಪುರಸ್ಕಾರ]] ನೀಡಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ೩೫ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿ ವಯಸ್ಸಿನ ನೊಬೆಲ್‌ ಪುರಸ್ಕೃತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರು.<ref>[http://nobelprize.org/peace/laureates/1964/king-acceptance.html MLKಸ್ ನೋಬೆಲ್ ಪೀಸ್ ಪ್ರೈಸ್ ಅಕ್ಸೆಪ್ಟೆನ್ಸ್ ಸ್ಪೀಚ್] ೧೯೬೪ ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೦</ref> ===೧೯೬೫ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಆಟಗಾರರಿಂದ ನ್ಯೂ ಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್‌ ಬಹಿಷ್ಕಾರ=== ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಋತು ಮುಗಿದ ನಂತರ, ೧೯೬೫ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಒರ್ಲೀನ್ಸ್|ನ್ಯೂ ಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್‌]]ನ ಟುಲ್ಯಾನ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಎಎಫ್‌ಎಲ್‌ ಆಲ್‌-ಸ್ಟಾರ್‌ ಗೇಮ್‌ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ನ್ಯೂ ಒರ್ಲೀನ್ಸ್|ನ್ಯೂ ಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್]]‌ನಲ್ಲಿನ ಹಲವು ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕರಿಯ ಆಟಗಾರರಿಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ನಂತರ, ಕ್ಯಾಬ್‌ನ ಬಿಳಿಯ ಚಾಲಕರು ಕರಿಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಒಯ್ಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಕರಿಯ ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಆಟಗಾರರು ನ್ಯೂ ಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್‌ನ ಬಹಿಷ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಬಫೆಲೊ ಬಿಲ್ಸ್‌ ಆಟಗಾರರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ, ಕುಕೀ ಗಿಲ್ಕ್ರಿಸ್ಟ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಆಟಗಾರರು ಒಗ್ಗಟ್ಟನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಆಟವನ್ನು ಹೌಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಜೆಪ್ಸೆನ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಬಹಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಣೆ ನೀಡಿದ ತಾರತಮ್ಯದ ಪದ್ಧತಿಗಳು ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತ ಹಾಕಿದ ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ ಅನ್ವಯ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="cra64" /> ಈ ಹೊಸ ಕಾನೂನು ಎಎಫ್‌ಎಲ್‌ ಆಟಗಾರರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿತು. ವೃತ್ತಿಪರ ಕ್ರೀಡಾ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯೊಂದು ಇಡೀ ನಗರವನ್ನೇ ಬಹಿಷ್ಕಾರಮಾಡಿದ್ದು ಇದೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿ. ===ಸೆಲ್ಮಾ ಮತ್ತು ಮತದಾನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ, ೧೯೬೫=== [[File:Vot derome.jpg|thumb|right|275px|1968 ರಲ್ಲಿ ಫಿಲಿಪ್ಪೆ ಡಿರೋಮ್ ರಿಂದ VOTE ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ತೈಲಚಿತ್ರ ಕಲಾಕೃತಿ]] ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಅಲಬಾಮಾ ರಾಜ್ಯದ ಸೆಲ್ಮಾದಲ್ಲಿ SNCC ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಮತದಾರ ನೋಂದಣಿ ಅಭಿಯಾನ ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ, ಸೆಲ್ಮಾ ವಿಭಾಗದ ಷೆರಿಫ್‌ ಜಿಮ್‌ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌ ಇದಕ್ಕೆ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ ಫಲವಾಗಿ, ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಈ ನೋಂದಣಿ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಕೈಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು. ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳು SNCCಯ ನೆರವು ಕೋರಿದಾಗ, ಕಿಂಗ್‌ ಸೆಲ್ಮಾಗೆ ಆಗಮಿಸಿ, ಹಲವು ಮೆರವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ಅವರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಸುಮಾರು ೨೫೦ ಇತರೆ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಮೆರವಣಿಗೆದಾರರ ಮೇಲೆ ಪೊಲೀಸರ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿರೋಧ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಆನಂತರ, ೧೯೬೫ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಸನಿಹದ ಮ್ಯಾರಿಯಾನ್‌ ನಿವಾಸಿ ಜಿಮ್ಮಿ ಲೀ ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್‌ ಪೊಲೀಸರಿಂದ ಹತ್ಯೆಯಾದ ಘಟನೆ ನಡೆಯಿತು. ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್‌ರ ಸಾವಿನ ಫಲವಾಗಿ, ಸೆಲ್ಮಾ ಚಳವಳಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಬೆವೆಲ್‌, ಸೆಲ್ಮಾದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಮಾಂಟ್ಮೊಮೆರಿ ತನಕ ಮೆರವಣಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ೧೯೬೫ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ೭ರಂದು, ಬೆವೆಲ್‌ರ ಯೋಜನೆಯಂತೆ SCLC ಯ ಹೊಸಿಯ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌ ಮತ್ತು SNCCಯ ಜಾನ್‌ ಲ್ಯೂಯಿಸ್‌ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ೬೦೦ ಜನರ ಗುಂಪು ಸೆಲ್ಮಾದಿಂದ ರಾಜಧಾನಿ ಮಾಂಟ್ಗೊಮೆರಿಯ ವರೆಗೆ, ೫೪ ಮೈಲು‌ಗಳು (೮೭ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌) ದೂರದ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಿತು. ಮೆರವಣಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ ಆರು ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ತಲುಪುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಎಡ್ಮಂಡ್ ಪೆಟಸ್‌ ಸೇತುವೆ‌ಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಸೇನಾಪಡೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾನೂನು ಜಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಕೆಲವರು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಮೇಲೆ ಲಾಠಿಗಳು, ಅಶ್ರುವಾಯು, ಮುಳ್ಳಿನ ತಂತಿ ಸುತ್ತಿದ ರಬ್ಬರ್‌ ಟ್ಯೂಬ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಗೂಳಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಚಾವಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದರು. ಈ ಪಡೆಗಳು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಸೆಲ್ಮಾ ಕಡೆಗೆ ವಾಪಸ್‌ ಓಡಿಸಿದರು. ಜಾನ್‌ ಲ್ಯೂಯಿಸ್‌ ಹೊಡೆತ ತಿಂದು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲಾಯಿತು. ಇನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ಮಂದಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರುವಾಯು ಮತ್ತು ಏಟು ತಿಂದವರ ಪೈಕಿ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದ ಅಮೆಲಿಯಾ ಬೊಯ್ನ್‌ಟನ್ ರಾಬಿನ್ಸನ್‌ ಸಹ ಸೇರಿದ್ದರು. ಎರಡು ವರ್ಷ ಮುಂಚೆ ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ದೃಶ್ಯಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸದಿರುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆಕಾರರ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಪಾಲಕರು ಹಲ್ಲೆಮಾಡಿದ ವಿಡಿಯೊ ದೃಶ್ಯಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸಾರದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ನೀಡಿತು. ಎರಡು ವಾರಗಳ ನಂತರ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಲ್ಲದೇ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುಂದುವರೆಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದರು. [[File:Selma to Montgomery Marches.jpg|thumb|right|275px|ಸೆಲ್ಮ ದಿಂದ ಮಾಂಟೆಗೊಮೆರಿ ಮೆರವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡವರು]] ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳ ೯ರಂದು ನಡೆದ ಎರಡನೆಯ ಮೆರವಣಿಗೆ ಬ್ಲಡಿ ಸಂಡೆ ಸ್ಥಳದತ್ತ ಸಾಗಿದ ನಂತರ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಿಳಿಯರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಪರ ಹೋರಾಟಗಾರ ರೆವೆರೆಂಡ್ ಜೇಮ್ಸ್‌ ರೀಬ್‌ರನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಾರ್ಚ್‌ ೧೧ರಂದು ಅವರು ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅಸುನೀಗಿದರು. ಮಾರ್ಚ್‌ ೨೫ರ ರಾತ್ರಿ, ಡೆಟ್ರಾಯಿಟ್‌ ಮೂಲದ ಗೃಹಿಣಿ ವಯೊಲಾ ಲಿಯುಝೊಮೆರವಣಿಗೆಕಾರರನ್ನು ಮಾಂಟ್ಗೊಮೆರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ ಸೆಲ್ಮಾ ಕಡೆಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವೇಳೆ ಒಯ್ಯುವಾಗ, ನಾಲ್ವರು ಕ್ಲಾನ್‌ ಸದಸ್ಯರು ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದರು. ಮೊದಲ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುಗಿದು ಎಂಟು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ಸನ್‌ ತಾವು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಶಾಸನಸಭೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: {{Quote|But even if we pass this bill, the battle will not be over. What happened in Selma is part of a far larger movement which reaches into every section and state of America. It is the effort of American Negroes to secure for themselves the full blessings of American life.}} {{quote|Their cause must be our cause too. Because it is not just Negroes, but really it is all of us, who must overcome the crippling legacy of bigotry and injustice. And we shall overcome.}} ೧೯೬೫ರ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಗೆ ಜಾನ್ಸನ್‌ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೬ರಂದು ಹಸ್ತಾಕ್ಷರ ಹಾಕಿದರು. ೧೯೬೫ರ ಈ ಕಾಯಿದೆಯು ಮತದಾನ ತೆರಿಗೆಗಳು, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತದಾರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು. ಅಂತಹ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮತದಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತತಾ ಆಡಳಿತದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅದು ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಿತು. ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಪಡೆಯಲೆಂದು ನೋಂದಣಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಷೇಧಿಸಲಾದ ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ನರಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ದಾವೆಗಳನ್ನು ಹೂಡುವ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಮತದಾನ ಭೇದಭಾವವುಂಟಾದಲ್ಲಿ, ೧೯೬೫ರ ಕಾಯಿದೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ನೋಂದಣಿಗಾರರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತತಾ ಪರೀಕ್ಷಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್‌‌ಅವರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಮಸೂದೆಗೆ ಹಸ್ತಾಕ್ಷರ ಹಾಕಿದ್ದರಿಂದ, ಮುಂಬರುವ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್‌ ಪಕ್ಷವು, ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತದಾರರಾಗಿ ಬಿಳಿಯರ ಬೆಂಬಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನ್ಸನ್‌ ತಮ್ಮ ಸಂಗಡಿಗರಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು ವರದಿಯಾಯಿತು. ಈ ಕಾಯಿದೆಯು ಆಫ್ರಿಕನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮೇಲೆ ತ್ವರಿತ ಹಾಗೂ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಈ ಮಸೂದೆ ಅಂಗೀಕಾರವಾದ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ, ೨೫೦,೦೦೦ ಕರಿಯ ಮತದಾರರು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತತಾ ಪರೀಕ್ಷಕರು ನೋಂದಾಯಿಸಿದ್ದರು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿ ದುಪ್ಪಟ್ಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ, ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು (೭೪%) ಕರಿಯರು ಮತದಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಕರಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಪೈಕಿ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆ ಗಳಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ, ಟೆನೆಸಿಯಲ್ಲಿ ೯೨.೧%, ಅರ್ಕನ್ಸಸ್‌ನಲ್ಲು ೭೭.೯% ಹಾಗೂ ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೭೩.೧%ರಷ್ಟು ಕರಿಯರು ಮತದಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದ ಬಿಳಿಯರು ತಕ್ಷಣವೇ ಬೆಲೆ ತೆರಬೇಕಾಯಿತು. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಪರ ಹೋರಾಟಗಾರರ ವಿರುದ್ಧ ಜಾನುವಾರು ಅಂಕುಶ ಬಳಸಿ ಅಪಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿದ ಅಲಬಾಮಾದ ಷೆರಿಫ್‌ ಜಿಮ್‌ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌ ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಚುನಾವಣೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ ನಿಂತರು. ತಮ್ಮ ಸಮವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕುಖ್ಯಾತ "Never" ಎನ್ನುವ ಬಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೆಗೆದರೂ ಸಹ ಅವರು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತರು. ಕರಿಯರು ಅವರನ್ನು ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಕೆಳಗಳಿಸಲೆಂದು ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದ ಕಾರಣ, ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌ ಸೋತರು. ಮಾದಕ ಔಷಧಗಳ ಧಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌ ನಂತರ ಸೆರೆಮನೆವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಕರಿಯರಿಗೆ ಮತದಾನ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಪುನಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದದ್ದು, ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಭೂಚಿತ್ರಣವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ (ಗಣರಾಜ್ಯಗಳ ಶಾಸನಸಭೆ) ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಕೇವಲ ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಜನ ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಚುನಾಯಿತ ಆಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ರಾಜ್ಯದವರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೮೯ರಷ್ಟರೊಳಗೆ, ೭,೨೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ೪,೮೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲಬಾಮಾದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ ಬೆಲ್ಟ್‌ ಎನ್ನಲಾದ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲೂ (ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ಕರಿಯರು) ಕರಿಯ ಮೂಲದ ಷೆರಿಫ್‌ಗಳಿದ್ದರು. ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಕರಿಯರು ನಗರ, ಕೌಂಟಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅಟ್ಲಾಂಟಾದಲ್ಲಿ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಯಂಗ್‌ ಎಂಬ ಕರಿಯ ಮೇಯರ್ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಇದೇ ರೀತಿ, ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾರ್ವೆ ಜಾನ್ಸನ್‌, ಜೂನಿಯರ್ ಹಾಗೂ [[ನ್ಯೂ ಒರ್ಲೀನ್ಸ್|ನ್ಯೂ ಆರ್ಲೀಯನ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅರ್ನೆಸ್ಟ್‌ ಮೊರಿಯಲ್‌ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಕರಿಯ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಬಾರ್ಬರಾ ಜೊರ್ಡಾನ್‌ ಹಾಗೂ ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾರ್ಟರ್‌ ಆಡಳಿತದ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಕವಾದ ಆಂಡ್ರ್ರ್ಯೂ ಯಂಗ್‌ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಜೂಲಿಯನ್‌ ಬಾಂಡ್‌ ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜಿಯಾ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನ ಸಭೆಗೆ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಆದರೂ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕಾರಣ, ೧೯೬೭ರ ತನಕ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಲೂಯಿಸ್‌ ಜಾರ್ಜಿಯಾದ ಐದನೆಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ೧೯೮೭ರಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ===ಮೆಂಫಿಸ್‌, ಕಿಂಗ್‌ ಹತ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬಡ ಜನರ ಮೆರವಣಿಗೆ, ೧೯೬೮=== ೧೯೬೮ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಭಾಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯಲು ರೆವೆರೆಂಡ್ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಲಾಸನ್‌ ಕಿಂಗ್‌ರನ್ನು ಟೆನಿಸ್ಸಿಯ ಮೆಂಫಿಸ್‌ಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಯಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸತ್ತ ನಂತರ, ಕಾರ್ಮಿಕರ ಒಕ್ಕೂಟ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಲಾಸನ್ಸ್‌ ಇಗರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಚಿರಪರಿಚಿತ "ಮೌಂಟೆನ್‌ಟಾಪ್‌" ಪ್ರವಚನ ನೀಡಿದ ಮಾರನೆಯ ದಿನ, ಎಂದರೆ ೧೯೬೮ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೪ರಂದು ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲುಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌ರನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ೧೧೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಗಲಭೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಷಿಕಾಗೊ, ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್‌ ಮತ್ತು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಡಿಸಿಯಲ್ಲಿ ಗಲಭೆಗಳುಂಟಾದವು. ಈ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಹಾನಿಯಿಂದಾಗಿ ಕರಿಯರ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ನಾಶಗೊಂಡವು. ಕಿಂಗ್‌ರ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆದ ಹಿಂದಿನ ದಿನ (ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೮) ಕೊರೆಟಾ ಸ್ಕಾಟ್‌ ಕಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ರ ಮೂವರೂ ಮಕ್ಕಳು "ಹಾನರ್ ಕಿಂಗ್: ಎಂಡ್ ರೇಸಿಸಂ" ಹಾಗೂ "ಯೂನಿಯನ್ ಜಸ್ಟೀಸ್ ನೌ" ಎಂಬ ಫಲಕಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೆಂಫಿಸ್‌ ನಗರದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೦,೦೦೦ ಮೆರವಣಿಗೆಕಾರರ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು. ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗಾರ್ಡ್ಸ್‌ಮೆನ್‌ ಎಂ-೪೮ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು, ಬೆಯೊನೆಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ನಿಂತಿದ್ದರು. ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್‌ಗಳು ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೯ರಂದು ಶ್ರೀಮತಿ ಕಿಂಗ್‌ ಅಟ್ಲಾಂಟಾದ ಬೀದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶವಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೧೫೦,೦೦೦ ಜನರ ಮುಂಚೂಣಿ ವಹಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAcoretta.htm |title=Coretta Scott King |publisher=Spartacus.schoolnet.co.uk |date= |accessdate=2010-10-30 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705051610/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAcoretta.htm |url-status=dead }}</ref> ಆಕೆಯ ಘನತೆಯು, ಚಳವಳಿಗಾರರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಶಯಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಹೊತ್ತಿಸಿದವು. ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಾನತೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಕಿಂಗ್‌ ಹೊಸ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. ಕೊರೆಟಾ ಕಿಂಗ್‌ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿರುವುದು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. {{quote|[Martin Luther King, Jr.] gave his life for the poor of the world, the garbage workers of Memphis and the peasants of Vietnam. The day that Negro people and others in bondage are truly free, on the day want is abolished, on the day wars are no more, on that day I know my husband will rest in a long-deserved peace.|Coretta King }} ಕಿಂಗ್‌ರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ರೆವೆರೆಂಡ್ ರಾಲ್ಫ್‌ ಅಬರ್ನತಿ SCLC ಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ಬಡಜನರ ಚಳವಳಿಗಾಗಿ ಕಿಂಗ್‌ರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕರಿಯರು-ಬಿಳಿಯರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವುದು ಇವರ ಇಂಗಿತವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಚ್ಚುಮನದ ಮಾತಿನ ಅಬರ್ನತಿಯ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಳವಳಿಯು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಅದರ ಧ್ಯೇಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ==ಇತರ ವಿಷಯಗಳು== === ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತ ೧೯೬೧-೧೯೬೩ === [[File:Robert Kennedy CORE rally speech2.jpg|thumb|right|275px|1963 ರ ಜೂನ್ ನಲ್ಲಿ ಜಸ್ಟೀಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಕಟ್ಟಡದೆದುರು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಜನ ಸಮೂಹವನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಬರ್ಟ್ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ]] ತಾವು ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗುವ ಮುಂಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಜನಾಂಗೀಯತಾ ಭೇದಭಾವ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್ ಎಫ್.ಕೆನೆಡಿ|ಜಾನ್‌ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ]]ಯವರದು ಔದಾಸೀನ್ಯದ ಧೋರಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ತಾವು ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಆರಂಭಿಕ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ, ತಮಗೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಕುರಿತು ಜ್ಞಾನದ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಕೆನಡಿ ತಮ್ಮ ಆಪ್ತ ಸಲಹೆಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತದ ಮೊದಲ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಎಫ್. ಕೆನಡಿಯತ್ತ ಮಿಶ್ರಿತ ಧೋರಣೆಗಳಿದ್ದವು. ಹಲವರು ಈ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಿಳಿಯರ ಉದಾರವಾದಿ ರಾಜಕೀಯದತ್ತ ಸಿನಿಕತೆಯ ಇತಿಯಾಸದಿಂದಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಬಿಳಿಯ ರಾಜಕಾರಣಿ ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾಳಜಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರೂ, ಕರಿಯರು ಇವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ, ರಾಜಕೀಯ ಮಾತುಕತೆಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಆರಂಭ ಸಂಭವಿಸಬಹುದೆಂದು ಹಲವರಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಅನಿಸಿಕೆಯಿತ್ತು. ೧೯೬೦ರಿಂದ ೧೯೬೩ರ ವರೆಗೆ, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಗಾಗಿ ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವಾಗ, ವೀಕ್ಷಕರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕೆನಡಿ ಆಡಳಿತ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿ ಎಂಬ ಪದಗುಚ್ಛವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನೇಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ರಾಬರ್ಟ್ ಕೆನಡಿಯ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯ ಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಜನಾಂಗೀಯತೆಯ ವಾಸ್ತವತೆಗಳ ಶೀಘ್ರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ{{Citation needed|date=March 2008}} ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಆದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಗಾದರು. ೧೯೬೨ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ 'ನಿಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ ಏನು? ಅಪರಾಧವೇ ಅಥವಾ ಆಂತರಿಕ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ?' ಎಂದು ಕೇಳಲಾಯಿತು. 'ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು' ಎಂದು ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರು.<ref>ಬಾಬ್ ಸ್ಪಿವ್ಯಾಕ್, ಇಂಟರ್ವ್ಯೂ ಆಫ್ ದಿ ಅಟರ್ನಿ ಜನರಲ್, ೧೯೬೨ ರ ಮೇ ೧೨</ref> ಈ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ತುರ್ತಿನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಇದು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆಂದರೆ, ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ತಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಭಾಷಣ ನೀಡಿದರು.<ref>ಸ್ಚೆಲ್ ಸಿಂಗರ್, ಆರ್ಥರ್Jr, '''ರಾಬರ್ಟ್ ಕೆನಡಿ ಅಂಡ್ ಹಿಸ್ ಟೈಮ್ಸ್''' (೨೦೦೨)</ref> ಅಲಬಾಮಾದ ಮಾಂಟ್ಗೊಮೆರಿಯಲ್ಲಿನ ಫಸ್ಟ್‌ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಚರ್ಚ್ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯರ ಉದ್ರಿಕ್ತ ಗುಂಪು ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದಾಗ, ಕಿಂಗ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆಕಾರರ ಜತೆ ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಕಿಂಗ್‌ರಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಕರೆ ನೀಡಿ, 'ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮಾರ್ಷಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗಾರ್ಡ್‌ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಂದೋಬಸ್ತ್‌ ಮಾಡುವವರೆಗೂ ಕಟ್ಟಡದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ' ಸೂಚಿಸಿದರು. ಪರಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗೆಯೇ ಹದಗೆಡಲು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದ ಕೆನಡಿಯನ್ನು ಕಿಂಗ್‌ ಟೀಕಿಸಿದರು. ಆನಂತರ, ಕಿಂಗ್‌ಗೆ ಮಾರಣಾಂತಿಕವಾಗಿದ್ದ ದಾಳಿ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿಗೆ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಧನ್ಯವಾದ ಹೇಳಿದರು. ಈ ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮಧ್ಯ ಪರಸ್ಪರ ಅನುಮಾನದ ಸಂಬಂಧವು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರತ್ತ ತಿರುಗಿತು. ಕಿಂಗ್‌ರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೃದು ಧೋರಣೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಮುಂಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕರಿಯರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್‌ ಅಸಹಜ ರೀತಿಯ ಉಗ್ರವಾದದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಸರ್ಕಾರ ಏನೇನೂ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸದಿರುವುದು ಉಗ್ರವಾದ ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರಣ ಎಂದು ಕೆಲವು ಬಿಳಿಯ ಉದಾರವಾದಿಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಮೊದಲಿಗೆ, ಕೆನಡಿ ಸಹೋದರರ ಯತ್ನಗಳನ್ನು, ಚಳವಳಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಅದರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಯತ್ನ ಎಂದು ಕಿಂಗ್‌ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಸಹೋದರರ ಈ ಯತ್ನವು ಬಹಳ ಮಹತ್ವವಾದದ್ದು ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಆಮೇಲೆ ಅರಿವಾಯಿತು. ಕಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿಯವರ ಸತತ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ, ಚುನಾವಣೆ ಸುಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನ ಮೂಲಭೂತ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಮಾನ್ಯತೆನೀಡಿದರು. ಕರಿಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯೊಂದೇ ಅಲ್ಲ, ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಮಾತುಕತೆಯ ಅತ್ಯಗತ್ಯವನ್ನು ಕಿಂಗ್‌ ಮನಗಂಡರು. ನೇರ ಮಾತುಕತೆ ಹಾಗೂ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಯತ್ನಗಳ ಫಲವಾಗಿ, ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಕಿಂಗ್‌ರ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆ ಸಂಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಜನಾಂಗೀಯತಾ ಸಮಾನತೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನ ಪ್ರಮುಖ ಸಲಹೆಗಾರರಾದರು. ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ರವಾನಿಸಿದರು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಶಾಸನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ, ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಶಾಸನದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸೆನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಿಂದ ಚುನಾಯಿತ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸಮತೋಲಿತ ಆಟದ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ನಿಜಕ್ಕೂ, ಬಹಳಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಅನುಭವ ಗಳಿಸಿದ್ದ ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಡನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌ರ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದೆ, ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಹಲವು ಯೋಜನೆಗಳು ಕಾರ್ಯಗತವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ೧೯೬೨ರ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ರಾಜಕೀಯ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳ ನಿಧಾನಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹತಾಶೆಯು- ಶಾಸಕಾಂಗೀಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳು, ಗೃಹನಿರ್ಮಾಣ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಎಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ, ಮತಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಜನಾಂಗೀಯ ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ದಂಡನೆ ನೀಡಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡ - ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಸಮತೋಲನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕಿಂಗ್‌ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟದ್ದು ಹೀಗೆ: '''ಮತದಾನ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ನೇಮಕಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗ ಸೃಷ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಆಡಳಿತವು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನದವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದೆ'''.''ಅದರ ಉತ್ಸಾಹಿ ಯುವಕರು ಬಹಳಷ್ಟು ನವನವೀನ ಹಾಗೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಗಮನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ''' <ref>ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ. '''ನೇಷನ್''' ೧೯೬೨ ರ ಮಾರ್ಚ್ ೩</ref> ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಜಾರ್ಜ್‌ ವ್ಯಾಲೆಸ್‌ರನ್ನು ಎದುರು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದ ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ಸನ್‌ರ ಕಟು ಟೀಕೆ, ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟ ಬಿಳಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸುವ ಬೆದರಿಕೆ, ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ತೊಡೆದುಹಾಕುವಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿ, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾದರು.ತಾವು ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಅವರು ಈ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಮುಂದೊಯ್ದರು. ರಾಜ್ಯಪಾಲ ವ್ಯಾಲೆಸ್‌ ಸೋಲೊಪ್ಪಿಕೊಂಡ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಈ ಭಾಷಣವು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅಲೆಗೆ ರೂವಾರಿಯಾಗಿ, ಮುಂದೆ ರಾಜಕೀಯ ನೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತಂದಿತು. ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ, ಹಾಗೂ ಈ ಕ್ಷಣವೇ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆನಡಿ ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು: {{quote|"We preach freedom around the world, and we mean it, and we cherish our freedom here at home, but are we to say to the world, and much more importantly, to each other that this is the land of the free except for the Negroes; that we have no second-class citizens except Negroes; that we have no class or caste system, no ghettoes, no master race except with respect to Negroes? Now the time has come for this Nation to fulfill its promise. The events in Birmingham and elsewhere have so increased the cries for equality that no city or State or legislative body can prudently choose to ignore them."|President Kennedy|<ref>{{cite web|author=Michael E. Eidenmuller |url=http://www.americanrhetoric.com/speeches/jfkcivilrights.htm |title=John F. Kennedy - Civil Rights Addess |publisher=American Rhetoric |date=1963-06-11 |accessdate=2010-10-30}}</ref>}}. ಹತ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೆನಡಿ ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಡಾ. ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌ ಜೂನಿಯರ್‌ರವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿ ಮೊಟಕಾಯಿತು. ಜಾನ್‌ ಎಫ್. ಕೆನಡಿ ಹತ್ಯೆಯಾಗುವ ಮುಂಚೆಯೇ, ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಗಾಗಿ ಅಗತ್ಯ ಅಡಿಪಾಯ ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೆನಡಿ ಸಹೋದರರು, ಡಾ. ಕಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ನಾಯಕರು ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಡನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌ರ ಒಟ್ಟು ಯತ್ನಗಳಿಂದಾಗಿ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌ ಹಿಲ್‌ನ ಹೊಸ್ತಿಲಿನ ತನಕ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ, ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೆನಡಿಯವರ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಪ್ರವಾಸ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಪಡೆಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಯ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಜನತೆಯ ಮೇಲಿನ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೆನಡಿ ವಾಗ್ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಕರಿಯ ಜನಸ್ತೋಮದಿಂದ ಭೇಟಿನೀಡುವ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವಷ್ಟು ಗೌರವ ಕೆನಡಿಗೆ ಸಂದಿತು. ''ಲುಕ್‌'' ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: {{quote|At the University of Natal in Durban, I was told the church to which most of the white population belongs teaches apartheid as a moral necessity. A questioner declared that few churches allow black Africans to pray with the white because the Bible says that is the way it should be, because God created Negroes to serve. "But suppose God is black", I replied. "What if we go to Heaven and we, all our lives, have treated the Negro as an inferior, and God is there, and we look up and He is not white? What then is our response?" There was no answer. Only silence.|Robert Kennedy |''LOOK'' Magazine<ref>{{Cite web |url=http://www.rfksa.org/magazines/magazine.php?id=6 |title=Ripple of Hope in the Land of Apartheid: Robert Kennedy in South Africa, June 1966 |access-date=2011-03-21 |archive-date=2005-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050313181151/http://www.rfksa.org/magazines/magazine.php?id=6 |url-status=dead }}</ref>}} ===ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಯೆಹೂದ್ಯ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿ=== ಯೆಹೂದ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹಲವರು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಈ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ, ಅತಿ ಸಕ್ರಿಯ ಕರಿಯರೇತರ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಯೆಹೂದ್ಯರ ಗುಂಪು ಸಹ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಹಲವು ಯೆಹೂದ್ಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಆಫ್ರಿಕನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ನರೊಂದಿಗೆ ಸಹಯೋಗಿಸಿ, CORE, SCLC ಮತ್ತು SNCC ಸಂಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕ ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೬೪ರ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಫ್ರೀಡಮ್‌ ಸಮ್ಮರ್‌ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ, ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಬಿಳಿಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಯೆಹೂದ್ಯರು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟಿದ್ದರು. ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಪರ ವಕೀಲರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಪಾಲು ಯೆಹೂದ್ಯರದಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.pbs.org/itvs/fromswastikatojimcrow/relations.html ''ಫ್ರಮ್ ಸ್ವಸ್ಥಿಕಾ ಟು ಜಿಮ್ ಕ್ರೌವ್'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021002001116/http://www.pbs.org/itvs/fromswastikatojimcrow/relations.html |date=2002-10-02 }}—PBS ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ</ref> ೧೯೬೪ರ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ರೆವೆರೆಂಡ್ ಡಾ. ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌, ಜೂನಿಯರ್‌ ಫ್ಲಾರಿಡಾದ ಸೇಂಟ್‌ ಆಗಸ್ಟೀನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಂದೋಲನಕ್ಕೆ ಕರೆ ನೀಡಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ಓಗೊಟ್ಟ ಯೆಹೂದ್ಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಅಮೆರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಯೆಹೂದ್ಯ ರಾಬಿಗಳ ಬಂಧನವು ಮಾನ್ಸನ್‌ ಮೊಟಾರ್‌ ಲಾಡ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಗಳಿಸಿದ್ದ ಮಾನ್ಸನ್‌ ಲಾಡ್ಜ್‌ನ್ನು ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಿ ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹಿಲ್ಟನ್‌ ಹೊಟೆಲ್‌ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಿತು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಮೂಲದ ಅಮೆರಿಕಾದ ಯೆಹೂದ್ಯ ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರಹಗಾರ, ಯೆಹೂದ್ಯ ಧರ್ಮಬೋದಕ ಅಬ್ರಹಾಮ್‌ ಜೊಷುವಾ ಹೆಸ್ಚೆಲ್‌, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದ ಮಾತಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೬೫ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಲ್ಮಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಡಾ. ಕಿಂಗ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಿದರು. ೧೯೬೪ರ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಬರ್ನಿಂಗ್‌ ಕೊಲೆ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಇಬ್ಬರು ಬಿಳಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾದ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಗುಡ್ಮನ್‌ ಮತ್ತು ಮೈಕಲ್‌ ಷ್ವರ್ಮರ್‌ ಯೆಹೂದ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಏಕೈಕ ಅಪಂಥೀಯ ಯೆಹೂದ್ಯ-ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಕಾಲೇಜ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾದ ಬ್ರ್ಯಾಂಡೀಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು, ರೆವೆರೆಂಡ್ ಡಾ. ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್‌ರ ಹತ್ಯೆಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಷನಲ್‌ ಇಯರ್‌ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ (ಟಿವೈಪಿ) ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲು ಅದರ ಶಿಕ್ಷಕವರ್ಗವು ಇದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿತ್ತು. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಎಂದು ಬ್ರ್ಯಾಂಡೀಸ್‌ನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಈ ಶಿಕ್ಷಕವರ್ಗವು ಹೆಚ್ಚು ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ೨೦ ಜನ ಕರಿಯರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು. ಇದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೆ, ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಗುಂಪು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅವರ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಗೃಹಸಮುದಾಯಗಳು ಬ್ರಾಂಡೀಸ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಲು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅವರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು ಎಪಿ ಅಥವಾ ಆನರ್ಸ್‌ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಅನುಭವಗಳನ್ನಾಗಲೀ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆಯ್ಕೆಯಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ತೋರಿಸಿರುವ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಎರಡನೆಯ ಗುಂಪಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಎದುರಾಗಿದ್ದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಕ್ಷಮತೆ ಹಾಗೂ ಪರಿಣತಿಗಳ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಎದುರಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಗೈಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಂದಿಯ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕ ನೌಕರಿಯಲ್ಲಿದ್ದದ್ದುಂಟು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅನ್ಯ ರೀತ್ಯಾ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಣತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದುಂಟು. ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಯೆಹೂದ್ಯ ಸಮಿತಿ, ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಯೆಹೂದ್ಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಹಾಗೂ ಮಾನಹಾನಿ-ವಿರೋಧಿ ಸಂಘಟನೆ ಈ ಸಂಘಟನೆಗಳು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪರ ಹೋರಾಡಿದವು. ಅಮೆರಿಕಾ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯೆಹೂದ್ಯರು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾಗ, ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಯೆಹೂದ್ಯರು ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯ ಕೆಡುತ್ತಿತ್ತು. ಬಿಳಿಯರು ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಪಲಾಯನ ಹೂಡುವುದು, ಜನಾಂಗೀಯ ಗಲಭೆಗಳು ಹಾಗೂ ನಗರವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡುತ್ತಿರುವ ವಾತಾವರಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೊಳಗಾದ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪೈಕಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಬಿಳಿಯರು ಯೆಹೂದ್ಯ ಅಮೆರಿಕನ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಕರಿಯರ ಉಗ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಬ್ಲಾಕ್ ಪವರ್/೦} ಚಳವಳಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಕರಿಯರ ಯೆಹೂದ್ಯ ಪಕ್ಷಪಾತಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕರಿಯರು ಮತ್ತು ಯೆಹೂದ್ಯರ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯ ಕೆಡಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ, ಯೆಹೂದ್ಯರು ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್ನರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಗ-ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿತ್ತು.<ref>ಕ್ಯಾನಾಟೋ, ವಿನ್ ಸೆಂಟ್ "ದಿ ಅನ್‌ಗವರ್ನೇಬಲ್ ಸಿಟಿ: ಜಾನ್ ಲಿಂಡ್ಸೆ ಅಂಡ್ ಹಿಸ್ ಸ್ಟ್ರಗಲ್ ಟು ಸೇವ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್" ಬೆಟರ್ ಬುಕ್ಸ್, ೨೦೦೧. ISBN ೦-೪೬೫-೦೦೮೪೩-೭</ref> ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಉನ್ನತ ಮಧ್ಯಮ-ವರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳ ಯೆಹೂದ್ಯರು ಆಫ್ರಿಕನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಹೆಚ್ಚು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಾದ ಬಡ ನಗರವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯೆಹೂದ್ಯರು ಈ ಚಳವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆದಿದ್ದ ಹೆಚ್ಚು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಘರ್ಷಣೆಗಳು ಕಾರಣ. ===ಮೈತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಹ=== ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್‌ರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು. ಅವರಿಗೆ [[ನೊಬೆಲ್ ಶಾಂತಿ ಪುರಸ್ಕಾರ|ನೊಬೆಲ್‌ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆ ಹಂತದ ನಂತರ ಅವರ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹತಾಶ ಸವಾಲುಗಳು ಎದುರಾದವು. ೧೯೬೪ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ<ref name="cra64" /> ಹಾಗೂ ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಉದಾರವಾದಿ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಬಿರುಕು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಕಿಂಗ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೂರ ಸರಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್‌ ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅಮೆರಿಕಾದ ಬಾಂಬ್‌ ಹಲ್ಲೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಶಾಂತಿ ಮಾತುಕತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕರೆ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಜಾನ್ಸನ್‌ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಂಡರು. ತರುವಾಯದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉದಾರವಾದಿಯಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಅಮೆರಿಕದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಪರ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದರು. ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಆಚೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದರು. ಆದರೆ, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಿಂಗ್‌ ಯತ್ನಗಳು ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಫಲವಾದವು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಚಳವಳಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಸೌಲಭ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೇದ-ಭಾವದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ತನಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಕಿಂಗ್‌ ಹಲವು ಬಾರಿ ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಷಿಕಾಗೊದಲ್ಲಿನ ಎಸ್‌ಸಿಎಲ್‌ಸಿ ಆಂದೋಲನ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಷಿಕಾಗೊ ಮಹಾಪೌರ ರಿಚರ್ಡ್‌ ಜೆ. ಡೇಲಿ ನಗರದ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ SCLC ಯ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಅಪ್ರಧಾನವಾಗಿಸಿದರು. ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ, ಷಿಕಾಗೊದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಕುಖ್ಯಾತ ಸಿಸೆರೊದಲ್ಲಿ, ವೈಟ್ ಪವರ್ ಫಲಕಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು, ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವರ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲೆಸೆದರು. ===ಜನಾಂಗೀಯ ದಂಗೆಗಳು, ೧೯೬೩–೧೯೭೦=== [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರ]]ದ ಕೊನೆಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕರಿಯರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಹಳ್ಳಿಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ತರ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=June 2007}} ಉತ್ತಮವಾದ ಉದ್ಯೋಗದ ಅವಕಾಶಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗು ಕಾನೂನು ಸಮ್ಮತವಾದ ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿಯಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಕರಿಯರು ಈ ನಗರಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದರು, ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಭೇಧದ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ನಡುವೆ ೧೯೨೦ರ ನಂತರ, [[ಕು ಕ್ಲುಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್]] ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಾಗ, ೧೯೬೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿದವು. ೧೯೫೦ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಜೊತೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸದೃಢವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲಾಯಿತು: ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಮಾಂಸಾಹಾರದ ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್, ಉಕ್ಕಿನ ತಯಾರಿಕೆ ಹಾಗು ಕಾರಿನ ಕೈಗಾರಿಕೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕಡೆಯ ವರ್ಗವಾಗ ಕರಿಯರು ಅದರ ಕುಸಿತದಿಂದ ಅನನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೂಡಲಾದ ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಉಪನಗರಗಳಿಂದ, ಹಲವು ಜನಾಂಗೀಯ ಬಿಳಿಯರು ನಗರದಿಂದಾಚೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ವಸತಿಗಳೆಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕರಿಯರು, ನಗರದಿಂದಾಚೆ ವಲಸೆ ಹೋದ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದೇ, ಒಳನಗರದ ನೆರೆಹೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ವಸತಿಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತರಾದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಡವರು ಎನಿಸಿದರು. ಹೊಸ ಸೇವಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಕಾರಣ, ತಮ್ಮ ನೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬಿಳಿಯರಿಗಿಂತ, ಕರಿಯರಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಅಪರಾಧಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ತಾವು ನೆಲೆಸಿರುವಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ವಿರಳವಾಗಿ ಮಳಿಗೆಗಳು ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರದ ಒಡೆತನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಲವರು ಮನೆಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರು, ಆದಾಗ್ಯೂ ೧೯೩೦ ಹಾಗು ೧೯೪೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ ಸಂಘ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸದ ವಾತಾವರಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶಿಥಿಲವಾದ ವಸತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಕಳಪೆ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗು ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಸಮರಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಿಳಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಪೋಲಿಸ್ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ನಿಯೋಜನೆಯು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯರದ್ದಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಹಾರ್ಲೆಮ್ ನಂತಹ ಕರಿಯರಿದ್ದ ನೆರೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಆರು ಬಿಳಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬನೇ ಒಬ್ಬ ಕರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯಿರುತ್ತಿತ್ತು.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,873963-6,00.html ನೋ ಪ್ಲೇಸ್ ಲೈಕ್ ಹೋಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604124641/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,873963-6,00.html |date=2011-06-04 }} ಟೈಮ್ ಮ್ಯಾಗ್ಜೀನ್.</ref> ಹಾಗು ನೆವಾರ್ಕ್, ನ್ಯೂಜರ್ಸಿಯಂತಹ ಬಹುತೇಕ ಕರಿಯರೇ ತುಂಬಿದ್ದ ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೩೨೨ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ೧೪೫ ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಕರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.<ref>ಡಾ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹರ್ಮನ್. [http://www.cornwall.rutgers.edu/pdf/Herman-July%202002-Report.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319085522/http://www.cornwall.rutgers.edu/pdf/Herman-July%202002-Report.pdf |date=2008-03-19 }} " ಎಥ್ನಿಕ್ ಸಕ್ಸೆಷನ್ ಅಂಡ್ ಅರ್ಬನ್ ಅನ್ ರೆಸ್ಟ್ ಇನ್ ನೆವಾರ್ಕ್ ಅಂಡ್ ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್ ಡ್ಯೂರಿಂಗ್ ದಿ ಸಮ್ಮರ್ ಆಫ್ ೧೯೬೭".</ref> ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಸ್ ಪಡೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಿಳಿಯ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ವಲಸಿಗರ ವಂಶಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು: ಇವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಐರಿಶ್, ಇಟಾಲಿಯನ್, ಹಾಗು ಪೂರ್ವ ಯೂರೋಪಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಪೋಲಿಸ್ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ನಗರಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪ್ರಚೋದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆ ಕರಿಯರಿಗೆ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಎ. ಹರ್ಮನ್, ed. [http://www.67riots.rutgers.edu/index.htm "ದಿ ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್ ಅಂಡ್ ನೆವಾರ್ಕ್ ರೈಯ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ 1967".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429202753/http://www.67riots.rutgers.edu/index.htm |date=2008-04-29 }} ರಟ್ಜರ್ಸ್-ನೇವಾರ್ಕ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸೋಷಿಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್ ಆಂತ್ರಪಾಲಜಿ.</ref> ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಜನಾಂಗೀಯ ದಂಗೆಯು ಹಾರ್ಲೆಮ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೯೬೪ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಒಬ್ಬ ಬಿಳಿಯ ಐರಿಶ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ, ಥಾಮಸ್ ಗಿಲ್ಲಿಗನ್, ೧೫ ವರ್ಷದ ಜೇಮ್ಸ್ ಪೋವೆಲ್ ಎಂಬ ಕರಿಯ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಸಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಹುಡುಗ ಚಾಕುವಿನಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುವಾಗ ತಾವು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ್ದಾಗಿ ಅವರು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಪೋವೆಲ್ ನ ಬಳಿ ಯಾವುದೇ ಆಯುಧವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಒಂದು ಗುಂಪು ಗಿಲ್ಲಿಗನ್‌ನನ್ನು ಅಮಾನತ್ತು ಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಿತು. ನೂರಾರು ಯುವ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ೧೯೬೪ರ ಜುಲೈ ೧೭ ರಂದು ಪೋವೆಲ್‌ರ ಮರಣದ ಒಂದು ದಿನದ ಬಳಿಕ ೬೭ನೇ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪೋಲಿಸ್ ಸ್ಟೇಶನ್ ಗೆ ಶಾಂತಿಯುತ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF1503/Jacoby/Jacoby.html |title=How a Campaign for Racial Trust Turned Sour |publisher=Aliciapatterson.org |date=1964-07-17 |accessdate=2010-10-30 |archive-date=2011-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515013602/http://www.aliciapatterson.org/APF1503/Jacoby/Jacoby.html |url-status=dead }}</ref> ಗಿಲ್ಲಿಗನ್‌ನನ್ನು ಅಮಾನತ್ತುಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಉಪವಿಭಾಗವು, NYPDಯ ಮೊದಲ ಕರಿಯ ಸ್ಟೇಶನ್ ಕಮ್ಯಾಂಡರ್‌ಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತಾದರೂ, ನೆರೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಅಸಮಾನತೆಗಳಿಂದ ಬೇಸತ್ತಿದ್ದರು. ನೆರೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕರಿಯರ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವರು ದೋಚುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸುಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಅಶಾಂತಿಯು ಬೆಡ್ಫೋರ್ಡ್-ಸ್ಟುಯ್ವೆಸಂಟ್ಗೆ ಹರಡಿತು, ಇದು ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ ನೆರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕರಿಯರ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ವರ್ಷದ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಇದೆ ರೀತಿಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಫಿಲಾಡೆಲ್ಫಿಯಾನಲ್ಲೂ ಸಹ ದಂಗೆಗಳು ಆರಂಭಗೊಂಡವು. ಜುಲೈ ೧೯೬೪ರ ಗಲಭೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಅಪ್ಲಿಫ್ಟ್ ಎಂಬ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಿತು, ಯೋಜನೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ೧೯೬೫ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಲೆಮ್ ನ ಸಾವಿರಾರು ಯುವ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಯೋಜನೆಯು, HARYOU ನೀಡಿದ ''ಯೂತ್ ಇನ್ ದಿ ಗೆಟ್ಟೋ '' ಎಂಬ ವರದಿಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತಗೊಂಡಿತು.<ref>''ಯೂತ್ ಇನ್ ದಿ ಗೆಟ್ಟೊ: ಅ ಸ್ಟಡಿ ಆಫ್ ದಿ ಕಾನ್ಸಿಕ್ವೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಪವರ್ ಲೆಸ್ ನೆಸ್,'' ಹಾರ್ಲೆಮ್ ಯೂತ್ ಆಪರ್ಚ್ಯುನಿಟೀಸ್ ಅನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್, Inc., ೧೯೬೪</ref> ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ HARYOU, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅರ್ಬನ್ ಲೀಗ್ ಹಾಗು ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಸಣ್ಣ ಸಮುದಾಯದ ಸಂಘಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>''ಪಾವರ್ಟಿ ಅಂಡ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಹಾರ್ಲೆಮ್,'' ಆಲ್ಫೊನ್ಸೊ ಪಿಂಕಿ ಅಂಡ್ ರೋಜರ್ ವೂಕ್, ಕಾಲೇಜ್ ಅಂಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ಸರ್ವೀಸ್, Inc., ೧೯೭೦</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಜೀವಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ವೇತನವನ್ನು ನೀಡುವ ಖಾಯಂ ಉದ್ಯೋಗಗಳು, ಹಲವು ಕರಿಯ ಯುವಕರ ಕೈಗೆ ನಿಲುಕದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಡನ್ B. ಜಾನ್ಸನ್ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆಗೆ ಹಸ್ತಾಕ್ಷರ ಹಾಕಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಹೊಸ ಕಾನೂನು ಕರಿಯರ ಜೀವನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಲಿಲ್ಲ. ಕಾಯಿದೆಯು ಕಾನೂನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ವ್ಯಾಟ್ಸ್ ನ ನೆರೆಯ ಸೌತ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಲಾಸ್ ಎಂಜಲಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಲಭೆಯು ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು. ಹಾರ್ಲೆಮ್ ನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಟ್ಸ್ ಸಹ ನಿರುದ್ಯೋಗದ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಡ ನೆರೆ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು, ಬಹುತೇಕ ಬಿಳಿಯರೇ ಇದ್ದ ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಗಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಕುಡಿದು ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯುವಕನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಾಗ, ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಆರೋಪಿಯ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡುಗರ ಎದುರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಆರು ದಿನಗಳ ಗಲಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗೆ ಅಪಾರ ಹಾನಿಯಾಯಿತು. ಗಲಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು ಹಾಗು ಅಂದಾಜು $೩೦ ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಯಿತು, ಇದು ವ್ಯಾಟ್ಸ್ ದಂಗೆಯನ್ನು ಅಮೆರಿಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟ ಘಟನೆಯನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಕರಿಯರ ಉಗ್ರವಾದವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿದ ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತ ಕೃತ್ಯಗಳು ಪೋಲಿಸರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿತು. ಪೋಲೀಸರ ದೌರ್ಜನ್ಯದಿಂದ ಬೇಸತ್ತಿದ್ದ ಕರಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ದಂಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಕೆಲವು ಯುವಕರು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ ನಂತಹ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದರು, ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಅವರು ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ಅಧಿಕವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೬೬ ಹಾಗು ೧೯೬೭ರಲ್ಲಿ, ಅಟ್ಲಾಂಟ, ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ, ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್, ಸಿಯಾಟಲ್, ಕ್ಲೆವ್ಲಂಡ್, ಸಿನ್ಸಿನಾಟಿ, ಕೊಲಂಬಸ್, ನೆವಾರ್ಕ್, ಷಿಕಾಗೊ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ(ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್, ಹಾರ್ಲೆಮ್ ಹಾಗು ಬ್ರಾಂಕ್ಸ್), ಹಾಗು ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್ ನಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಗಲಭೆಗಳು ಉಂಟಾದವು. ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಸೌಕರ್ಯವುಳ್ಳ ಕರಿಯರ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗವು, ಕರಿಯರ ಕುಟುಂಬಗಳ ನಡುವೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಲು ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಇವರುಗಳು ಉತ್ತಮ ವೇತನ ದೊರಕುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=June 2007}} ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದದ ಕರಿಯರು ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟದಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇವರುಗಳು ವ್ಯಾಟ್ಸ್ ಹಾಗು ಹಾರ್ಲೆಮ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ ಕರಿಯರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನೇ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಿಳಿಯ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದಾಳಿ ಮಾಡಿ,ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಬಾರ್ ನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದಾಗ, ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತರಾದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಗಲಭೆಯೆದ್ದರು. ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್ ಗಲಭೆಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ, ತ್ವರಿತ ಗತಿಯಲ್ಲಿ "ಬಿಳಿಯರ ವಲಸೆ". ಬಿಳಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಗರದ ಒಳಭಾಗ ನೆರೆಹೊರೆಗಳಿಂದ ಬಿಳಿಯರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಯಿತು. ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್ ಸಹ "ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕರಿಯರ ವಲಸೆಯನ್ನು" ಅನುಭವಿಸಿತು. ಗಲಭೆಗಳು ಹಾಗು ಇತರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್, ನೆವಾರ್ಕ್, ಹಾಗು ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್ ನಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೪೦%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸತತ ನೌಕರಿಯ ನಷ್ಟಗಳು, ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ನಿರ್ಜನೀಕರಣ, ಹಾಗು ಅಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಡತನದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದವು. ಗಲಭೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾನ್ಸನ್ ೧೯೬೭ರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಕಮಿಷನ್ ಆನ್ ಸಿವಿಲ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ಸ್ ನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಆಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ವರದಿಯು, ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಹಾಗು ಕರಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೆರವು ದೊರೆಯಬೇಕೆಂದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕರೆ ನೀಡಿತು. ಇದು, ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಬಿಳಿಯ ಹಾಗು ಕರಿಯ ಸಮಾಜಗಳೆಡೆಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿತು. ಡಾ. ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂನಿಯರ್ ಹತ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ದಂಗೆಗಳು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಲೆ ಆರಂಭಗೊಂಡವು.ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಷಿಕಾಗೊ, ಕ್ಲೆವ್ಲಂಡ್, ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್, ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್, D.C., ಷಿಕಾಗೊ, [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ]] ಹಾಗು ಲೂಯಿಸ್ವಿಲ್ಲೆ, ಕೆಂಟುಕಿ ನಗರಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಸಮರ್ಥಕ ಕಾರ್ಯವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಗರದಲ್ಲೂ ಕರಿಯ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿತು. ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್, ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ನ್ಯೂಆರ್ಲಿಯನ್ಸ್, ಅಟ್ಲಾಂಟ, ನೆವಾರ್ಕ್, ಹಾಗು ಡೆಟ್ರಾಯ್ಟ್ ನಂತರ ನಗರಗಳ ಪೋಲಿಸ್ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಾನುಗುಣವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಕರಿಯರು ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾನೂನುಗಳು ನೌಕರಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ೧೯೬೦ರ ನಂತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಂಗೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ತಗ್ಗಿತು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಕೈಗಾರಿಕೆ ಹಾಗು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮರುರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ, ೧೯೫೦ರ ದಶಕದ ನಂತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳಿಂದ ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾದವು. ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದ್ದ ಕೆಲವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ತೊರೆದರು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಮಿಯಾಮಿಯಲ್ಲಿ, ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಲಾಸ್ ಎಂಜಲಿಸ್ ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ ಸಿನ್ಸಿನಾಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಅಶಾಂತಿಯು ಭುಗಿಲೆದ್ದಿತು. ===ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್, ೧೯೬೬=== ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್, ಡೆಮೋಕ್ರ್ಯಾಟಿಕ್ ಪಕ್ಷದ ಒಳಜಗಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಅವರು ಸಮಗ್ರತೆ ಹಾಗು ಅಹಿಂಸೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದ್ದ ಚಳವಳಿಗೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಒಳಗಿಂದಲೇ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ SNCCಯ ನಾಯಕರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸ್ಟೋಕೆಲಿ ಕಾರ್ಮೈಕಲ್,೧೯೬೬ರ ಜೂನ್ ೧೭ರಲ್ಲಿ ಗ್ರೀನ್ವುಡ್, ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಲಿ ರಿಕ್ಸ್ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಹಾಗು ಸಂಘಟಕ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಘೋಷಣಾವಾಕ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದ ನಂತರ "ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಳವಳಿಗೆ ಮೊದಲ ಹಾಗು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಫುಟ ವಕ್ತಾರರೆನಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ SNCCಯ ಮುಖಂಡ ಸ್ಟೋಕ್ಲಿ ಕಾರ್ಮೈಕಲ್, ಕು ಕ್ಲುಕ್ಸ್ ಕ್ಲಾನ್ ನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮುದಾಯಗಳು ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತಯಾರಾಗಬೇಕೆಂದು ಕೋರಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕ್ಲಾನ್ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೀತಿಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಇದಕ್ಕಿರುವ ಒಂದೇ ಮಾರ್ಗ ಇದಾಗಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.{{Citation needed|date=March 2008}} ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಲವರು, ಕಪ್ಪು ಜನಾಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಹಲವಾರು ಕರಿಯರು ತಮ್ಮನ್ನು "ನೀಗ್ರೋ"ಗಳೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸದೇ "ಆಫ್ರೋ-ಅಮೆರಿಕನ್ನರೆಂದು" ಕರೆಯಬೇಕೆಂದು ಬಿಳಿಯರಿಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದವರೆಗೂ, ಕರಿಯರು, ಬಿಳಿಯರ ಮಾದರಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಕೂದಲನ್ನು ನೇರಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಗುರುತನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ, ಕರಿಯರು ಸಡಿಲವಾದ ಡಾಷಿಕಿ(ದೊಗಳೆಶರ್ಟು)ಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗು ಒಬ್ಬ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಫ್ರೋನ ಮಾದರಿ ತಮ್ಮ ಕೂದಲನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. "ಫ್ರೋ" ಎಂದು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಅಡ್ಡಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಫ್ರೋ, ೧೯೭೦ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದವರೆಗೂ ಕರಿಯರ ಜನಪ್ರಿಯ ಕೇಶಶೈಲಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್ ಚಳವಳಿಯನ್ನು, ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾನಲ್ಲಿ ಹುಯೆ ನ್ಯೂಟನ್ ಹಾಗು ಬಾಬ್ಬಿ ಸೆಯಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪ್ಯಾಂಥರ್ ಪಕ್ಷವು, ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ತಲುಪುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಗುಂಪು ಮಾಲ್ಕಂ Xರ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು, ಇವರು ನೇಶನ್ ಆಫ್ ಇಸ್ಲಾಂನ ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ಇವರು ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು "ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಾದರೂ ಅಗತ್ಯವಾದ" ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ನೆರೆಯ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಮೇಲೆ ಪೋಲೀಸರ ದೌರ್ಜನ್ಯಕ್ಕೆ ತಡೆ ಹಾಕಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಇತರ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹತ್ತು-ಅಂಶಗಳ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಚರ್ಮದ ಕಪ್ಪು ಜ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗಳು, ಬೆರಿ ಟೋಪಿಗಳು, ದೊಗಳೆ ಷರಾಯಿಗಳು, ಹಾಗು ತೆಳು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಶರ್ಟುಗಳು ಅವರ ಉಡುಪುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅವರು ಆಫ್ರೋ ಕೇಶ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಚಿತವಾದ ಉಪಹಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು "ಹಂದಿಗಳು" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ಸಣ್ಣ ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗು ರೈಸ್ಡ್ ಫಿಸ್ಟ್ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗು "ಜನರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ" ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂದೀಖಾನೆಯ ಗೋಡೆಗಳೊಳಗೆ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್ ನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ, ಜಾರ್ಜ್ ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಸ್ಯಾನ್ ಕ್ವೆನ್ಟಿನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪ್ರಿಸನ್ ನಲ್ಲಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಫ್ಯಾಮಿಲಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಈ ಗುಂಪಿನ ಗುರಿಯೆಂದರೆ, ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯರು ನಡೆಸುವ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹಾಗು ಬಂದೀಖಾನೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ, ಬಂದೀಖಾನೆಯ ಗೋಪುರದಿಂದ ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಲ್ಲಲಾದ ಮೂರು ಕರಿಯ ಕೈದಿಗಳ ಹತ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಬಂದೀಖಾನೆ ರಕ್ಷಕನು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥನಲ್ಲವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನವಾದ ನಂತರ, ಈ ಗುಂಪು ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಬಂದೀಖಾನೆಯ ಬಿಳಿಯ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಟಾಮಿ ಸ್ಮಿತ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಅವರು ೧೯೬೮ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಪದಕಗಳಿಂದ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದಾಗ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬ್ಯಾಡ್ಜ್ ಧರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ವೇದಿಕೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕೈಗವಸಿನ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್ ಸೆಲ್ಯೂಟ್ ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ, ಬಿಳಿಯ ಬೆಳ್ಳಿಪದಕ ವಿಜೇತ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದ ಪೀಟರ್ ನಾರ್ಮನ್ ಅವರು ಸ್ಮಿತ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ಕೈಗವಸು ಧರಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದ್ದರು. ಸ್ಮಿತ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಅವರನ್ನು ಅಮೆರಿಕ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಸಮಿತಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಆಟಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಸಮಿತಿಯು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕಾಯಂ ಜೀವಿತಾವಧಿ ನಿಷೇಧವನ್ನು ವಿಧಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್(ಕರಿಯರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ) ಚಳವಳಿಗೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರಸಾರದ ಮೂಲಕ ವೇದಿಕೆ ಒದಗಿಸಿತು. ಕಿಂಗ್‌ಗೆ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪವರ್ ಘೋಷಣೆ ಹಿತಕಾರಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕರಿಯರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಧ್ವನಿಸಿತು. ಈ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ SNCC ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಬಿಳಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ದಾಳಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ "ಸ್ವಯಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು" ಅವಲಂಬಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಕಿಂಗ್ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಕಿಂಗ್೧೯೬೮ಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಯಾದಾಗ, ಬಿಳಿಯರು ವ್ಯಾಪಕ ಗಲಭೆ ತಡೆಯಲಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕರಿಯರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಗರವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ನೆಲಸಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಂದು ಸ್ಟೋಕ್ಲಿ ಕಾರ್ಮೈಕಲ್ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಬೋಸ್ಟನ್‌ನಿಂದ ಸ್ಯಾನ್‌ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ ಸಾವಿನಿಂದಾಗಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಗಲಭೆಗಳು ಕರಿಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಭುಗಿಲೆದ್ದವು ಮತ್ತು ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಅನೇಕ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯರ ನಗರ ತೊರೆಯುವಿಕೆ ಸಂಭವಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕರಿಯರು ಶಿಥಿಲವಾದ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಮಾಡಲಾಗದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಳಿದರು.{{Citation needed|date=January 2010}} ==ಬಂದೀಖಾನೆ ಸುಧಾರಣೆ== === ಗೇಟ್ಸ್ v. ಕಾಲಿಯರ್ === ಪಾರ್ಚ್‌ಮನ್‌ನ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯ ಬಂದೀಖಾನೆ ಆಗ ಪಾರ್ಚ್‌ಮನ್ ಫಾರ್ಮ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಅಮೆರಿಕದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದೆ. ೧೯೬೧ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿ ರದ್ದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದರು. ಜೂನ್ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ,೧೯೬೩ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸವಾರರು ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಯ ಜಾಕ್ಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾದರು.<ref>{{Cite news |title=Riding On |work=Time |publisher=Time Inc. |date=2007-07-07 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,872521,00.html?promoid=googlep |accessdate=2007-10-23 |archive-date=2008-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304105758/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,872521,00.html?promoid=googlep |url-status=dead }}</ref> ಅನೇಕ ಮಂದಿಯನ್ನು ಪಾರ್ಚ್‌ಮನ್‌ನ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯ ಬಂದೀಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ಟ್ರಸ್ಟಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಬಳಕೆ ಮಾಡಿತು. ಇದೊಂದು ಕೈದಿಗಳ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇತರೆ ಕೈದಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆ ಜಾರಿಗೆ ಕೆಲವು ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಇದು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.dsl.psu.edu/civilrights/chapter1.html | title=ACLU Parchman Prison | publisher= | accessdate=2007-11-29 | archive-date=2008-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080307222545/http://www.dsl.psu.edu/civilrights/chapter1.html | url-status=dead }}</ref> ೧೯೭೦ ರ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಕೀಲ ರಾಯ್ ಹೇಬರ್ ಕೈದಿಗಳಿಂದ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯವುದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ತರುವಾಯ ೧೯೬೯ರಿಂದ ೧೯೭೧ರವರೆಗೆ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ ರಾಜ್ಯ ಬಂದೀಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈದಿಗಳು ಅನುಭವಿಸಿದ ಹತ್ಯೆಗಳು, ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳು, ದಂಡನೆ ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಟ್ಟು ಐವತ್ತು ಪುಟಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ''ಗೇಟ್ಸ್ v. ಕಾಲಿಯರ್'' (೧೯೭೨) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಬರ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಕೈದಿಗಳು ಪರ್ಚ್‌ಮನ್ ಫಾರ್ಮ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನ ಮೇಲೆ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ|ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ]]ದನ್ವಯ ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಹೂಡಿದರು. ಫೆಡರಲ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದ ವಿಲಿಯಂ ಸಿ. ಕೇಡಿ, ಪರ್ಚ್ ಮನ್ ಬಂದೀಖಾನೆ ಕ್ರೂರ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಕೈದಿಗಳ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದೆ ಎಂದು ಬರೆಯುವ ಮೂಲಕ ನಿವಾಸಿಗಳ ಪರವಾಗಿ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದರು. ಅಲ್ಲದೇ ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಸಂವಿಧಾನ ಬಾಹಿರ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿ ಆದೇಶಿಸಿದರು. ಕೈದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜನಾಂಗೀಯ ವರ್ಣಭೇಧವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇತರರ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುವ ಟ್ರಸ್ಟೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕೂಡ ರದ್ದು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="hnet">{{cite web | url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22500870194459 | title=Parchman Farm and the Ordeal of Jim Crow Justice | publisher= | accessdate=2006-08-28 }}</ref> ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದ ಕಿಯಾಡಿಯವರ ಕಟು ತೀರ್ಪಿನ ನಂತರ ಬಂದೀಖಾನೆಯನ್ನು ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ : " ಬಂದೀಖಾನೆಯು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಆಧುನಿಕ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಅಪಮಾನ" ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಇತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಸತಿಗಳನ್ನು ಮಾನವ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗು "ಟ್ರಸ್ಟಿ"ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾದ ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇತರ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಕಾವಲು ಕಾಯಲು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು)ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | last=Goldman | first=Robert M. Goldman | year=1997 | month=April | url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22500870194459 | title="Worse Than Slavery": Parchman Farm and the Ordeal of Jim Crow Justice&nbsp;– book review | format= | publisher=Hnet-online | language= | accessdate=2006-08-29 }}</ref> ಉತ್ತರದ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಬಂದೀಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕರಿಯ ಕೈದಿಗಳು ಅಸಾಮಂಜ್ಯಸ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೇ ಬಿಳಿಯ ಜೈಲು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇವರನ್ನು ಎರಡನೆ ದರ್ಜೆಯ ನಾಗರಿಕರಂತೆ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ಕೈದಿಗಳಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಕರಿಯರು ಅಸಾಮಂಜ್ಯಸ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಎಲ್ಡ್ ರಿಡ್ಜ್ ಕ್ಲೆವರ್ ರ ''ಸೋಲ್ ಆನ್ ಐಸ್'' ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಬಂದೀಖಾನೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಾದ ಅನುಭವದ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಇದು ಕರಿಯರಲ್ಲಿ ಉಗ್ರವಾದವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸಿತು.<ref>{{Cite book |last=Cleaver |first=Eldridge |title=Soul on Ice |url=https://archive.org/details/soulonice0000clea |publisher=McGraw-Hill |year=1967 |location=New York, NY}} </ref> ==ಶೀತಲ ಸಮರ== ಈ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಫೆಡರಲ್ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶವಿತ್ತು. ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೇ ತೃತೀಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮೂಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.pupress.princeton.edu/titles/6924.html |title=ಡ್ಯೂಡ್ಜೈಕ್, ಎಮ್.ಎಲ್.: ಕೋಲ್ಡ್ ವಾರ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್: ರೇಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಇಮೇಜ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡೆಮೊಕ್ರಸಿ |access-date=2011-03-21 |archive-date=2006-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060910205502/http://www.pupress.princeton.edu/titles/6924.html |url-status=dead }}</ref> '' ಕೋಲ್ಡ್ ವಾರ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್: ರೇಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಇಮೇಜ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡೆಮಾಕ್ರಸಿ'' ಯಲ್ಲಿ, ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞೆ ಮೇರಿ ಎಲ್. ಡ್ಯೂಡ್ ಜೈಕ್, [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ, [[ಕಮ್ಯೂನಿಸಮ್|ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್]] ಟೀಕಾಕಾರರು, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅನೇಕ ನಾಗರಿಕರು ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಅದು ತನ್ನನ್ನು "ಮುಕ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ನಾಯಕ" ನೆಂಬಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಬೂಟಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆ ರಚನೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರಗಳು== * ''ಫ್ರೀಡಮ್ ಆನ್ ಮೈ ಮೈಂಡ್'', ಇದು ೧೧೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಿರ್ಮಾಪಕ/ನಿರ್ದೇಶಕರು: ಕಾನಿ ಫೀಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ಮರ್ಲಿನ್ ಮಲ್‌ಫೋರ್ಡ್, ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅಕಾಡಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿತು. * ''ಐಸ್ ಆನ್ ದಿ ಪ್ರೈಸ್'', PBS ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಗಳು. * ''ಡೇರ್ ನಾಟ್ ವಾಕ್ ಅಲೋನ್'', ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಸೇಂಟ್ ಆಗಸ್ಟಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ. ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ NAACP ಇಮೇಜ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿತು. * ''ಕ್ರಾಸಿಂಗ್ ಇನ್ ಸೇಂಟ್ ಅಗಸ್ಟೀನ್ '', ಇದನ್ನು ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಆಂಡ್ರೀವ್ ಯಂಗ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಅಗಸ್ಟೀನ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಅಹಿತಕರ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು. AndrewYoung.Org. ನಿಂದ ಮಾಹಿತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.Org. ==ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಸಂಘಟನೆಗಳು== ;ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ/ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಸಂಘಟನೆಗಳು * ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ರೇಷಿಯಲ್ ಇಕ್ವಾಲಿಟಿ (CORE) * ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫಾರ್ ದಿ ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಕಲರ್ಡ್ ಪೀಪಲ್ (NAACP) * ಸದರನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಲೀಡರ್ಷಿಪ್ ಕಾನ್‌ಫರೆನ್ಸ್ (SCLC) * ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್- ನಾನ್ ವೈಲೆಂಟ್ ಕೊಆರ್ಡಿನೇಟಿಂಗ್ ಕಮಿಟಿ (SNCC) * ಸದರನ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಎಜುಕೇಷನಲ್ ಫಂಡ್ (SCEF) * ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ನಿಗ್ರೋ ವಿಮೆನ್ (NCNW) * ಲೀಡರ್ ಷಿಪ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ (LCCR) * ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಮಿಟೀ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ (MCHR) * ಸದರನ್ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಆರ್ಗನೈಸಿಂಗ್ ಕಮಿಟಿ(SSOC) * ಕಾಮನ್ ಗ್ರೌಂಡ್ ರಿಲೀಫ್ ;ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಸಂಘಟನೆಗಳು * ಅರ್ಬನ್ ಲೀಗ್ * ಆಪರೇಷನ್ ಬ್ರೆಡ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ;ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು ಸಂಘಟನೆಗಳು * ರೀಜನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ನಿಗ್ರೋ ಲೀಡರ್ಷಿಪ್ (ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ) * ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಫೆಡರೇಟೆಡ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ಸ್ (ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ) * ವಿಮೆನ್ಸ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (ಮೊಂಟ್ಗೊಮೆರಿ, AL) * ಮೊಂಟ್ಗೊಮೇರಿ ಇಂಪ್ರೂಮೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (ಮೊಂಟ್ಗೊಮೇರಿ, AL) * ಆಲ್ಬನಿ ಮೂಮೆಂಟ್ (ಆಲ್ಬನಿ, GA) * ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಕಮಿಟಿ ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌== {{Portal box|African American|Social movements}} === ಸಾಮಾನ್ಯ === * ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ (೧೮೯೬–೧೯೫೪) * ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಘಟನೆಗಳ ಅನುಕ್ರಮ * ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು * ೯೯೮೧ರ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಆರ್ಡರ್ (ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ಅಧಿಕಾರವಿರುವ ಆದೇಶ), ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣ ಬೇಧ ನೀತಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲಾಯಿತು. * ಸೆಯೇಟಲ್ ನ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಇತಿಹಾಸ ಯೋಜನೆ * ಅಮೇರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಕಾರರು * ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂಘಟನೆ—ಆಫ್ರಿಕನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡಿದೆ. * ೧೯೬೮ರ ಚಳವಳಿಗಳು ===ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು=== {{col-begin}}{{col-4}} * ರಾಲ್ಫ್‌ ಅಬರ್ನತಿ * ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕ್ರೇ ಆಡಮ್ಸ್ * ಎಲಾ ಬೇಕರ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಬ್ಯಾಲ್ಡ್ವಿನ್ * ಮಾರಿಯನ್ ಬ್ಯಾರಿ * ಡೈಸಿ ಬೇಟ್ಸ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಬೆವೆಲ್ * ಕ್ಲೌಡೇ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ * ಯುನಿಟಾ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ವೆಲ್ * ಜೂಲಿಯನ್ ಬಾಂಡ್ * ಅನ್ನೆ ಬ್ರೆಡನ್ * ಮೇರಿ ಫೇರ್ ಬರ್ಕ್ಸ್ * ಸ್ಟೊಕೆಲಿ ಕ್ಯಾರ್ಮೈಕೆಲ್ * ಸೆಪ್ಟಿಮಾ ಕ್ಲಾರ್ಕ್ * ಕ್ಲೌಡೆಟ್ ಕೊಲ್ವಿನ್ * ಜಿನಾಥನ್ ಡ್ಯೇನಿಯಲ್ಸ್ * ಆನಿ ಡಿವೈನ್ * ಡೋರೀಸ್ ಡರ್ಬಿ * ಮ್ಯಾರಿಯನ್ ರೈಟ್ ಎಡಲ್ಮನ್ * ಮೆಡ್ಗರ್ ಈವರ್ಸ್ * ಮೆರ್ಲಿ ಈವರ್ಸ್-ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ {{col-4}} * ಜೇಮ್ಸ್ ಎಲ್. ಫಾರ್ಮರ್, ಜೂ. * ಕಾರ್ಲ್ ಫ್ಲೀಮಿಂಗ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಫೊರ್ಮನ್ * ಫ್ರಾಂಕಿ ಮ್ಯೂಸ್ ಫ್ರೀಮನ್ * ಡಿಕಿ ಗ್ರೆಗೊರಿ * ಫ್ಯಾನಿ ಲೊ ಹ್ಯಾಮರ್ * ಲಾರಿನ್ ಹ್ಯಾನ್ಸ್ ಬೆರ್ರಿ * ಅರೋನ್ ಹೆನ್ರಿ * ಮೈಲ್ಸ್ ಹಾರ್ಟನ್ * ಟಿ.ಆರ್. ಎಮ್. ಹೊವರ್ಡ್ * ವಿನ್ಸನ್ ಹಡ್ಸನ್ * ಜೆಸ್ಸೆ ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್ * ಜಿಮ್ಮಿ ಲೀ ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್ * ಎಸಾವ್ ಜೆಂಕಿನ್ಸ್ * ಗ್ಲೋರಿಯಾ ಜ್ಯಾನ್ಸನ್-ಪೊವೆಲ್ * ಕ್ಲೈಡ್ ಕೆನ್ನಾರ್ಡ್ * ಕೊರೆಟ್ಟಾ ಸ್ಕಾಟ್ ಕಿಂಗ್ * [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್|ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್‌ ಕಿಂಗ್, ಜೂ.]] * ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ಲ್ಯಾಫ್ಯಾಟ್ಟೆ * ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಲಾ {{col-4}} * ಜೇಮ್ಸ್ ಲಾಸನ್ * ಜಾನ್ ಲೆವಿಸ್ * ವಿವೊಲಾ ಲಿಜೋ * ಜೋಸೆಫ್ ಲಾವೆರಿ * ಅಥರಿನ್ ಲೂಸಿ * ಕ್ಲಾರಾ ಲೂಪರ್ * ತುರ್ಗುಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಮೆರೆಡಿತ್ * ಲಾರೆನ್ ಮಿಲ್ಲರ್ * ಜ್ಯಾಕ್ ಮಿನ್ನಿಸ್ * ಆನ್ ಮೂಡಿ * ಹ್ಯಾರಿ ಟಿ. ಮೋರ್ * ರಾಬರ್ಟ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಮೊಸೆಸ್ * ಡೈನೆ ನ್ಯಾಶ್ * ಡೆನೀಸ್ ನಿಕೊಲಸ್ * ಇ. ಡಿ. ನಿಕ್ಸನ್ * ಡೇವಿಡ್ ನೊಲನ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಆರೆಂಜ್ * ನ್ಯಾನ್ ಗ್ರೋಗನ್ ಒರಾಕ್ {{col-4}} * ರೋಸಾ ಪಾರ್ಕ್ಸ್‌ * ರುಟ್ಲೆಡ್ಜ್ ಪಿಯರ್ಸನ್ * ಜಾರ್ಜ್ ರೇಮಂಡ್ ಜೂ. * ಜೇಮ್ಸ್ ರೀಬ್ * ಗ್ಲೋರಿಯಾ ರಿಚರ್ಡ್ಸನ್ * ಅಮೆಲಿಯಾ ಬಾಯ್ಟನ್ ರಾಬಿನ್ಸನ್ * ಕೊ ಅನ್ನ ರಾಬಿನ್ಸನ್ * ರೂಬಿ ಡೋರೀಸ್ ಸ್ಮಿತ್ -ರಾಬಿನ್ಸನ್ * ಬೇಯಾರ್ಡ್ ರುಸ್ಟಿನ್ * ಕ್ಲೇವ್ ಲೆಂಡ್ ಸೆಲ್ಲರ್ಸ್ * ಫ್ರೆಡ್ ಶಟಲ್ಸ್ ವರ್ತ್ * ಮೊಡ್ಜೆಸ್ಕಾ ಮಾಂಟೀತ್ ಸಿಮ್ಕಿನ್ಸ್ * ರೆವರೆಂಡ್. ಚಾಲ್ಸ್ ಕೆನ್ಜೀ ಸ್ಟೀಲೆ * ಸಿ.ಟಿ. ವಿವಿಯನ್ * ವ್ಯಾಟ್ ಟೀ ವಾಲ್ಕರ್ * ಹೊಸಿಯಾ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ * ಮ್ಯಾಲ್ಕಮ್ X * ಆಂಡ್ರೀವ್ ಯಂಗ್ {{col-end}} ====ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರು==== {{col-begin}}{{col-4}} * ಮಾಯಾ ಎಂಜಿಲೊ * ಜೊನ್ ಬೇಜ್ * ಜೇಮ್ಸ್ ಬ್ಯಾಲ್ಡ್ ವಿನ್ * ಹ್ಯಾರಿ ಬೆಲಾಫಾಂಟೆ * ರಾಲ್ಫ್ ಬುಂಚೆ * ಗೇ ಕಾರ್ವನ್ * ರಾಬರ್ಟ್ ಕಾರ್ಟರ್ * ವಿಲಿಯಂ ಸ್ಲೊನೆ ಕಾಫಿನ್ * ಒಸ್ಸಿ ಡೇವಿಸ್ {{col-4}} * ರೂಬಿ ಡೀ * ಜೇಮ್ಸ್ ಡಾಮ್ ಬ್ರೌಸ್ಕಿ * ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಇ. ಬಿ. ಡು ಬಾಯಿಸ್ * ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಡುರ್ * ಬಾಬ್ ಡೈಲಾನ್ * ಜಾನ್ ಹೋಪ್ ಫ್ರಾಂಕ್ಲೀನ್ * ಜ್ಯಾಕ್ ಗ್ರೀನ್ ಬರ್ಗ್ * ಅನ್ನಾ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್ ಹೆಡ್ಜ್ಮನ್ * ಡೊರೊತಿ ಹೈಟ್ {{col-4}} * ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಜೋರ್ಡನ್ * ಸ್ಟೆಟ್ಸನ್ ಕೆನಡಿ * ಅರ್ಥುರ್ ಕಿನಾಯ್ * ವಿಲಿಯಂ ಕುನ್ಸ್ಟಲರ್ * ಸ್ಟಾಟನ್ ಲೆಂಡ್ * ಕಾನ್ ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಸ್ ಬೇಕರ್ ಮೊಟ್ಲಿ * ನಿಕೆಲೆ ನಿಕೊಲ್ಸ್ * ಫಿಲ್ ಒಕ್ಸ್ * ಒಡೆಟಾ {{col-4}} * [[ಸಿಡ್ನಿ ಪ್ವಾಯ್ತಿಯೆ|ಸಿಡ್ನಿ ಪಾಯಿಟಿಯರ್]] * ಅ. ಫಿಲಿಪ್ ರೆಂಡಾಲ್ಫ್ * ಪೌಲ್ ರಾಬೆಸನ್ * ಜ್ಯಾಕಿ ರಾಬಿನ್ಸನ್ * ಪೀಟೆ ಸೀಗರ್ * ನಿನಾ ಸಿಮೊನೆ * ನಾರ್ಮನ್ ಥಾಮಸ್ * ರಾಯ್ ವಿಲ್ಕಿನ್ಸ್ * ವಿಟ್ನೆ ಯಂಗ್ * ಹೊವಾರ್ಡ್ ಜಿನ್ {{col-end}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌== {{reflist|colwidth=30em}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== * ಅರ್ಸೆನಾಲ್ಟ್ ರೆಮಂಡ್. ''[https://books.google.com/books?id=RZAA-hS178UC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false ಫ್ರೀಡಮ್ ರೈಡರ್ಸ್: 1961 ಅಂಡ್ ದಿ ಸ್ಟ್ರಗಲ್ ಫಾರ್ ರೇಷಿಯಲ್ ಜಸ್ಟೀಸ್].'' ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್: ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೬೮. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ ೦-೧೯-೫೧೩೬೭೪-೮ * ಬರ್ನೆಸ್, ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಎ. ''ಜರ್ನಿ ಫ್ರಮ್ ಜಿಂ ಕ್ರೌವ್: ದಿ ಡಿಸೆಗರೇಷನ್ ಆಫ್ ಸದರನ್ ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್,'' ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ೧೯೮೩. * ಬೇಟೊ, ಡೇವಿಡ್ ಟಿ. ಮತ್ತು ಬೇಟೊ, ಲಿಂಡಾ ರಾಯ್ ಸ್ಟರ್, ''[https://books.google.com/books?id=dS4eA77qau0C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಮ್ಯಾವ್ರಿಕ್: ಟಿ.ಆರ್.ಅಮ್. ಹೊವರ್ಡ್ಸ್ ಫೈಟ್ ಫಾರ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಪವರ್],'' ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೯. ISBN ೯೭೮-೦-೨೫೨-೦೩೪೨೦-೬ * ಬ್ರಾಂಚ್, ಟೇಲರ್. ''ಅಟ್ ಕ್ಯಾನಾನ್ಸ್ ಎಡ್ಜ್: ಅಮಿರಿಕಾ ಇನ್ ದಿ ಕಿಂಗ್ ಇಯರ್ಸ್, ೧೯೬೫–೧೯೬೮.'' ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್: ಸೈಮನ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಚುಸ್ಟರ್, ೨೦೦೬. ISBN ೦-೬೮೪-೮೫೭೧೨-X. * ಬ್ರಾಂಚ್ ಟೇಲರ್. ''ಪಾರ್ಟಿಂಗ್ ದಿ ವಾಟರ್ಸ್: ಅಮೇರಿಕಾ ಇನ್ ದಿ ಕಿಂಗ್ ಇಯರ್ಸ್, ೧೯೫೪–೧೯೬೩.'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಸೈಮನ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಕುಸ್ಟೆರ್, ೧೯೮೮. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ ೦-೬೭೧-೪೬೦೯೭-೮ * ಬ್ರಾಂಚ್, ಟೇಲರ್. ''ಪಿಲ್ಲರ್ ಆಫ್ ಫೈರ್ : ಅಮೆರಿಕಾ ಇನ್ ದಿ ಕಿಂಗ್ ಇಯರ್ಸ್, ೧೯೬೩–೧೯೬೫.'' : ಸೈಮನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಚುಸ್ಟರ್, ೧೯೯೮. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ ೦-೬೮೪-೮೦೮೧೭-೬ * ಬ್ರೆಟ್ಮೆನ್, ಜಾರ್ಜ್. ''ದಿ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾಲ್ಕಮ್ X.'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಪಾತ್ ಫೈಂಡರ್ ಪ್ರೆಸ್. ೧೯೭೬. * ಕಾರ್ಸನ್,ಕ್ಲೆಬಾರ್ನ್. ''ಇನ್ ಸ್ಟ್ರಗಲ್: SNCC ಅಂಡ್ ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಅವೇಕನಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ೧೯೬೦ಸ್ ''. ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌, MA: ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್. ೧೯೮೦. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್‌ ೦-೩೭೪-೫೨೩೫೬-೮ * ಕಾರ್ಸನ್, ಕ್ಲೇಬಾರ್ನ್; ಗ್ಯಾರೊ, ಡೇವಿಡ್J.;ಕೊವ್ಯಾಕ್, ಬಿಲ್; ಪೊಲ್ಸ್ ಗ್ರೋ, ಕರೊಲ್, ಎಡ್ಸ್. ''ರಿಪೋರ್ಟಿಂಗ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್: ಅಮೆರಿಕನ್ ಜರ್ನಲಿಸಮ್ ೧೯೪೧–೧೯೬೩'' ಮತ್ತು ''ರಿಪೋರ್ಟಿಂಗ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್: ಅಮೆರಿಕನ್ ಜರ್ನಲಿಸಮ್೧೯೬೩–೧೯೭೩.'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕ, ೨೦೦೩. ISBN ೧-೯೩೧೦೮೨-೨೮-೬ and ISBN ೧-೯೩೧೦೮೨-೨೯-೪. * ಚಂದ್ರ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ್ ಮತ್ತು ಏಂಜೆಲಾ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್-ಫಾಸ್ಟರ್. "ದಿ,’ ರೆವಲ್ಯೂಷನ್ ಆಫ್ ರೈಸಿಂಗ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟೇಷನ್ ರಿಲೇಟಿವ್ ಡಿಪ್ರೈವೇಷನ್, ಅಂಡ್ ದಿ ಅರ್ಬನ್ ಸೋಷಿಯಲ್ ಡಿಸ್ಆರ್ಡರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ೧೯೬೦ ಸ್: ಎವಿಡೆನ್ಸ್ ಫ್ರಮ್ ಸ್ಟೇಟ್-ಲೆವೆಲ್ ಡೇಟಾ." ''ಸೋಷಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ,'' ೨೯(೨):೨೯೯–೩೩೨, ೨೦೦೫. * ಫೇರ್ ಕ್ಲಾಗ್, ಆಡಮ್. ''ಟು ರೆಡೀಮ್ ದಿ ಸೋಲ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕ: ದಿ ಸದರನ್ ಕ್ರಿಸ್ಚಿಯನ್ ಲಿಡರ್ಶಿಪ್ ಕಾಲ್ಫರೆನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್''. ದಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೮೭. * ಡೊನರ್, ಎರಿಕ್ ಮತ್ತು ಜೊಶೋ ಬ್ರೌನ್ ''[https://books.google.com/books?id=10NdBej1_JEC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false ಫಾರೆವರ್ ಫ್ರೀ: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಇಮ್ಯಾನ್ಸಿಪೇಷನ್ ಅಂಡ್ ರಿಕನ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್].'' ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ಎ. ಕ್ನೊಫ್: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ೨೦೦೫. p. ೨೨೫–೨೩೮. ISBN ೯೭೮-೦-೩೭೫-೭೦೨೭೪-೭ * ಗ್ಯಾರೋ ಡೇವಿಡ್ ಜೆ. ''ಬಿಯರಿಂಗ್ ದಿ ಕ್ರಾಸ್: ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಸದರನ್ ಕ್ರಿಸ್ಚಿಯನ್ ಲೀಡರ್ಶಿಪ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್''. ೮೦೦ ಪುಟಗಳು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ವಿಲಿಯಂ ಮರೋ, ೧೯೮೬. ISBN ೦-೬೮೮-೦೪೭೯೪-೭. * ಗ್ಯಾರೋ, ಡೇವಿಡ್ ಜೆ. ''ದಿ FBI ಅಂಡ್ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: W. W. ನಾರ್ಟನ್‌. ೧೯೮೧. ವೈಕಿಂಗ್ ಪ್ರೆಸ್ ರಿಪ್ರಿಂಟ್ ಎಡಿಷನ್. ೧೯೮೩. ISBN ೦--೧೪-೦೦೬೪೮೬-೯. ಯಾಲೆ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ; ಪರಿಷ್ಕೃತ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿತ ಆವೃತ್ತಿ. ೨೦೦೬. ISBN ೦-೩೦೦-೦೮೭೩೧-೪. * ಗ್ರೀನೆ, ಕ್ರಿಸ್ಟಿನ. '' ಅವರ್ ಸಪರೇಟ್ ವೇಸ್: ವಿಮೆನ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಫ್ರೀಡಮ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಡರ್ಹ್ಯಾಮ್''. ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾರೊಲಿನ ಚಾಪೆಲ್ ಹಿಲ್: ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನಾರ್ತ್ ಕರೋಲಿನಾ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೫. * ಹೊಲ್ಸರ್ಟ್,ಫೇತ್ (ಮತ್ತು ಇತರ ೫ ಜನರು) [http://www.press.uillinois.edu/books/catalog/54yed3wd9780252035579.html ''ಹ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಆನ್ ದಿ ಫ್ರೀಡಮ್ ಪ್ಲೊ ಪರ್ಸನಲ್ ಅಕೌಂಟ್ಸ್ ಬೈ ವಿಮೆನ್ ಇನ್ SNCC'' ]. ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೧೦. ISBN ೯೭೮-೦-೨೫೨-೦೩೫೫೭-೯. * ಹೊರೆನ್, ಗೆರಾಲ್ಡ್. ''ದಿ ಫೈರ್ ಥಿಸ್ ಟೈಮ್: ದಿ ವ್ಯಾಟ್ಸ್ ಅಪ್ರೈಸಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ದಿ ೧೯೬೦ಸ್''. ಚಾರ್ಲೊಟೆಸ್ವಿಲ್ಲೆ: ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾ. (೧೯೯೫). ಡಾ ಕ್ಯಾಪೊ ಪ್ರೆಸ್; ೧ಸ್ಟ್ ಡಾ ಕ್ಯಾಪೊ ಪ್ರೆಸ್ ಇಡ್ ಎಡಿಷನ್. ೧೯೯೭ ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೧ ISBN ೦-೩೦೬-೮೦೭೯೨-೦ * ಕಿರ್ಕ್, ಜಾನ್ ಎ. ''ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಲೂಥರ್ ಕಿಂಗ್, ಜೂ.''. ಲಂಡನ್: ಲಾಂಗ್ಮನ್, ೨೦೦೫. ISBN ೦-೫೮೨-೪೧೪೩೧-೮ * ಕಿರ್ಕ್, ಜಾನ್ ಎ. ''ರಿಡಿಫೈನಿಂಗ್ ದಿ ಕಲರ್ ಲೈನ್: ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಆಕ್ಟಿವಿಸಮ್ ಇನ್ ಲಿಟಲ್ ರಾಕ್, ಅರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್, ೧೯೪೦–೧೯೭೦''. ಗ್ಯೇನ್ಸ್ ವಿಲ್ಲೆ: ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಫ್ಲೋರಿಡಾ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೨. ISBN ೦-೮೧೩೦-೨೪೯೬-X * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3651/is_200004/ai_n8888452 ಕೌಸೆರ್, ಜೆ. ಮಾರ್ಗನ್, "ದಿ ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಅನ್ ಡೂಯಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ಸೆಕೆಂಡ್ ರಿಕನ್ಟ್ರಕ್ಷನ್," ''ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೋರಮ್,'' (ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ 2000).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101116102819/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3651/is_200004/ai_n8888452/ |date=2010-11-16 }} * ಕ್ರಿನ್,ರಾಂಡಿ. "ಜೇಮ್ಸ್ ಎಲ್. ಬೆವೆಲ್, ದಿ ಸ್ಟ್ರೇಟಜಿಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ೧೯೬೦ಸ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್", ೧೯೮೪ ಪೇಪರ್ ವಿತ್ ೧೯೮೮ ಆಡೆಂಡಮ್, ಪ್ರಿಂಟೆಡ್ ಇನ್ "ವಿ ಶಲ್ ಒವರ್ ಕಮ್, ವಾಲ್ಯೂಮ್II" ಡೇವಿದ್ ಗ್ಯಾರೋ ಸಂಪಾದನೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಕಾರ್ಲ್ಸನ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಕೋ., ೧೯೮೯. * ಮ್ಯಾಲ್ಕಾಲ್ಮ್ X ( ಅಲೆಕ್ಸ್ ಹ್ಯಾಲೆಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ). ''ದಿ ಆಟೋಬಯೋಗ್ರಫಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾಲ್ಕಾಲ್ಮ್ X.'' ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ರಾಂಡಮ್ ಹೌಸ್, ೧೯೬೫. ಕಾಗದ ಕವಚದ ಪುಸ್ತಕ ISBN ೦-೩೪೫-೩೫೦೬೮-೫. ಹಾರ್ಡ್ ಕವರ್ISBN ೦-೩೪೫-೩೭೯೭೫-೬. * ಮಾರ್ಬಲ್, ಮ್ಯಾನಿಂಗ್. ''ರೇಸ್, ರಿಫಾರ್ಮ್ ಅಂಡ್ ರೆಬೆಲಿಯನ್: ದಿ ಸೆಕೆಂಡ್ ರೀಕನ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಇನ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಅಮೆರಿಕ, ೧೯೪೫–೧೯೮೨''. ೨೪೯ ಪುಟಗಳು. ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ, ೧೯೮೪. ISBN ೦-೩೪೫-೩೫೦೬೮-೫. * ಮ್ಯಾಕ್ ಆಡಮ್, ಡೌಗ್. ''ಪಾಲಿಟಿಕಲ್ ಪ್ರೊಸಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಇನ್ ಸರ್ಜನ್ಸಿ, ೧೯೩೦–೧೯೭೦'', ಷಿಕಾಗೊ: ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಷಿಕಾಗೊ ಪ್ರೆಸ್. ೧೯೮೨. * ಮ್ಯಾಕ್ ಆಡಮ್, ಡೌಗ್, 'ದಿ USಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್: ಪವರ್ ಫ್ರಂ ಬಿಲೊ ಅಂಡ್ ಎಬೋ ೧೯೪೫-೭೦', ಇನ್ ಆಡಮ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಟಿಮೊತಿ ಗ್ಯಾರ್ಟನ್ ಆಶ್ (eds.), ''ಸಿವಿಲ್ ರೆಸಿಸ್ಟೆನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪವರ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್: ದಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪಿರಿಯನ್ಸ್ ಆಫ್ ನಾನ್ ವೈಲೆಂಟ್ ಫ್ರಮ್ ಗಾಂಧೀ ಟು ದಿ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್.'' ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೯. ISBN ೯೭೮-೦-೧೯-೯೫೫೨೦೧-೬. * ಮಿನ್ಚಿನ್, ಟಿಮೊತಿ ಜೆ. ''[https://books.google.com/books?id=hb3ETCCaWV4C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false ಹೈರಿಂಗ್ ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ವರ್ಕರ್: ದಿ ರೇಷಿಯಲ್ ಇಂಟಿಗ್ರೇಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಸದರನ್ ಟೆಕ್ಸ್ ಟೈಲ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀ, 1960–1980]''. ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನಾರ್ತ್ ಕರೋಲಿನಾ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೯೯. ISBN ೦-೮೦೭೮-೨೪೭೦-೪. * ಮೊರೀಸ್, ಆಲ್ಡನ್ ಡಿ. ''ದಿ ವರಿಜಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್: ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಕಮ್ಯೂನಿಟೀಸ್ ಆರ್ಗನೈಸಿಂಗ್ ಫಾರ್ ಚೇಂಜ್''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ದಿ ಫ್ರೀ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೮೪. ISBN ೦-೦೨-೯೨೨೧೩೦-೭ * ಸೊಕೊಲ್, ಜ್ಯಾಸನ್. ''ದೆರ್ ಗೋಸ್ ಮೈ ಎವ್ರಿಥಿಂಗ್: ವೈಟ್ ಸೌತನರ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಏಜ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್, ೧೯೪೫–೧೯೭೫''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಕ್ನಾಫ್, ೨೦೦೬. * ಪ್ಯಾಟರ್ಸನ್, ಜೇಮ್ಸ್ ಟಿ. ''[https://books.google.com/books?id=OPvoFu_l3oYC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false ಬ್ರೌನ್ v ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಷನ್, ಎ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೈಲ್‌ನ್ ಅಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ಟ್ರಬಲ್ಡ್ ಲೆಗಸಿ].'' ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೭. ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ ೦-೧೯-೫೧೫೬೩೨-೩ * ರಾನ್ಸ್ ಬಿ, ಬಾರ್ಬರಾ. ''ಎಲಾ ಬೇಕರ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಪ್ರೀಡಮ್ ಮೂಮೆಂಟ್, ಎ ರಾಡಿಕಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ವಿಷನ್''. ದಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನಾರ್ತ್ ಕರೋಲಿನಾ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೩. * ಟಿಸೆಸಿಸ್, ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್. ''[https://books.google.com/books?id=A94zj6PYV7gC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false ವಿ ಶಲ್ ಒವರ್ ಕಮ್: ಅ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಲಾ]''. ನ್ಯೂ ಹ್ಯಾವೆನ್: ಯಾಲೆ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೨೦೦೮. ISBN ೯೭೮-೦-೩೦೦-೧೧೮೩೭-೭ * ವಿಲಿಯಮ್ಸ್, ಜೌನ್. ''ಐಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪ್ರೈಸ್: ಅಮೆರಿಕಾಸ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಇಯರ್ಸ್, ೧೯೫೪–೧೯೬೫''. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ : ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಬುಕ್ಸ್, ೧೯೮೭. ISBN ೦-೧೪-೦೦೯೬೫೩-೧ * ವೆಸ್ಟ್ ಹೈಡರ್, ಜೇಮ್ಸ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್. ''"ಮೈ ಫಿಯರ್ ಈಸ್ ಫಾರ್ ಯು": ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್, ರೇಸಿಸಮ್, ಎಂಡ್ ದಿ ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ವಾರ್''. ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸಿನ್ಸಿನಾಟಿ, ೧೯೯೩. * ವುಡ್ ವರ್ಡ್, ಸಿ.ವ್ಯಾನ್. ''ದಿ ಸ್ಟ್ರೇಂಜ್ ಕೆರಿಯರ್ ಆಫ್ ಜಿಮ್ ಕ್ರೌವ್''. ಮೂರನೇ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿ ೧೯೫೫; ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೭೪. ISBN ೦-೧೯-೫೦೧೮೦೫-೨ ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌== {{External links|date=April 2010}} * [http://www.accordfreedomtrail.org ಸೆಂಟ, ಅಗಸ್ಟೀನ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ಫ್ರೀಡಮ್ ಟ್ರೈಲ್ ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಇಟ್ಸ್ ಸೈಟ್ಸ್.] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/civilrights/home.html ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಗೈಡ್, ಫ್ರಮ್ ದಿ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್] * [http://memory.loc.gov/ammem/aaohtml/exhibit/aopart9.html ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಎರಾ] ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನ ಗ್ರಂಥಾಲಯ * [http://crdl.usg.edu/voci/go/crdl/home ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಲೈಬ್ರರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402014109/http://crdl.usg.edu/voci/go/crdl/home/ |date=2009-04-02 }} ಜಾರ್ಜಿಯಾದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯ * [http://www.crmvet.org ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ವೆಟರನ್ಸ್ ] ~ ಚಳವಳಿಯ ಇತಿಹಾಸ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಥೆಗಳು, ದಾಖಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು. * [http://www.watson.org/~lisa/blackhistory/civilrights-55-65 ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್1955–1965] * [http://www.american.edu/bgriff/H207web/civrights/CivilRightsOutline.htm ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಆಸ್ ಎ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್] ಅಮೇರಿಕನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿಷಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ * [http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1998/1/98.01.06.x.html ಲೆಟ್ ಜಸ್ಟೀಸ್ ರೋಲ್ ಡೌನ್: ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ಥ್ರೂ ಫಿಲ್ಮ್] ಯಾಲೆ-ನ್ಯೂ ಹ್ಯಾವೆನ್ ಟೀಚರ್ಸ್ ಇನ್‌‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ * [http://www.usm.edu/crdp/ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸದರನ್ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿಸ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208193308/http://www.usm.edu/crdp/ |date=2006-02-08 }}, ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಘಟನೆಗಳ ಅನುಕ್ರಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/jfkcivilrights.htm ಪ್ರೆಸಿಂಡೆಂಟ್ ಕೆನಡೀಸ್ ಅಡ್ರೆಸ್ ಟು ದಿ ನೇಷನ್ ಆನ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್] * [http://www.visionaryproject.org/videos NVLPಸ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಓರಲ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆರ್ಚೀವ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510085120/http://www.visionaryproject.org/videos/ |date=2011-05-10 }} * [http://mindwarz.com/media/node/262 ವಾಚ್ ಡಾಕ್ಯೂಮೆಂಟ್ರಿ: FBI ವಾರ್ ಆನ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಅಮೇರಿಕನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014182856/http://mindwarz.com/media/node/262 |date=2007-10-14 }} * [http://www.ferris.edu/news/jimcrow/what.htm ವಾಟ್ ವಾಸ್ ಜಿಮ್ ಕ್ರೌವ್?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040618111006/http://www.ferris.edu/news/jimcrow/what.htm |date=2004-06-18 }} ''(ದಿ ರೇಷಿಯಲ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ದೆಟ್ ಪ್ರಿಸಿಪಿಟೇಟೆಡ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್ )'' * [http://www.sitins.com/index.shtml ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ಇಮೇಜಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟ್-ಇನ್ ಮೂಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404102722/http://www.sitins.com/index.shtml |date=2005-04-04 }} * [http://www.wdashistory.org WDAS ರೇಡಿಯೋಸ್ ಎಂಡ್ಯೂರಿಂಗ್ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆನ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್] * [http://www.atlantastudentmovement.org ದಿ ಕಮಿಟಿ ಆನ್ ದಿ ಅಪೀಲ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಾ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಮೂಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513134440/http://www.atlantastudentmovement.org/ |date=2012-05-13 }} * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2716 ದಿ ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಮೂಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426162759/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2716 |date=2011-04-26 }} * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Feature.jsp?id=s-51&amp;sug=y ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಲೀಡರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027093637/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Feature.jsp?id=s-51&sug=y |date=2007-10-27 }} * [http://depts.washington.edu/civilr/index.htm ಸೀಟಲ್ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಲೇಬರ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್] * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1057&amp;sug=y ದಿ ಆಲ್ಬೆನಿ ಮೂಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516191144/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1057&sug=y |date=2013-05-16 }} (ನ್ಯೂ ಜಾರ್ಜಿಯಾ ಎನ್ ಸೈಕ್ಲಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ) * [http://www.robinwashington.com/jimcrow/1_home.html "ಯು ಡೋಂಟ್ ಹ್ಯಾವ್ ಟು ರೈಡ್ ಜಿಮ್ ಕ್ರೌವ್!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203180349/http://www.robinwashington.com/jimcrow/1_home.html |date=2008-12-03 }} PBS ಡಾಕ್ಯೂಮೆಂಟ್ರಿ ಆನ್ ಫಸ್ಟ್ ಫ್ರೀಡಮ್ ರೈಡ್, ಇನ್ ೧೯೪೭ * [http://www.jfklibrary.org/meredith/home.html ಮೆಟೀರಿಯಲ್ಸ್ ರಿಲೇಟಿಂಗ್ ಟು ದಿ ಡೀಸೆಗರೇಷನ್ ಆಫ್ ಒಲೆ ಮಿಸ್ ಇನ್ 1962] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127040034/http://www.jfklibrary.org/meredith/home.html |date=2010-11-27 }} * [http://www.floridamemory.com/OnlineClassroom/PhotoAlbum/civil_rights.cfm ಇಮೇಜಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಫ್ಲೋರಿಡಾ] ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಸ್ಟೇಟ್ ಆರ್ಚೀವ್ಸ್ ನಿಂದ * [https://web.archive.org/web/20110411203912/http://www.newsreel.org/films/attheriv.htm ಅಟ್ ದಿ ರಿವರ್ ಐ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್] ೧೯೬೮ ರ ಮೆಂಫಿಸ್ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕುರಿತ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ನ್ಯೂಸ್ ರೀಲ್ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ. ೫೬ ನಿಮಿಷಗಳು, ೧೯೯೩ * [http://www.publicagenda.org/civilrights/civilrights.htm ಸ್ನ್ಯಾಪ್ ಶಾಟ್ಸ್ ಇನ್ ಟೈಮ್: ದಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಇನ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಎರಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110626012342/http://www.publicagenda.org/civilrights/civilrights.htm |date=2011-06-26 }}, ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೋರಣೆ ಹೇಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದು, ಪಬ್ಲಿಕ್ ಅಜೆಂಡಾ ಆನ್ ಲೈನ್ ಇದನ್ನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದೆ. * [http://www.tallahassee.com/special/boycott/reader-smith.html "ದಿ ಟಾಲ್ ಹ್ಯಾಸೆ ಬಸ್ ಬಾಯ್ಕಾಟ್—ಫಿಫ್ಟಿ ಇಯರ್ಸ್ ಲೇಟರ್," ''ದಿ ಟಾಲ್ ಹ್ಯಾಸೆ ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟ್'', 2006 ರ ಮೇ 21, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210094329/http://www.tallahassee.com/special/boycott/reader-smith.html |date=2007-12-10 }} * [http://www.visionaryproject.org/teacher ಇಂಟಿಗ್ರೇಟಿಂಗ್ ವಿತ್ ಆಲ್ ಡೆಲಿಬರೇಟ್ ಸ್ಪೀಡ್]— ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕರೊಂದಿಗೆ ವಿಡಿಯೋ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿಯ ಘಟನೆಗಳ ಅನುಕ್ರಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು (ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು, ಭಾಷಣಗಳು, ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. * [http://southernspaces.org/2008/rising ''ರೈಸಿಂಗ್ ಅಪ್:'' ] ಎ ಫಿಲ್ಮ್ ಡಾಕ್ಯೂಮೆಂಟಿಂಗ್ ದಿ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ಸ್ ಹೂ ಚಾಲೆಂಜ್ಡ್ ಸೆಗ್ರಿಗೇಟೆಡ್ ಸ್ಪೇಸಸ್ ಇನ್ ೧೯೬೦ ರಿಚ್ ಮಂಡ್, ವರ್ಜೀನಿಯಾ. (ಇದನ್ನು ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ಐಡಿಯಾಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ, ೨೦೦೫.) * [https://web.archive.org/web/20110407062458/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/133SEMO/133selma.htm ''”ದಿ ಸೆಲ್ಮಾ ಟು ಮಾಂಟ್ಗೊಮೆರಿ ವೊಟಿಂಗ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮಾರ್ಚ್: ಶೇಕಿಂಗ್ ದಿ ಕಾನ್ಶಸ್ ಆಫ್ ದಿ ನೇಷನ್”'', ಎ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸರ್ವೀಸ್ ಟೀಚಿಂಗ್ ವಿತ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕ್ ಪ್ಲೇಸಸ್ (TwHP) ಲೆಸನ್ ಪ್ಲ್ಯಾನ್] * [https://web.archive.org/web/20110629011519/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/crandall/crandall.htm ''”ಫ್ರಮ್ ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿ ಟು ಲಿಟ್ಟಲ್ ರಾಕ್ : ದಿ ಸ್ಟ್ರಗಲ್ ಫಾರ್ ಎಜುಕೇಶನಲ್ ಇಕ್ವಾಲಿಟಿ ಫಾರ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ಸ್”'', ಎ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸರ್ವೀಸ್ ಟೀಚಿಂಗ್ ವಿತ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕ್ ಪ್ಲೇಸಸ್ (TwHP) ಲೆಸನ್ ಪ್ಲ್ಯಾನ್] * ಎಲೆನ್ ಸ್ಪಿಯರ್ಸ್/೦},, [http://southernspaces.org/2009/memorializing-freedom-riders ಮೆಮೊರಿಯಲೈಸಿಂಗ್ ದಿ ಫ್ರೀಡನ್ ರೈಡರ್ಸ್], ''ಸದರನ್ ಸ್ಪೇಸಸ್'', ೨೦೦೯ ರ ಜೂನ್ ೨೯. * ವಿಲಿಯಂ ಜಿ. ಥಾಮಸ್III, [http://southernspaces.org/2004/television-news-and-civil-rights-struggle-views-virginia-and-mississippi ಟೆಲಿವಿಷನ್ ನ್ಯೂಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಸಿವಿಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರಗಲ್:ದಿ ವ್ಯೂಸ್ ಇನ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಅಂಡ್ ಮಿಸಿಸಿಪ್ಪಿ], ''ಸದರನ್ ಸ್ಪೇಸಸ್'', ೨೦೦೪ ರ ನವೆಂಬರ್ ೩. *ಜಾನ್ ಇಗರ್ಟನ್, "[http://southernspaces.org/2009/walking-history-beginning-school-desegregation-nashville ವಾಕಿಂಗ್ ಇನ್ ಟು ಹಿಸ್ಟ್ರಿ:ದಿ ಬಿಗಿನಿಂಗ್ ಆಫ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಡಿಸೆಗ್ರಿಗೇಷನ್ ಇನ್ ನ್ಯಾಷ್ ವಿಲ್ಲೆ]," ''ಸದರನ್ ಸ್ಪೇಸಸ್'',೨೦೦೯ ರ ಮೇ ೪. {{African-American Civil Rights Movement|state=uncollapsed}} {{Template group | list = {{African American topics}} {{United States topics}} {{Atlanta history}} {{Racism topics|state=collapsed}} }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಆಫ್ರಿಕನ್- ಅಮೆರಿಕನ್ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮುದಾಯ ಸಂಘಟಿಸುವಿಕೆ]] [[ವರ್ಗ:ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಚಳವಳಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ಥಗಿತ ಅಮೆರಿಕನ್ ರಾಜಕೀಯ ಚಳವಳಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಚಳವಳಿ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 1950ರ ದಶಕ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 1960ರ ದಶಕ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಕೀಯ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕೀಯ]] [[ವರ್ಗ:ಚಳುವಳಿ]] [[sv:Medborgarrättsrörelsen i USA]] m7s2z6fcr8e2tut81ghw0gluzc48q3f 0 28667 1431608 1428063 2026-10-08T19:52:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431608 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಭಾಷೆ|name=ಕೊಡವ|nativename={{lang|kfa|ಕೊಡವ ತಕ್ಕ್}}|states=[[ಭಾರತ]]|region=[[ಕೊಡಗು]]|speakers=113,857|date=2011 ಜನಗಣತಿ|familycolor=ದ್ರಾವಿಡ|fam2=[[ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ]]<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/dravidian|title=Dravidian |website=[[Ethnologue]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125646/https://www.ethnologue.com/subgroups/dravidian |archive-date=16 April 2017}}</ref>|fam3=[[ತಮಿಳು-ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳು|ತಮಿಳು-ಕನ್ನಡ]]|fam4=[[ತಮಿಳು-ಕೊಡಗು ಭಾಷೆಗಳು|ತಮಿಳು-ಕೊಡಗು]]|image=|agency=[[ಕರ್ನಾಟಕ ಕೊಡವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]]|iso3=kfa|script=[[ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿ]], [[ಕೊಡವ ಲಿಪಿ]], [[ಮಲಯಾಳಿ ಲಿಪಿ]]}} {| class="infobox" style="background:#fff6d9" ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab" |ವ್ಯಕ್ತಿ | class="infobox-data" | ಕೋಡವಾನಿ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab" | ಜನರು | class="infobox-data" | ಕೋಡವರಿ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab" | ಭಾಷೆ | class="infobox-data" | ಕೊಡವ ತಕ್ಕಿ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab" | ದೇಶ | class="infobox-data" | ಕೊಡಗಿ |} [[ಚಿತ್ರ:History of Kodava Language.webm|thumb|ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯ ಇತಿಹಾಸ]]   '''ಕೊಡವ''' ( ''ಕೊಡವ ತಕ್ಕ್'', ಅಂದರೆ 'ಕೊಡವರ ಮಾತು', ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರು: ಕೊಡವ, '''[[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೂರ್ಗಿ]]''', '''ಕೊಡಗು ಇತ್ಯಾದಿ''' ) ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ <ref>{{Cite web |title=Five Languages in Karnataka, Including Tulu Vanishing: Unesco |url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=62360 |access-date=2020-09-18 |website=www.daijiworld.com}}</ref> [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆ]] ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ದಕ್ಷಿಣ [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ]] ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. '''ಕೊಡವ''' ಪದವು ಎರಡು ಸಂಬಂಧಿತ ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಇದು ಕೊಡವ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಹೆಸರು, ಇದನ್ನು [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಡಗಿನ]] ಹಲವಾರು ಸಮುದಾಯಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಕೊಡವ ಮಾತನಾಡುವ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ([[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಡಗು]]), ಇದು [[ಕೊಡವರು|ಕೊಡವ ಜನರಿಗೆ]] ಒಂದು ವಾಸನಾಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯು ಕೊಡವರ [[ಮಾತೃಭಾಷೆ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಭಾಷೆ]] ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಕೊಡಗಿನ ಅನೇಕ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯು ಎರಡು ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: <nowiki>'''</nowiki>ಮೆಂದೆಲೆ<nowiki>'''</nowiki> (ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಕೊಡಗಿನ ಹೊರಗೆ, ಅಂದರೆ ಕೊಡಗಿನ ಕಿಗ್ಗಟ್ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ) ಮತ್ತು <nowiki>'''</nowiki>ಕಿಗ್ಗಟ್<nowiki>'''</nowiki> (ದಕ್ಷಿಣ ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಕಿಗ್ಗಟ್ ನಾಡು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ). ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಸೆಂಟ್‌ಮಿಲ್ ಉಪಭಾಷೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕೆಲವು ತಮಿಳು ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡಗು ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕುಡಕನ್ ತಮಿಳು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Coorgi">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O4VLY1KcltcC&q=Dialects+of+Kodagu&pg=PA122|title=The Madras Presidency with Mysore, Coorg and the Associated States|last=Thurston|first=Edgar|date=2011-06-16|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60068-3|language=en}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದನ್ನು 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಭಾಷಾ ತಜ್ಞರು ಒಂದು ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮರು-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಇದನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ತುಳು]] ನಡುವಿನ ಮಧ್ಯಂತರ ಭಾಷೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Coorgi" /> ಇದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅಬುಗಿಡ ಎಂಬ [[ತಿರ್ಕೆ ಭಾಷೆ|ತಿರ್ಕೆ]] ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref name="Script">{{Cite news |last=Kushalappa |first=Mookonda |date=24 January 2022 |title=Discovering alphabets of old Kodava script |work=Star of Mysore |url=https://starofmysore.com/discovering-alphabets-of-old-kodava-script/ |access-date=13 December 2022}}</ref><ref name="DH Script">{{Cite news |last=Kushalappa |first=Mookonda |date=4 February 2022 |title=The discovery of an old alphabet |language=en |work=Deccan Herald |agency=Mysore Printers |url=https://www.deccanherald.com/spectrum/spectrum-top-stories/the-discovery-of-an-old-alphabet-1078173.html |access-date=13 December 2022}}</ref> 2011 ರ ಭಾರತ ಜನಗಣತಿಯು ಕೊಡವವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ 96,918 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು 16,939 ಕೂರ್ಗಿ/ಕೊಡಗುಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದವರು, ಒಟ್ಟು 113,857 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪೋಷಕ ಗುಂಪಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವವರು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಕೂರ್ಗಿ/ಕೊಡಗು (ಕೊಡವರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು) ಮಾತೃ ಭಾಷೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Census of India 2011 |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |access-date=2020-01-24 |website=Census of India : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:LSI_map_of_Dravidian_languages.jpg|right|thumb| ''ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ'' (1906) ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳ ವಿತರಣೆಯ ನಕ್ಷೆ]] ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಗು ಮತ್ತು ಜನರನ್ನು ಕೊಡಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ, ಜನರನ್ನು ಕೊಡವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲವನ್ನು ಕೊಡವು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ತುಲನಾತ್ಮಕ ದ್ರಾವಿಡ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯು ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷಾ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |last=Rajyashree |first=K S |title=Language in India: Kodava speech community - an ethnolinguistic study |url=http://www.languageinindia.com/oct2001/kodavarajyashree.html |access-date=30 May 2022 |website=www.languageinindia.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625093611/http://www.languageinindia.com/oct2001/kodavarajyashree.html |archive-date=25 ಜೂನ್ 2007 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=KODAVA THAKK, AN INDEPENDENT LANGUAGE, NOT A DIALECT – Kodavas |url=http://www.kodavas.in/2022/01/19/kodava-thakk-an-independent-language-not-a-dialect/ |access-date=30 May 2022 |website=Kodavas.in |archive-date=21 ಮೇ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521225708/https://www.kodavas.in/2022/01/19/kodava-thakk-an-independent-language-not-a-dialect/ |url-status=dead }}</ref> == ವ್ಯಾಕರಣ == ಕನಿಷ್ಠ 1867 ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆರ್.ಎ. ಕೋಲ್ ಅವರು ''ಕೂರ್ಗ್ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು'' ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ ಕೊಡಗಿನ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=11 August 1867 |title=Coorg Grammar |url=http://archive.org/details/CoorgGrammar |via=Internet Archive}}</ref> == ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ == === ಸ್ವರಗಳು === ದ್ರಾವಿಡ ಸ್ವರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಐದು ಸ್ವರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ ಅಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ''a, e, i, o'' ಮತ್ತು ''u. ಗೆ'' ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ರೂಪಾಂತರಗಳೊಂದಿಗೆ ''ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ''. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೊಡವವು ಇನ್ನೂ ಎರಡನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ(ಮುಚ್ಚಿದ) ತುಟಿಯು ಉರುಟಲ್ಲದ ಸ್ವರಗಳು, ಅನುಗುಣವಾದ ದೀರ್ಘ ರೂಪಾಂತರಗಳು.<ref>{{Cite journal|last=Emeneau|first=M. B.|year=1970|title=Koḍagu Vowels|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1970_90_1/page/145|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=90|issue=1|pages=145–158|doi=10.2307/598436|jstor=598436|issn=0003-0279}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ಸ್ವರಗಳು [12] ! ! ನಾಲಗೆ ಮುಂಭಾಗ ! ನಾಲಗೆ ಕೇಂದ್ರ ! ನಾಲಗೆ ಹಿಂಭಾಗ |- ! ಉನ್ನತ | i | ɨ | u |- ! ಮಧ್ಯ | e | ə | o |- ! ಅವನತ | | a | |} === ವ್ಯಂಜನಗಳು === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[ವ್ಯಂಜನ|ವ್ಯಂಜನಗಳು]] [12] ! colspan="2" | ! ಓಷ್ಠ್ಯ ! ದಂತ್ಯ ! ತಾಲು ದಂತ್ಯ ! ಮೂರ್ಧನ್ಯ ! ತಾಲವ್ಯ ! ಕಂಠ್ಯ ! ಗಲಕುಹರ |- ! colspan="2" | ಅನುನಾಸಿಕ | m | n̪ | | ɳ | ɲ | ŋ | |- ! rowspan="2" | ಸ್ಪೋಟಕ ! ಅಘೋಷ | p | t̪ | | ʈ | c | k | |- ! <nowiki><small id= ಘೋಷ | b | d̪ | | ɖ | ɟ | g | |- ! colspan="2" | ಘರ್ಷ | | | s | ʂ | ʃ | | ಗಂ |- ! colspan="2" | ಸಂಭಾವ್ಯ | ʋ | | l | ɭ | j | | |- ! colspan="2" | ಕಂಪಿತ | | | r | | | | |} == ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == ಡಾ. ಐ.ಎಂ. ಮುತ್ತಣ್ಣ ಅವರು 1971 ರಲ್ಲಿ ಕೊಡವ ಥಕ್ಕ್‌ಗೆ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು 2022 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಕೊಡವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಡಾ. ಐ.ಎಂ. ಮುತ್ತಣ್ಣ ಅವರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಲಿಪಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈಗ ಇದನ್ನು [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಡಗಿನಾದ್ಯಂತ]] ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 1889 ರಿಂದ 2008 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 7 ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯಾದರೂ ಡಾ. ಐ.ಎಂ. ಮುತ್ತಣ್ಣ ಅವರ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡವ ಭಾಷೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ಲಿಪಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. '''ಕೂರ್ಗಿ''' ಎಂಬುದು [[ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ|ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಗ್ರೆಗ್ ಎಂ. ಕಾಕ್ಸ್<ref name="unicode">{{Cite report|date=2012-06-22}}</ref> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ವರ್ಣಮಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಭಾರತದ [[ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯೊಳಗಿನ]] ಹಲವಾರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕೊಡವದ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು]] ಬರೆಯಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ''ಕೂರ್ಗಿ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite news |date=12 March 2006 |title=Debate on Kodava script continues |work=[[The Hindu]] |url=http://www.hindu.com/2006/03/12/stories/2006031206840300.htm |url-status=dead |access-date=29 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201103102/http://www.hindu.com/2006/03/12/stories/2006031206840300.htm |archive-date=1 December 2007}}</ref> ಲಿಪಿಗಳು - 26 [[ವ್ಯಂಜನ]] ಅಕ್ಷರಗಳು, ಎಂಟು ಸ್ವರ ಅಕ್ಷರಗಳು ಮತ್ತು ಅವಳಿ ಸ್ವರ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಷರಗಳಿಲ್ಲ. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆಧಾರಿತ ಲಿಪಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಡವ ತಕ್ಕ್‌ಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಹೊಂದಲು, ಭಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲು ಕೊಡವ ಸಮುದಾಯದ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಡವ ತಕ್ಕ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ]] ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ಗಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಮಲಯಾಳಂ ಲಿಪಿ|ಮಲಯಾಳಂ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ]] ಬರೆಯುವುದನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಹೊಸ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಕೊಡವ ತಕ್ಕ್ ಭಾಷಿಕರಿಗೆ ಏಕೀಕೃತ ಬರವಣಿಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ 14 ನೇ ಶತಮಾನದ ಹಳೆಯ ಕೊಡವ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಅದನ್ನು ಈಗ '''ತಿರ್ಕೆ ಲಿಪಿ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://starofmysore.com/discovering-alphabets-of-old-kodava-script/</ref> == ಹೋಲಿಕೆಗಳು == ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ, ಕೊಡವ/ಕೊಡಗು ಭಾಷೆಯು ದ್ರಾವಿಡ ಕುಟುಂಬದ ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ ಉಪಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ ಉಪಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ, ಇದು ತಮಿಳು-ಮಲಯಾಳಂ-ಕೊಡಗು-ಕೋತ-ತೊದ ಉಪಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.[19] ಇದು [[ಕನ್ನಡ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ತುಳು]] ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಕೊಡವ ಮತ್ತು [[ಬ್ಯಾರಿ ಭಾಷೆ|ಬ್ಯಾರಿ ಬಾಶೆ]] ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪದಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ, ಇದು [[ಬ್ಯಾರಿ ಸಮುದಾಯ|ಬ್ಯಾರಿ]] ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಕೊಡವ ತಿಯ್ಯರ್ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮಾತನಾಡುವ [[ತುಳು]] ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಂ|ಮಲಯಾಳಂಗಳ]] ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಕೊಡವ ಮಲಯಾಳಂನ ಕಾಸರಗೋಡು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೂರು ಉಪಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ == ಕೊಡವವನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ, ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯೊಂದಿಗೆ]], ಕುಟುಂಬದ ಇತಿಹಾಸಗಳು, ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ಪಟ್ಟೋಲೆ (ಪಟ್ಟ್=ತಾಳೆ, ಓಲೆ=ಎಲೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ತಾಳೆ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೊಡವರ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಗೆ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ಪಲಮೆ (ಬಾಲೊ ಪಾಟ್ ಅಥವಾ ದುಡಿ ಪಾಟ್) ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಈ ಭಾಷೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವದ ಲಿಖಿತ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಾಟಕಕಾರರಾದ [[ಅಪ್ಪಚ್ಚ ಕವಿ]] ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಕಲನಕಾರರಾದ [[ನಡಿಕೇರಿಯಂಡ ಚಿಣ್ಣಪ್ಪ|ನಡಿಕೇರಿಯಂಡ ಚಿನ್ನಪ್ಪ]] ಅವರು ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರು. ಭಾಷೆಯ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ [[ಬಿ ಡಿ ಗಣಪತಿ|ಬಿ.ಡಿ.ಗಣಪತಿ]] ಮತ್ತು ಐ.ಎಂ.ಮುತ್ತಣ್ಣ. 2005 ರಲ್ಲಿ, ಕೊಡಗು ಸಮುದಾಯದ ವಿನಂತಿಗಳ ನಂತರ, ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಗೆರಾರ್ಡ್ ಕಾಕ್ಸ್ ಅವರು ಕೊಡವರಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕೂರ್ಗಿ-ಕಾಕ್ಸ್ ಲಿಪಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇದು 5 ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ನೇರ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೂಡು ಸ್ವರ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news |last=Merritt |first=Anne |date=2015-04-01 |title=Easiest written languages for English speakers |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/education/educationadvice/11507109/Easiest-written-languages-for-English-speakers.html |access-date=2017-10-14 |issn=0307-1235}}</ref> 1900 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಡಿಕೇರಿಯಂಡ ಚಿನ್ನಪ್ಪ ಅವರಿಂದ ಸಂಕಲನಗೊಂಡ ಕೊಡವ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾದ [[ಪಟ್ಟೋಲೆ ಪಳಮೆ]] 1924 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಕೊಡವ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮುದಾಯದ ಜನಪದ ಸಂಗ್ರಹದ ಆರಂಭಿಕ, ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮೊದಲಿನದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಸ್ತಕದ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಭಾಗವು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಮೂಲಕ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಮರಣ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಋತುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ವೀರರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಬಾಲೋ ಪಾಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ವರು ದುಡಿಗಳನ್ನು (ಡ್ರಮ್ಸ್) ಬಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಲವು ಹಾಡುಗಳ ತಾಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೊಡವ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟೋಲೆ ಪಳಮೆಯನ್ನು ಮೂಲತಃ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಡಿಕೇರಿಯಂಡ ಚಿನ್ನಪ್ಪನವರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾದ ಬೋವೇರಿಯಂಡ ನಂಜಮ್ಮ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನಪ್ಪ ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ಗೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ರೂಪಾ ಮತ್ತು ಕಂಪನಿ, ನವದೆಹಲಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Official Website of Kodava Community |url=http://www.kodava.org/kcontent/pp2003.asp |access-date=2012-06-01 |publisher=Kodava.org |archive-date=2018-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131424/http://www.kodava.org/kcontent/pp2003.asp |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Kodava Culture and Prayer.webm|thumb]] == ಸಿನಿಮಾ == ಕೊಡವ ಸಿನಿಮಾ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ತುಂಬಾ ಚಿಕ್ಕದು. ಕೊಡವರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಕೆಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಈ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಕೊಡವ ಚಿತ್ರ 'ನಾದ ಮಣ್ಣ ನಾದ ಕೂಲ್' ಎಸ್.ಆರ್.ರಾಜನ್ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1972 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. == ಕೊಡವ ಪದಗಳು == {| class="wikitable" !''ಕೊಡವ'' !''ಕನ್ನಡ'' !''ತಮಿಳು'' !''ಮಲಯಾಳಂ'' !''ತುಳು'' !''ಇಂಗ್ಲಿಷ್''' |- ಮೂಡಿ ಬಂದಿದೆ ಹುಡುಗಿ |ಪೆಣ/ಪೆಡೈ/ಪೊನ್ನೆ |ಪೆಂಕುಟ್ಟಿ ಪೊನ್ನು ಹುಡುಗಿ |- ಕಿನ್ಹಾ ಹುಡುಗ |ಆನ್/ಪೆಡಿಯನ್/ಪೈಯಾನ್/ಚಿರುವನ್ |ಆಂಕುಟ್ಟಿ |ಆನ್/ಕಿನ್ನಿ ಹುಡುಗ |- |ಪೊ(ಏಕವಚನ); ಪೋಯಿ(ಬಹುವಚನ) ಹೋಗು |Pō(y) |ಪೊಯ್ಕೊ ಪೋಯಿ ಹೋಗು |- ಕಣ್ಣಿ |ಸಾರು/ಗಂಜಿ |ಕಂಜಿ/ಕುತ್ತು/ಚಾರ್ರು |ಚಾರ್ ಕಜಿಪು |ಸ್ಟ್ಯೂ (ಮಸೂರ, ತರಕಾರಿಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ) |- ಕೂಲ್ |ಅಣ್ಣ/ಕೂಲು |ಚೋರ್/ಕುಡ್ ಚೋರ್ |ನುಪ್ಪು ಅನ್ನ |- ಐಡಿ ಈಡು |Iḍŭ/Vai ಐಡೆ ಡೀ ಹಾಕು |- |ತಿಂಬಕ್ |ತಿನ್ನಕ್ಕೆ |ತಿನ್ನು/ಉಣ್ಣು/ಸಪ್ಪಿಡು |ತಿನ್ನುಕ/ಕಝಿಕ್ಕುಕ ತಿನೆರೆ |ತಿನ್ನಲು |- |ಕುಲಿ |ಸ್ನಾನ |ಕುಲಿ |ಕುಲಿ ಮೀಲಾ |ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ |- ಉಂಡಾ? |ಉಂಟಾ/ಇದೆಯಾ? |ಉಂಡಾ?/ಇರುಕ್ಕುತಾ? |ರದ್ದು ಮಾಡುವುದೇ? ಉಂಡಾ? ಇದೆಯೇ? |- ಬಪ್ಪಿ ಬರ್ತೀನಿ |Var(uk)iṟēn/Varuvēn |ವರಂ ಬರ್ಪೆ |ಐ ವಿಲ್ ಕಮ್ (ವಿದಾಯ ಶುಭಾಶಯ) |- |ಉಲ್ಲೋ |ಇಡ್ಡೆನೆ/ಉಲ್ಲೆ |irukkiṟēn/uḷḷēn |ಉಲ್ಲೆ |ಉಲ್ಲೆ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ |- |ಬಂದನ್ ಉಲ್ಲೊ |ಬರುತಾ ಇದ್ದೆನೆ |ವರ್(uk)iṟēn ವರುನ್ನುಂಡ್ |ಬ್ಯಾರಂಡ್ ಉಲ್ಲೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ |- |ಯೆನೆನೆ ಉಲ್ಲಿಯಾ? |ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀಯಾ? |Eppaḍi/Enneṇdŭ (uḷḷ-/irukkiṟ-)(-ai/-āi/-īrgaḷ) ಎಂಗನೇ ಉಂಡ್? |ಎಂಚಾ ಉಲ್ಲಾ/ಯಾ? ನೀವು ಹೇಗಿದ್ದೀರಿ? |- |ಮಾಂಗೇ ಮಾವು |ಮಾಂಗ(ವೈ)/ಮಾಂಪಾಂ |ಮಾಂಗ/ಮಾಂಪಲಂ |ಮುಡಿ/ಕುಕ್ಕು ಮಾವು |- |ಕಾಷ |ಕಲಾ |Kaḷḷan/Kaḷvan/Thiruḍan |ಕಾಳನ್ |ಕಾಲ್ವ ಕಳ್ಳ |- |ಸುರೋಲೆ /ಮಿನ್ಯಾತೆಲೆ |ಮೊದಲು/ಸೂರೂನಳ್ಳಿ |ಮುದಲ್(ಇಲ್) ಅದ್ಯಮ್ ಸುರು ಪ್ರಥಮ |- |ಕೆರೆ ಪಂಬ್ |ಕೆರೆ ಹಾವು |ಚರೈ ಪಂಬು |ಚೇರಾ ಪಾಂಬ್ |ಕೇರಿ ಇಲಿ ಹಾವು |- |ಹೇಸರಗತ್ತೆ |ಹೇಸರಗತ್ತೆ |ಮುಲೈ ಮುಲಾ |ಮುಡ್ಯೆ/ಮೂಳೆ |ಕಾರ್ನರ್ |- |ಆಮ್ |ಆಮ್ |ಅಮೈ |ಆಮಾ ಎಮೆ ಆಮೆ |- |ಬೇಲಿ |ಬೇಲಿ |ವೇಲಿ |ವೇಲಿ |ಬೇಲಿ |ಬೇಲಿ |- |ಬಿತೆ/ಕುರು |ಬೀಜ/ಬಿತಾ |ವಿಠ್/ವಿತೈ |ವಿತ್/ಕುರು |ಬಿಟ್ತ್ |ಬೀಜ |- |ಬಡೆಗೆ |ಬಡಿಗೆ |ವಡಕೈ |ವಡಕ ಬಡಿಗೇ |ಬಾಡಿಗೆ |- |ಚಾಟೆ ಸಂತೆ ಚಂತೈ ಚಾಂತಾ ಸಂತೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ |- |ಇನಿ |ಇನಿ |Ēಣಿ |Ēಣಿ |ಇನಿ |ಏಣಿ |- |ಪುಲುಂಜ ಪುಳಿ |ಹುಣಸೆ ಹುಲಿ |ಪುಲಿ |ಪುಲಿ |ಪಂಕೆ ಪುಲಿ ಹುಣಸೆಹಣ್ಣು |- |ಗಾಲಿ/ಕಾಥ್ ಗಾಳಿ |ಕಟ್ಟು/ಕತ್ತು ಕಾಟ್ಟ್ ಗಾಳಿ |ಗಾಳಿ |- ತಾರಿ |ಕೊಡು/ತಾ |ತಾರು/ಕೋಡು ತಾರು |ಕೋರು |ಕೊಡು |- ಕಾಪಿ ಕಾಪಿ ಕಾಪಿ ಕಾಪಿ ಕಾಪಿ ಕಾಫಿ |- |ಪಾಡುವೋ ಹಾಡು |ಪಾಡು |ಪಾದುಕಾ ಪದ ಪದ |ಹಾಡಲು |} === ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆವ ಪದಗಳು === {| class="wikitable" |ತಾಯಿ | ಅವ್ವೋ |- | ತಂದೆ | ಅಪ್ಪೋ |- | ಅಜ್ಜ | ಅಜ್ಜೋ |- | ಅಜ್ಜಿ | ಅಜ್ಜವೋ ತಾಯಿ |- | ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ / ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಪತಿ | ತಮ್ಮಾವೋ / ಮಾವೋ |- | ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಹೆಂಡತಿ / ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ | ಮಾವಿ / ತಮ್ಮಾವಿ |- | ಹಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ / ಹಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಪತಿ | ಬಲಿಯಪ್ಪೋ |- | ಹಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಹೆಂಡತಿ / ಹಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ | ಬಲಿವ್ವೋ |- | ಹಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ / ಹಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಪತಿ | ಬೋಜಪ್ಪೋ |- | ಹಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಹೆಂಡತಿ / ಹಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ | ಬೋಜವ್ವೋ |- | ಕಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ / ಕಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಪತಿ | ಕುಂಜಪ್ಪೋ |- | ಕಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಹೆಂಡತಿ/ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ | ಕುಂಜವ್ವೋ |- | ಕಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ / ಕಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಪತಿ | ಚೆರಿಯಪ್ಪೋ |- | ಕಿರಿಯ ತಂದೆಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಹೆಂಡತಿ/ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ | ಚೆರಿಯವ್ವೋ |- | ಮಾವ | ಮಾವೋ |- | ಅತ್ತೆ | ಮಾವಿ |- | ಸೋದರ ಮಾವ (ಹಿರಿಯ) / ಅಡ್ಡ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರ) / ರೇಖೆಯ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರಿ) ಪತಿ | ಬಾವೋ |- | ಅತ್ತಿಗೆ (ಹಿರಿಯ)/ ಅಡ್ಡ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರಿ) / ರೇಖೀಯ-ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರ) ಪತ್ನಿ | ಮಮ್ಮೋ |- | ಸಹೋದರ (ಹಿರಿಯ) / ರೇಖೆಯ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ) / ಅಡ್ಡ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರಿ) ಪತಿ | ಅನ್ನೋ / ಅಣ್ಣಯ್ಯ |- | ಸಹೋದರಿ (ಹಿರಿಯ) / ರೇಖೀಯ-ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರಿ) / ಅಡ್ಡ-ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ (ಹಿರಿಯ, ಸಹೋದರ) ಪತ್ನಿ | ಅಕ್ಕೋ / ಅಕ್ಕಯ್ಯ |- | ಸಹೋದರ (ಕಿರಿಯ) | ತಮ್ಮಣ್ಣೋ |- | ಸಹೋದರಿ (ಕಿರಿಯ) | ತಂಗೆ |- | ಹೆಂಡತಿ | ಪೊನ್ನೆ |- | ಗಂಡ | ವಾಡಿಯೆ |- | ಮಗ | Movo |- | ಮಗಳು | ಮೊವಾ |} == ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು == 2021 ರಿಂದ, ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಎ ಪದವಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=17 December 2021 |title=Mangalore University to offer MA in Kodava language |work=Deccan Herald |url=https://www.deccanherald.com/state/mangaluru/mangalore-university-to-offer-ma-in-kodava-language-1062025.html |access-date=30 May 2022}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * {{Cite book|url=https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qaf6FyfUU-E7I_jXTFqRQ0ACstRxsLcCIP29JXtE108_UtR89dQregkp2IP81yocsbJDc2y1XUmW35xetvvcTPh_80DmQ7a3JohYrnJsQXSwpAtkGmNFh9REYyMVRWzHGjJDABEV4bnI7qaGkDSf8LPLk4p01C_0xU0o-Mzc-KVV5vwLIlzDsV6OIxkL2WIA5RePuAsLuTXm_1cOw-QycTrSkIRrOrYx--547t8A1DY3VDSa1IPjPoEKijOkSxne6SlgInqqN3s05IoPM146qHcA9PklhvSALt2GbWNoFcYiFGFnbRs|title=An Elementary Grammar of the Coorg Language|last=Cole|first=R A|date=1867|publisher=Wesleyan Mission Press|location=Bangalore|access-date=24 August 2022}} * {{Cite book|title=The Dravidian Languages|last=Bhadriraju Krishnamurti|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0-521-77111-0|series=Cambridge Language Surveys|author-link=Bhadriraju Krishnamurti}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == * {{Citation|last=Government of Coorg|year=1953|title=Handbook of Coorg Census-1951|publisher=Assistant Commissioner and District Census Officer, Coorg|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6036/1/42086_1951_COO.pdf}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.kodava.chilume.com ಕೊಡವ ಸಾಹಿತ್ಯ] * [https://web.archive.org/web/20151122215606/http://www.kodavasamaj.com/ ಕೊಡವ ಸಮಾಜ] {{ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು}}{{ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] 1blhicxsnzh05p8ytew3k2odv1yrusl 0 62920 1431666 1430911 2026-10-09T10:33:32Z Smitha05 84515 /* */ ಇದು ಚುಟುಕಾದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಬದಲಾವಣೆ 1431666 wikitext text/x-wiki [[File:Shri Koti-chennaya.jpg|right|thumb|'''ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ'''(೧೫೫೬-೧೫೯೧) [[ತುಳು ನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]] ಅವಳಿ ವೀರರು]] '''ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ''' ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಹೆಸರಾದ ಯೋಧರಾಗಿದ್ದು ಅವರನ್ನು ತುಳುನಾಡಿನ ಜನ ದೈವ ಎಂದು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.ಇವರ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ.1556 ರಿಂದ ೧೫೯೧<ref>{{cite web | url=http://kankanadygarodi.in/history1.html | title=Shree Brahma Baidarkala Garodi Kshethra | website=kankanadygarodi.in | access-date=2017-03-05 | archive-date=2016-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160927080700/http://kankanadygarodi.in/history1.html | url-status=dead }}</ref> ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ಭೂತಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯ ಖ್ಯಾತ ಹೆಸರು. ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಯ ಎಂಬ ಸೋದರರು ಯೋಧರಾಗಿದ್ದು ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಅದುವೇ [[ಭೂತಾರಾಧನೆ]]ಯಾಯಿತು. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವ ದೇವಸ್ಥಾನ/ದೈವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ "ಶ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮ ಭೈರದರ್ಕಳ ಗರಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರ" ಅಥವಾ "ಗರೋಡಿ"ಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ==ಜನನ == ಇವರು [[ಪುತ್ತೂರು]] ತಾಲೂಕಿನ ಪಡುಮಲೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/birthplace-of-koti-chennaya-may-be-the-next-tourist-hub-of-tulu-nadu/article5337598.ece | title=Birthplace of Koti, Chennaya may be the next tourist hub of Tulu Nadu | newspaper=The Hindu | language=en-IN | issn=0971-751X}}</ref> [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]] ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ ದೇಯಿ ಬೈದೆತಿ(ಇವಳ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಸ್ವರ್ಣ ಕೇದಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮೊಟ್ಟೆಯ ಮೂಲಕ ಜನ್ಮ ತಾಳಿ ಸಿಕ್ಕಳು. ಆದ ಕಾರಣ ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ದೈವ ಕಾರ್ಯ ನಿಮಿತ್ತ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದವರು ಯಾವುದೆ ಜಾತಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟವರಲ್ಲ ) ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ತಾಯಿ ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ತೀರಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಪಡುಮಲೆಯ ಪೆರುಮಾಳು ಬಲ್ಲಾಳನಿಗೆ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಆದ ಗಾಯವನ್ನು ದೇಯಿ ಬೈದೆತಿಯು ಗುಣಪಡಿಸಿದ್ದಳು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಆಕೆಯ [[ಹೆರಿಗೆ|ಹೆರಿಗೆಯ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೆರುಮಾಳು ಬಲ್ಲಾಳನು ತನ್ನ ಬೀಡಿನಲ್ಲೇ (ಅರಮನೆ) ಮಾಡಿಸಿದನು. [[ಅವಳಿ ಜವಳಿ(ಜನಿಸುವಿಕೆ)|ಅವಳಿ]] ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ದೇಯಿ ಬೈದತಿಯು ಅಸುನೀಗಿದಳು. ==ಬಾಲ್ಯ== ಪೆರುಮಾಳು ಬಲ್ಲಾಳನು ಸಾಯಿನ ಬೈದ್ಯನೆಂಬುವವನಿಗೆ ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರನ್ನು ಸಾಕುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಮಕ್ಕಳು ದಷ್ಟಪುಷ್ಟರಾಗಿ ಬೆಳೆದರು. ಪೆರುಮಾಳ ಬಲ್ಲಾಳನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಬುದ್ಯಂತನಿಗೆ (ಶಿವಳ್ಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ದೇಯಿ ಬೈದೆತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರೊಂದಿಗೆ ವೈರವಿತ್ತು. ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಬುದ್ಯಂತನ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರಿಗೂ ಚೆಂಡಾಟವಾಡುವಾಗ ಜಗಳವಾಗಿ ಈ ವಿರೋಧ ಮತ್ತೂ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಬೆಳೆದು ನಿಂತು [[ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಕಾರ್ಯಗಳ]] ಉಸ್ತುವಾರಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ==ಪಂಜದಲ್ಲಿ== ಕೃಷಿಕಾರ್ಯದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಜಗಳವುಂಟಾಗಿ ಚೆನ್ನಯನು ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಬುದ್ಯಂತನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಕರೆಸಿದಾಗ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯ್ಯರು ನ್ಯಾಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಚಾವಡಿಯಿಂದ ಹೊರನಡೆದರು. ಪೆರುಮಾಳ ಬಲ್ಲಾಳನು ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸಿದ. ಆದರೆ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಪೆರುಮಾಳು ಸೀಮೆಯ ಗಡಿಭಾಗದಿಂದ ಪಂಜಸೀಮೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಸುಂಕದ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ [[ಜ್ಯೋತಿಷ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಜ್ಯೋತಿಷಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ]] ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳ ಬಗೆಗೂ ಕೇಳಿದರು. ಪಂಜದಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರ ಅಕ್ಕ ಕಿನ್ನಿದಾರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಪಂಜದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನಿದಾರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು. ಪಂಜದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬನಾದ ಚೆಂದುಗಿಡಿಯು ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರ ಏಳ್ಗೆಯನ್ನು ಸಹಿಸದೇ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಬಂಧಿಸಿದ. ತದೇಕಚಿತ್ತದಿಂದ ಕುಲದೇವತೆಯಾದ ಕೆಮ್ಮಲೆಯ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಕಿಟಕಿಯ ಮೂಲಕ ಪಾರಾಗಿ ಎಣ್ಮೂರು ಸೀಮೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ==ಎಣ್ಮೂರು ನಳ್ಳಿ== ಎಣ್ಮೂರು ಸೀಮೆಗೂ ಪಂಜಸೀಮೆಗೂ ಗಡಿವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕಲಹವಿತ್ತು. ಪಂಜದ ಕೇಮರ ಬಲ್ಲಾಳನು ಗಡಿಕಲ್ಲನ್ನು ಮುಂದೆ ಹಾಕಿ ಎಣ್ಮೂರಿನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ್ದ. ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಮಣಭಾರದ ಗಡಿಕಲ್ಲನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟರು. ಆ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಎಣ್ಮೂರು ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಎಣ್ಮೂರಿನ ದೇವಬಲ್ಲಾಳನು ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರ ಆಶಯದಂತೆ ವಿವಾದಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಾಸವಾಗಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದನು. ==ಯುದ್ಧ, ಮರಣ== [[File:ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ.JPG|thumb|ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ ದೈವಗಳು]] [[File:Padhana on Koti chennayya by Korathi.webm|thumb| ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯರ ಪಾಡ್ದನ]] ಪಡುಮಲೆಯ ಪೆರುಮಾಳು ಬಲ್ಲಾಳನೂ, ಪಂಜದ ಕೇಮರ ಬಲ್ಲಾಳನೂ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಎಣ್ಮೂರಿನ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಬಂದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಎಣ್ಮೂರು ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಅಂಗಣದಲ್ಲೇ ವೀರಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಮರಣಾನಂತರ ಪೆರುಮಾಳು ಬಲ್ಲಾಳನೂ ಕೇಮರ ಬಲ್ಲಾಳನೂ ತುಂಬಾ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟರು. ಸುಂಕದ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷ ಹೇಳಿದ್ದವರ ಕುಟುಂಬವೇ ಮುಂದೆ ಶಿವದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುವುದು ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರ ಕೊನೆಯ ಆಸೆಯಾಗಿತ್ತು. <ref>{{cite book| last=ಮಂಗೇಶರಾಯರು|first=ಪಂಜೆ|title=ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ| year=1924|page=1-70}}</ref> <ref>[https://kn.wikisource.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%9F%E0%B2%BF_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AF ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ]</ref> ==ಸಮಾಜಮುಖಿ ಕೆಲಸಗಳು== ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರ ಅನೇಕ ಸಮಾಜಮುಖಿ ಕೆಲಸಗಳು ಪಾಡ್ದನಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀಮಂತರ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರು ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ದನಿಯೆತ್ತಿದರು. ತಮ್ಮ ತೋಳ್ಬಲದಿಂದ ಅನೇಕ ಕೆರೆ ಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಕಾಡುಮೃಗಗಳಿಂದ ನಾಡಿನ ಕೃಷಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು ಮೊದಲಾದಂತಹ ಅನೇಕ ವರ್ಣನೆಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯರನ್ನು ದೈವತ್ವಕ್ಕೇರಿಸಿ ತುಳುನಾಡಿನ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗರಡಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== {{Interwikineeded}} [[kn:s:ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ|ಕೋಟಿಚೆನ್ನಯ, ಪಂಜೆ ಮಂಗೇಶರಾಯರು, ಬಾಲಸಾಹಿತ್ಯಮಂಡಲ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕೋಡಿಯಾಲಬೈಲು ಮಂಗಳೂರು]] {{Commons|File:ಕೋಟಿ ಚೆನ್ನಯ-ಪಂಜೆ ಮಂಗೇಶರಾವ್.pdf}} {{wikisource}} {{ಜನಪದ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಬಯಲಾಟಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಯೋಧರು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಜನಗಳು]] hz9wdmmu92qdv8z1uuh4i1nw5qumxti 0 66255 1431661 1426043 2026-10-09T09:57:26Z Dashami12 98178 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1431661 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Orphan|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫}} ==2014-15ರ-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ-ತಿರುವನಂತಪುರ== * ದಿನಾಂಕ: 4-2-2015-6-2-2015 ತಿರವನಂತಪುರದಲ್ಲಿ ನೆಟೆದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ, ಈಜಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಪದಕ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಾಳವಿಕಾ]],ಮತ್ತು [[ಅರವಿಂದ್‌]]ಗೆ ರಜತ ಬಂದಿದೆ. * ಈಜು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಪದಕ ಬೇಟೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಪುರುಷರ ವಿಭಾಗದ 200ಮೀ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮೆಡ್ಲೆ ಮತ್ತು 50ಮೀ.ಬ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಂ.ಅರವಿಂದ್‌ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಕಂಚು ಗೆದ್ದರೆ, ಮಹಿಳೆಯರ 400ಮೀ. ಫ್ರೀಸ್ಟೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ವಿ. ಮಾಳವಿಕಾ ರಜತದ ಸಾಧನೆ ತೋರಿದ್ದಾರೆ. * ಶುಕ್ರವಾರ ನಡೆದ 50 ಮೀ. ಬ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಅರ ವಿಂದ್‌ 27.26 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ತಲುಪಿ ಕಂಚು ಗೆದ್ದರು. ಸರ್ವಿಸಸ್‌ನ ಪಿ.ಎಸ್‌.ಮಧು 27.02 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ಮುಟ್ಟಿ ನೂತನ ಕೂಟ ದಾಖಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಸಂಭ್ರಮ ಆಚರಿಸಿದರು. [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ]] ರೋಹಿತ್‌ ಇಮೋಲಿಯಾ (ಕಾಲ: 27.22ಸೆ.) ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಜಯಿಸಿದರು. * 200ಮೀ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮೆಡ್ಲೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಧು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮೆರೆದರು. ಅವರು ಎರಡು ನಿಮಿಷ 8.98 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ತಲುಪಿ ನೂತನ ಕೂಟ ದಾಖಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಟ್ಟರು. 2011ರಲ್ಲಿ ವೀರ್‌ ಧವಳ್‌ ಖಾಡೆ (ಕಾಲ: 2:11.74ಸೆ.) ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ದಾಖಲೆ ಯನ್ನು ಅವರು ಮುರಿದರು. * * ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂ.ಅರವಿಂದ್‌ ಎರಡು ನಿಮಿಷ 9.49 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ಸೇರುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ರಜತ ಪದಕಕ್ಕೆ ಕೊರಳೊಡ್ಡಿದರು. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಸಂದೀಪ್‌ ಸೆಜ್ವಾಲ್‌ ಈ ವಿಭಾಗದ ಕಂಚು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. * * ಮಿಂಚಿದ ಮಾಳವಿಕಾ: ಮಹಿಳೆಯರ 400 ಮೀ. ಫ್ರೀಸ್ಟೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಮಾಳವಿಕಾ ನಾಲ್ಕು ನಿಮಿಷ 35.07ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ಮುಟ್ಟಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕದ ಒಡತಿಯಾದರು. * * ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಆಕಾಂಕ್ಷಾ ವೋಹ್ರಾ (ಕಾಲ: 4:32.50ಸೆ.) ನೂತನ ಕೂಟ ದಾಖಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂಗಾರದ ಸಾಧನೆ ತೋರಿದರು. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರಿಚಾ ಮಿಶ್ರಾ ಕಂಚಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಪಟ್ಟರು. * * ವಾನಿಯಾ, ದಾಮಿನಿಗೆ ಕಂಚು: ಮಹಿಳೆಯರ 50ಮೀ. ಬ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾನಿಯಾ ಕಪೂರ್‌ 31.40 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯದ ಗೆರೆ ಮುಟ್ಟಿ ಕಂಚು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡರು. ಗುಜರಾತ್‌ನ ಮಾನಾ ಪಟೇಲ್‌ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಪನ್ಸಾರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ವಿಭಾಗದ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಂಡರು. * * ಮಹಿಳೆಯರ 200ಮೀ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮೆಡ್ಲೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಈಜುಗಾರ್ತಿ ದಾಮಿನಿ ಕೆ.ಗೌಡ ಪದಕ ಗೆಲ್ಲುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. * ಅವರು ಎರಡು ನಿಮಿಷ 29.34 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ತಲುಪಿ ಕಂಚಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಪಟ್ಟರು. * * ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರಿಚಾ ಮಿಶ್ರಾ (ಕಾಲ: 2:25.78ಸೆ.) ನೂತನ ಕೂಟ ದಾಖಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂಗಾರ ಗೆದ್ದರೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಎ.ವಿ.ಜಯವೀಣಾ ರಜತ ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. * * ಅನಿಶಾಗೆ ಕಂಚು: ಮಹಿಳೆಯರ 1ಮೀ. ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌ ಬೋರ್ಡ್‌ ಡೈವಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಅನಿಶಾ ಗಾಂವ್ಕರ್‌ 86.10 ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌ ಕಲೆಹಾಕಿ ಕಂಚು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡರು. * * ಈ ವಿಭಾಗದ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರಾಧಿಕಾ ಮತ್ತು ಭವಿಕಾ ಅವರ ಪಾಲಾದವು. * ‘ಚಿನ್ನ’ದ ದೀಪಾ: ಜಿಮ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುರದ [[ದೀಪಾ ಕರ್ಮಾಕರ್]] ಚಿನ್ನದ ಬೇಟೆಯಾಡಿದರು. ಅವರು ಮಹಿಳೆ ಯರ ವಿಭಾಗದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 5 ಬಂಗಾರ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡರು. ಮೊದಲ ದಿನ ಮೂರು ಸ್ವರ್ಣ ಗೆದ್ದಿದ್ದ ಅವರು ಅಂತಿಮ ದಿನವಾದ ಶುಕ್ರವಾರ ‘ಫ್ಲೋರ್‌ ಎಕ್ಸರ್‌ಸೈಸಸ್‌’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್‌ ಬೀಮ್‌’ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲೂ ಬಂಗಾರದ ನಗು ಚೆಲ್ಲಿದರು. * * ಶೂಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಿಸಸ್‌ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ: ಪುರುಷರ 50ಮೀ.ರೈಫಲ್‌–3 ಪೊಷಿಸನ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಿಸಸ್‌ನ ಸತ್ಯೇಂದರ್‌ ಸಿಂಗ್‌ 445.5 ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌ ಗಳಿಸಿ ಚಿನ್ನ ಗೆದ್ದರು. * * ಪದಕ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಿಸಸ್‌ 38 ಚಿನ್ನ, 11ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು 12 ಕಂಚು ಸೇರಿದಂತೆ 61ಪದಕ ಪಡೆದು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆ. * * [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] 25 ಚಿನ್ನ, 29 ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು 20 ಕಂಚು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ 74 ಪದಕ ಗಳಿಸಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, 25 ಬಂಗಾರ, 13 ರಜತ ಮತ್ತು 6 ಕಂಚು ಸೇರಿದಂತೆ 44ಪದಕ ಗಳಿಸಿರುವ [[ಹರಿಯಾಣ]] ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ. * ಎರಡು ಚಿನ್ನ ಹಾಗೂ ತಲಾ 13 ಬೆಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಕಂಚಿನೊಟ್ಟಿಗೆ 28 ಪದಕ ಗೆದ್ದಿರುವ '''ಕರ್ನಾಟಕ 16ನೇ ಸ್ಥಾನ'''ದಲ್ಲಿದೆ. <ref>"Kerala to host 35th National Games from January 31". The Hindu. 27 June 2014. Retrieved 27 June 2014.</ref><ref>"Sachin Tendulkar to be goodwill ambassador for national games". The Hindu. 28 May 2014. Retrieved 27 June 2014.</ref><ref>"Glitter and glamour mark opening ceremony". January 31, 2015.</ref><ref>"Indian National Games 2015 Kerala Schedule - Calendar". Indian Crux. 4 December 2014. Retrieved 21 January 2014.</ref><ref>"Green rules of the National Games". Thehindu.com. 9 February 2015. Retrieved 18 April 2018.</ref><ref>ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ೭-೨-೨೦೧೫</ref> ==ನೋಡಿ== [[ಕರ್ನಾಟಕ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಷ್ಷ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡೆ]] gjcefszrexarjikeh8839flejot05sc 4 112271 1431659 1431505 2026-10-09T09:28:51Z MediaWiki message delivery 17558 /* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ ಹೊಸ ವಿಭಾಗ 1431659 wikitext text/x-wiki [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅರಳಿಕಟ್ಟೆ]] {{ಅರಳಿಕಟ್ಟೆ-nav}} {{ಸೂಚನಾಫಲಕ-ಅರಳಿಕಟ್ಟೆ}} __NEWSECTIONLINK__ * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on [[WP:Newbotrequest|this page]]. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below. * Admin/other rights can be requested at [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ನಿರ್ವಾಹಕ_ಮನವಿ_ಪುಟ]] {{ಆರ್ಕೈವ್-ಅರಳಿಕಟ್ಟೆ}} {{clear}} == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ತುಷ್ಟೀಕರಣ == [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ತುಷ್ಟೀಕರಣ]] ಪುಟ Simple English ನ [[:en:Shah Bano case]] ಪುಟಕ್ಕೆ ಲಿಂಕ್ ಆಗಿದೆ, ದಯವಿಟ್ಟು ಯಾರಾದರು ಆ ಪುಟವನ್ನು [[:en:Minority appeasement in India]] ಪುಟಕ್ಕೆ ಲಿಂಕ್ ಮಾಡಿ. Thanks!-[[ಸದಸ್ಯ:Baangla|Baangla]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Baangla|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೪೭, ೧೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೫ (IST) :@[[ಸದಸ್ಯ:Baangla|Baangla]] , {{done}} --<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೦:೩೭, ೧೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೫ (IST) ::Thanks!-[[ಸದಸ್ಯ:Baangla|Baangla]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Baangla|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೧೩, ೧೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೫ (IST) == {{t|databox}} == ವಿಕಿಡೇಟಾದಿಂದ ಡೇಟಾವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಇನ್ಫೋಬಾಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೈವ್ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಇನ್ಫೋಬಾಕ್ಸ್ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಬದಲು ನೀವು {{t|Databox}} ಅನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Databox/doc]] ಪುಟದಲ್ಲಿ ಇದೆ.--<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೨:೫೨, ೨೨ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೫ (IST) ಇದು ಬಹಳ ಅನುಕೂಲ. ಇದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು ಅಂದ್ರೆ, # ಬರೆವ ಪುಟಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ವಿಕಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಖನ ಮತ್ತು ವಿಕಿಡೇಟಾ ವಸ್ತು ಮುಂಚೆಯೇ ಇರಬೇಕು # ಕನ್ನಡ ಲೇಖನವನ್ನು ವಿಕಿಡೇಟಾದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಬೇಕು [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೦೯:೫೩, ೨೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೫ (IST) :@[[ಸದಸ್ಯ:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] , ಹೌದು, ಡೇಟಾಬಾಕ್ಸ್ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ವಿಕಿಡೇಟಾ ಐಟಂ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. --<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೫:೩೩, ೨೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೫ (IST) == Help panel question on [[:ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:~2025-41292-57|ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:~2025-41292-57]] (೧೫:೫೬, ೧೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೬) == ಧನ್ಯವಾದಗಳು ಸರ್ 🙏. ನ. ನಾಗಲಿಂಗ ಸ್ವಾಮಿ ( ಕನ್ನಡ ಯೋಧ. ಕನ್ನಡ ಕ್ರಾಂತಿದಳ) ಇವರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಕುರಿತು. --[[ಸದಸ್ಯ:Punyavathi nagalingaswmy|Punyavathi nagalingaswmy]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Punyavathi nagalingaswmy|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೬, ೧೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೬ (IST) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ೦೧:೧೫, ೧೭ ಜನವರಿ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[ಸದಸ್ಯ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:MediaWiki message delivery|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೫೧, ೧೮ ಜನವರಿ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ೦೨:೩೧, ೨೦ ಜನವರಿ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಮಂತ್ ಎಡಿಟ್-ಅಥಾನ್ - ೨೦೨೬ == ಫೆಬ್ರವರಿ 1ರಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ 31, 2026ರವರೆಗೆ ನಡೆಯುವ “ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ಫೋಕ್‌ಲೋರ್” ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರ ನವ ವರ್ಷದ ಅಂಗವಾಗಿ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ WMGMC ಹಾಗೂ ವಿಕಿಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೈನಾ ಕಲ್ಚರಲ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಸಹ-ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿವೆ; ಇದರೊಂದಿಗೆ ಫೆಬ್ರವರಿ 10ರಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ 18ರವರೆಗೆ ಆರನೇ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಮಂತ್ ಎಡಿಟ್-ಅಥಾನ್ ಕೂಡ ನಡೆಯಲಿದ್ದು, ಚೀನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ನವ ವರ್ಷದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬರವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ದಾಖಲಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಎಡಿಟ್-ಅಥಾನ್ ವುಡ್ ಸ್ನೇಕ್ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯ ಚಂದ್ರ ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ (ಫೆಬ್ರವರಿ 10–16) ಮತ್ತು ಫೈರ್ ಹಾರ್ಸ್ ವರ್ಷದ ಮೊದಲ ಚಂದ್ರ ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ (ಫೆಬ್ರವರಿ 17–ಮಾರ್ಚ್ 18) ಎಂಬ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದವರಿಗೆ ವರ್ಚುವಲ್ ಹಾಗೂ ಭೌತಿಕ ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. Page Link: https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D_%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%8E%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%9F%E0%B3%8D-%E0%B2%85%E0%B2%A5%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B3%8D ಈ ಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ ಸೈಟ್ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೦೮, ೩೦ ಜನವರಿ ೨೦೨೬ (IST) :{{done}} --<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೨:೩೯, ೧೧ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೬ (IST) ==ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೬- ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ== ನಾನು ಈ ಸ್ಪರ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಬೇಕಾಗಿದೆ. # ಬ್ಯಾನರ್ ನ ಲಿಂಕ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳು ಅನರ್ಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಆ ಪಟ್ಟಿ ಸರಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರೆ ನಮ್ಮ ಲೇಖನಗಳು ಅನರ್ಹವಾಗುವುದು ತಪ್ಪುತ್ತದೆ. # ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರೇ ಜ್ಯೂರಿಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಸರಿ? Conflict of interest ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ದಯವಿಟ್ಟು ನಿರ್ವಾಹಕರು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿ ವಿನಂತಿ. ದನ್ಯವಾದಗಳು [[ಸದಸ್ಯ:VASANTH S.N.|VASANTH S.N.]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:VASANTH S.N.|ಚರ್ಚೆ]]) ::#ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯ, ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ನೀವು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗೆ ನಾನು ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮೇಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪುಟವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಬಳಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದರಿಂದ ಆ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಆ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ನಿರ್ಧಾರವೇ ಅಂತಿಮ. ದಯವಿಟ್ಟು ಸೂಕ್ತವಾದ ಲೇಖನ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿ. ::#ಮತ್ತು ನಾನು ಈಗ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಂತೆ ಯಾವುದೇ ಲೇಖನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವವರು ಸ್ವತಃ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ(conflict of interest) ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಸಮುದಾಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ, ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳ ಹಾಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಘಟಕರು ಸಹ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು.--<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೨೨:೨೧, ೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೬ (IST) :@[[ಸದಸ್ಯ:VASANTH S.N.|VASANTH S.N.]] , ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ, ನೀವು ವಿಕಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬಹುದು. --<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೨೨:೨೫, ೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೬ (IST) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> ೦೬:೧೨, ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-02-16_Wikipedias&oldid=30094589 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ಚರ್ಚೆ]])</bdi> ೧೬:೪೫, ೧೯ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == ವಿಕಿಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026: ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನಕ್ಕೆ (ಸ್ಕಾಲರ್‌ಶಿಪ್) ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಕೆ ಆರಂಭ == ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ, ವಿಕಿಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026 ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ (ಸ್ಕಾಲರ್‌ಶಿಪ್) ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಈಗ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಭಾರತದ ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ 2026 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4 ರಿಂದ 6 ರವರೆಗೆ ನಡೆಯಲಿದೆ. ವಿಕಿಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾವು ಭಾರತ, ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರು, ಸಮುದಾಯದ ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆದಾರರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನೊಬ್ಬರು ಅರಿಯಲು, ಹೊಸ ವಿಚಾರ ಕಲಿಯಲು, ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಇದೊಂದು ಉತ್ತಮ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನೀವು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಈ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವರವಾದ ಪ್ರಕಟಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. 🙂 ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಕೊನೆಯ ದಿನಾಂಕ: [15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026, ರಾತ್ರಿ 11:59 ಕ್ಕೆ (IST)] ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕೊಂಡಿ: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] ದಯವಿಟ್ಟು ಈ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ವಿಕಿಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026 ಆಯೋಜನಾ ಸಮಿತಿ -[[ಸದಸ್ಯ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gnoeee|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೨:೩೨, ೨೯ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ಸದಸ್ಯ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:MediaWiki message delivery|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೪೨, ೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ಸದಸ್ಯ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:MediaWiki message delivery|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೦:೧೧, ೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ಸದಸ್ಯ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:MediaWiki message delivery|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೬:೨೭, ೨೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ಸದಸ್ಯ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:MediaWiki message delivery|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೩೨, ೧೭ ಮೇ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ೨೨:೪೪, ೨೭ ಮೇ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ಚರ್ಚೆ]])</bdi> ೨೨:೪೧, ೨೩ ಜೂನ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ೧೮:೫೯, ೨೫ ಜೂನ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿ (Self-funded Registration) ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳ ಆಹ್ವಾನ (Call for Submissions) ಈಗ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. == ಆತ್ಮೀಯ ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರೇ, ವಿಕಿ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026ಗಾಗಿ ಸ್ವಂತ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿ (Self-funded Registration) ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳ ಆಹ್ವಾನ (Call for Submissions) ಈಗ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ವಿಕಿ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4ರಿಂದ 6ರವರೆಗೆ ಕೇರಳದ ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿದೆ. ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರು, ಸಮುದಾಯದ ನಾಯಕರು, ಡೆವಲಪರ್‌ಗಳು, ಸಂಶೋಧಕರು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತರು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯ ಬೆಳೆಸಿ, ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ ವಿಕಿ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026ರ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ (Theme) '''“ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಹಂಚಿಕೆಯ ಹೊಸ ಕಲ್ಪನೆ: ಸಮುದಾಯದ ನಾಯಕತ್ವ”''' ಆಗಿದೆ. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹೊಸ ಮಾದರಿಗಳಂತಹ ವೇಗವಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ನಡುವೆ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಚಳವಳಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಸಮುದಾಯದ ನಾಯಕತ್ವ, ಜ್ಞಾನ ಸಮಾನತೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳು, ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದ ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸಲು ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. '''ಸ್ವಂತ ವೆಚ್ಚದ ನೋಂದಣಿ (Self-Funded Registration)''' ಸ್ವಂತ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಈಗ '''Pretix''' ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. * '''ನೋಂದಣಿ ಫಾರ್ಮ್:''' [https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/<nowiki>] </nowiki> * '''ವಿವರಗಳು ಹಾಗೂ ಅರ್ಹತಾ ಮಾನದಂಡಗಳು:''' '''ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳ ಆಹ್ವಾನ (Call for Submissions)''' ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಈಗ '''Eventyay''' ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು (Workshops), ಚರ್ಚೆಗಳು (Discussions), ಪ್ಯಾನಲ್ ಚರ್ಚೆಗಳು (Panels), ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಅಧಿವೇಶನಗಳು (Interactive Sessions), ಲೈಟ್ನಿಂಗ್ ಟಾಕ್ಸ್ (Lightning Talks) ಹಾಗೂ ಪೋಸ್ಟರ್ ಪ್ರಸ್ತುತಿಗಳು (Poster Presentations)ಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನೀವು ಅನುಭವಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ ಆಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಹೊಸದಾಗಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರಲಿ, ನಿಮ್ಮ ಆಲೋಚನೆಗಳು, ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಗಳು ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ರೂಪಿಸಲು ಹಾಗೂ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಬಹುದು. * '''ವಿವರಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು:''' [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme<nowiki>] </nowiki> * '''ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕೊನೆಯ ದಿನಾಂಕ:''' '''ಜುಲೈ 8, 2026''' '''ವಿಕಿ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026 ಕುರಿತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ''', ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ, ಪ್ರಮುಖ ದಿನಾಂಕಗಳು, ಸಮ್ಮೇಳನದ ನವೀಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿ. * '''ವಿಸ್ತೃತ ಪ್ರಕಟಣೆ:''' [https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/<nowiki>] </nowiki> ನಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರು ನೋಂದಣಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಚಯದವರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿನಂತಿಸುತ್ತೇವೆ. '''ಧನ್ಯವಾದಗಳು,''' '''ವಿಕಿ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026 ಆಯೋಜನಾ ತಂಡ''' [[ಸದಸ್ಯ:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Amrit Sufi|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೪೮, ೩೦ ಜೂನ್ ೨೦೨೬ (IST) == ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪೆಗಳ ವಿಷಯ, ವಿಚಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿಕೆ == ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಸಾಕಷ್ಟಿದೆ. ಯುಟ್ಯೂಬ್ ಮುಂತಾದ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಫ್ಯಾನ್‌ಗಳೇ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಕಪ್ಪೆಗಳು ಮಲೆನಾಡಿಗರ, ಕರಾವಳಿ ಹಾಗೂ ಒಳನಾಡಿನ ಜನರ, ರೈತರ ಜೀವನಾಡಿಗಳು. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಠದ ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷ ಕಪ್ಪೆಗಳಾದ ಕುಂಬಾರ, ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಕಪ್ಪೆಗಳು ಮುಂಗಾರಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಮುಂಗಾರು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಜೀವ ಸಂತತಿಯೇ ನಾಶದಂಚಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅವುಗಳು ಜೀವ ಸಂಕುಲದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಜನ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಆದ್ಯಯನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಇರುವ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನಗಳ ಮೂಲಕ (ಪಾಡ್‍ಕಾಸ್ಟ್‌) ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅಲ್ಲದೇ ಇತರ ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ಪ್ರಚುರಪಡಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಒಂದು [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Resources_and_Partnerships/India_Rapid_Project/Frogs_of_the_Western_Ghats_-_A_pilot_project ಯೋಜನೆಗೆ ಅರ್ಜಿ ಹಾಕಿದ್ದೇನೆ]. ಇದಕ್ಕೆ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Community_Resources_and_Partnerships/India_Rapid_Project/Frogs_of_the_Western_Ghats_-_A_pilot_project#Please_share_your_feedback_and_endorsements ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸಬೇಕಾಗಿ] ವಿನಂತಿ. ನಿಮಗೇನೇ ಸಲಹೆ, ಸಂದೇಹಗಳಿದ್ದರೂ ಯೋಜನೆಯ ಚರ್ಚಾಪುಟದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ನನಗೆ ನೇರವಾಗಿಯೂ ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. -- [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೮, ೬ ಜುಲೈ ೨೦೨೬ (IST) :ಓಳ್ಳೆಯ ಯೋಜನೆ. ಜೀವ ಸಂಕುಲಗಳ ಉಳಿವಿನ ಕಾಳಜಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ಕಪ್ಪೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಸಂತತಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದರೆ ವಿವಿಧ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿದೆ. [[ಸದಸ್ಯ:Kavitha G. Kana|Kavitha G. Kana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kavitha G. Kana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೫ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST) :ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕಾದ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ajIpMnxDNIdZt5_F9jEM0YFX3BJhCE9wkBFOb_vo4Xc/edit?gid=1955526827#gid=1955526827 ಇಲ್ಲಿದೆ]. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನೆ ಪುಟ ತಯಾರು ಮಾಡಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ವಿಕೀಕರಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೨೧, ೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) ೧೭:೫೪, ೨೪ ಜುಲೈ ೨೦೨೬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' -- [[ಸದಸ್ಯ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kuldeepburjbhalaike|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೪, ೨೬ ಜುಲೈ ೨೦೨೬ (IST) *[[Project:ಕೇರಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ತಿಂಗಳು 2026]]--[[ಸದಸ್ಯ:Vinoda mamatharai|Vinoda mamatharai]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vinoda mamatharai|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೩೩, ೨೭ ಜುಲೈ ೨೦೨೬ (IST) == Wiki Intership Program in Kannada- Tulu Languages == <div style="width: 95%; padding: 0.5em; border: 5px solid transparent; border-image: repeating-linear-gradient(-45deg, #ccc, #ccc 1px, transparent 1px, transparent 3px) 1; margin-bottom: 1em; font-size: 95%; text-align: center;"> <hr style="border: none; height: 5px; background-image: repeating-linear-gradient(-45deg, #ccc, #ccc 1px, transparent 1px, transparent 3px);" /> [[File:KLW-wiki-kn.svg|40px|link=https://klw-2024-25.toolforge.org/]] '''ಕನ್ನಡ–ತುಳು ವಿಕಿಲರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಶಿಪ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ''' <hr style="border: none; height: 5px; background-image: repeating-linear-gradient(-45deg, #ccc, #ccc 1px, transparent 1px, transparent 3px);" /> English:'''[[meta:Kannada-Tulu Wikilearn/Internship_program|Kannada–Tulu WikiLearn Internship Program]]''' is a structured capacity-building initiative based on the 7-week WikiLearn course, where selected interns participate in creating new articles, improving existing articles, proofreading Wikisource pages, creating and enhancing Wikidata items, uploading media files to Commons on Kannada, Tulu Wikipedia, and Wikisource through project-based learning over a 45-day to 3-month period with weekly mentoring and progress check-ins, and successful participants are awarded certificates and community recognition. For more information check this [[meta:Kannada-Tulu Wikilearn/Internship_program]] page. Kannada:'''[[meta:Kannada-Tulu Wikilearn/Internship_program|ಕನ್ನಡ–ತುಳು ವಿಕಿಲರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಶಿಪ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]]'''ವು ೭-ವಾರಗಳ ವಿಕಿಲರ್ನ್ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ-ನಿರ್ಮಾಣ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಇಂಟರ್ನ್ಗಳು ಕನ್ನಡ, ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಮತ್ತು ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್ಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು, ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪ್ರೂಫ್‌ರೀಡ್ ಮಾಡುವುದು, ವಿಕಿಡೇಟಾ ಐಟಂಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವರ್ಧಿಸುವುದು, ಕಾಮನ್ಸ್ಗೆ ಮಾಧ್ಯಮ ಫೈಲ್ಗಳನ್ನು ಅಪ್ಲೋಡ್ ಮಾಡುವುದು, ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿ ಪರಿಶೀಲನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ೪೫-ದಿನಗಳಿಂದ ೨-ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಜನಾ-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದವರಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ [[meta:Kannada-Tulu Wikilearn/Internship_program]] ಪುಟವನ್ನು ನೋಡಿ. Tulu= '''[[meta:Kannada-Tulu Wikilearn/Internship_program|ಕನ್ನಡ–ತುಳು ವಿಕಿಲರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಶಿಪ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]]''' ೭-ವಾರೊದ ವಿಕಿಲರ್ನ್ ಕೋರ್ಸ್ನ್ ಆಧಾರಿಸಾದ್ ರೂಪಿಸಾಯಿನ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ-ನಿರ್ಮಾಣ ಉಪಕ್ರಮೊ ಆದಿಪ್ಪುಂಡು, ಆಯ್ಕೆಯಾಯಿನ ಇಂಟರ್ನ್ಗಳು ಕನ್ನಡ, ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಬೊಕ್ಕ ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್ಗಳೆಡ್ ಪೊಸ ಲೇಖನೊಲೆನ್ ರಚಿಸುನಿ, ಅಸ್ತಿತ್ವಡಿಪ್ಪುನ ಲೇಖನೊಲೆನ್ ಸುಧಾರಿಸುನಿ, ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್ ಪುಟೊಲೆನ್ ಪ್ರೂಫ್‌ರೀಡ್ ಮಲ್ಪುನಿ, ವಿಕಿಡೇಟಾ ಐಟಂಲೆನ್ ರಚಿಸುನಿ ಬೊಕ್ಕ ವರ್ಧಿಸುನಿ, ಕಾಮನ್ಸ್ಗ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಫೈಲ್ಗಳೆನ್ ಅಪ್ಲೋಡ್ ಮಲ್ಪುನಿ, ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಬೊಕ್ಕ ಪ್ರಗತಿ ಪರಿಶೀಲನೆಲೆನೊಟ್ಟಿಗೆ 45-ದಿನೊಡ್ದು 2-ತಿಂಗೊಲು ಅವಧಿಡ್ ಯೋಜನಾ-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆದ ಮೂಲಕ ಭಾಗವಹಿಸುವೆರ್, ಬೊಕ್ಕ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ್ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸವುನಕ್ಲೆಗ್ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರೊಲು ಕೊರ್ಪುವೆರ್. ಜಾಸ್ತಿ ಮಾಹಿತಿಗ್ ಈ [[meta:Kannada-Tulu Wikilearn/Internship_program]] ಪುಟೊನು ತೂಲೆ. Thank you,ಧನ್ಯವಾದಗಳು,ಸೊಲ್ಮೆಲು ---<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೦:೩೨, ೧ ಆಗೋಸ್ಟು ೨೦೨೬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:A826@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:A826/Kannada-Tulu_Project_talk_pages&oldid=30876200 --> == Documenting the Folk Arts of North Karnataka – Phase 2 (ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ದಾಖಲಾತಿ – ಹಂತ 2) == ನಮಸ್ಕಾರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ, ನಾನು ಕಳೆದ ವರ್ಷ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ಅನುದಾನದ ಸಹಾಯದಿಂದ "ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ದಾಖಲಾತಿ" (Documenting the Folk Arts of North Karnataka) ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾನಪದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಲುಪಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ಚೌಡ್ಕಿ ಪದ, ಗಿಗಿ ಪದ, ಧುರುಂ ಮುರುಗೇರು ಮತ್ತು ಸುಡುಗಾಡು ಸಿದ್ಧರು ಸೇರಿದಂತೆ ಐದು ಜಾನಪದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು. ಕಲಾವಿದರ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು, ವಿಡಿಯೊಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್‌ಗೆ ಅಪ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಕೆಲವು ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಡಿಯೊಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಓದುಗರಿಗೆ ಈ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. 2025ರ ಯೋಜನೆಯ ಲಿಂಕ್: https://meta.wikimedia.org/wiki/Documenting_the_Folk_Arts_of_North_Karnataka#Documenting_the_Folk_Arts_of_North_Karnataka ಈ ಯೋಜೆಯ ಎರಡನೇ ಹಂತಕ್ಕಾಗಿ (Phase 2) ನಾನು ಮತ್ತೆ ಅನುದಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಬಾರಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗದ ಹಂತಿ ಪದ, ಪುರವಂತರು, ಗೊಂಡಳಗೇರಿ ಪದ, ವೇಷಗಾರರು, ಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ, ಹೇಳುವವರು ಹಾಗೂ ಜೋಗಮ್ಮ ಪದಗಳು ಎಂಬ ಜಾನಪದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ, ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಲಾವಿದರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಂದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಈ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ದಾಖಲೆಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ನಾನು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದವನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇವುಗಳು ನಶಿಸುವ ಮೊದಲು ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಉಳಿಸುವುದು ನನ್ನ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.<br> ಈ ಯೋಜೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾನಪದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಾಹಿತಿಗಳು, ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಸಂಶೋಧನಾ ಲೇಖನಗಳು, ಕಲಾವಿದರ ಸಂಪರ್ಕ ವಿವರಗಳು ಯಾರಿಗಾದರೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ದಯವಿಟ್ಟು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿನಂತಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಸಲಹೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವು ಈ ಯೋಜೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಮಗ್ರವಾಗಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. <br> ಧನ್ಯವಾದಗಳು. Hello everyone, Last year, with the support of a Wikimedia Foundation grant, I successfully completed the "Documenting the Folk Arts of North Karnataka" project. The primary objective of the project was to preserve and promote the rich folk traditions of North Karnataka by documenting them and making the knowledge freely available through Wikimedia projects. During Phase 1, we documented five folk art forms—Dollu Kunitha, Chowdki Pada, Gigi pada, Dhuurum murugeru, Sudugadu Siddharu, We conducted field visits, photographed and recorded live performances, and uploaded the media to Wikimedia Commons. We also improved the related Wikipedia articles and embedded videos into relevant pages to help readers better understand these traditional art forms. <br> 2025 Project Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Documenting_the_Folk_Arts_of_North_Karnataka#Documenting_the_Folk_Arts_of_North_Karnataka <br> I have now applied for Phase 2 of the project. This phase aims to document six endangered folk art forms: Puravantharu, Gondhalageri Pada, Veshagararu, Hanthi Pada, Krishna Parijatha, Heluvavaru and Jogamma Padagalu. I chose these six folk arts because only a small number of artists continue to practice them today, and there is a real risk that they may disappear if they are not documented now. Since I belong to North Karnataka, I understand the cultural importance of these traditions and feel a personal responsibility to preserve them for future generations. At present, these folk-art forms do not have dedicated documentation on Wikimedia projects, making this initiative even more important. <br> I would greatly appreciate the support of the Wikimedia community. If anyone has reliable sources, books, photographs, historical information, or contacts with artists related to these folk art forms, please feel free to share them. Your suggestions and contributions will help make this project more comprehensive and ensure that this valuable cultural heritage is preserved as free knowledge for everyone. Thank you for your continued support. [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೧೦, ೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST) == ಸಮುದಾಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರ್ಯಪಡೆ: ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ == ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ! ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು [[m:Indic_MediaWiki_Developers_User_Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] (IMDUG) ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಳೆದ ವರ್ಷ, ಎರಡು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಾವು [[m:Indic_Community_Task_Force_2025|Indic Community Task Force 2025]] ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದೆವು. ನಮಗೆ ದೊರೆತ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಲಹೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಎಲ್ಲಾ ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಈ ವರ್ಷ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. === ನಾವು ಏನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ? === ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರು ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ: *ನಿಮ್ಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸರು. *ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ಸಮುದಾಯ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿ. *ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಸಂಪರ್ಕಿತರ ಟೆಲಿಗ್ರಾಮ್ ಬಳಕೆದಾರ ಹೆಸರುಗಳು. *ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು, ಅಗತ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಆದ್ಯತೆಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ. ಇದು ಕೆಳಗಿನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು: *ತಿದ್ದುಪಡಿ (editing) ಅಥವಾ ಪೇಟ್ರೋಲಿಂಗ್ (patrolling) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶಗಳು. *ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಗ್ಯಾಜೆಟ್‌ಗಳು, ಪರಿಕರಗಳು (tools) ಅಥವಾ ಬಾಟ್‌ಗಳು. *ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್ ಅಥವಾ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸವಾಲುಗಳು. ೮ಕೊಡುಗೆದಾರರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳು. ೮ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಪಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ಆದ್ಯತೆಗಳು. === ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಹೇಗೆ === ದಯವಿಟ್ಟು ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] ಅನ್ನು '''೧೮ನೇ ಆಗಸ್ಟ್''' ರೊಳಗೆ ಭರ್ತಿ ಮಾಡಿ. ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯವು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ, ಈ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುವ ಮೂಲಕವೂ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು. === ಮುಂದೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? === ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯು ನಮಗೆ ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ: *ಭವಿಷ್ಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದಾಯ ಸಂಪರ್ಕಿತರ ಜಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು. *ಭಾರತೀಯ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲು. *ಗಮನಹರಿಸಿದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು. *ಸೂಕ್ತವಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಡೆವಲಪರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲು. ನೀವು ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿನಂತಿಯನ್ನು ನಾವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ವಿನಂತಿಯ ಜಟಿಲತೆ, ಯೂಸರ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣತಿ, ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ಗಮನಿಸಿ. ಎಲ್ಲಾ ವಿನಂತಿಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಬಗೆಹರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಗರಿಷ್ಠ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಮುದಾಯದ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಡೆವಲಪರ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾರ್ಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ನಾವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನಾವು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ! '''Best wishes,''' ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' == ಗಡಿಯಾಚೆಯ ಪರಂಪರೆ - ಭಾರತದ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಂಪಾದನಾ ಅಭಿಯಾನ 2026 == '''ಗಡಿಯಾಚೆಯ ಪರಂಪರೆ – ಭಾರತದ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಂಪಾದನಾ ಅಭಿಯಾನ''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಂಪಾದಕರಿಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶ. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ UNESCO ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಕುರಿತು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಹಾಗೂ ಈಗಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪಾದನಾ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿ 15 ಆಗಸ್ಟ್ 2026 ರಿಂದ 24 ಆಗಸ್ಟ್ 2026 ರವರೆಗೆ. ಈ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಮತ್ತು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಕುರಿತು ಕನ್ನಡ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. '''ಕನ್ನಡ ಸಮುದಾಯದ ಅಗ್ರ ಮೂರು ವಿಜೇತರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ನಗದು ಬಹುಮಾನಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ.''' 🥇 1ನೇ ಬಹುಮಾನ – ₹10,000 <br> 🥈 2ನೇ ಬಹುಮಾನ – ₹5,000 <br> 🥉 3ನೇ ಬಹುಮಾನ – ₹3,000 <br> ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ಬಹುಮಾನ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ. ನಿಮ್ಮ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಂಪಾದನಾ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಹಾಗೂ ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಈ ವಿಶೇಷ ಅಭಿಯಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ. ಅಭಿಯಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ, ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ಲಿಂಕ್ ನೋಡಿ:https://w.wiki/TP4p <br> ಬನ್ನಿ, ಸಂಪಾದಿಸೋಣ… ಸ್ಪರ್ಧಿಸೋಣ… ಗೆಲ್ಲೋಣ! 🏆🌏 [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೫, ೧೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST) == Help panel question on [[:ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ|ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ]] (೧೫:೦೫, ೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬) == i wanted new page of trial page --[[ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy|2530738 M Medha Reddy]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:2530738 M Medha Reddy|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೫, ೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :@[[ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy|2530738 M Medha Reddy]] , you can use any instances where you can just change pagename in URL like example given below. :* [[ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ]] :* [[ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ/2]] :* * [[ಸದಸ್ಯ:2530738 M Medha Reddy/ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಪುಟ/3]] :--<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೫:೨೭, ೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) == ಸರ್ವರ್ ಬದಲಾಯಿಸುವಿಕೆ - ನಿಮ್ಮ ವಿಕಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಓದಲು-ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|ಸಂದೇಶವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಓದಲು ಈ ಕೊಂಡಿ ನೋಡಿ]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಫೌಂಡೇಶನ್]] ತನ್ನ ಡೇಟಾ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಇತರೆ ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ವಿಕಿಗಳು ವಿಕೋಪಗಳ ನಂತರವೂ ಆನ್ಲೈನ್ ನಲ್ಲಿ ಇರುವವೆಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ ಸಂಚಾರವು '''{{#time:j xg|2026-09-23|kn}}''' ಕ್ಕೆ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆಯು '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|ಮೀಡಿಯಾ ವಿಕಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಕೆಲ ಮಿತಿಗಳಿಂದಾಗಿ, ಈ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಪಾದನೆಗಳು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ಅಡ್ಡಿಗಾಗಿ ನಾವು ಕ್ಷಮೆ ಕೋರುತ್ತೇವೆ, ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲು ನಾವು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಯುವ 30 ನಿಮಿಷಗಳ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾನರ್ ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಬ್ಯಾನರ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ನೀವು ಈ ಬ್ಯಾನರ್ ಪಠ್ಯದ [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate ಅನುವಾದ ಅಥವಾ ಪ್ರೂಫ್ ರೀಡಿಂಗ್] ಮಾಡಬಹುದು. '''ನೀವು ಈ ಸಣ್ಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಿಗಳನ್ನು ಓದಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಂಪಾದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.''' * ನೀವು {{#time:l j xg Y|2026-09-23|kn}} ಒಂದು ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಸಂಪಾದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. * ನೀವು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಉಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಲ್ಲಿ, ನಿಮಗೆ ಒಂದು ದೋಷ ಸಂದೇಶ ಗೋಚರವಾಗುವುದು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಪಾದನೆಯೂ ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಇದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀವು ದೋಷ ಸಂದೇಶ ಕಂಡರೆ, ದಯವಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗುವವರೆಗೆ ಕಾಯಿರಿ. ನಂತರ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಸಂಪಾದನೆ ಉಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಒಂದು ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಎಂದು ಸಲಹೆಕೊಡುತ್ತೇವೆ. ''ಇತರೆ ಪರಿಣಾಮಗಳು:'' * ಹಿಂಬದಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿರುವವು ಮತ್ತು ಕೆಲವನ್ನು ಕೈ ಬಿಡಲಾಗುವುದು. ಕೆಂಪು ಕೊಂಡಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯದಂತೆ ತಕ್ಷಣ ಅಪ್ಡೇಟ್ ಆಗದೆ ಇರಬಹುದು. ನೀವು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆಡೆ ಕೊಂಡಿ ಹೊಂದಿದ ಲೇಖನ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರೆ, ಆ ಕೊಂಡಿ ಸಹಜಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೆಂಪು ಉಳಿಯುವುದು. ಕೆಲ ಉದ್ದ-ಓಡುವ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಗಳು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. * ಇತರ ಯಾವುದೇ ವಾರದಂತೆ ಕೋಡ್ ನಿಯೋಜನೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಾವು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ನಂತರ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕೇಸ್-ಬೈ-ಕೇಸ್ ಕೋಡ್ ಫ್ರೀಜ್‌ಗಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|ಗಿಟ್‌ಲ್ಯಾಬ್]] ಸುಮಾರು 90 ನಿಮಿಷಗಳವರೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಬಹುದು. ನೀವು [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org ನಲ್ಲಿ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಓದಬಹುದು]]. ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗುವುದು '''ದಯವಿಟ್ಟು ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ೧೮:೨೮, ೧೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == ವಿಕಿಕೋಟ್ ಮತ್ತು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಬಳಕೆದಾರರ ವಾಟ್ಸ್ಆಪ್ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚರ್ಚೆ == {{Quote|ಅವರು ವಿಕಿಕೋಟ್ ನೋಡಿದ್ದೀರಾ? ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕಚಡಾ ತುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಿನಿಮಾ ನಟಿಯರು ಒದರಿದ್ದೆಲ್ಲ ಉಕ್ತಿಗಳಲ್ಲ. ನಾನು ಮಾಂಸಾಹಾರ ಇಷ್ಟ ಪಡುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಸಸ್ಯಾಹಾರ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ನಟಿಯಾಗಬೇಕೆಂದುಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ - ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಉಕ್ತಿಗಳಾಗುತ್ತವಾ? ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ಸಿನಿಮಾ ನಟಿಯರೆಂದರೆ ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೇ? ಅವರ ಚಿಲ್ಲರೆಪಲ್ಲರೆ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಉಕ್ತಿಗಳಾ? ಮಹಿಳಾ ಪರವಾದ ಉಕ್ತಿಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಾಧಕಿಯರ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಬರಬೇಕು. ಉದಾ- ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಭೈರಾದೇವಿ, ದಾಣಿ ಅಬ್ಬಕ್ಕ, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ, ಇರಾವತಿ ಕರ್ವೆ, ಕಮಲಾದೇವಿ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ,.. ದಯವಿಟ್ಟು ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಆಯೋಜಕರು ಸರಿಯಾಗಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿ ವಿನಂತಿ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ವಿಕಿಕೋಟ್‌ಗೆ ಸರಿಹೊಂದದವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ಅಳಿಸಬೇಕು. ನಾನು ಕೆಲವನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಹಾಕಿದ್ದೇನೆ. ವಿಕಾಸ ಹೆಗಡೆ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲರೂ ಈ ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ವಿಕಿಕೋಟ್‌ಗೆ ಸರಿಹೊಂದದವುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಹಾಕಬೇಕಾಗಿ ವಿನಂತಿ - https://kn.wikiquote.org/wiki/ವರ್ಗ:ಅವಳ-ಮಾತು೨೦೨೬_ಲೇಖನ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.|@[[ಸದಸ್ಯ:Pavanaja|Pavanaja]] }} {{quote|ಅವರು ಉಕ್ರೇನ್ ಸ್ಪರ್ದೆ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಮೊನ್ನೆ ನಡೆದದ್ದು ಸಹ ಇದೇ.. ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.|@[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|Mahaveer Indra]] }} {{quote|ಅವರು ಏನು ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ.|@[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] }} {{quote|ಸ್ಪರ್ದೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕಸ ತುಂಬುವುದು.. ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.|@[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|Mahaveer Indra]] }} {{quote|ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಕಸದಿಂದ ರಸ ತೆಗೆಯೋಣ.....ತೆಗೆಯಬಹುದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. |@[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] }} {{quote|ಒಳ್ಳೆಯದು. ಆದರೆ ಕಸ ತೆಗೆಯುವುದೇ ಕೆಲಸ ಆಗುದು ಬೇಡ ಅಂತ. ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕೆ ಕಲ್ಪುನ ಕಳ, ಸಾಂಡ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಇದೆ.. ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವೇ ವಿಶ್ವಕೋಶಕ್ಕೆ ಮಾಹಿತಿ ತುಂಬಿಸುವುದು...|@[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|Mahaveer Indra]] }} {{quote|ಹಿರಿಯರು ಆರ್ಟಿಕಲ್ ಬರೆಯುವುದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಹೇಗೆ ಆಗೋದು. ಹೊಸಬರು ತಪ್ಪು ಬರೆದರೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ಸರಿ ಮಾಡಬೇಕು.|@[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] }} {{quote|ತಪ್ಪು ಮಾಡ್ಲಿಕೆ ಅಂತ ಸಾಂಡ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಇದೆ ಅಲ್ವಾ ? ಅಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿ ನಂತರ ಲೈವ್ ಮಾಡಬಹುದು.. ಹಿರಿಯರು ಆರ್ಟಿಕಲ್ ಬರೆಯುವುದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಹೇಗೆ ಆಗೋದು. -- ಅರ್ಥ ಆಗ್ಲಿಲ್ಲ |@[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|Mahaveer Indra]] }} {{quote|ಇದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಹಿರಿಯರು ಉಕ್ರೇನ್ ಬಗ್ಗೆ ಲೇಖನ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ನೀವೇ ನೋಡಿ. ಅವರು ಬರೆಯಬಹುದಿತ್ತಲ್ವ. ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಹ ಬರೆದಿಲ್ಲ. |@[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] }} {{quote|ಯಾವುದೇ ಬರಹ ಅದನ್ನ ವಿಕಿಇಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಮೊದಲು ಓದುವವರಿಗೆ ಅರ್ಥ ಆಗುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಅಲ್ದೆ, ಬೇರೆ ದೇಶದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪದಗಳನ್ನ ಹಾಗೇ ಇಲ್ಲಿ ತಂದು ಹಾಕಿದ್ರೆ ಓದುಗರಿಗೆ ಅರ್ಥ ಆಗುದಿಲ್ಲ.. ಉದಾ- ಉಕ್ರೇನ್ ದೇಶದ್ದು ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಶಬ್ದ. ಉಕ್ರೇನ್ ಕುರಿತ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಆ ಶಬ್ದ ಹಾಗೇ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಏನು?? ನಾನು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕೆ ಲೇಖನ ಬರೆಯುವಾಗ ಅದು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಅಗತ್ಯ ಎಂಬ ಮಾನದಂಡವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲೇಖನ ಬರೆಯುವುದು. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯಾವುದೋ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದರೆ ನಾವೂ ಅದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅತೀ ಅಗತ್ಯವೇ? ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯದ ಲೇಖನಗಳು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯೋಜನೆಗಳ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ ನೋಡಿದ್ದೀರಾ? ಅವುಗಳ ಕೊಂಡಿ ಇಲ್ಲಿವೆ - https://kn.wikipedia.org/wiki/ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಯೋಜನೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೋಡೋಣ - ವಿಜ್ಞಾನ ಪಠ್ಯ ಲೇಖನಗಳು. ಇದು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅತೀ ಅತೀ ಅಗತ್ಯ. ಎಷ್ಟು ಜನ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದೀರಾ? ರಷ್ಯ ಉಕ್ರೇನ್ ಉದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದವರು ಉಕ್ರೆನ್ ಪರ ಇದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಉಕ್ರೆನ್ ಪರವಾದ ಲೇಖನ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ಯಾವುದೋ ನಟಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಬರೆದು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೇನು ಲಾಭ? ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ಅಗತ್ಯವೇ, ಒಪ್ಪೋಣ. ಆದರೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 34,500 ಲೇಖನಗಳಿರುವಾಗ ನಾವು ನಮ್ಮ priority ಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡವೇ? ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಲೇಖನಗಳು ಎಂಬ ಯೋಜನೆ ಈಗಾಗಲೇ ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರೆಲ್ಲ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದೀರಾ? ಅದು ಇರುವಾಗ ಇನ್ನೊಂದ ಮಹಿಳಾ ಪರವಾದ ಲೇಖನ ಯೋಜನೆ, ಸ್ಪರ್ಧೆ ಯಾಕೆ? ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲವೇ?|@[[ಸದಸ್ಯ:Pavanaja|Pavanaja]]}} {{quote|ಇದನ್ನು ನಾನು ಸಹ ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಈಗಿನ ಹೊಸ ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಲು ನೀವು ಸಹ ಇದೇ ರೀತಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಆಯೋಜಿಸಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಯಾಕೆ ನೀಡಬಾರದು. ಇದರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.|@[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] }} {{quote|Translation ಮತ್ತು Transliteration ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬೇರೆಯೇ. Translation ಮಾಡಲಾಗದ್ದನ್ನು Transliteration ಮಾಡಬಹುದು. ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಲೇಶನ್ ಅಂದ್ರೆ ಅನುವಾದ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಲಿಟ್ರೇಶನ್ ಅಂದರೆ ಬೇರೆ ಭಾಷೆಯ ಪದವನ್ನು ಹಾಗೇ ಬರೆಯೋದು. ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಬಳಸುವುದು. ಕನ್ನಡದೊಂದಿಗೆ ಹಲವಾರು ಭಾಷೆ ಪದಗಳಿವೆ. ಮೇಜು, ಕುರ್ಚಿ, ತಾಲೂಕು, ತಹಶಿಲ್ದಾರ ಹೀಗೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಇತರ ಭಾಷೆ ಪದಗಳಿಲ್ಲವೇ. ಕಸ ಅಂದರೆ ಅರ್ಥ ಕೆಡುವ ವಾಕ್ಯಗಳು. ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ವಿವರಣೆ. ಇನ್ನು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಕಿರಿಯರು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಕ್ಷಮಿಸಿ, ವಿಕಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಒಳ್ಳೆಯ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಮಾಡೋಣ. ಅನಗತ್ಯ ಮೆಟಾದಲ್ಲಿ ಬರೆಯೋದು, ಕೀಳರಿಮೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾಕೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಿರಿಯರೆಂದು ನೀವು ಊಹಿಸುವವರಿಗೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್, ಮೊಬೈಲ್ ಪರದೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಕಷ್ಟ ಎದುರಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ಸಂತೋಷ್ ನೋಟಗಾರ ಸರ್ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯನ್ ಇದ್ದಾರಲ್ವ. ಹಾಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಲೇಖನ ಬರೆದವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮ ಲೇಖಕರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಲೇಖನ ಉತ್ತಮ ಆಗಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಡಿಸ್ಕರೇಜ್ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ. ಏನೋ ಹೇಳಬೇಕನಿಸಿತು. ನಾನು ಎಲ್ಲರಂತೆ ಒಬ್ಬ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್, ಅಷ್ಟೆ. ಮೊನ್ನೆ ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಹತ್ತನೇ ವರ್ಷಾಚರಣೆ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಕಿರಿಯರೆಂಬ ಕಿರಿಕಿರಿ ಇತ್ತ? ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸಂತೃಪ್ತಿ ನೀಡಿದೆಯಲ್ವ?|@[[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] }} {{quote|ನಾವು ಈ ರೀತಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ವಾಟ್ಸ್‌ಆಪ್ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ಬೇಡ. ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಅರಳಿಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಉತ್ತಮ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ವಿಕಿ ಅರಳಿಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೋ ಅಥವಾ ಒಂದು ಹೊಸ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹಾಕೋಣ.|@[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|Gopala Krishna A]] }} {{quote|ಹಾಗೇ ಮಾಡೋಣ. ಯಾಕೆಂದರೆ ವಿಕಿ ಓಪನ್ ಸೋರ್ಸ್. ನಮ್ಮ ಚರ್ಚೆಯೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿ.|@[[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] }} {{quote| ಹಾಗೇ ಮಾಡೋಣ. ಯಾಕೆಂದರೆ ವಿಕಿ ಓಪನ್ ಸೋರ್ಸ್. ನಮ್ಮ ಚರ್ಚೆಯೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿ. ಎಂದು ಒಂದು ಪೋಲ್ ಶುರುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಳೆ ಜೊತೆಗೆ ಕಳೆ ಕೂಡಾ ಬರೋದೇ.. |@[[ಸದಸ್ಯ:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]]}} {{quote|Not a valid reason..|@[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|Mahaveer Indra]] }} {{quote|ಈ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಅರಳಿಕಟ್ಟೆಗೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.|@[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|Gopala Krishna A]] }} [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೩೩, ೧೭ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :ಪವನಜ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ ಅವರ ಅಳಿಸುವ ವಿನಂತಿಗಳು ಯಾವುದೇ ವಿಕಿಕೋಟ್ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗಾಗಿ ಅವರ ಸಂಪಾದನೆಗಳನ್ನು ರಿವರ್ಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಪರ್ಧಾ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯು ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಚಳವಳಿಯ ಮುಕ್ತ ಸಂಪಾದನಾ ತತ್ವಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾದ, ವಿಕಿಕೋಟ್‌ನ ಲೇಖನ ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಕೋಟ್ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಯೋಜನೆ ಕೇವಲ 380 ವಿಷಯ ಪುಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ "ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿಯಂತ್ರಣ"ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಳಿಸುವಿಕೆ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಸಬರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಕೂಡ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಿಕಿಮೀಡಿಯದ ಆಶಯ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಧ್ಯೇಯ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಹಲವು ಉಪಕರಣಗಳಿದೆ ಅನುಭವಿ ಸಂಪಾದಕರು ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಗೋಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬೇಕೇ ವರೆತು ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬಾರದು. --<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೧೬:೦೩, ೧೮ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ::ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಳಿಸುವಿಕೆಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುವ ಮೂಲಕ ಹೊಸಬರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿ, ಅಗತ್ಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಬಹುದು. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವೂ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ::ಕಳೆದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತುಳು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ತಡೆಯುವ ಮನೋಭಾವವೇ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ::ತಪ್ಪುಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಆಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆ. ತಪ್ಪುಗಳು ಸಹಜ , ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಸಬರು ಕಲಿಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ಅವು. ಆದರೆ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ಬದಲು, ಅವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸರಿಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಡುವ ಹಿರಿಯ ಬಳಕೆದಾರರ ಅಗತ್ಯ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತುಳು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಇಂದು ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ::ಹೊಸಬರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು, ಅವರನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸೋಣ. ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಎರಡೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಾಗಬಹುದು. [[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hariprasad Shetty10|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೫೩, ೧೮ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) == ಬರಹವನ್ನು ಕರಡಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತಿರಿಸಿದ್ದೇನೆ == https://kn.wikipedia.org/wiki/ಹೊಯ್ಸಳರ_ಪವಿತ್ರ_ಮೇಳಗಳು ಈ ಬರಹವನ್ನು ಯಂತ್ರಾನುವಾದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸೂಕ್ತ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬರಹವನ್ನು ಸೂಕ್ತ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಕರಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. [[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|ಮಹಾವೀರ ಇಂದ್ರ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Mahaveer Indra|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೪೬, ೧೮ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :@[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|Mahaveer Indra]] , ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆ ಅವಶ್ಯವಿತ್ತು ಅದನ್ನು ನೀವೇ ಸರಿಪಡಿಸಬಹುದಿತ್ತು, ಈಗ ಲೇಖನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಮುಖ್ಯ ನೇಮ್ಸ್ಪೇಸ್ ಗೆ ಸರಿಸಿದ್ದೇನೆ.--<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೦೮:೩೮, ೨೨ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] ೨೦:೪೬, ೨೨ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಪಾದಕರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯೋಜನೆಗೆ ನಿಮ್ಮ ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆಈ ಕೋರಿಕೆ == ನಮಸ್ಕಾರ, ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಪಾದಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ [[m:Community_Resources_and_Partnerships/India_Rapid_Project/Bridging_the_Gender_Gap_-_More_Women_Editors_and_Women-Centered_Content_in_Kannada_Wikipedia|Bridging the Gender Gap – More Women Editors and Women-Centered Content in Kannada Wikipedia]] ಎಂಬ ಯೋಜನೆಗೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು, ಮಹಿಳಾ ಸಾಧಕಿಯರು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲು ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ತರಬೇತಿ, ಲೇಖನ ರಚನೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಯೋಜನೆಯ ಇತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಲಹೆ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು. [[ಸದಸ್ಯ:Prajna gopal|Prajna gopal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Prajna gopal|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೧೭, ೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{support}} --<span style="text-shadow: 0 0 8px silver; padding:4px; font-weight:bold; border: 2px solid blue; border-radius: 5px;">[[User:A826|A826]] · [[user_talk:A826|<big>✉</big>]] · [[Special:Contributions/A826|<big> ©</big>]]</span> ೨೨:೫೫, ೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{support}} ಒಳ್ಳೆಯ ಉದ್ದೇಶ--[[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೦:೩೩, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{ss}}, [[ಸದಸ್ಯ:ChiK|ChiK]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ChiK|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೩೯, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{Support}} ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ. ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಪಾದಕರನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತರುವುದು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಯೋಜನೆಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ನನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಹಕಾರ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧಳಿದ್ದೇನೆ. ಶುಭವಾಗಲಿ! [[ಸದಸ್ಯ:Kavyashri hebbar|Kavyashri hebbar]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kavyashri hebbar|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೨೨, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{Support}} ಈ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ.[[ಸದಸ್ಯ:Apoorva poojay|Apoorva poojay]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Apoorva poojay|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೪೧, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{Support}} ಈ ಯೋಜನೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು,ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ.[[ಸದಸ್ಯ:Pallaviv123|Pallaviv123]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Pallaviv123|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೦೧, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{Support}} ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ. ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಪಾದಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. [[ಸದಸ್ಯ:Rakshitha b kulal|Rakshitha b kulal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Rakshitha b kulal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೮, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{ss}}-ಈ ಯೋಜನೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು,ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ--[[ಸದಸ್ಯ:Mahaveer Indra|ಮಹಾವೀರ ಇಂದ್ರ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Mahaveer Indra|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೧೧, ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) :{{Support}} ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ. ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಪಾದಕರನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತರುವುದು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಯೋಜನೆಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ನನ್ನ ಸಹಕಾರ ಇದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವಿದೆ.[[ಸದಸ್ಯ:Kishore Kumar Rai|Kishore Kumar Rai]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kishore Kumar Rai|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೧೦, ೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[ಸದಸ್ಯ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:MediaWiki message delivery|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೫೮, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> 7jtl5x30b4za5tn3tlbysfkxupor8vp 0 115350 1431611 1376484 2026-10-08T22:18:26Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431611 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಜೆನ್ನಿಫರ್‌ ವಿಂಗೆಟ್‌ | birth_name = ಜೆನ್ನಿಫರ್‌ ವಿಂಗೆಟ್‌ | image = [[File:Jennifer Winget at the 25th SOL Lions Gold Awards 2018 (15) (cropped).jpg|thumb| 25 ನೇ ಎಸ್‌ಒಎಲ್ ಲಯನ್ಸ್ ಗೋಲ್ಡ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ೨೦೧೮ ನಲ್ಲಿ ಜೆನ್ನಿಫರ್ ವಿಂಗೆಟ್ ]] | caption = | birth_date = ೩೦ ಮೇ ೧೯೮೫ | birth_place = [[ಮುಂಬೈ]], [[ಭಾರತ]] | occupation = ನಟಿ | nationality = ಭಾರತೀಯ | residence = ಮುಂಬೈ, ಭಾರತ | years_active = '''ಸಕ್ರಿಯ- ವರ್ಷಗಳು''' ೧೯೮೮ - ಪ್ರಸ್ತುತ }} [[File:Jennifer Winget on the sets of &#039;Nachle Ve with Saroj Khan&#039;.jpg|thumb|ನಚ್ಲೆ ವೆ ವಿದ್ ಸರೋಜ್ ಖಾನ್ ಸೆಟ್ನಲ್ಲಿ ಜೆನ್ನಿಫರ್‌ ವಿಂಗೆಟ್‌]] '''ಜೆನ್ನಿಫರ್‌ ವಿಂಗೆಟ್‌''' (ಜನನ ೩೦ ಮೇ ೧೯೮೫) ರವರು ಭಾರತೀಯ [[ದೂರದರ್ಶನ]] ನಟಿ. ಇವರು [[:en:Saraswatichandra (TV series)|ಸರಸ್ವತಿಚಂದ್ರ]] ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಕುಮುದ್ ದೇಸಾಯಿ, [[:en:Beyhadh|ಬೇಹದ್]] ನಲ್ಲಿ ಮಾಯ ಮೆಹ್ರೋತ್ರ ಮತ್ತು [[:en:Bepannah|ಬೇಪನ್ಹಾ]] ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಝೋಯ ಸಿದ್ದಿಕಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.savasher.com/celebrity-actress/jennifer-winget-family-wiki-age-husband/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-06-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415144145/https://www.savasher.com/celebrity-actress/jennifer-winget-family-wiki-age-husband/ |url-status=dead }}</ref> =ವೃತ್ತಿಜೀವನ= ಜೆನ್ನಿಫರ್ ತನ್ನ ೧೨ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ರಾಜ ಕೊ ರಾಣಿ ಸೆ ಪ್ಯಾರ್ ಹೊ ಗಯ' ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ನಟಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ನಂತರ ತನ್ನ ೧೪ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[:en:Kuch Naa Kaho|'ಕುಚ್ ನಾ ಕಹೊ']] ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ತದನಂತರ ಅವರು ಹಲವಾರು ಟಿವಿ ಶೋ ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.imdb.com/name/nm1764355/bio</ref><br /> ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿನಯಾಗಿ ಇವರಿಗೆ ''ಕಾರ್ತಿಕಾ''<ref>{{cite news |title=Karthika Deepam update, March 13: Karthik reprimands Deepa; she thanks him for taking care of Sourya - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/karthika-deepam-update-march-13-karthik-reprimands-deepa-she-thanks-him-for-taking-care-of-sourya/articleshow/74624072.cms |accessdate=18 March 2020 |work=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Karthika Deepam update, February 20: Karthik takes a firm decision - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/karthika-deepam-update-february-20-karthik-takes-a-firm-decision/articleshow/74245273.cms |accessdate=18 March 2020 |work=The Times of India |language=en}}</ref> ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ದೊಡ್ಡ ವಿರಾಮ ತಂದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಇವರು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಗಾಯಕಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<br /> ನಂತರ ಅವರು ''ಕಸೌಟಿ ಜಿಂದಗೀ ಕೇ''<ref>indiatoday.in/television/photo/throwback-thursday-heres-how-the-cast-of-kasautii-zindagii-kay-looks-now-lifetv-842089-2017-04-13/</ref><ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE: Jennifer Winget-Shweta Tiwari reliving their Kasauti Zindagi Kay days will melt your hearts, watch video - Times of India ► |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-jennifer-winget-shweta-tiwari-reliving-their-kasauti-zindagi-kay-days-will-melt-your-hearts-watch-video/articleshow/64665728.cms |accessdate=18 March 2020 |work=The Times of India |language=en}}</ref> ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇವರು ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಎಂಬ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, ''ದಿಲ್ ಮಿಲ್ ಗಯೆ''<ref>{{cite news |title=Karan Singh Grover- Jennifer Winget's Dill Mill Gaye turns 12, fans get nostalgic - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-singh-grover-jennifer-wingets-dill-mill-gaye-turns-12-fans-get-nostalgic/articleshow/70756065.cms |accessdate=18 March 2020 |work=The Times of India |language=en}}</ref> ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ರಿಧಿಮಾ ಗುಪ್ತಾ ಎಂಬ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<br /> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಇವರು ಸಂಜಯ್ ಲೀಲಾ ಭನ್ಸಾಲಿ ಅವರ ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ಸರಸ್ವತಿಚಂದ್ರ''<ref>{{cite news |last1=Biswas |first1=Malabika |title=Worth waiting for! |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Worth-waiting-for/article15476213.ece |accessdate=18 March 2020 |work=The Hindu |date=9 October 2016 |language=en-IN}}</ref> ದಲ್ಲಿ ಗೌತಮ್ ರೋಡ್ ಎದುರು ಕುಮುದ್ ದೇಸಾಯಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ ವಿಮರ್ಶಕರಿಗಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ವಿಂಗೆಟ್ ಸೋನಿ ಟಿವಿಯ ''ಬೇಹದ್‌''<ref name="Republic World">{{cite news |last1=World |first1=Republic |title='Beyhadh 2' actor Jennifer Winget might quit the show, here's why |url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/television-news/beyhadh-2-actor-jennifer-winget-might-quit-the-show-reason.html |accessdate=18 March 2020 |work=Republic World}}</ref> ನಲ್ಲಿ ಮಾಯಾ ಮೆಲ್ಹೋತ್ರಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<br /> ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹರ್ಷದ್ ಚೋಪ್ಡಾ ರವರ ಜೊತೆ ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿಯ ಬೆಪನ್ಹಾ ಎಂಬ ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಯಾ ಸಿದ್ದಿಕಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ವಿಂಗೆಟ್ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ಭಾರತೀಯ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ನಟಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{cite news |title=Bepanah Pyaar makers brutally trolled by Jennifer Winget and Harshad Chopda's Bepannah fans for a shocking reason! |url=http://www.catchnews.com/television-news/bepanah-pyaar-makers-brutally-trolled-by-jennifer-winget-and-harshad-chopda-s-bepannah-fans-for-a-shocking-reason-159508.html |accessdate=18 March 2020 |work=CatchNews.com |language=en}}</ref> ಇದೀಗ ಇವರು ಬೇಹದ್ ಧಾರವಾಹಿಯ ಎರಡನೇ ಸರಣಿಯಲಲ್ಇ ಮಾಯಾ ಎಂಬ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Republic World"/> =ಫಿಲ್ಮೋಗ್ರಾಫಿ= ==ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" ! ವರ್ಷ ! ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! ಪಾತ್ರ ! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ೧೯೯೫ | ಅಕೆಲೆ ಹಮ್ ಅಕೆಲೆ ತುಮ್ | ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗಿ |style="text-align:center;"|<ref name=dm>{{cite web|url=https://www.desimartini.com/news/martini-shots/trivia/trivia-phir-se-jennifer-winget-has-been-part-many-6-films-article103624.htm|title=Trivia: Before Phir Se, Jennifer Winget Has Been A Part Of As Many As 6 Films|3=|website=desimartini|date=19 February 2019|accessdate=19 May 2019|archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006063247/https://www.desimartini.com/news/martini-shots/trivia/trivia-phir-se-jennifer-winget-has-been-part-many-6-films-article103624.htm|url-status=dead}}</ref> |- | ೧೯೯೭ | ರಾಜ ಕಿ ಆಯೇಗಿ ಬಾರತ್ | ಶಾಲಾ ಮಗು |style="text-align:center;"| |- | ೨೦೦೦ | [[:en:Raja Ko Rani Se Pyar Ho Gaya|ರಾಜ ಕೊ ರಾಣಿ ಸೆ ಪ್ಯಾರ್ ಹೊ ಗಯ]] | ತನು |style="text-align:center;"|<ref>https://www.bollywoodhungama.com/movie/raja-ko-rani-se-pyar-ho-gaya/</ref> |- |೨೦೦೩ | ಕುಚ್ ನಾ ಕಹೊ | ಪೂಜ |style="text-align:center;"| |- |೨೦೧೮ |[[:en:Phir Se...|ಫಿರ್ ಸೆ...]] |ಕಾಜಲ್ ಕಪೂರ್ |style="text-align:center;"|<ref>https://www.bollywoodhungama.com/movie/phir-se/</ref> |- |} ==ದೂರದರ್ಶನ== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" ! ವರ್ಷ ! ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ! ಪಾತ್ರ ! ಉಲ್ಲೇಖ |- |೨೦೦೨ -೦೩ | [[:en:Shaka Laka Boom Boom|ಶಕ ಲಕ ಬೂಮ್ ಬೂಮ್]] | ಪಿಯ | style="text-align:center;" |<ref>https://www.imdb.com/title/tt3676882/fullcredits</ref> |- | rowspan="2" | ೨೦೦೩ | ಕುಸುಮ್ | ಸಿಮ್ರನ್ | style="text-align:center;" | |- | ಕೋಯಿ ದಿಲ್ ಮೆ ಹೆ | ಪ್ರೀತಿ | style="text-align:center;" |<ref name="indiantele">{{cite web|title=Sony to debut Balaji's next 'Kkoi Dil Mein Hai' |url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k3/nov/nov226.htm |publisher=Indian Television Dot Com Pvt Ltd |accessdate=4 October 2014 |location=MUMBAI |date=29 November 2003 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018150415/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k3/nov/nov226.htm |archivedate=18 October 2014 }}</ref> |- | ೨೦೦೪ | ಕಾರ್ತಿಕ | ಕಾರ್ತಿಕ |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k4/aug/aug123.htm |title=Balaji ready with 9 new shows across channels |publisher=Indiantelivision.org |date=13 August 2004 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101072457/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k4/aug/aug123.htm |archivedate=1 January 2015 }}</ref> |- | ೨೦೦೫ - ೦೮ | [[:en:Kasautii Zindagii Kay (2001 TV series)|ಕಾಸೌಟಿ ಜಿಂದಾಗಿ ಕೇ]] | ಸ್ನೇಹ ಬಜಾಜ್ |style="text-align:center;"|<ref>https://www.filmibeat.com/television/news/2018/jennifer-winget-sneha-bajaj-has-to-say-about-kasautii-zindagi-kay-2-276365.html</ref> |- | rowspan="2" | ೨೦೦೬ | [[:en:Kyaa Hoga Nimmo Kaa|ಕ್ಯಾ ಹೋಗ ನಿಮ್ಮೋ ಕಾ]] | ನತಾಶ |style="text-align:center;"|<ref>http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/now-really-kya-hoga-nimmo-ka</ref> |- | ಕಹಾನಿ ಘರ್ ಘರ್ ಕೀ | ಸ್ವತಃ |style="text-align:center;"|<ref>https://www.imdb.com/title/tt1341970/</ref> |- | ೨೦೦೭ | ಕಹಿ ತೊ ಹೋಗ | ಸ್ವೆಟ್ಲಾನ |style="text-align:center;"| |- |೨೦೦೭-೦೯ |[[:en:Sangam (TV series)|ಸಂಗಮ್]] |ಗಂಗಾ ಭಟಿಯ | style="text-align:center;" |<ref>https://www.imdb.com/title/tt7351316/</ref> |- |೨೦೦೮ |[[:en:Zara Nachke Dikha|ಝರ ನಚ್ ಕೆ ದಿಖ]] |ಸ್ಪರ್ಧಿ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/378645/zara-nachke-dikha-reunion-jennifer-winget-karishma-tanna-narayani-shastri|title=Zara Nachke Dikha reunion: Jennifer Winget, Karishma Tanna, Narayani Shastri & others party hard|date=16 May 2017|access-date=15 ಜೂನ್ 2019|archive-date=22 ಜನವರಿ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122204607/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/378645/zara-nachke-dikha-reunion-jennifer-winget-karishma-tanna-narayani-shastri|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="4" | ೨೦೦೯ | ದೇಖ್ ಇಂಡಿಯ ದೇಖ್ | rowspan="2" | ಹೋಸ್ಟ್ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|title=Jennifer replaces Shweta on Dekh India Dekh|url=http://entertainment.oneindia.in/television/news/2009/jennifer-replaces-shweta-100709.html|accessdate=7 April 2014|newspaper=oneindia.in|date=10 July 2009|archive-date=18 ಮಾರ್ಚ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318151558/http://entertainment.oneindia.in/television/news/2009/jennifer-replaces-shweta-100709.html|url-status=dead}}</ref> |- | ಲಾಫ್ಟರ್ ಕೆ ಫಾಟ್ಕೆ |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=It’s not funny, ‘Laughter Ke Phatke’ going off air?|url=http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3304143|accessdate=7 April 2014|newspaper=msn.com|date=13 January 2010|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092018/http://www.msn.com/en-in/entertainment/tv/?cp-documentid=3304143|url-status=dead}}</ref> |- | ಕಾಮಿಡಿ ಸರ್ಕಸ್ ೩ | ಸ್ಪರ್ಧಿ |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Comedy Circus returns with 'Teen Ka Tadka'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Comedy-Circus-returns-with-Teen-Ka-Tadka/articleshow/5148188.cms?referral=PM|accessdate=7 April 2014|newspaper=indiatimes.com|date=22 October 2009}}</ref> |- | ದಿಲ್ಲ್ ಮಿಲ್ಲ್ ಗಯೆ | ಡಾ. ರಿಧಿಮ ಗುಪ್ತ |style="text-align:center;"| |- |೨೦೧೦ |ಝರ ನಚ್ ಕೆ ದಿಖ ೨ |ಹೋಸ್ಟ್ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Dubey |first=Rachana |title=Entry, exit! |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/entry-exit/article1-540912.aspx |accessdate=7 April 2014 |newspaper=hindustantimes.com |date=8 May 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319222102/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/entry-exit/article1-540912.aspx |archivedate=19 March 2014 }}</ref> |- | rowspan="3" | ೨೦೧೧ | ಜೋರ್ ಕ ಜಟ್ಕ: ಟೋಟಲ್ ವೈಪೌಟ್ | ಸ್ಪರ್ಧಿ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Anchor effect |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/anchor-effect/article1-712032.aspx |accessdate=7 April 2014 |newspaper=hindustantimes.com |date=21 June 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319222207/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/anchor-effect/article1-712032.aspx |archivedate=19 March 2014 }}</ref> |- | [[:en:Comedy Ka Maha Muqabala|ಕಾಮಿಡಿ ಕಾ ಮಹಾ ಮುಕಾಬ್ಲ]] | rowspan="2" | ಹೋಸ್ಟ್ |style="text-align:center;"| <ref>{{cite news|title=There is no question of being overshadowed by the stars in Comedy ka maha muqabla : Jennifer Winget|url=https://in.celebrity.yahoo.com/news/there-question-overshadowed-the-stars-comedy-ka-maha-131025990.html|accessdate=7 April 2014|newspaper=yahoo.com|date=23 March 2011|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225091948/https://in.style.yahoo.com/news/there-question-overshadowed-the-stars-comedy-ka-maha-131025990.html|url-status=dead}}</ref> |- | ನಚ್ಲೆ ವೆ ವಿದ್ ಸರೋಜ್ ಖಾನ್ |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Jennifer Winget Sunil Grover Genelia Saroj Khan On Shooting Sets Of Dance Reality Show Nachle Ve At RK Studios In Mumbai 2|url=http://pages.rediff.com/photoalbum/preview/rediff-bollywood-photos/genelia-d-souza-and-malaika-arora-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai/3917719/40457401/202510/13/jennifer-winget-sunil-grover-genelia-saroj-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai--2-|accessdate=7 April 2014|newspaper=rediff.com|date=22 December 2011|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092032/http://pages.rediff.com/photoalbum/preview/rediff-bollywood-photos/genelia-d-souza-and-malaika-arora-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai/3917719/40457401/202510/13/jennifer-winget-sunil-grover-genelia-saroj-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai--2-|url-status=dead}}</ref> |- | ೨೦೧೨ | ತೇರಿ ಮೇರಿ ಲವ್ ಸ್ಟೋರಿಸ್ | ನೀತಿ |style="text-align:center;"|<ref>https://archive.is/20141214135042/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/jennifer-winget-returns-to-acting-with-a-telefilm/article1-918653.aspx</ref> |- |೨೦೧೩-೧೪ | ಸರಸ್ವತಿಚಂದ್ರ | ಕುಮುದ್ ದೇಸಾಯಿ |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Maheshwri|first=Neha|title=Saraswatichandra: A lavish love story|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Saraswatichandra-A-lavish-love-story/articleshow/18657678.cms|accessdate=7 April 2014|newspaper=indiatimes.com|date=25 February 2013}}</ref> |- |೨೦೧೬- ೧೭ |ಬೇಯಧ್ |ಮಾಯ ಮೆಹ್ರೋತ್ರ | style="text-align:center;" |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Behad-is-a-good-change-for-me-Jennifer-Winget/articleshow/52075126.cms</ref> |- | ೨೦೧೮ | ಬೇಪನ್ನಾ | ಝೋಯ ಸಿದ್ದಿಕಿ | style="text-align:center;" | |- | ೨೦೧೯- ಪ್ರಸ್ತುತ | ಬೇಯಧ್ ೨ | ಮಾಯ ಜೈಸಿಂಗ್ | |} ==ಅತಿಥಿ ಪ್ರದರ್ಶನ== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" ! ವರ್ಷ ! ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! ಪಾತ್ರ ! ಉಲ್ಲೇಖ |- |೨೦೦೯ | ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್ ಬ್ರೈಡ್ | ಫೈನಲ್ ಅಭಿನಯ | style="text-align:center;"|<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Perfect-Bride-Rumpa-weds-Hitesh-on-TV/articleshow/5332794.cms?</ref> |- |೨೦೧೬ |[[:en:The Kapil Sharma Show|ದಿ ಕಪಿಲ್ ಶರ್ಮ ಶೋ]] |rowspan=2|ಅತಿಥಿ |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/pics-sunil-grover-flirts-with-guest-jennifer-winget-on-the-kapil-sharma-show/photostory/54713263.cms|title=PICS: Sunil Grover flirts with guest Jennifer Winget on The Kapil Sharma show|date=6 October 2016|newspaper=The Times of India|accessdate=7 January 2017}}</ref> |- |೨೦೧೮ |[[:en:Silsila Badalte Rishton Ka|ಸಿಲ್ಸಿಲಾ ಬಾದಲ್ತೆ ರಿಶ್ತೋಂ ಕಾ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/silsila-badalte-rishton-ka-written-update-september-11-2018-mauli-gets-suspicious-about-nandini-and-kunals-relationship/articleshow/65780330.cms|title=Silsila Badalte Rishton Ka written update, September 11, 2018: Mauli gets suspicious about Nandini and Kunal's relationship|date=12 September 2018}}</ref> |} =ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು= {|class="wikitable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಅವಾರ್ಡ್ ! ವರ್ಗ ! ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಕೆಲಸ ! ಉಲ್ಲೇಖ |- |rowspan= 2|೨೦೧೩ |[[:en:Gold Awards|ಗೋಲ್ಡ್ ಅವಾರ್ಡ್]] |ಮೋಸ್ಟ್ ಫಿಟ್ ನಟಿ |{{N/A}} |<ref>https://www.filmibeat.com/television/news/2013/2013-boroplus-gold-awards-2013-winners-list-115204.html#slide252653</ref> |- |[[:en:Indian Television Academy Awards|ಇಂಡಿಯನ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಅವಾರ್ಡ್]] |rowspan=2|ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ (ಜ್ಯೂರಿ) |rowspan=3|ಸರಸ್ವತಿಚಂದ್ರ |<ref name=ITAA>{{cite web|url=http://awardsbyindianshows.weebly.com/indian-television-academy-awards.html|title=Indian Television Academy Awards|publisher=weebly.com|accessdate=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092017/https://awardsbyindianshows.weebly.com/indian-television-academy-awards.html|archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|url-status=dead}}</ref> |- |೨೦೧೪ |[[:en:Indian Telly Awards|ಇಂಡಿಯನ್ ಟೆಲಿ ಅವಾರ್ಡ್]] | |- |೨೦೧೬ |ಏಷ್ಯವಿಷನ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಅವಾರ್ಡ್ | | |- |rowspan=3|೨೦೧೭ |ಎಚ್ ಟಿ ಮೋಸ್ಟ್ ಸ್ಟೈಲೀಶ್ ಅವಾರ್ಡ್ |ಮೋಸ್ಟ್ ಸ್ಟೈಲೀಶ್ ಟಿವಿ ಪರ್ಸನಾಲಿಟಿ |{{n/a}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2017/jennifer-winget-siddharth-shukla-manish-paul-bag-ht-most-stylish-awards-tv-257317.html|title=Jennifer Winget, Siddharth Shukla & Manish Paul Bag HT Most Stylish TV Awards|work=Filmibeat|access-date=9 August 2018|language=en}}</ref> |- |ಲಯನ್ಸ್ ಗೋಲ್ಡ್ ಅವಾರ್ಡ್ |rowspan="2" |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ (ಜ್ಯೂರಿ) |rowspan=2|ಬೇಯಧ್ |<ref name="Lions Gold Awards">{{cite web|url=http://spicystarsmumbai.com/|title=23rd Lions Gold Awards Winner List|access-date=2019-06-15|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211205546/http://spicystarsmumbai.com/|url-status=dead}}</ref> |- |ಇಂಡಿಯನ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಅವಾರ್ಡ್ |<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/ita-awards-2017-winners-list-jennifer-winget-nakuul-mehta-vivian-dsena-see-photos-videos-4924530/lite/|title=ITA Awards 2017 winners list: Jennifer Winget, Vivian Dsena and Nakuul Mehta take home the trophies|work=The Indian Express|access-date=9 July 2018|language=en-US}}</ref> |- |rowspan=4|೨೦೧೮ |[[:en:Dadasaheb Phalke Award|ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಅವಾರ್ಡ್]] |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ |{{n/a}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/jennifer-winget-hina-khan-karan-patel-win-dadasaheb-phalke-excellence-awards-2018-tv-winners-list-inside-1216970-2018-04-21|title=Jennifer Winget, Hina Khan, Karan Patel win Dadasaheb Phalke Excellence Awards 2018; TV winners list inside|website=India Today|language=en|access-date=9 August 2018}}</ref> |- |ಇಂಡಿಯನ್ ಲೀಡರ್ಸ್ ಅಫೇರ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ |ಮೋಸ್ಟ್ ಪ್ರೋಮಿಸಿಂಗ್ ವೆರ್ಸಟೈಲ್ ಟಿವಿ ಆಕ್ಟ್ರೆಸ್ |{{n/a}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/jennifer-winget-bags-most-promising-versatile-tv-actress-award-418690|title=Jennifer Winget bags the Most Promising Versatile TV Actress award|website=PINKVILLA|language=en|access-date=9 August 2018|archive-date=3 ಆಗಸ್ಟ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803194858/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/jennifer-winget-bags-most-promising-versatile-tv-actress-award-418690|url-status=dead}}</ref> |- |ಗೋಲ್ಡ್ ಅವಾರ್ಡ್ |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ (ಜ್ಯೂರಿ) |rowspan=4|ಬೇಪನ್ನಾ |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/gold-awards-2018-winners-list-hina-khan-mouni-roy-surbhi-jyoti-take-home-the-trophies/|title=Gold Awards 2018 complete winners list: Jennifer Winget, Surbhi Jyoti, Surbhi Chandna take home the trophies|work=Bollywood Life|date=20 June 2018|access-date=15 ಜೂನ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320194932/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/gold-awards-2018-winners-list-hina-khan-mouni-roy-surbhi-jyoti-take-home-the-trophies/|archive-date=20 ಮಾರ್ಚ್ 2019|url-status=dead}}</ref> |- |ಟೆಲಿಬ್ರೇಶನ್ ಅವಾರ್ಡ್ |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜೋಡಿ |<ref>{{cite web|url=https://www.indiaforums.com/forum/topic/5055920|title=CONGRATULATIONS HARSHAD CHOPDA AWARD WINNING ITA/AVTA BEST ACTOR|accessdate=19 May 2019}}</ref> |- |rowspan=2|೨೦೧೯ |[[:en:Lions Gold Awards|ಲಯನ್ಸ್ ಗೋಲ್ಡ್ ಅವಾರ್ಡ್]] |ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ (ಜನಪ್ರಿಯ) | |- |ಇಂಡಿಯನ್ ಟೆಲಿ ಅವಾರ್ಡ್ |ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ (ಜನಪ್ರಿಯ) | <ref>https://www.ibtimes.co.in/ita-awards-2019-winners-list-jennifer-parth-erica-others-walk-away-trophies-photos-794313</ref> |} =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= {{reflist}} {{Commonscat|Jennifer Winget}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೮೫ ಜನನ]] cgbg911iw6vr9yhpxjix7vgas514dll 2 116338 1431664 1431508 2026-10-09T10:18:38Z ~2026-53919-54 102190 1431664 wikitext text/x-wiki ಕನ್ನಡ ‌ಭಾಷೆ ದ್ರಾವಿಡ ‌‌ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದುದ್ದಾಗಿದೆ ಅದರ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವಗಳನ್ನ ‌‌ನಾವು ಇನ್ನೂ ‌‌ಹಿಂದಕ್ಕೆ ‌‌ಹೋಗಿ ‌‌ಗಮನಿಸಿದರೆ ‌‌‌ಅದೋಂದು ‌‌ಭಾಷೆಅಲ್ಲ ಸಂವಹನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ? ಎಂಬುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ ಶಂಕರ ಬೈಚಬಾಳ ರ ಕಾದಂಂಬರಿ ಭಾರತ ಸಿಂಹಾಸನ ರಶ್ಮಿ ಗೋಕಾಕರ ಭಾರತ ಸಿಂದು ರಶ್ಮಿ ರಾವಬಹಾದ್ದೂರರ ಗ್ರಾಮಾಯಣ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದಮಗಳು ಮುಂತಾದ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ್ ಭಾಷೆಯ ಅನೇಕ ಹೊಳವುಗಳ ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ ಈ ತರದ ಭಾಷೆ ದುಡಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಸವಿಯನ್ನು ಉಣಿಸಿದ ಕಾದಂಬರಿಕಾರರೆಂದರೆ ಶಂಕರ ಬೈಚಬಾಳ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಕಾದಂಬರಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸಿಂಹಾಸನ ರಶ್ಮಿ ' ಯು ಒಂದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಕುಂಟ ಓಡಿದ್ದು ಕುರುಡ ನೋಡಿದ್ದು ಮೂಗ ಮಾತನಾಡಿದ್ದು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಕಾದಂಬರಿಯ ಕಥಾವಸ್ತು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಸುಂದರ ನೋಟ ನಮಗೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ .ಕುವೆಂಪುಅವರಾಗಲಿ ಗ್ರಾಮಾಯಣದ ರಾವ್ ಬಹಾದ್ದೂರ ಅವರಾಗಲಿ ಆ ಕಾಲ ಕಾಲಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಕುತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯಾ ಅಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಮಸಬಿನಾಳದ ಪಶುವಾದಿಗಳು ಶಂಕರ ಬೈಚಬಾಳರ ಇನ್ನೊಂದು ಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶಕರ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. ಬುದ್ಧವಾದಿ ಬಸವವಾದಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರವಾದಿ ಲೇನಿನ್ನ ವಾದಿಗಳನ್ನು ನೀವುಓದಿದ್ದೀರಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಶುವಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯಲು ಮಸಬಿನಾಳದ ಪಶುವಾದಿ ಪುಸ್ತಕಓದಬೇಕ ಈ ಚಿಂತನೆ ಭಾರತೀಯ ಕಥಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸದು ವಂದೇ ಮಾತರಂ -ಸಲೀಂ ಕಥೆಯೂಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನಾ ಲಹರಿಯಲ್ಲಿಹೊಸದನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಂದೇ ಮಾತರಂ ಗೀತೆ ಭಾರತದ ಕೆಲವರನ್ನು ಒಂದುಗೊಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸೋಲುತ್ತಿರುವುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ವಂದೇ ಮಾತರಂ -ಸಲೀಂ ಕಥೆ ಭಾರತೀಯ ಎರಡು ಕಂದಕಗಳನ್ನು ಒಂದು ಮಾಡುವಸಂದೇಶ ಆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಂಕರ ಬೈಚಬಾಳ ಅವರ ಕಥೆ ಭಾರತೀಯ ರ ಬಂಧವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ಜೀಯವರ ರಘುಪತಿ ರಾಘವ ರಾಜಾರಾಮ... ಪತೀತ ಪಾವನ ಸೀತಾರಾಮ ದೇಶದೆಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚಲನ ತಂದಂತ ಈ ಕಥೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಲ್ಲ ಭಾರತದ ಎರಡು ಒಡೆದ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಮಾಡುವಲ್ಲಿಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥಾ ಶೈಲಿ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯ ವಂದೇ ಮಾತರಂ ಹಾಡು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ವಂದೇ ಮಾತರಂ- ಸಲೀಂ ಕಥೆ ಈ ಗೀತೆಗೆ ನೂರು ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಂದೇ ಮಾತರಂ- ಸಲೀಂ ಕಥ ಗೆ ಭಾರತೀಯ ವಿಮರ್ಶಕರ ಗಮನ ಸೆಳೆದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥಾವಸ್ತವಾಗಿದೆ ಭಾರತದ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಚರ್ಚೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಇಟ್ಟು ವಂದೇ ಮಾತರಂ ಗೀತೆ ಮತ್ತು ವಂದೇ ಮಾತರಂ- ಸಲೀಂ ಕಥೆಗಳು ಭಾರತ ದೇಶದ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿವೆ ಎಂಬುದು ನಿರ್ವಿವಾದ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು ಶಂಕರ ಬೈಚಬಾಳರ ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೇಶಿ ಕಥನ ಮಾದರಿ ಈಕಾದಂಬರಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಓದುಗರನ್ನು ಚಿಂತನೆಗೆ ಹಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಂಗಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬಹಳಷ್ಟ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸು ತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು pj9byv3cuzxdjouwlcb8st7huiu4en2 0 133329 1431658 1375864 2026-10-09T09:08:13Z Dashami12 98178 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1431658 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ | birth_date = 21 ಜೂನ್ 1953 | birth_place = ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ, ಮಂಗಳೂರು, [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] | death_date = 14 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 | spouse = ಶೋಭಾ ಪೂಂಜ | children = ಜೀವಿತೇಶ್ ಪೂಂಜ, ಪರೀಕ್ಷಿತ್ ಪೂಂಜ | occupation = ಭಾಗವತ, ಪ್ರಸಂಗಕರ್ತ, ಲೇಖಕ | nationality = ಭಾರತೀಯ }} '''ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ''' (21 ಜೂನ್ 1953 – 14 ಆಗಸ್ಟ್ 2021) ಅವರು [[ಯಕ್ಷಗಾನ]]ದ ಖ್ಯಾತ ಭಾಗವತ, ಪ್ರಸಂಗಕರ್ತ, ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದರು. ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ತುಳು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ '''"ಅಭಿನವ ವಾಲ್ಮೀಕಿ"''' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಲಭಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=https://www.yakshagana.in/2021/08/purushotham-poonja-yakshagna-bhagawat-abhinava-valmiki.html |title=Purushotham Poonja – Yakshagana Bhagawat Abhinava Valmiki}}</ref> == ಜೀವನ == === ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ === ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ಅವರು 21 ಜೂನ್ 1953ರಂದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮಂಗಳೂರು]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ತ್ಯಾಂಪಣ್ಣ ಪೂಂಜ ಹಾಗೂ ತಾಯಿ ಜಲಜಾ ಪೂಂಜ. ಅವರು ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ. ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಆನೆಗುಂಡಿ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ ಹಾಗೂ ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ ಅವರಿಂದ ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=https://yakshadeepa.com/2020/08/30/bottikere-purushothama-poonja/ |title=ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ}}</ref> === ವೃತ್ತಿಜೀವನ === ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ಅವರು ಉಪ್ಪಳ ಭಗವತಿ ಮೇಳ, ಮುಂಬೈನ ಗೀತಾಂಬಿಕಾ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ, ಪುತ್ತೂರು ಮೇಳ, ಕರ್ಣಾಟಕ ಮೇಳ ಹಾಗೂ ಕಟೀಲು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರು ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅರ್ಥಧಾರಿ, ಪ್ರಸಂಗಕರ್ತ ಹಾಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನಕಾರರಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/yakshagana-artiste-dead/article35930502.ece |title=Yakshagana artiste dead |work=The Hindu}}</ref><ref>{{cite web |url=https://yakshadeepa.com/2020/12/02/bottikere-purushothama-poonja-a-short-note/ |title=ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ: ಒಂದು ಕಿರು ಪರಿಚಯ}}</ref> === ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನ === ಅವರು 1990ರಲ್ಲಿ ಶೋಭಾ ಪೂಂಜ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ದಂಪತಿಗೆ ಜೀವಿತೇಶ್ ಪೂಂಜ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಿತ್ ಪೂಂಜ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ == ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತುಳು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ''ಮಾನಿಷಾದ'' ಪ್ರಸಂಗವು [[ರಾಮಾಯಣ]] ಆಧಾರಿತ ಕೃತಿಯಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಪಡೆದಿದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ, ಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಅವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=https://yakshagana.com/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97-%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%A6-%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A6-%E0%B2%A6/ |title=ಪ್ರಸಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮಹತ್ವ}}</ref> == ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗ ಕೃತಿಗಳು == === ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು === # ನಳಿನಾಕ್ಷ ನಂದಿನಿ # ಮಾನಿಷಾದ # ಮಾತಂಗ ಕನ್ಯೆ # ಸತಿ ಉಲೂಪಿ # ವಧೂ ವೈಶಾಲಿನಿ # ಉಭಯ ಕುಲ ಬಿಲ್ಲೋಜ # ಕ್ಷಾತ್ರ ಮೇಧ # ರಾಜಾ ದ್ರುಪದ # ಮನ್ಮಥೋಪಾಖ್ಯಾನ # ಗಂಡುಗಲಿ ಘಟೋತ್ಕಜ # ಪಾಂಚಜನ್ಯ # ಅಮರ ಸಿಂಧೂದ್ಭವ # ರುದ್ರಪಾದ === ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳು === # ಮೇಘ ಮಯೂರಿ # ಮೇಘ ಮಾಣಿಕ್ಯ # [[ಅಮೃತ]] ವರ್ಷಿಣಿ # ಸ್ವರ್ಣ ನೂಪುರ === ತುಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳು === # ಐಗುಳೆ ದಚ್ಚಿನೆ # ಕುಡಿಯೆನ ಕೊಂಬಿರೆಳ್ # ಕುಡಿಯೆನ ಕಣ್ಣ್ # ಪಟ್ಟದ ಕತ್ತಿ # ದಳವಾಯಿ ಮುದ್ದಣ್ಣೆ # ಸ್ವರ್ಣ ಕೇದಗೆ # ಬಂಗಾರ್ದ ಗೆಜ್ಜೆ === ನಾಟಕಗಳು === # ಹಿತ್ತಾಳೆ ಕಿವಿ # ಪಗರಿದ ಪಾಸ್ === ನೃತ್ಯ ರೂಪಕಗಳು === # ಅಂಧಕ ನಿದಾನ # ಭುವನಾಭಿರಾಮ # ಜೇವು ಕೇದಗೆ === ಇತರೆ ಕೃತಿಗಳು === # ಬೀರೆ ದೇವು ಪೂಂಜೆ # ಪ್ರಬಂಧಗಳು == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. * [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಮುದ್ದಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಯಕ್ಷಮಾನಸ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಅಸ್ರಣ್ಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಕರ್ಣೂರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಕರ್ನಾಟಕ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref>{{cite web |url=https://yakshaganaacademy.karnataka.gov.in/24/award-of-honour/en |title=Award of Honour }}{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ನಿಧನ == ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ಅವರು 14 ಆಗಸ್ಟ್ 2021ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಅವರಿಗೆ 68 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ನಿಧನಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅನೇಕ ಕಲಾವಿದರು, ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಸಂತಾಪ ಸೂಚಿಸಿದರು.<ref>{{cite news |url=https://vijaykarnataka.com/news/mangaluru/senior-yakshagana-artist-bottikere-purushottama-poonja-is-no-more/articleshow/85341352.cms |title=ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದ ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ನಿಧನ}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/yakshagana-artist-bottikere-purushottama-poonja-passes-away-857930.html |title=ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದ ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ನಿಧನ}}</ref><ref>{{cite news |url=https://tv9kannada.com/karnataka/dakshina-kannada/yakshagana-bhagavatha-artist-and-scholar-bottikere-purushottama-poonja-death-gbd-256202.html |title=ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತ, ವಿದ್ವಾಂಸ ಬೊಟ್ಟಿಕೆರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಪೂಂಜ ನಿಧನ}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} [[ವರ್ಗ:1953 ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:2021 ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು]] c0d492wojsn833o1rqlnb9k8eka1lp5 0 145860 1431621 1352494 2026-10-09T00:33:20Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431621 wikitext text/x-wiki '''ನೌಶಾದ್ ಅಲಿ''' (25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1919 - 5 ಮೇ 2006) [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ]] ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Britannica"/><ref name="upperstall"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mg09BAAAQBAJ|title=Naushadnama: The Life and Music of Naushad|last=Bharatan, Raju|publisher=Hay House|year=2013|isbn=9789381398630|page=352}}</ref> ಅವರು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/naushad-ali-india%E2%80%99s-foremost-music-director|title=Naushad Ali: India's foremost music director|date=3 August 2012|work=Arab News|access-date=31 January 2018}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ]] ಬಳಕೆಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Bharatan2013">{{Cite book|title=Naushadnama: The Life and Music of Naushad|last=Raju Bharatan|date=1 August 2013|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-63-0|pages=48–|chapter=Preface|access-date=26 January 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mg09BAAAQBAJ&pg=PT48}}</ref><ref name="rediff"/> ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ 1940 <ref name="Anantharaman2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lmrSLuBwbKkC&pg=PA31|title=Bollywood Melodies: A History of the Hindi Film Song|last=Ganesh Anantharaman|date=January 2008|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306340-7|pages=31–|access-date=26 January 2015}}</ref> ''ಪ್ರೇಮ್ ನಗರ''. ಅವರ ಮೊದಲ ಸಂಗೀತ ಯಶಸ್ವಿ ಚಿತ್ರ ''ರಟ್ಟನ್'' (1944), ನಂತರ 35 ರಜತ ಮಹೋತ್ಸವದ ಹಿಟ್, 12 ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು 3 ವಜ್ರ ಮಹೋತ್ಸವದ ಮೆಗಾ ಯಶಸ್ಸುಗಳು. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ನೌಶಾದ್ ಅವರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ 1981 ಮತ್ತು 1992 ರಲ್ಲಿ [[ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ|ಪದ್ಮಭೂಷಣವನ್ನು]] ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article3388728.ece|title=The man, his music (Naushad)|last=CHOPRA|first=SATISH|website=The Hindu (newspaper)|access-date=12 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927054114/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article3388728.ece|archive-date=27 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ನೌಶಾದ್ ಅಲಿ [[ಲಕ್ನೋ|ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದರು,<ref name="Britannica"/> ಭಾರತೀಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸುದೀರ್ಘ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಗರ. ಅವರ ತಂದೆ, ವಾಹಿದ್ ಅಲಿ, [[ಮುನಶಿ|ಮುನ್ಷಿ]] (ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಗುಮಾಸ್ತ)ಯಾಗಿದ್ದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ, ನೌಶಾದ್ ಬಾರಾಬಂಕಿ, 25 ನಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾ ಶರೀಫ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು ಇದು&nbsp;ಲಕ್ನೋದಿಂದ ೨೫ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವ್ವಾಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರು ಭಕ್ತರ ಮುಂದೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಉಸ್ತಾದ್ ಗುರ್ಬತ್ ಅಲಿ, ಉಸ್ತಾದ್ ಯೂಸುಫ್ ಅಲಿ, ಉಸ್ತಾದ್ ಬಬ್ಬನ್ ಸಾಹೇಬ್ ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು]] ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ರಿಪೇರಿಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು.<ref name="upperstall"/> ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಜೂನಿಯರ್ ಥಿಯೇಟ್ರಿಕಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ನಾಟಕೀಯ ಪ್ರಸ್ತುತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಸಂಗೀತ ಗಾರರಾ ಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಲಕ್ನೋದ ರಾಯಲ್ ಥಿಯೇಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂಕಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಥಿಯೇಟರ್ ಮಾಲೀಕರು [[ತಬಲಾ]], ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ, [[ಸಿತಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಪಿಟೀಲು]] ನುಡಿಸಲು ಸಂಗೀತಗಾರರ ತಂಡವನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಗೀತಗಾರರು ಮೊದಲು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮಾಪಕಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಪರದೆಯ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು ದೃಶ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಇದು ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಇದು ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ನೌಶಾದ್ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಂಡ್ಸರ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಎಂಟರ್‌ಟೈನರ್‌ಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವಿಂಡ್ಸರ್ ಎಂಟರ್‌ಟೈನರ್ಸ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಲಕ್ನೋದ ಸುತ್ತಲೂ "ವಿಂಡ್ಸರ್" ಪದವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಂಗುರವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಇಟ್ಟರು. ಇದು [[ಲಕ್ನೋ|ಲಕ್ನೋದ]] ಗೋಲಗಂಜ್ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟಾರ್ ಥಿಯೇಟ್ರಿಕಲ್ ಕಂಪನಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಲದ್ದಾನ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಬಳಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಪಂಜಾಬ್]], [[ರಾಜಸ್ಥಾನ]], [[ಗುಜರಾತ್]] ಮತ್ತು [[ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ|ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ]] ಜಾನಪದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗೀತದ ಉತ್ತಮ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರವಾಸಿ ವಾದ್ಯಗಾರರು ಗುಜರಾತ್‌ನ ವಿರಮ್‌ಗಾಮ್‌ನವರೆಗೆ ಬಂದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ನಾಟಕೀಯ ರಂಗಪರಿಕರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ನಂತರವೂ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ನೌಶಾದ್ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರ ದಯೆಯಿಂದ ಕಂಪನಿಯು ಲಕ್ನೋಗೆ ಮರಳಿತು. ನೌಶಾದ್ ಈಗಾಗಲೇ ಮೂಕ ಯುಗದ ಸಿನಿಮಾ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಂತರ 1931 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಸಿಕ್ಕಿತು ಅದು 13 ವರ್ಷದ ಹುಡುಗನನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಸಂಗೀತಗಾರನಾಗಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು 1937 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈಗೆ]] ತೆರಳಿದರು.<ref name="TheGuardian"/> == ವೃತ್ತಿ == [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]], ಅವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಲಕ್ನೋ (ಯುಪಿ) ನಿಂದ ಕೊಲಾಬಾದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಸ್ಥರೊಂದಿಗೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಬ್ರಾಡ್‌ವೇ ಥಿಯೇಟರ್‌ನ ಎದುರಿನ ದಾದರ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಫುಟ್‌ಪಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸಿನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಉಸ್ತಾದ್ ಝಾಂಡೇ ಖಾನ್ ಅವರಿಗೆ ಮಾಸಿಕ ರೂ 40 ವೇತನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಚೆಂಬೂರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ನಿರ್ಮಾಪಕರೊಂದಿಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಪಿಯಾನೋ ವಾದಕರಾಗಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸಂಯೋಜಕ ಉಸ್ತಾದ್ ಮುಷ್ತಾಕ್ ಹುಸೇನ್ ಅವರ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದಲ್ಲಿ ಪಿಯಾನೋ ವಾದಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name="upperstall"/> ನಂತರ ಅವರು ಒಂದು ಅಪೂರ್ಣ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಮುಷ್ತಾಕ್ ಹುಸೇನ್‌ಗೆ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಭಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಕಂಪನಿಯು ಕುಸಿದುಬಿತ್ತು. ಸಂಯೋಜಕ ಖೇಮಚಂದ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ಅವರು ನೌಷಾದ್ ರನ್ನು ರಂಜಿತ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳಿಗೆ 60 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಂಬಳದಲ್ಲಿ ''ಕಾಂಚನ್'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೌಶಾದ್ ಅತ್ಯಂತ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಖೇಮಚಂದ್ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಗುರು ಎಂದು ಕರೆದರು.<ref name="upperstall"/> ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ ಡಿಎನ್ ಮಧೋಕ್ ಅವರು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ನೌಶಾದ್ ಅವರ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ನಂಬಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ವಿವಿಧ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ರಂಜಿತ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ ಮಾಲೀಕ ಚಂದುಲಾಲ್ ಶಾ ಅವರು ನೌಶಾದ್ ಅವರ ಮುಂಬರುವ ಚಿತ್ರವೊಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲು ಮುಂದಾದರು. ನೌಶಾದ್ ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ "ಬಟಾ ದೇ ಕೋಯಿ ಕೌನ್ ಗಲಿ ಗಯೇ ಶ್ಯಾಮ್" ಎಂಬ [[ಠುಮ್ರಿ|ಠುಮ್ರಿಯನ್ನು]] ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಚಿತ್ರವು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪಂಜಾಬಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಮಿರ್ಜಾ ಸಾಹಿಬ್'' (1939) ಗೆ ಸಹಾಯಕ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು 1940 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಿತ್ರ ''ಪ್ರೇಮ್ ನಗರಕ್ಕೆ'' ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು, ಇದು [[ಕಚ್|ಕಚ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿದರು.<ref name="TheGuardian"/> AR ಕರ್ದಾರ್ ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ನಯೀ ದುನಿಯಾ'' (1942) ದೊಂದಿಗೆ, ಅವರು "ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ" ಎಂದು ಮೊದಲ ಭಡ್ತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಕಾರ್ದಾರ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ಕಾರ್ದಾರ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಹೊರಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬ ವಿನಾಯಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಎ ಆರ್ ಕರ್ದಾರ್ ಅವರ ''ಶಾರದಾ'' (1942) ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಗಮನ ಸೆಳೆದರು, ಇದರಲ್ಲಿ 13 ವರ್ಷದ ಸುರಯ್ಯ ನಾಯಕಿ ಮೆಹ್ತಾಬ್ ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಾಗಿ "ಪಂಛಿ ಜಾ" ಹಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ರತ್ತನ್ (1944) ಚಿತ್ರವು ನೌಶಾದ್ ಅವರನ್ನು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು ಮತ್ತು ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವೊಂದಕ್ಕೆ ರೂ 25,000 ಶುಲ್ಕ ವಿಧಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟತು.<ref name="upperstall"/><ref name="TheGuardian" /> ಕರ್ದಾರ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ 1944 ರಲ್ಲಿ ''ರಟ್ಟನ್'' ತಯಾರಿಸಲು ಎಪ್ಪತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಚಲನಚಿತ್ರ ತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಲೇಖಕ ರಾಜೇಶ್ ಸುಬ್ರಮಣಿಯನ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ನೌಶಾದ್ ಸಾಹೇಬ್ ಅವರ ಸಂಗೀತವು ಅಸಾಧಾರಣ ಹಿಟ್ ಆಗಿದ್ದು, ಕಂಪನಿಯು ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಫೋನ್ ಮಾರಾಟದಿಂದ ರಾಯಲ್ಟಿಯಾಗಿ ರೂ 3 ಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಆದರೆ ಅವರ ಲಕ್ನೋ ಮೂಲದ ಕುಟುಂಬ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಅವರ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಮರೆಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ನೌಶಾದ್ ಮದುವೆಯಾದಾಗ ತಂಡವು ನೌಷಾದ್ ಅಭಿನಯದ ‘ರತ್ತನ್’ ಚಿತ್ರದ ಸೂಪರ್ ಹಿಟ್ ಹಾಡುಗಳ ಟ್ಯೂನ್ ಅನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನೌಷಾದ್ ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಾವ ಈ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನೌಶಾದ್ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref name="TheGuardian"/> 1942 ರಿಂದ 1960 ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ, ಅವರು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಉನ್ನತ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ 65 ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 26 ಚಿತ್ರಗಳು ರಜತ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವು (25 ವಾರಗಳ ಓಟ) - 8 ಆಚರಿಸಿದ ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವಗಳು (50 ವಾರಗಳ ಓಟ) ಮತ್ತು 4 ಆಚರಿಸಿದ ವಜ್ರ ಮಹೋತ್ಸವಗಳು (60 ವಾರಗಳ ಓಟ) &ndash; (ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಎಣಿಕೆ - ವಜ್ರ ಮಹೋತ್ಸವದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ). ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಶಕೀಲ್ ಬಡಾಯುನಿ, ಮಜ್ರೂಹ್ ಸುಲ್ತಾನ್‌ಪುರಿ, ಡಿಎನ್ ಮಧೋಕ್, ಜಿಯಾ ಸರ್ಹಾದಿ, ಯೂಸುಫಾಲಿ ಕೇಚೇರಿ ಮತ್ತು ಖುಮಾರ್ ಬಾರಾಬಂಕ್ವಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಸಾಹಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="TheGuardian"/> ಮದರ್ ಇಂಡಿಯಾ (1957),<ref name="TheGuardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/news/2006/jun/09/guardianobituaries.artsobituaries|title=Naushad Ali: Master of Bollywood film music magic|last=Lalit Mohan Joshi|date=8 June 2006|website=The Guardian (newspaper)|access-date=13 September 2019}}</ref> ಅವರು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದರು, ಇದು [[ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಆಸ್ಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ]] ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. 1981 ರಲ್ಲಿ, ನೌಶಾದ್ ಅವರು [[ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ|ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ]] ಅವರ ಜೀವಮಾನದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ [[ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು.<ref name="rediff"/> ಅವರು 86 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಜ್ ಮಹಲ್: ಆನ್ ಎಟರ್ನಲ್ ಲವ್ ಸ್ಟೋರಿ (2005) ಗೆ ರಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು.<ref name="upperstall"/> ಅವರ ಸಹಾಯಕರಲ್ಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಶಫಿ, ಜೆರ್ರಿ ಅಮಲದೇವ್ ಮತ್ತು ಗುಲಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. 1988 ರ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ಧ್ವನಿಗಾಗಿ ನೌಶಾದ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಹಾಡುಗಳು [[ಪಿ. ಸುಶೀಲ|ಪಿ. ಸುಶೀಲಾ]] ಮತ್ತು [[ಕೆ.ಜೆ.ಜೇಸುದಾಸ್|ಕೆ ಜೆ ಯೇಸುದಾಸ್]] ಅವರು ಹಾಡಿರುವ ಎವರ್‌ಗ್ರೀನ್ ಸೂಪರ್‌ಹಿಟ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದು, 3 ದಶಕಗಳ ನಂತರವೂ ಮಲಯಾಳಿಗಳು ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಐದು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ ಶಶಿಕಾಂತ್ ಕಿಣಿಕರ್ ಅವರ ದಾಸ್ತಾನ್-ಇ-ನೌಶಾದ್ (ಮರಾಠಿ); ಆಜ್ ಗಾವತ್ ಮನ್ ಮೇರೋ (ಗುಜರಾತಿ); ಶಮಾ ಮತ್ತು ಸುಷ್ಮಾ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳು, "ನೌಶಾದ್ ಕಿ ಕಹಾನಿ, ನೌಶಾದ್ ಕಿ ಜುಬಾನಿ"; ಕೊನೆಯದನ್ನು ಶಶಿಕಾಂತ್ ಕಿಣಿಕರ್ ಅವರು ಮರಾಠಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಣಿಕರ್ ಅವರು "ನೋಟ್ಸ್ ಆಫ್ ನೌಷಾದ್" ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಸಹ ಹೊರತಂದರು, ಇದು ನೌಶಾದ್ ಅವರ ಜೀವನದ ಕೆಲವು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಾರೆಯರಾದ ಸಂಜಯ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಫಿರೋಜ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಸಹೋದರ ಅಕ್ಬರ್ ಖಾನ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ 1988 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದ "ಅಕ್ಬರ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್" ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಗೆ ನೌಶಾದ್ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಜಯ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಅಕ್ಬರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ದಿ ಸ್ವೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಖಾನ್ ಇದು 1990 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. === ಸಾವು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ === ನೌಶಾದ್ 86 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ಸ್ತಂಭನದಿಂದಾಗಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ 5 ಮೇ 2006 ರಂದು ನಿಧನರಾದರು <ref name="Britannica"/><ref name="upperstall">{{Cite web|url=https://upperstall.com/profile/naushad/|title=Profile and filmography of Naushad|last=Karan Bali|website=upperstall.com website|access-date=12 September 2019}}</ref> ಅವರನ್ನು ಜುಹು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="TheGuardian"/><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-11/mumbai/28121815_1_ground-islamic-law-new-graves|title=Rafi, Madhubala don't rest in peace here|last=Jaisinghani|first=Bella|date=11 February 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=12 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811035307/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-11/mumbai/28121815_1_ground-islamic-law-new-graves|archive-date=11 August 2011}}</ref> ಅವರು ಜುಬೇದಾ, ಫೆಹ್ಮಿದಾ, ಫರೀದಾ, ಸಯೀದಾ, ರಶೀದಾ ಮತ್ತು ವಹೀದಾ ಎಂಬ ಆರು ಮಂದಿ ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂವರು ಪುತ್ರರಾದ ರೆಹಮಾನ್ ನೌಶಾದ್, ರಾಜು ನೌಶಾದ್ ಮತ್ತು ಇಕ್ಬಾಲ್ ನೌಶಾದ್ ಅವರನ್ನು ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ. ರೆಹಮಾನ್ ನೌಶಾದ್ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಕೆಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ನೌಶಾದ್ ರಹಮಾನ್ ನೌಶಾದ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಎರಡು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ, ''ಮೈ ಫ್ರೆಂಡ್'' (1974) ಮತ್ತು ''ತೇರಿ ಪಾಯಲ್ ಮೇರೆ ಗೀತ್'' (1989).<ref name="TheGuardian"/> ನೌಶಾದ್ [[ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ|ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ]] ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Dawn"/> ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು]] ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಪ್ಲಾಟ್ ಮಂಜೂರು ಮಾಡುವಂತೆ ವಿನಂತಿಸಿದ್ದರು. ಇದು ಅವರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರಾಯಿತು ಮತ್ತು 'ನೌಶಾದ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ' ರಚನೆಯಾಯಿತು. == ಬರಹಗಾರ == ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಉರ್ದು ಕವನ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆಥ್ವಾನ್ ಸುರ್ ("ದಿ ಎಂಟನೇ ನೋಟ್") ಮತ್ತು ನವರಸ್ ಲೇಬಲ್‌ನ " [[ಹರಿಹರನ್|ಆಥ್ವಾನ್ ಸುರ್ - ದಿ ಅದರ್ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ನೌಶಾದ್]] " ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು 8 ಗಜಲ್‌ಗಳನ್ನು ಹೌನ್ಸ್ಲೋ ಪುಸ್ತಕದ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ನವೆಂಬರ್ 1998 ರಲ್ಲಿ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವ "ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳ". ಈ ಆಲ್ಬಂ ನೌಶಾದ್ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="TheGuardian"/> ಇದರಲ್ಲಿರುವ ರಚನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ: # ಆಬದಿಯೋನ್ ಮೇ ದಷ್ಟ್ ಕಾ ಮುಂಜಾರ್ ಭಿ ಆಯೇಗಾ – [[ಹರಿಹರನ್|ಎ. ಹರಿಹರನ್]] – 7:08 # ಆಜ್ ಕಿ ಬಾತ್ ಕಲ್ ಪೇ ಕ್ಯೂನ್ ತಾಲೊ – ಎ. ಹರಿಹರನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ – 6:17 # ಘಟಾ ಛಾಯೀ ತಿ ಸಾವನ್ ಖುಲ್ ಕೆ ಬರ್ಸಾ – ಪ್ರೀತಿ ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ – 7:19 # ಕಭಿ ಮೇರಿ ಯಾದ್ ಉಂಕೋ ಆಟಿ ತೊ ಹೋಗಿ – ಎ. ಹರಿಹರನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ – 6:18 # ಮುಜ್ ಕೋ ಮುಫ್ ಕಿಜಿಯೆ – ಎ. ಹರಿಹರನ್ – 5:35 # ಪೀನಯ್ ವಾಲೆ ಬೇಖುಡಿ ಸೇ ಕಾಮ್ ಲೇ – ಎ. ಹರಿಹರನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ – 8:13 # ಸಾವನ್ ಕೇ ಜಬ್ ಬಾದಲ್ ಛಾಯೆ – ಎ. ಹರಿಹರನ್ – 6:50 # ತನ್ಹಾ ಖುದ್ ಸೇ ಬಾತ್ ಕರೂನ್ – ಪ್ರೀತಿ ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ – 7:49 == ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿ == ನೌಶಾದ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ರಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ನೌಶಾದ್ ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕೌಶಲ್ಯಪೂರ್ಣ ರೂಪಾಂತರಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ''ಬೈಜು ಬಾವ್ರಾ'' ನಂತಹ ಕೆಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ, ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ರಾಗ]] ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕ [[ಉಸ್ತಾದ್ ಅಮೀರ ಖಾನ್|ಅಮೀರ್ ಖಾನ್]] ಅವರನ್ನು ಸಂಗೀತ ಸಲಹೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು. ಕ್ಲಾರಿನೆಟ್, ಮ್ಯಾಂಡೋಲಿನ್ ಮತ್ತು ಅಕಾರ್ಡಿಯನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನೌಶಾದ್ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾಗಳಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಸಶಕ್ತರಿದ್ದರು.<ref name="Britannica"/><ref name="upperstall"/><ref name="Dawn"/> 1940 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ನಂತರ ಸ್ತಬ್ಧ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳು ಧ್ವನಿ-ನಿರೋಧಕ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಅಡಚಣೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಲ್ಲಾದರೆ ಛಾವಣಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಧ್ವನಿಯು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. 'ಉರಾನ್ ಖಟೋಲಾ' ಮತ್ತು 'ಅಮರ್' ನಂತಹ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ, ಅವರು 90 ರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಲಾವಿದನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು, ನಂತರ ಅದನ್ನು 70 ನಲ್ಲಿ, ನಂತರ 50 ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು. ಸಂಪೂರ್ಣ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ನಂತರ, ಅದನ್ನು ದೃಶ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ಲೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್ ಸಿಂಗಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ ಮಿಶ್ರಣ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೊದಲಿಗರು. ಕೊಳಲು ಮತ್ತು ಕ್ಲಾರಿನೆಟ್, ಸಿತಾರ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಡೋಲಿನ್ ಅನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಮೊದಲಿಗರು. ಅವರು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಕಾರ್ಡಿಯನ್ ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಪಾತ್ರಗಳ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಬಹುಶಃ [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು]] ಚಲನಚಿತ್ರ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ತರಲು ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಅವರ ಅನೇಕ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು [[ರಾಗ|ರಾಗಗಳಿಂದ]] ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ''ಬೈಜು ಬಾವ್ರಾ'' (1952) ನಲ್ಲಿ [[ಉಸ್ತಾದ್ ಅಮೀರ ಖಾನ್|ಅಮೀರ್ ಖಾನ್]] ಮತ್ತು ಡಿವಿ ಪಲುಸ್ಕರ್ ಮತ್ತು ''ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್'' (1960) ನಲ್ಲಿ [[ಬಡೇ ಗುಲಾಂ ಅಲಿ ಖಾನ್|ಬಡೇ ಗುಲಾಮ್ ಅಲಿ ಖಾನ್]] ಅವರಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ''ಬೈಜು ಬಾವ್ರಾ'' (1952) ಅವರು ನೌಶಾದ್ ಅವರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು 1954 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref name="Britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Naushad-Ali|title=Naushad Ali {{!}} Indian composer and music director|website=britannica.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919070120/https://www.britannica.com/biography/Naushad-Ali|archive-date=19 September 2015|access-date=13 September 2019}}</ref><ref name="upperstall"/> "ಬೈಜು ಬಾವ್ರಾ" ಚಿತ್ರದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೌಶಾದ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ಚಿತ್ರವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ರಾಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜನರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಾಗ, ಕೆಲವರು "ಜನರಿಗೆ ತಲೆನೋವು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು. ನಾನು ಹಠ ಹಿಡಿದೆ. ನಾನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಜನರು ಯಾವಾಗಲೂ ಇಷ್ಟಪಡುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಏಕೆ ನೀಡಬೇಕು? ನಾವು ಅವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ. ಆನ್ (1952)ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅವರು 100-ವಾದ್ಯಗಳ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾವನ್ನು ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಕೇತಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಂಯೋಜಕ ಅವರು. ‘ಆನ್’ ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತದ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಉರಾನ್ ಖಟೋಲಾದಲ್ಲಿ (1955), ಅವರು ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾವನ್ನು ಬಳಸದೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಾಡನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು, ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹಮ್ಮಿಂಗ್‌ನ ಕೋರಲ್ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್ (1960) ಏ ಮೊಹಬ್ಬತ್ ಜಿಂದಾಬಾದ್ ಹಾಡಿಗೆ, ಅವರು 100 ಜನರ ಕೋರಸ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಗಂಗಾ ಜಮುನಾ (1961) ಗಾಗಿ, ಅವರು ಪರಿಶುದ್ಧ ಭೋಜ್‌ಪುರಿ ಉಪಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದರು.<ref name="Dawn">{{Cite web|url=https://herald.dawn.com/news/1154071|title=Naushad: The musical journey of a musical man|last=M. A. Siddiqqi|date=27 March 2018|website=Herald (Dawn newspaper)|access-date=13 September 2019}}</ref> ಮೇರೆ ಮೆಹಬೂಬ್ (1963) ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಆರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದರು. 2004 ರಲ್ಲಿ, ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಮುಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್ (1960) ನ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೌಶಾದ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಇಂದಿನ ಉದ್ಯಮದ ಸಂಗೀತಗಾರರಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರು-ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು (ಡಾಲ್ಬಿ ಡಿಜಿಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ), ಮೂಲದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಗಾಯನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ. ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್ ಗಾಯನ (ಆದರೂ ಕೋರಸ್ ಅಲ್ಲ) ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಹಸ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. 1960 ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತವು ಕ್ರಮೇಣ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಂತೆ, ನೌಶಾದ್ ಹಳೆಯ-ಶೈಲಿಯವರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ರಾಕ್-ಅಂಡ್-ರೋಲ್ ಮತ್ತು ಡಿಸ್ಕೋ -ಮಿಶ್ರಿತ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಸಂಯೋಜಕರು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ನೌಶಾದ್ ಅವರನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮೇಸ್ಟ್ರೋ ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರಾಗಗಳು ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಮೂವತ್ತು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿನಿಮಾ ಸಂಗೀತದ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಕಲ್ಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನುರಣಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಎಂದು ನೌಶಾದ್ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬಹುದು. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳ ಕಿರುಚಿತ್ರದ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೊರತಂದರು, ಅದು ಸುಲಭದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಸಂಯೋಜಕರು ಅವರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ಈ ಅಂಶದಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದರು. == ಚಿತ್ರಕಥೆ == === ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ === {| class="wikitable sortable" !Film !Year !Director !Cast !Remarks/Verdict |- |''Prem Nagar''<ref name="upperstall"/> |1940 |Mohan Dayaram Bhavnani |Ramanand, Bimla Kumari, Husn Banu, Rai Mohan, Nagendra, Salu, Gulzar |Naushad was assistant for Baaghbaan (1938) and Kanchan (1941). According to him, he had composed one song in each film. |- |''Darshan'' |1941 |Chimanlal Muljibhoy Luhar |Prem Adib, Jyoti, Kaushalya, Bhudo Advani, Miradevi, M. Nazir, Shakir, [[ಅಮಿರಬಾಯಿ ಕರ್ನಾಟಕಿ|Amirbai Karnataki]], Madhusudan | |- |''Mala'' |1941 |Balwant Bhatt |Jayant, Rose, Jairaj, Nazir, Daya Devi, Heera | |- |''Nai Duniya''<ref name="rediff">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/may/08sl1.htm|title=Naushad: Composer of the century|last=Raju Bharatan|date=8 May 2006|website=rediff.com website|access-date=10 September 2019}}</ref> |1942 |Abdul Rashid Kardar |Jairaj, Shobhna Samarth, Wasti, Azurie, Mazhar Khan. Hari Shivdasani, Jeevan |Debut of Singer Surayya in the song "Boot Karoon main Polish"<br /><br />Silver Jubilee |- |''Sharda''<ref name="upperstall" /> |1942 |Abdul Rashid Kardar |Ulhas, Mehtab. Wasti, Nirmala, Badri Prasad |Silver Jubilee |- |''Station Master'' |1941 |Chimanlal Muljibhoy Luhar |Prem Adib, Pratima Devi, Gulab | |- |''Kanoon'' |1943 |Abdul Rashid Kardar |Mehtaab, Shahu Modak |Silver Jubilee |- |''Namaste'' |1943 |Mohammed Sadiq Sani |Wasti, Protima Das, Jagdish Sethi, Misra |Silver Jubilee |- |''Sanjog'' |1943 |Abdul Rashid Kardar |Charlie, Anwar Hussain, Mehtab |Silver Jubilee |- |''Geet'' |1944 |S. U. Sunny |Shahu Modak, Nirmala, Amir Ali | |- |''Jeevan'' |1944 |Mohammed Sadiq |Wasti, Mehtab, Badri Prasad, Anwar, Shyam Kumar | |- |''Pehle Aap'' |1944 |Abdul Rashid Kardar |Shamim, Wasti, Anwar Hussain, Jeevan, Dixit |Rafi's first song for Naushad "Hindustan Ke Hum Hain" in a chorus<br /><br />Silver Jubilee |- |''Rattan''<ref name="upperstall" /> |1944 |S Sadiq |Amir Banu, Karan Dewan, Swarnalata |Diamond Jubilee |- |''Sanyasi'' |1945 |Abdul Rashid Kardar |Shamim, Amar, Misra, Shyam Kumar, Naseem Jr., Gulam Mohamad |Silver Jubilee |- |''Anmol Ghadi''<ref name="rediff" /> |1946 |Mehboob Khan |Noorjehan, Surinder, Suraiya |Diamond Jubilee |- |''Keemat'' |1946 |Nazir Ajmeri |Amar, Sulochana Chatterjee, A Shah, Sharda, Badri Prasad, Sofia, Anwari, Nawab | |- |''Shahjehan''<ref name="upperstall" /><ref name="rediff" /> |1946 |Abdul Rashid Kardar |Kundan Lal Saigal, Ragini |Silver Jubilee |- |''Dard''<ref name="upperstall" /> |1947 |Abdul Rashid Kardar |Uma Devi, Suraiya |Debut of Singer Uma Devi (Comedy Actress Tuntun) in the song "Afsana Likh Rahi Hoon"<br /><br />Silver Jubilee |- |''Elaan'' |1947 |Mehboob Khan |Himalaywala, Leela Mishra, Shah Nawaz | |- |''Naatak'' |1947 |S. U. Sunny |Suraiya, Amar, Sofiya, Kanwar, Sham Kumar, Pratima Devi |Silver Jubilee |- |''Anokhi Ada'' |1948 |Mehboob Khan |Surendra, Naseem Bano, Murad, Cuckoo |Golden Jubilee |- |''Mela''<ref name="rediff" /> |1948 |S. U. Sunny |Dilip Kumar, Nargis, Jeevan |Golden Jubilee |- |''Andaz''<ref name="upperstall" /><ref name="rediff" /><ref name="Dawn"/> |1949 |Mehboob Khan |Dilip Kumar, Raj Kapoor, Nargis |Golden Jubilee |- |''Chandni Raat'' |1949 |Mohammed Ehsan |Shyam, Naseem Bano | |- |''Dillagi''<ref name="upperstall" /><ref name="rediff" /> |1949 |Abdul Rashid Kardar |Shyam, Suraiyya, Sharda, Amir Banu, Amar |Silver Jubilee |- |''Dulari''<ref name="upperstall" /> |1949 |Abdul Rashid Kardar |Suresh, Madhubala, Geeta Bali |Silver Jubilee |- |''Babul''<ref name="Dawn" /> |1950 |S. U. Sunny |Dilip Kumar, Nargis |Also as Producer<br /><br />Silver Jubilee |- |''Dastan''<ref name="rediff" /> |1950 |Abdul Rashid Kardar |Raj Kapoor, Suraiya, Veena, Suresh |Also as Co-producer<br /><br />Silver Jubilee |- |''Deedar'' |1951 |Nitin Bose |Dilip Kumar, Nimmi, Nargis, Ashok Kumar |Golden Jubilee |- |''Jadoo''<ref name="upperstall" /> |1951 |Abdul Rashid Kardar |Suresh, Nalini Jaywant |Also as Co-producer<br /><br />Silver Jubilee |- |''Aan''<ref name="upperstall" /> |1952 |Mehboob Khan |Dilip Kumar, Nimmi, Nadira |Golden Jubilee |- |''Baiju Bawra''<ref name="rediff" /><ref name="Dawn" /> |1952 |Vijay Bhatt |Bharat Bhushan, Meena Kumari |Also as Co-producer Film debut of singers Amir Khan and D. V. Paluskar in the song "Aaj gaavat man mero jhoomke"<br /><br />Diamond Jubilee |- |''Deewana'' |1952 |Abdul Rashid Kardar |Suraiya, Suresh, Sumitra Devi, Shyam Kumar |Silver Jubilee |- |''Amar''<ref name="rediff" /><ref name="Dawn" /> |1954 |Mehboob Khan |Dilip Kumar, Nimmi, Madhubala | |- |''Shabaab''<ref name="rediff" /><ref name="Dawn" /> |1954 |Mohammed Sadiq |Bharat Bhushan, Nutan |Silver Jubilee |- |''Uran Khatola''<ref name="rediff" /> |1955 |S. U. Sunny |Dilip Kumar, Nimmi. |Also as Producer<br /><br />Silver Jubilee |- |''Mother India''<ref name="upperstall" /> |1957 |Mehboob Khan |Nargis, Raj Kumar, Rajendra Kumar, Sunil Dutt, Kanhaiyalal |Diamond Jubilee |- |''Sohni Mahiwal'' |1958 |Raja Nawathe |Bharat Bhushan, Nimmi |Debut of singer [[ಮಹೇಂದ್ರ ಕಪೂರ್|Mahendra Kapoor]] in the song "Chaand Chhupa Aur Taarey Doobey" |- |''Kohinoor''<ref name="Dawn" /> |1960 |S. U. Sunny |Dilip Kumar, Meena Kumari, Kumkum, Jeevan |Golden Jubilee |- |''Mughal-e-Azam''<ref name="upperstall" /><ref name="rediff" /><ref name="Dawn" /> |1960 |Karim Asif |Dilip Kumar, Madhubala, Prithviraj Kapoor, Durga Khote, Ajit |Film debut of singer Bade Ghulam Ali Khan in the songs "Shubh din aayo" and "Prem jogan ban ke"<br /><br />Diamond Jubilee |- |''Gunga Jumna''<ref name="upperstall" /> |1961 |Nitin Bose |Dilip Kumar, Vyjayantimala Bali |Lyrics of several songs were in Bhojpuri dialect<br /><br />Golden Jubilee |- |''Son of India'' |1962 |Mehboob Khan |Kamaljit, Kumkum, Sajid, Simi Garewal, Jayant | |- |''Mere Mehboob''<ref name="upperstall" /><ref name="Dawn" /> |1963 |Harnam Singh Rawail |Rajendra Kumar, Sadhana, Ameeta, Ashok Kumar, Nimmi |Silver Jubilee |- |''Leader''<ref name="upperstall" /> |1964 |Ram Mukherjee |Dilip Kumar, Vyjayantimala Bali | |- |''Dil Diya Dard Liya''<ref name="upperstall" /><ref name="rediff" /> |1966 |Abdul Rashid Kardar |Dilip Kumar, Waheeda Rehman, Pran | |- |''Saaz Aur Awaaz'' |1966 |Subodh Mukherji |Saira Banu, Kanhaiyalal, Joy Mukherjee | |- |''Palki''<ref name="upperstall" /><ref name="Dawn" /> |1967 |S. U. Sunny |Rajendra Kumar, Waheeda Rehman, Rehman, Johnny Walker |Also as Writer<br /><br /> |- |''Ram Aur Shyam''<ref name="upperstall" /> |1967 |Tapi Chanakya |Dilip Kumar, Waheeda Rehman, Mumtaz, Pran, Nirupa Roy, Leela Mishra |Golden Jubilee |- |''Aadmi'' |1968 |A. Bhimsingh |Dilip Kumar, Waheeda Rehman, Manoj Kumar | |- |''Saathi'' |1968 |C. V. Sridhar |Rajendra Kumar, Vyjayantimala Bali, Simi Garewal | |- |''Sunghursh'' |1968 |Harnam Singh Rawail |Dilip Kumar, Vyjayanthimala, Balraj Sahni | |- |''Ganwaar'' |1970 |Naresh Kumar |Rajendra Kumar, Vyjayantimala Bali, Nishi | |- |''Pakeezah''<ref name="TheGuardian"/> |1972 |Kamal Amrohi |Raj Kumar, Meena Kumari, Ashok Kumar |Background Score and a few songs<br /><br />Golden Jubilee |- |''Tangewala'' |1972 |Naresh Kumar |Rajendra Kumar, Mumtaz, Sujit Kumar | |- |''My Friend'' |1974 |M Rehman |Rajeev, Prema Narayan, Utpal Dutt, Jagdeep, Asit Sen, Tuntun | |- |''Sunehra Sansar'' |1975 |Adurti Subba Rao |Rajendra Kumar, Hema, Mala Sinha | |- |''Aaina'' |1977 |Kailasham Balachander |Mumtaz, Rajesh Khanna | |- |''Chambal Ki Rani'' |1979 |Radhakant |Mahendra Sandhu, Dara Singh, Chand Usmani | |- |''Dharam Kanta'' |1982 |Sultan Ahmed |Raj Kumar, Waheeda Rehman, Jeetendra, Reena Roy, Rajesh Khanna, Sulakhshana Pandit | |- |''Paan Khaae Sainyyan Humaar'' |1985 |Sujit Kumar |Sujit Kumar, Bandini, S. N. Tripathi |Bhojpuri film |- |''Love and God'' |1986 |K. Asif |[[ಸಂಜೀವ್ ಕುಮಾರ್|Sanjeev Kumar]], Nimmi, [[ಪ್ರಾಣ್ (ನಟ)|Pran]] | |- |''Dhwani'' |1988 |A. T. Abu |Prem Nazir, Jayaram, Shobana |Malayalam film |- |''Teri Payal Mere Geet'' |1989 |Rehman Naushad |Govinda, Meenakshi Seshadri | |- |''Awaaz De Kahan Hai'' |1990 |Sibte Hassan Rizvi |Bindu, Annu Kapoor, Satyendra Kapoor | |- |''Guddu'' |1995 |Prem Lalwani |Shah Rukh Khan, Manisha Koirala, Mukesh Khanna | |- |''Taj Mahal: An Eternal Love Story''<ref name="upperstall" /><ref name="TheGuardian" /> |2005 |Akbar Khan |Kabir Bedi, Sonia, Monisha Koirala |Last released work of Naushad, famous for songs like "Apni Julfein" sung by Hariharan, and other songs |- |''Hubba Khatoon'' |Unreleased |B. R. Chopra |Sanjay Khan, Zeenat Aman |"Jis Raat Ke Khwaab Aaye", sung by Rafi is released |} === ಚಲನಚಿತ್ರವಲ್ಲದ ಆಲ್ಬಮ್ === * [[ಹರಿಹರನ್|ಆಥ್ವಾನ್ ಸುರ್ - ನೌಶಾದ್‌ ರ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ]] : ಇದು 1998 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಗಜಲ್ ಆಲ್ಬಂ ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನೌಶಾದ್ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಹರಿಹರನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಉತ್ತಮ್ ಸಿಂಗ್ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="TheGuardian"/> === ನಿರ್ಮಾಪಕ === * ''ಮಾಲಿಕ್'' (1958) ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಗುಲಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ (ಸಂಯೋಜಕ) * ''ಉರಾನ್ ಖಟೋಲಾ'' (1955) * ''ಬಾಬುಲ್'' (1950) === ಕಥೆಗಾರ === * ಪಾಲ್ಕಿ (1967) * ತೇರಿ ಪಾಯಲ್ ಮೇರೆ ಗೀತ್ (1989) == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ == * 1954: ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ – ಬೈಜು ಬಾವ್ರಾ <ref name="rediff"/> * 1961: ಗುಂಗಾ ಜುಮ್ನಾ (1961) ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಗಾಳ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪತ್ರಕರ್ತರ ಸಂಘದ 'ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ' * 1975: "ನೌಶಾದ್ ಅಲಿ", ಮುಂಬೈನ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸೆಂಟರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ 30 ನಿಮಿಷಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ * 1981: [[ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] <ref name="upperstall"/><ref name="rediff" /> * 1984: [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ) * 1987: [[ಅಮೀರ್ ಖುಸ್ರೋ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 1990: ದಿ ಸ್ವೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಟಿವಿ ಸರಣಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗೀತ * 1992: [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] * 1992: ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಅವರ ಜೀವಮಾನದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref name="Britannica"/> * 1993: [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]] ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅವಧ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * 1994: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಗೌರವ್ ಪುರಸ್ಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ {{Sfn|Bharatan|2019}} * 2000: ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ {{Sfn|Bharatan|2019}} * 2008: ಬಾಂದ್ರಾದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಟರ್ ರಸ್ತೆಯನ್ನು '''ಸಂಗೀತ ಸಾಮ್ರಾಟ್ ನೌಶಾದ್ ಅಲಿ ಮಾರ್ಗ''' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು <ref name="dna2008">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-carter-rd-becomes-history-now-naushad-ali-rd-1162763|title=Carter Rd becomes history, now Naushad Ali Rd|date=5 May 2008|work=DNA (newspaper)|access-date=13 September 2019}}</ref> == ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ == * ಸಿನಿ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು * ಇಂಡಿಯನ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ರೈಟ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ * ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಆಂಗ್ಲಿಂಗ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ * ಆಲಂ-ಇ-ಉರ್ದು ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ದೆಹಲಿ) * ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್, ಮುಂಬೈ == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mg09BAAAQBAJ&q=the+sword+of+tipu+Sultan+Naushad|title=Naushadnama: The Life and Music of Naushad|last=Bharatan|first=Raju|publisher=Hay House Inc.|year=2014|isbn=9789381398630}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C04%5C28%5Cstory_28-4-2011_pg9_14|title=Naushad Ali – Music composer with rich melodies|last=Dr. [[Amjad Parvez]]|date=28 April 2011|work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}} * [http://www.rediff.com/movies/2006/may/10naushad.htm Khayyam remembers Naushad] * [https://web.archive.org/web/20070318144616/http://www.hindu.com/2006/05/06/stories/2006050601841300.htm Glowing tribute to Naushad: The Hindu (newspaper)] * [https://web.archive.org/web/20110427024911/http://www.hindu.com/mag/2006/05/14/stories/2006051400170700.htm Pandit Jasraj on Naushad: The Hindu (newspaper)] * {{Imdb name|id=0006210}} * [http://stationhollywood.blogspot.com/2007/12/naushads-relationship-with-rafi.html Naushad Ali] Naushad Ali's Relationship with Mohammed Rafi * [https://web.archive.org/web/20180713204109/http://www.majroohnaushad.com/ Fan Site of Naushad] * [https://www.amazon.co.uk/dp/0953473732 Naushad's book Aathwan Sur] * [http://www.anindianmuslim.com/2006/05/na-mandir-mein-sanam-hotay-na-masjid.html Read a ghazal by Naushad] * [http://hindi-films-songs.com/naushad-letterhead2.jpg Naushad's Letterhead] {{Dadasaheb Phalke Award}}{{PadmaBhushanAwardRecipients 1990–99}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with short description]] [[ವರ್ಗ:Short description is different from Wikidata]] [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:Pages using infobox musical artist with associated acts]] [[ವರ್ಗ:೨೦೦೬ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೧೯ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] e5g5yrwp4seyfvy1oqodqsionagwfel 0 149194 1431606 1357525 2026-10-08T18:41:08Z Raghavendra Mahale 97121 /* ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವೆಂಕಟೇಶ ಮಠ (ಬಣಸಾಲೆ) */ 1431606 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು|name=ಮಂಕಿ, ಹೊನ್ನಾವರ|other_name=ಮಂಕಿ ಬಣಸಾಲೆ|nickname=ಶಾಂತಿಯ ನಾಡು|settlement_type=ಪಟ್ಟಣ|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|pushpin_map=India Karnataka#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=Location in Karnataka, India|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|subdivision_type2=[[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]]|subdivision_name2=[[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]]|subdivision_type3=[[ಕರ್ನಾಟಕದ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು|ತಾಲೂಕು]]|subdivision_name3=[[ಹೊನ್ನಾವರ ತಾಲೂಕು|ಹೊನ್ನಾವರ]]|established_title=<!-- Established -->|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=3|population_total=35270|population_as_of=2017|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=|demographics1_title1=|timezone1=[[ಭಾರತದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ|ಐ ಎಸ್ ಟಿ]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ಪಿನ್ ಕೋಡ್]]|postal_code=581 348|area_code_type=ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್|area_code=08387|registration_plate=|footnotes=|official_name=}} '''ಮಂಕಿ''' ಅಥವಾ '''ಮಂಕಿಪುರ''' ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಹೊನ್ನಾವರ ತಾಲೂಕು|ಹೊನ್ನಾವರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ]] ಒಂದು ಗ್ರಾಮ. ಇದು [[ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ|ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರದ]] ದಡದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಗೋವ|ಗೋವಾ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳೂರು]] ನಡುವೆ &nbsp;[[ಕಾರವಾರ|ಕಾರವಾರದಿಂದ]] ಸುಮಾರು 100 ಕಿ.ಮೀ ಇದೆ. ಇದು [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳೂರು]] ನಡುವೆ ಚಲಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ-66 ನಲ್ಲಿದೆ. ದಡದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರು ನಡುವೆ ಕಾರವಾರದಿಂದ ಸುಮಾರು 100 ಕಿ.ಮೀ ಇದೆ. ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ರಾಮಕ್ಷತ್ರಿಯರು (ಶೇರುಗರ್), [[ದೈವಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]], [[ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]], [[ನಾಮಧಾರಿ]], [[ನಖುದಾ|ನಖುದ]], [[ನವಾಯತ್]] ಮತ್ತು [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು/ಕ್ರೈಸ್ತರು|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು]] ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಮಂಕಿ 1291 ರಿಂದ 1343 ರವರೆಗೆ [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. '''ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ''' : 1078 ಮತ್ತು 1090 ರ ಆರಂಭಿಕ ಶಾಸನಗಳು ಯಾದವ ವಂಶವನ್ನು (ಕುಲ) ಹೊಯ್ಸಳ ವಂಶ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹೊಯ್ಸಳರು ಯಾದವರ ಪೂರ್ವಜರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಹೊಯ್ಸಳರನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಯಾದವರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಆರಂಭಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಹೊಯ್ಸಳರ ಪತನವು ಮತ್ತೊಂದು ಮಹಾಶಕ್ತಿಯ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಮಂಕಿ ನಂತರ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. '''ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ''' : (ಸ್ಥಾಪನೆ 1336 - 1646)* ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಬಿಸ್ನಾಗ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು [[ದಖ್ಖನ್ ಪೀಠಭೂಮಿ|ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 1336 ರಲ್ಲಿ [[ಹರಿಹರ I|ಮೊದಲನೇ ಹರಿಹರ]] ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರ [[ಬುಕ್ಕ ರಾಯ I|ಪ್ರಥಮ ಬುಕ್ಕ ರಾಯ]] ಯಾದವ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅದರ ರಾಜಧಾನಿ [[ವಿಜಯನಗರ|ವಿಜಯನಗರದ]] ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ, ಅದರ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಅವಶೇಷಗಳು ಆಧುನಿಕ [[ಹಂಪೆ|ಹಂಪಿಯನ್ನು]] ಸುತ್ತುವರೆದಿವೆ, ಈಗ ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ [[ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ|ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ]]. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸಾಧಿಸಿತು ಮತ್ತು ಐದು ಸ್ಥಾಪಿತ [[ಡೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರು|ಡೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರ]] ಆಕ್ರಮಣಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡಿತು. [[ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ|ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸೈನ್ಯಗಳು ಸತತವಾಗಿ ಜಯಗಳಿಸಿದಾಗ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನನ್ನು 1530 ರಲ್ಲಿ [[ಅಚ್ಯುತರಾಯ|ಅಚ್ಯುತ ರಾಯರು]] ಮತ್ತು 1542 ರಲ್ಲಿ [[ಸದಾಶಿವ ರಾಯ|ಸದಾಶಿವ ರಾಯರು]] ಅನುಸರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿಯು ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಅಳಿಯ [[ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯ|ಅಲಿಯಾ ರಾಮ ರಾಯರ]] ಬಳಿ ಇತ್ತು, ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಡೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವನತಿಗೆ ಹೋಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಜೋಗ|ಜೋಗ್ ಫಾಲ್ಸ್‌ಗೆ]] ಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಡ್ವಳ್ಳಿಯ [[ಸಾಳ್ವ ರಾಜವಂಶ|ಸಾಳುವ ಅರಸರು]] (ಜೈನ್) ಈ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ತಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತಂದರು. ನಿಜವಾದ ದಿನಾಂಕವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅರಬ್ಬರು ಮೊಘಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಮಂಕಿಗೆ ಸಮುದ್ರದ ಮೂಲಕ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಇಸ್ಲಾಂ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂನ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಅವರು ನಖುದಾ ಮೊಹಲ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಮಂಕಿಯ ಮೊದಲ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಈಗ ಮಂಕಿ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಪಟ್ಟಣಗಳ ಮುಸ್ಲಿಮರ ನಡುವೆ ಅರಬ್ಬರ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇದೆ.{{Fact|date=December 2020}} == ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ == ಮಂಕಿಯು 11° 58' 01" N 74° 34' 01" E. ಇದು ಸರಾಸರಿ 3 ಮೀಟರ್‌ (9.8) ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ&nbsp;ಅಡಿ) ಮತ್ತು ಸಮಯ ವಲಯವು (ಯುಟಿಸಿ+05:30)ಐಎಸ್ಟಿ ಆಗಿದೆ. == ಭಾಷೆಗಳು == "ಕನ್ನಡ" ನಖುದ "ನವಯತಿ" ಮತ್ತು "ಕೊಂಕಣಿ" ಕೊಂಕಣಿ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಗಳು. ನವಾಯತ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ವಿವಿಧ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಮತ್ತು ದುಬೈನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಸಿಗರು; ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರು ಅರೇಬಿಕ್ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == 2011 ರ [[ಜನಗಣತಿ (ಗಣತಿ)|ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ, ಮಂಕಿ 22,571 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು: 11,154 ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 11,417 ಮಹಿಳೆಯರು. ಮಂಕಿಯ ಜನರನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ''ಮಂಕಿವಾಸಿ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 1940 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಕೆಲವು ನಖುದಾಸ್ ನವಯತ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯ|ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ]] ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಬಹರೇನ್|ಬಹ್ರೇನ್]], ದುಬೈ, [[ಕಟಾರ್|ಕತಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಸೌದಿ ಅರೆಬಿಯ|ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾಕ್ಕೆ]] ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == * ಅಲ್-ಹಿಲಾಲ್ ಆಂಗ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜು (ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಪಿಯು ಕಾಲೇಜು) * ಮದರಸ ರಹಮಾನಿಯಾ ಮಂಕಿ * ಅಸ್ಸಿಸಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ ಮಂಕಿ * ಗೋಲ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಮಂಕಿ * ಸರಕಾರಿ ಪಿಯು ಕಾಲೇಜು ಮಂಕಿ * ಸರಕಾರಿ ಉರ್ದು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಮಂಕಿ * ಸರಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಬಣಸಾಲೆ * ಸರಕಾರಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು ಮಂಕಿ * ಸರಕಾರಿ ಉರ್ದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ ಸಂಖ್ಯೆ 2 ಮಂಕಿ ಮಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇವೆ. ತಾಲೂಕಿನ ಹೊನ್ನಾವರ ಮತ್ತು ಭಟ್ಕಳದ ಸಮೀಪದ ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂಕಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು, ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗನವಾಡಿಗಳನ್ನು (ನರ್ಸರಿಗಳು) ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸುಮಾರು 20 ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ == === ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವೆಂಕಟೇಶ ಮಠ (ಬಣಸಾಲೆ) === ಮಂಕಿಯ ಬಣಸಾಲೆ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ (ಪ್ರಾಚೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿ ''ಮಾಣಿಕ್ಯಪುರ'') ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವೆಂಕಟೇಶ ಮಠವು ಶ್ರೀ ಸಂಸ್ಥಾನ ಗೋಕರ್ಣ ಪರ್ತಗಾಳಿ ಜೀವೋತ್ತಮ ಮಠದ ಅಧಿಕೃತ ಶಾಖಾ ಮಠವಾಗಿದೆ (ಶಾಖಾ ಸಂಖ್ಯೆ: ೨೨).<ref>{{cite web |title=Shakhas - Shree Laxmi Venkatesh Math, Bansale, Manki |url=https://www.partagalimath.org/shakha-details/22 |publisher=Shree Samsthan Gokarn Partagali Jeevottam Math |access-date=8 October 2026}}</ref> ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (ಜಿ.ಎಸ್.ಬಿ) ಸಮುದಾಯದ ಹಾಗೂ ಸಮಗ್ರ ಊರಿನ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ==== ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಸ್ತಾಂತರ ==== ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸ್ಥಳೀಯ ಅರ್ಚಕ ಕುಟುಂಬದವರ ಖಾಸಗಿ ಆರಾಧನಾ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಮಗ್ರ ಆಡಳಿತ, ಜಮೀನು ಹಾಗೂ ಪರಿಸರವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೪೬ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೧ರಂದು (ಶಕ ೧೮೬೭, ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ದಶಮಿ) ಪರ್ತಗಾಳಿ ಜೀವೋತ್ತಮ ಮಠದ ೨೨ನೇ ಯತಿವರ್ಯರಾದ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ ದ್ವಾರಕಾನಾಥ ತೀರ್ಥ ಶ್ರೀಪಾದ ವಡೇರ್ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಪಾವನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಇದು ಪರ್ತಗಾಳಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧಿಕೃತ ಶಾಖಾ ಮಠವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ==== ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಯತಿ ಪರಂಪರೆ ==== * ಸಂಸ್ಥಾನದ ೨೩ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ ವಿದ್ಯಾಧಿರಾಜ ತೀರ್ಥ ಶ್ರೀಪಾದ ವಡೇರ್ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೧೯೮೩ರ ಸುಮಾರಿಗೆ) ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ತಪ್ತಮುದ್ರಾಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಅನುಗ್ರಹ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು. * ಪ್ರಸ್ತುತ ೨೪ನೇ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾದ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ ವಿದ್ಯಾಧೀಶ ತೀರ್ಥ ಶ್ರೀಪಾದ ವಡೇರ್ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರೂ ಸಹ ಮಂಕಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ಸಭಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ತಪ್ತಮುದ್ರಾಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪೂಜೆಗಳ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==== ದೇವತಾ ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ==== ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವೆಂಕಟೇಶ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಮಠದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ತ್ರಿಕಾಲ ಪೂಜೆ, ನೈವೇದ್ಯ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಪ್ರಸಾದ ವಿನಿಯೋಗಗಳು ವೈದಿಕ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ==== ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ==== ಮಠದಲ್ಲಿ ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಲವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು ಸಂಪನ್ನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ: * '''ಕಾರ್ತಿಕ ದೀಪೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಾಹ ಹಾಗು ವನಭೋಜನ:''' ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮಠದ ಆವರಣ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೀಪೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಾಹದ ದಿವಸ ಅಹೋರಾತ್ರಿ ಭಜನೆ ಹಾಗೂ ಸಮುದಾಯದ ವನಭೋಜನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಜರುಗುತ್ತದೆ. * '''ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿ ಮತ್ತು ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿ:''' ವಿಶೇಷ ಪುಷ್ಪಾಲಂಕಾರ, ಸಹಸ್ರನಾಮ ಅರ್ಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. * '''ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವರ್ಧಂತಿ:''' ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ದಶಮಿಯ ಹಸ್ತಾಂತರ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವರ್ಧಂತಿ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * '''ಭಜನಾ ಮಂಡಳಿ:''' ಸ್ಥಳೀಯ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವೆಂಕಟೇಶ ಭಜನಾ ಮಂಡಳಿಯ (ಮಾಣಿಕ್ಯಪುರ, ಮಂಕಿ) ವತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರ, ಏಕಾದಶಿ ಹಾಗೂ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಭಜನಾ ಸೇವೆಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. === ಮೊಳಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಮಂಕಿ === {{Coord|14.1978|74.4758|region:IN-KA|display=inline}} (Location) ಮಂಕಿ ಮಾವಿನಕಟ್ಟೆಯ ಹತ್ತಿರವಿರುವ '''ಮೊಳಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ'''ವು ಪರಿವಾರ ದೇವರು ಮತ್ತು ಹುಲಿಗಿರ್ತಿ ದೈವಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸವು ದಿವಂಗತ '''ಜನಾರ್ದನ ಮಹಾಲೆ''' (ಅಪ್ಪ ಮಹಾಲೆ) ಅವರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇವರು ಹೋಟೆಲ್ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಬಡವರಿಗೆ ಉಚಿತ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದರು. ಅಪ್ಪ ಮಹಾಲೆ ಅವರು ಗೌಡ ಕುಟುಂಬದ ಅರ್ಚಕರಿಗೆ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆ ತೊಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ದರ್ಶನ ಸೇವೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ದೇವರ ದಿನನಿತ್ಯದ ಪೂಜಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಗೌಡ ಕುಟುಂಬದವರು ಪ್ರಸ್ತುತ (ಶ್ರೀ ಹನುಮಂತ ಧರ್ಮ ಗೌಡ) ಅವರು ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |title=Karnataka State Gazetteer: Uttara Kannada District. |year=1985 |editor-last=Kamath |editor-first=Suryakant}}</ref> ==== ಮಾಲೆ ಹಾಕುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಮಹಾಲೆ ಕುಟುಂಬ. ==== ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಅರ್ಚಕರಾದ '''ಶ್ರೀ ಹನುಮಂತ ಧರ್ಮ ಗೌಡ''' ಅವರಿಗೆ ಮಾಲೆ ಹಾಕುವ ಮೊದಲ ಹಕ್ಕು '''ಮಹಾಲೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ''' ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು '''ಚಂದ್ರಕಾಂತ ವಿಠೋಬ ಮಹಾಲೆ''', '''ರಾಜೇಶ ವಿಷ್ಣು ಮಹಾಲೆ''', '''ಶ್ರೀಕಾಂತ ವಿಠೋಬ ಮಹಾಲೆ''', '''ನಾಗಪ್ರಸಾದ ತುಳಸಿದಾಸ ಮಹಾಲೆ''', '''ಮಹೇಶ ರಮೇಶ ಮಹಾಲೆ''', '''ವಿಠೋಬ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಮಹಾಲೆ''', '''ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಜೇಶ ಮಹಾಲೆ''', '''ಚರಣ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಮಹಾಲೆ''' ಮತ್ತು '''ಗುರುರಾಜ ರಾಜೇಶ ಮಹಾಲೆ''' ಅವರು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಹಾಲೆ ಕುಟುಂಬದವರು ಸೂತಕದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು '''ಕಾಳು''' (Kalu) ಕುಟುಂಬದವರು ಅರ್ಚಕರಿಗೆ ಮಾಲೆ ಹಾಕಬಹುದು. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀ ದೇವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಹಾಲೆ ಕುಟುಂಬದವರು ಹಾಗೂ ಕಾಳು ಕುಟುಂಬದವರು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ==== ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಉತ್ಸವ ==== ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಅರ್ಚಕರು '''ಶ್ರೀ ಹನುಮಂತ ಧರ್ಮ ಗೌಡ''' ಅವರು ಸುಮಾರು ೫೦೦-೭೦೦ ವರ್ಷ (500-700 years) ಹಳೆಯದಾದ ಪವಿತ್ರ ಗೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಮಾಲೆ ಹಾಕಿದ ನಂತರ ದೈವವು ಆವೇಶಗೊಂಡಾಗ ಅರ್ಚಕರು ಅಪಾರ ದೈಹಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಷ್ಟ ಎಂದು ಬಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀ ಜನಾರ್ಧನ (ಅಪ್ಪ) ಮಹಾಲೆ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಪೂಜೆಯ ದಿನ ಬೃಹತ್ ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಣ್ಯವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಶ್ರೀ ದೇವರ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಲು ಊರಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಪರ ಊರಿನಿಂದ ಭಕ್ತರು ಬರುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite news |date=2025-01-22 |title=Molageri Temple Traditions. |work=Karavali Munjavu |language=Kannada}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Molageri_Temple_Devaragadde_Manki_Ritual.jpg|right|thumb|300x300px|ಮೊಳಗೇರಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪರಿವಾರ ದೇವರು.]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * http://www.sahilonline.org/english/newsDetails.php?cid=1&nid=26434{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://mankirocks.webs.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311031953/https://mankirocks.webs.com/history.htm |date=2023-03-11 }} {{Interwikineeded}} huy343uh99iyglwm5nwe2vvgiotirpm 0 149636 1431633 1379560 2026-10-09T04:01:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431633 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox settlement | name = ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ | other_name = | settlement_type = [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo2a = Near Cherumb eco village.jpg | photo2b = Kerala Houseboat (191490747).jpeg | photo3a = Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg | photo3b = Nilambur teak forest 3740.JPG | photo4a = Chamravattam bridge kerala.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ಮೇಲಿನಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ:'''<br/>[[ಮಂಜೇರಿ]] ಪಟ್ಟಣ, [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬಿಯ್ಯಾಂ ಬ್ಯಾಕ್ವಾಟರ್ ಸರೋವರ, [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ನಲ್ಲಿ ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್, [[ಚಮ್ರವಟ್ಟೊಂ ನಿಯಂತ್ರಕ-ಸೇತುವೆ]], [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]ನಲ್ಲಿ [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]] ಮುಖಜಭೂಮಿ, [[ಕರುವರಕುಂಡು]] }} | nickname = | image_map = India Kerala Malappuram district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[ಕೇರಳ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ''' | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|11.03|N|76.05|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]] | subdivision_name1 = {{seal|Kerala}} | established_title = ಜಿಲ್ಲಾ ರಚನೆ | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_date = {{start date and age|df=yes|1969|06|16}} | seat_type = ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ | seat = [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] | founder = [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]] | parts_type = [[ಆದಾಯ ವಿಭಾಗ|ಉಪ-ವಿಭಾಗಗಳು]] | parts_style = para | p1 = {{collapsible list|title=ತಾಲೂಕುಗಳು (7)| *[[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್ (ಮಂಜೇರಿ)]] *[[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] *[[ನಿಲಂಬೂರ್#ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು|ನಿಲಂಬೂರ್]] *[[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] *[[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] *[[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] *[[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]]|}} | government_type = ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ | governing_body = | leader_title = ಜಿಲ್ಲಾ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಸಚಿವ | leader_name = [[ಪಿ. ಕೆ. ಬಷೀರ್]] | leader_title1 = [[ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್]] | leader_name1 = ಡಾ. ವಿನಯ್ ಗೋಯಲ್ IAS | unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್ | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,554 | area_rank = [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|3ನೇ]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = 2594 | elevation_max_point = <!-- ಮಾಪನ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು --> [[ಮುಕುರ್ತಿ]] | elevation_min_m = | elevation_min_point = <!-- ಮಾಪನ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು --> | population_total = 4,494,998<ref name="mlpdemo_2018">{{Cite book|title=ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಾಣಾಂಕ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ವರದಿ - 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=29 October 2020|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127040140/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=live}}</ref> | population_as_of = 2018 | population_footnotes = | population_density_km2 = 1265 | population_rank = [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|1ನೇ]] | population_demonym = | population_urban = 44.18%<ref name="CensusMalappuram"/> | population_metro = 1729522<ref name="CensusMalappuram"/> | demographics_type1 = ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರಗಳು | demographics1_title1 = {{nobold|[[ಲಿಂಗಾನುಪಾತ]] (2011)}} | demographics1_info1 = 1098 [[ಸ್ತ್ರೀ|♀]]/1000[[ಪುರುಷ|♂]]<ref name="CensusMalappuram"/> | leader_name2 = ಚೈತ್ರಾ ಥೆರೆಸಾ ಜಾನ್ IPS | leader_title2 = [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧೀಕ್ಷಕ|ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ]] | demographics1_title2 = {{nobold|[[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ|ಸಾಕ್ಷರತೆ]] (2011)}} | demographics1_info2 = 93.57%<ref name="CensusMalappuram"/> | timezone1 = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = {{nobold|[[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]}} | registration_plate = '''KL-10''' [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], <br/> '''KL-53''' [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], <br/> '''KL-54''' [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], <br/> '''KL-55''' [[ತಿರೂರ್]],<br/> '''KL-65''' [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], <br/> '''KL-71''' [[ನಿಲಂಬೂರ್]], <br/> '''KL-84''' [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] | website = {{URL|malappuram.nic.in}} | footnotes = | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.749<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|title=ಕೇರಳ &#124; UNDP ಭಾರತದಲ್ಲಿ|website=niti.gov.in|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525135510/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|url-status=live}}</ref> ({{color|Green| ಉನ್ನತ}})}} · | blank_name_sec1 = [[ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ|HDI]] {{nobold|(2005)}} | parts = {{unbulleted list|[[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]]|[[ತಿರೂರ್]]|}} }} '''ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ''' ({{IPA|ml|mɐlɐpːurɐm|lang|Malappuram.ogg}}), [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|14 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದ್ದು, {{convert|70|km|mi|abbr=on}} ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇರಳದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 13% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು 16 ಜೂನ್ 1969 ರಂದು ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಸುಮಾರು {{convert|3554|km2|sqmi|0|abbr=on}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಎರಡೂ ಕಡೆ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಏಳು [[ತಹಸೀಲ್|ತಾಲೂಕುಗಳಾಗಿ]] ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]], [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]], [[ನಿಲಂಬೂರ್#ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು|ನಿಲಂಬೂರ್]], [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]], ಮತ್ತು [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]]. [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಲಸೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 1970 ಮತ್ತು 1980 ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಗಲ್ಫ್ ವಲಸೆ#ಗಲ್ಫ್ ಬೂಮ್|ಗಲ್ಫ್ ಬೂಮ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ರಾಜ್ಯಗಳು|ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ]], ಮತ್ತು ಅದರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ದೊಡ್ಡ [[ಮಲಯಾಳಿ]] [[ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಹೂಡಿಕೆ|ವಿದೇಶಿ]] ಸಮುದಾಯದಿಂದ [[ರೆಮಿಟೆನ್ಸ್]]ಗಳನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=14 December 2019|title=ಕೇರಳದ ವಲಸೇತರ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/engaging-the-diaspora/article30307914.ece|access-date=9 September 2020|issn=0971-751X|archive-date=14 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614015308/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/engaging-the-diaspora/article30307914.ece|url-status=live}}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ ಭಾರತದ ಮೊದಲ [[ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾಕ್ಷರತೆ|ಇ-ಸಾಕ್ಷರ]] ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಸೈಬರ್ ಸಾಕ್ಷರ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Log-on-to-Indias-first-e-district/articleshow/818786.cms |website=The Times of India |title=ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಇ-ಜಿಲ್ಲೆ |date=18 August 2004 |access-date=3 July 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126203012/https://timesofindia.indiatimes.com/india/log-on-to-indias-first-e-district/articleshow/818786.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-set-to-become-first-cyber-literate-district/article24352909.ece |website=The Hindu |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮೊದಲ ಸೈಬರ್ ಸಾಕ್ಷರ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ |date=6 July 2018 |access-date=3 July 2020 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014142904/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-set-to-become-first-cyber-literate-district/article24352909.ece |url-status=live |last1=Naha |first1=Abdul Latheef }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]], [[ಚಾಲಿಯಾರ್]], [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ|ಕಡಲುಂಡಿಪ್ಪುಳ್ಳ]], ಮತ್ತು [[ತಿರೂರ್ ನದಿ|ತಿರೂರ್ ಪುಳ್ಳ]], ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂರು [[ಕೇರಳದ ನದಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದ ಐದು ಉದ್ದದ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಸೇರಿವೆ. [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವು [[ಕೇರಳದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೊಚ್ಚಿ, ಕಾಲಿಕಟ್, ಮತ್ತು ತೃಶೂರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಂತರ ಕೇರಳದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ 10 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದ 25ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಸಮೂಹವಾಗಿದ್ದು]], 1.7 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011">{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರ ಸಮೂಹ |access-date=25 June 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924223843/https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |url-status=live }}</ref> 2011 ರ ಭಾರತೀಯ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ 44.2% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದೆ. [[ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ರಾಜ್ಯದ 4 ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ]] ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ [[ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಸೇರಿದಂತೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ]] ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು 2 [[ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳು]], 7 [[ಕೇರಳದ ತಾಲೂಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ತಾಲೂಕುಗಳು]], 12 [[ಕೇರಳದ ಪುರಸಭೆಗಳು|ಪುರಸಭೆಗಳು]], 15 [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಬ್ಲಾಕ್ಗಳು]], 94 [[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು]], ಮತ್ತು 16 [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭಾ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name=":1">{{Cite web |title=ಭಾರತ – ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ 2011 – ಕೇರಳ – ಸರಣಿ 33 – ಭಾಗ XII A – ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658 |access-date=2023-05-05 |website=censusindia.gov.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-01-09 |title=ಕೇರಳ: ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/malappuram-tops-list-of-worlds-fastest-growing-urban-areas/articleshow/73163346.cms |access-date=2023-05-05 |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Census Bureau of India |date=2011 |title=ಭಾರತ, ರಾಜ್ಯಗಳು, ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಮೂಲ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು (ವಾರ್ಡ್ ಸಹಿತ), 2011. |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx |journal=[[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]]}}</ref><ref>ಭಾರತ, ರಾಜ್ಯಗಳು, ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಮೂಲ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು (ವಾರ್ಡ್ ಸಹಿತ), ಜನಗಣತಿ 2011. '''''[[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ 2011|ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]]''''' https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx</ref> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪಡೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ 1885 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ [[ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್]] (M.S.P) ಹಿಂದೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಫೋರ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಯಿತು, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪೊಲೀಸ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite book |last1=C.A. |first1=Innes |title=ಮದ್ರಾಸ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ಗಳು: ಮಲಬಾರ್ ಮತ್ತು ಅಂಜೆಂಗೊ |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=371 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420020014/https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |url-status=live }}</ref><ref name="mal">{{Cite news|title=ಅമ്പತ್ತಿನ ನೆರವಿನಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ; ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಮಾನವಿಕ ಮಹಾ ಪಾರಂಪರ್ಯ|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|last=Leelakrishnan|first=Alamkode|date=17 June 2019|access-date=21 February 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212220928/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|url-status=live}}</ref> ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ [[ತೇಗ]] ತೋಟವು ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್ನಲ್ಲಿ [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ನ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು 1861 ರಲ್ಲಿ [[ತಿರೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರೂರ್]] ನಿಂದ [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು, ಇದು [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]], ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="mpm"/> ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಹ ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತಿರೂರ್ನಿಂದ [[ತಿರುನವಾಯ]] ಮೂಲಕ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="mpm"/> ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹಾಕಲಾದ [[ನಿಲಂಬೂರ್-ಶೋರನೂರ್ ಮಾರ್ಗ]]ವು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ == [[File:Valamangalam Pulpetta (386717435).jpg|thumbnail|ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶದ ನೋಟ ([[ಪುಲ್ಪಟ್ಟ]] ಬಳಿ)]] [[File:Chaliyar Edavanna (251932360).jpg|thumbnail|[[ಎಡವನ್ನ]]ದಲ್ಲಿ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರು]] [[ಮಲಯಾಳಂ]]ನಲ್ಲಿ "ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ" ಎಂದರ್ಥವಾಗುವ ''ಮಲಪ್ಪುರಂ'' ಎಂಬ ಪದವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾದ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನ ಭೌಗೋಳಿಕತೆಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯ ಪಟ್ಟಣ|date=30 June 2014|website=nativeplanet.com|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002725/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿಬಿಂದು|date=24 March 2013|website=The Financial Express|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002847/https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|url-status=live}}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು [[ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಕೋಡಿಕುತಿಮಲ|ಅಮ್ಮಿನಿಕ್ಕಾಡನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಊರಕಂ ಬೆಟ್ಟ]], [[ಮಂಕಡ|ಚೇರಿಯಂ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಅನಕ್ಕಯಂ|ಪಾಂಡಲೂರ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಎಡವನ್ನ|ಚೆಕ್ಕುಣ್ಣು ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಂದ]] ದೂರದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳು|date=7 May 2018|access-date=11 October 2020|website=Native Planet|last=Akash Singh|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017165621/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|url-status=live}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮರಳಿನ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಟ್ಟದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == {{main|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತಿಹಾಸ}} {{See also|ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್|ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಇರನಾಡ್|ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪರಪ್ಪನಾಡ್|ಪೊನ್ನಾನಿ|ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ನಿಲಂಬೂರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್|ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ}} [[File:TabulaPeutingerianaMuziris.jpg|thumb|[[ಟ್ಯಾಬ್ಯುಲಾ ಪ್ಯೂಟಿಂಗೇರಿಯಾನಾ|ಪ್ಯೂಟಿಂಗರ್ ಟೇಬಲ್]]ನಲ್ಲಿ ಟಿಂಡಿಸ್ (ಟೊಂಡಿಸ್) (ಟೆಂಪಲ್ ಅಗಸ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಾಕಸ್ ಮುಜಿರಿಸ್ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ)]] [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|left|thumbnail|''[[ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿಥ್ರಿಯನ್ ಸೀ]]'' (1ನೇ ಶತಮಾನ CE) ನ ಹೆಸರುಗಳು, ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳು]] ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಅವಶೇಷಗಳಾದ [[ಡಾಲ್ಮೆನ್]]ಗಳು, [[ಮೆನ್ಹಿರ್]]ಗಳು, ಮತ್ತು ಬಂಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆಯ ಗುಹೆಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. [[ಕುಳಿಮನ್ನ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ಪುಲಿಯಕ್ಕೋಡೆ]], [[ಚೆಮ್ಮಡ್|ತ್ರಿಕ್ಕುಳಂ]], [[ಊರಕಂ]], [[ಮೇಲ್ಮುರಿ]], [[ಪೊನ್ಮಲ]], [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]], ಮತ್ತು [[ವೆಂಗರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ವೆಂಗರ]] ಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಂಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಬಂಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆಯ ಗುಹೆಗಳು]] ಕಂಡುಬಂದಿವೆ.<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಇತಿಹಾಸ |access-date=17 April 2020 |archive-date=27 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127005243/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |url-status=live }}</ref> [[ಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮ್]]ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರು [[ಟಿಂಡಿಸ್]] ಅನ್ನು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು [[ಕಡಲುಂಡಿ]]-[[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]-[[ಚಾಲಿಯಂ]]-[[ಬೇಪೋರ್]] ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಟಿಂಡಿಸ್ ಚೇರರು ಮತ್ತು [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಮುಜಿರಿಸ್ಗೆ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>ಕರಾವಳಿ ಇತಿಹಾಸಗಳು: ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ, ಯೋಗೇಶ್ ಶರ್ಮಾ, ಪ್ರಿಮಸ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು 2010</ref> [[ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್]] (1ನೇ ಶತಮಾನ CE) ''[[ಟಿಂಡಿಸ್]]'' ಬಂದರು ''ಕೆಪ್ರೊಬೊಟೊಸ್'' ([[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]])ದ ವಾಯುವ್ಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name=":2">ಗುರುಕ್ಕಲ್, ಆರ್., & ವಿಟ್ಟೇಕರ್, ಡಿ. (2001). ಮುಜಿರಿಸ್ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ. ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ರೋಮನ್ ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿ,'' ''14'', 334–350.</ref> ''[[ಟಿಂಡಿಸ್]]'' ಬಂದರಿನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಎಳಿಮಲ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="odra">ಎ. ಶ್ರೀಧರ ಮೇನನ್, ಎ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಕೇರಳ ಹಿಸ್ಟರಿ</ref> ''[[ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿಥ್ರಿಯನ್ ಸೀ]]'' ಪ್ರಕಾರ, ''[[ಲಿಮಿರಿಕೆ]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವು ''[[ಕಣ್ಣೂರು|ನೌರಾ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಟಿಂಡಿಸ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ [[ಟಾಲೆಮಿ]] ''[[ಟಿಂಡಿಸ್]]'' ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ''[[ಲಿಮಿರಿಕೆ]]''ಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಬಿಂದು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿರಬಹುದು; ಇದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ರೋಮ್ನ ವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೌಲ್ಯವು ಸುಮಾರು 50,000,000 [[ಸೆಸ್ಟೆರ್ಸ್]] ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[[ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಖರೀದಿ ಬೆಲೆಗಿಂತ 100 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನೋಡಿ [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> [[ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್]] ''[[ಲಿಮಿರಿಕೆ]]'' ಕಡಲ್ಗಳ್ಳರಿಂದ ಹಾವಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಬೋಸ್ಟಾಕ್, ಜಾನ್ (1855). "26 (ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಗಳು)". ಪ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್, ದಿ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ. ಲಂಡನ್: ಟೇಲರ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್.</ref> [[ಕಾಸ್ಮಾಸ್ ಇಂಡಿಕೊಪ್ಲ್ಯೂಸ್ಟೀಸ್]] ''[[ಲಿಮಿರಿಕೆ]]'' ಮೆಣಸುಗಳ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಇಂಡಿಕೊಪ್ಲ್ಯೂಸ್ಟೀಸ್, ಕಾಸ್ಮಾಸ್ (1897). ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಟೋಪೋಗ್ರಫಿ. 11. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್: ದಿ ಟೆರ್ಟುಲಿಯನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್. ಪುಟಗಳು 358–373.</ref><ref>ದಾಸ್, ಸಂತೋಷ್ ಕುಮಾರ್ (2006). ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಏನ್ಷಿಯಂಟ್ ಇಂಡಿಯಾ. ಜೆನೆಸಿಸ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಪ್ರೈ. ಲಿ. ಪು. 301.</ref> ನದಿ [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] (ಪೊನ್ನಾನಿ ನದಿ) [[ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿ]] (1ನೇ–4ನೇ ಶತಮಾನ CE) ದಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆ]] ಇದ್ದು ಅದು [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಯನ್ನು ಒಳನಾಡಿನ ಮೂಲಕ [[ಕೊರಮಂಡಲ್ ಕರಾವಳಿ]]ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ಸಂಪರ್ಕ|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013}}</ref> [[File:Kurumathur inscription.jpg|thumbnail|[[ಕುರುಮತ್ತೂರ್ ಶಾಸನ]] (871 CE)]] [[ಅರೀಕೋಡ್]] ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದ [[ಕುರುಮತ್ತೂರ್ ಶಾಸನ]]ವು 871 CE ಗೆ ಸೇರಿದ್ದು.<ref name="Veluthat">ವೇಲುತ್ತಾಟ್, ಕೆಸವನ್ (1 ಜೂನ್ 2018). "ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ಲೇಖನ: ಕೇರಳದ ಪ್ರಕರಣ". ''ಸ್ಟಡೀಸ್ ಇನ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913063330/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2348448918759852|date=13 September 2021}}</ref> [[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]] ([[ತಿರುನವಾಯ]] ಬಳಿ), [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], ಮತ್ತು [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ 932 CE ಗೆ ಸೇರಿದ ಮೂರು [[ಹಳೆಯ ಮಲಯಾಳಂ]] ಶಾಸನಗಳು [[ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ [[ಗೋಡ ರವಿ]]ಯ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.<ref name=":0">ನಾರಾಯಣನ್, ಎಂ. ಜಿ. ಎಸ್. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala ಕೇರಳದ ಪೆರುಮಾಳ್ಗಳು: ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಆಚರಣಾ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಪೆರುಮಾಳ್ಗಳು ಕೇರಳದ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129082837/https://books.google.co.in/books?id=0YDCngEACAAJ&dq=Perumals%20of%20Kerala&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH-dbD57HuAhXIbn0KHeY5BHkQ6AEwAXoECAYQAQ |date=29 January 2021 }}.'' ತೃಶೂರ್ (ಕೇರಳ): ಕಾಸ್ಮೋಬುಕ್ಸ್, 2013. 438-42.</ref> [[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]] ಶಾಸನವು [[ತವನೂರ್]]ನ ಒಪ್ಪಂದದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name=":0"/> [[ಎಡಪ್ಪಲ್]] ಬಳಿಯ [[ಸುಕಾಪುರಂ]] ನಲ್ಲಿ 10ನೇ ಶತಮಾನ CE ಗೆ ಸೇರಿದ ಹಲವಾರು [[ಹಳೆಯ ಮಲಯಾಳಂ]] ಶಾಸನಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ, ಇದು ಕೇರಳದ 64 ಹಳೆಯ [[ನಂಬೂದಿರಿ]] ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[File:Aalthiyoor Nambi Illam.jpg|300px|left|thumbnail|[[ತಿರೂರ್]] ಬಳಿಯ [[ಅಲತ್ತಿಯೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|''ಅಲತ್ತಿಯೂರು ನಂಬಿ ಇಲ್ಲಂ'']]]] [[ಇರನಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ಭಾಸ್ಕರ ರವಿ ವರ್ಮನ್ (ಸುಮಾರು 1000 CE) ರ [[ಕೊಚ್ಚಿಯ ಯಹೂದಿ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳು|ಯಹೂದಿ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತು ವೀರ ರಾಘವ ಚಕ್ರವರ್ತಿ (ಸುಮಾರು 1225 CE) ರ [[ವೀರರಾಘವ ತಾಮ್ರ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ]] ಕಾಣಬಹುದು.<ref name="mh"/> [[ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್]] ಮೂಲತಃ [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]]ಯ [[ನೆಡಿಯಿರುಪ್ಪು]]ಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೆರೆಯ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="askh"/> ಇರನಾಡ್ ಅನ್ನು [[ಸಾಮಂತನ್]] ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ [[ಎರಾಡಿ]]ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕುಲವು ಆಳುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ನೆರೆಯ [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]]ನ [[ಎಂ. ಕೆ. ವೆಲ್ಲೋಡಿ|ವೆಲ್ಲೋಡಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಒಟ್ಟಪ್ಪಾಳಂ|ನೆಡುಂಗನಾಡ್]]ನ ನೆಡುಂಗಡಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ.<ref name="askh"/> ಇರನಾಡಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರು ''ಎರಳ್ಪ್ಪಾಡ್''/''ಎರಾಡಿ'' ಎಂಬ ಬಿರುದಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="askh"/> ಕಾಲಿಕಟ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮತ್ತು [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಅನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದವರು [[ಇರನಾಡ್]]ನ ಆಡಳಿತಗಾರರು ([[ನೆಡಿಯಿರುಪ್ಪು]]ನ ''ಎರಾಡಿ'').<ref name="askh"/> ಅದರ ನಂತರ, [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ([[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]) ಮತ್ತು [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು]] ([[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]) ಆಡಳಿತಗಾರರು ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಸಾಮಂತರಾದರು. [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನವು [[ತಿರುವಾಂಕೂರು ರಾಜಮನೆತನ]]ದ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="askh"/> ಇದಲ್ಲದೆ, [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]] ಕೋವಿಲಕಂಗಳ (ನಿಲಂಬೂರ್, ಮಂಜೇರಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ, ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್, ಮತ್ತು ಪೊನ್ನಾನಿ) ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವೂ ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಸಾಮಂತರಾದರು.<ref name="askh"/> [[File:South India in early 11th century AD.jpg|thumbnail|11ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] (ಸುಮಾರು 1000 CE – ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು – ''ಎರಳ ನಾಡು'' ([[ಇರನಾಡ್]]) ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವ ನಾಡು]])]] ನಂತರ [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವಾದ ''ಪೆರುಂಬಡಪ್ಪು ಸ್ವರೂಪಂ''ನ ಮೂಲ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]]ನಲ್ಲಿ [[ಪುತ್ತುಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಿಂದ 10 ಕಿಮೀ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು]]ನ ವನ್ನೇರಿಯಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಕೂಡಂನಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="askh"/> ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು [[ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರು [[ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರ್]]ಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರು [[ಕೊಚ್ಚಿ]]ಗೆ ತೆರಳಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="askh"/> 1250–1300 CE ವೇಳೆಗೆ, ಬಹುತೇಕ ಇಡೀ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.<ref name="askh"/><ref name="mh"/> ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ [[ಮಾಮಂಕಂ ಉತ್ಸವ]]ವು [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] ನದಿಯ ಉತ್ತರ ದಡದಲ್ಲಿರುವ [[ತಿರುನವಾಯ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="askh"/> [[ಕುಂಬಿಡಿ|ಪನ್ನಿಯೂರು]] ಮತ್ತು [[ಸುಕಾಪುರಂ|ಚೋವ್ವರ]] (ಸುಕಾಪುರಂ) ನ [[ನಂಬೂದಿರಿ]] ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿನ [[ನಂಬೂದಿರಿ]]ಗಳ ನಡುವೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಪೈಪೋಟಿಯು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="askh"/> [[ಕುಂಬಿಡಿ|ಪನ್ನಿಯೂರು]] [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ಪಟ್ಟಣದ ಎದುರು ಇದೆ, ಆದರೆ [[ಸುಕಾಪುರಂ]] [[ಎಡಪ್ಪಲ್]]ನಲ್ಲಿದೆ. ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳು ಪನ್ನಿಯೂರ್ಕೂರ್ ಮತ್ತು ಚೋವ್ವರಕೂರಿನ ನಂಬೂದಿರಿಗಳ ನಡುವಿನ ''ಕೂರ್ಮತ್ಸರಂ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇತ್ತೀಚಿನ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ, ತಿರುಮನಸ್ಸೇರಿ ನಂಬೂದಿರಿಯು ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದರು. ವಲ್ಲುವನಾಡು ಮತ್ತು [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು]] ಆಡಳಿತಗಾರರು ಚೋವ್ವರಂಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಂದು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪನ್ನಿಯೂರ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ತಿರುಮನಸ್ಸೇರಿ ನಾಡು ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದ ನೆರೆಯವರಿಂದ ಮುತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ತಿರುಮನಸ್ಸೇರಿ ನಂಬೂದಿರಿಯು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಜಾಮೋರಿನ್ ಅವರನ್ನು ಕೋರಿದರು, ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೆ [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] ನದಿಯು ಸೇರುವ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಬಂದರನ್ನು ಜಾಮೋರಿನ್ಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. ತಿರುಮನಸ್ಸೇರಿ ನಂಬೂದಿರಿ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ನ ಕೋಯ, ಮತ್ತು [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡಿನ]] ಆಡಳಿತಗಾರರು ಜಾಮೋರಿನ್ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅಂತಹ ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಮೋರಿನ್, ಆ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref name="KrishnaIyer2"/> ವಲ್ಲುವನಾಡಿನ ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ಮಿಲಿಟರಿ ಅಭಿಯಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಜಾಮೋರಿನ್ ಅವರಿಗೆ [[ಬೇಪೋರ್]], [[ಚಾಲಿಯಂ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು [[ಕೊಡುಂಗಲ್ಲೂರ್]]ನ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ನಾವಿಕರು ಮತ್ತು ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ನ ಕೋಯ ಅವರ ನಿಸ್ಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref name="VVHaridas">ವಿ. ವಿ., ಹರಿದಾಸ್. ''"ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ರಾಜ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ – ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳು (AD 1200 ರಿಂದ AD 1767)"''. [http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/131929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913065714/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/131929|date=13 September 2021}} ಪ್ರಕಟಿತವಲ್ಲದ ಪಿಎಚ್ಡಿ ಪ್ರಬಂಧ. ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ</ref> ಜಾಮೋರಿನ್ ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ, [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಬಂದರು ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ನಾವಿಕರ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡಿನ ಮುಸ್ಲಿಂ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು [[ತಿರುನವಾಯ]]ದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಸಾಮೂತಿರಿಗೆ "ಹಣ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ" ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.<ref name="KrishnaIyer2">ಕೆ. ವಿ. ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್, ''ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳು: ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಿಂದ AD 1806 ರವರೆಗೆ''. ಕಾಲಿಕಟ್: ನಾರ್ಮನ್ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್ ಬ್ಯೂರೋ, 1938.</ref> ಜಾಮೋರಿನ್ ತಮ್ಮ ವಿಜಯವನ್ನು ವಲ್ಲುವನಾಡಿಗೆ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಮಂಜೇರಿ]], ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆ [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು]] ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]]ನ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವು ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಹೀಗೆ ಜಾಮೋರಿನ್ ಮಾಮಂಕಮ್ನ ''ರಕ್ಷಾ ಪುರುಷ'' ಆದರು, ಮತ್ತು [[ತಿರುನವಾಯ]], ನೆರೆಯ [[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯ ಆಡಳಿತಗಾರರಾದರು.<ref name="askh"/> [[File:Kottakkunnu, Malappuram municipality.jpg|left|thumbnail|[[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನ [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು]]]] ಜಾಮೋರಿನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವಿದೇಶಿ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ಜಾಮೋರಿನ್ ತಮ್ಮ ಬಂದರುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆದಾಯದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜಾಮೋರಿನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="ReferenceB"/><ref name="Kunhali">ಕುಂಹಾಲಿ. ವಿ. "ಕಾಲಿಕಟ್ ಇನ್ ಹಿಸ್ಟರಿ" ಪ್ರಕಟಣಾ ವಿಭಾಗ, ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (ಕೇರಳ), 2004</ref> 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೃತಿ ''[[ತುಹ್ಫತ್ ಉಲ್ ಮುಜಾಹಿದೀನ್]]'' ಪ್ರಕಾರ, [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] (''ಬಾರ್ಬುರಂಕಾಡ್''), [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]] (''ತಿರುವಾರಂಕಾಡ್''), [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] (''ಫುನಾನ್'') ಸಹ ಜಾಮೋರಿನ್ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ವಸಾಹತುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Makhdoom"/> [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ''ತ್ರಿಕ್ಕವಿಲ್ ಕೋವಿಲಕಂ'' ಜಾಮೋರಿನ್ಗೆ ಎರಡನೇ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಪೊನ್ನಾನಿ ಅವರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನೌಕಾ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref name="ReferenceB">ಕೆ. ವಿ. ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ''ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳು: ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಿಂದ AD 1806 ರವರೆಗೆ''. ಕಾಲಿಕಟ್: ನಾರ್ಮನ್ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್ ಬ್ಯೂರೋ, 1938</ref> [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಧಾನಿಯಾದ ''ಪರ ನಂಬಿ''ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Malabar Manual Appendix">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=ಮಲಬಾರ್ ಮ್ಯಾನ್ಯುಯಲ್: VICTORIA INSTITUTIONS ನಿಂದ ವೇದ್ ಅವರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದೊಂದಿಗೆ |publisher=VICTORIA INSTITUTIONS, Aaradhana, DEVERKOVIL 673508 |edition=Volume 2 |url=https://books.google.com/books?id=0TJFDwAAQBAJ&pg=PA1 |access-date=12 July 2020 |archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063330/https://books.google.com/books?id=0TJFDwAAQBAJ&pg=PA1 |url-status=live }}</ref> ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಇತರ [[ಕೋವಿಲಕಂ|''ಕೋವಿಲಕಂಗಳು'']] [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]]ನ ''ಕಿಝಕ್ಕೆ ಕೋವಿಲಕಂ'', [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯ ''ಮಂಜೇರಿ ಕೋವಿಲಕಂ'',<ref name="MGS">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n6CNHAAACAAJ&q=Perumals+of+Kerala|title=ಕೇರಳದ ಪೆರುಮಾಳ್ಗಳು: ಮಕೋಟೈನ ಚೇರ ಪೆರುಮಾಳ್ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು (ಸುಮಾರು 800 A.D.-1124 A.D.)|last=Narayanan|first=M. G. S.|date=1996|publisher=Xavier Press|access-date=16 November 2020|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063330/https://books.google.com/books?id=n6CNHAAACAAJ&q=Perumals+of+Kerala|url-status=live}}</ref> ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ನ [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|''ನಿಲಂಬೂರ್ ಕೋವಿಲಕಂ'']] ಸೇರಿದ್ದವು. [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯ ''ಪರಪ್ಪನಾಡ್ ಕೋವಿಲಕಂ'' ಮತ್ತು [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನ ''ತಾನೂರು ಕೋವಿಲಕಂ'' ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಸಾಮಂತ ರಾಜಮನೆತನಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆದಾಗ್ಯೂ [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ]] ಬಳಿಯ [[ಮಂಕಡ]]ದ ''ಮಂಕಡ ಕೋವಿಲಕಂ'' [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|''ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ರಾಜರು'']]ನ ಆಡಳಿತ ಮನೆತನದ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಕೇರಳದ [[ನಂಬೂದಿರಿ]] [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]]ರ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ [[ಅಳ್ವಾಂಚೇರಿ ತಂಪ್ರಕ್ಕಲ್]]ರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾದ ''ಅಳ್ವಾಂಚೇರಿ ಮನ''ವು [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು]]ನ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ಬಳಿಯ [[ಅತವನಾಡ್]] ನಲ್ಲಿದೆ. ''ಅಳ್ವಾಂಚೇರಿ ತಂಪ್ರಕ್ಕಲ್'' ಮತ್ತು [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ [[ಕಲ್ಪಕಾಂಚೇರಿ]]ಯ ಒಡೆಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಸ ಜಾಮೋರಿನ್ನ ''ಅರಿಯಿಟ್ಟು ವಳ್ಚ'' (ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ) ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿರುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="MGS"/> [[ಅರಬ್ಬರು]] ಆರಂಭಿಕ ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="MGS"/> ''[[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ರಾಜರ'' ಮೂಲ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯೂ [[ಅತವನಾಡ್]] ನಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="mnn">{{Cite book|title='ಕೇರಳ ಚರಿತ್ರಂ|last=ಶ್ರೀಧರ ಮೇನನ್|first=ಎ|publisher=ಡಿಸಿ ಬುಕ್ಸ್|year=2007|isbn=9788126415885|location=ಕೊಟ್ಟಯಂ|page=200|url=https://keralabookstore.com/book/keralacharithram/11148/|access-date=22 April 2020|archive-date=9 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709123203/https://keralabookstore.com/book/keralacharithram/11148/|url-status=live}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|1498 ರಲ್ಲಿ ಜಾಮೋರಿನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] [[File:Ponnani harbour 2.jpg|left|thumbnail|ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಎರಡನೇ ನಿವಾಸವು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯ ''ತ್ರಿಕ್ಕವಿಲ್ ಕೋವಿಲಕಂ'' ನಲ್ಲಿತ್ತು]] [[File:Caminho maritimo para a India.png|left|thumb|1498 ರಲ್ಲಿ [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]] [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ತಲುಪಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮಾರ್ಗ (ಕಪ್ಪು ರೇಖೆ), ಇದು [[ಯುರೋಪ್]] ನಿಂದ [[ಭಾರತ]]ಕ್ಕೆ [[ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗ|ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗದ]] [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳ ಯುಗ|ಶೋಧನೆಯಾಗಿದೆ]], ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ [[ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಭಾರತ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಗೆ]] ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, [[ಕಾಲಿಕಟ್]]ನ [[ಜಾಮೋರಿನ್]] ಪೊನ್ನಾನಿಯ ತ್ರಿಕ್ಕವಿಲ್ ಕೋವಿಲಕಂನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.]] [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]]ನ ನೌಕಾಪಡೆಯು 1497 ರಲ್ಲಿ [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್]] ಅನ್ನು ತೊರೆಯಿತು, ಕೇಪ್ ಅನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪೈಲಟ್ ಅನ್ನು ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಕರೆತರಲಾಯಿತು, ಅವರು ಅವರನ್ನು [[ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ]]ದಾದ್ಯಂತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರು, ಮೇ 1498 ರಲ್ಲಿ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್|ಕಾಲಿಕಟ್]] ತಲುಪಿದರು.<ref>[[#refScammell|ಸ್ಕ್ಯಾಮೆಲ್]], ಪು.&nbsp;13</ref> [[ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ]] ಮತ್ತು ಅವರ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಕಾಲಿಕಟ್ಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್ ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಇ. ಜಿ. ರಾವೆನ್ಸ್ಟೈನ್, ಸಂ., ''ಎ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಫಸ್ಟ್ ವಾಯೇಜ್ ಆಫ್ ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮಾ'', ದೆಹಲಿ, 1995, ಪು. 50</ref> ಜಾಮೋರಿನ್ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದರು.<ref name="mh"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಅರಬ್]] ಆಸ್ತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳು ಜಾಮೋರಿನ್ ಮತ್ತು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಎರಡನೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದ್ದ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="mh"/> [[ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್]]ನ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಆಡಳಿತಗಾರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]]ನಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿದನು.<ref name="askh"/> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (''[[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು]]'') ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು. [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನ ಆಡಳಿತಗಾರನು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕೊಚ್ಚಿ]]ನ ಪಕ್ಷವನ್ನೂ ವಹಿಸಿದನು.<ref name="askh"/> 16 ಮತ್ತು 17 ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಯ ರಾಜಮನೆತನದ ಅನೇಕ ಸದಸ್ಯರನ್ನು [[ವೆಟ್ಟೊಂ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ವೆಟ್ಟೊಂ]]ನಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="askh"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] ಪಡೆಗಳು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಕದನ (1504)]] ದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್ ಪರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವು.<ref name="Logan">{{Cite book|title=ಮಲಬಾರ್ ಮ್ಯಾನ್ಯುಯಲ್ (ಸಂಪುಟ-I)|last=ಲೋಗನ್|first=ವಿಲಿಯಮ್|publisher=ಏಷ್ಯನ್ ಎಜುಕೇಷನಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್|year=2010|isbn=9788120604476|location=ನವ ದೆಹಲಿ|pages=631–666}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] ಪ್ರದೇಶದ [[ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ]] ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಇನ್ನೂ [[ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್]]ನ ಅಡಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು.<ref name="Makhdoom">{{cite book | author = ಎಸ್. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹುಸೇನ್ ನಯಿನಾರ್ | year=1942 | title= ತುಹ್ಫತ್-ಅಲ್-ಮುಜಾಹಿದೀನ್: ಅರೇಬಿಕ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೃತಿ | publisher=ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }}</ref> ಆಧುನಿಕ [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ [[ತುಂಚತ್ತು ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ತಿರೂರ್]] (''[[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು]]'') ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="askh"/> 14 ಮತ್ತು 16 ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಾಲೆ]]ಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|''ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು'']] ([[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್ ಪ್ರದೇಶ]]) ದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="roy">{{cite journal |last=ರಾಯ್ |first=ರಂಜನ್ |year=1990 |title=ಲೀಬ್ನಿಜ್, ಗ್ರೆಗೊರಿ, ಮತ್ತು ನಿಲಕಂಠರಿಂದ π ಗಾಗಿ ಸರಣಿ ಸೂತ್ರದ ಶೋಧನೆ |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1990-12_63_5/page/291 |journal=ಗಣಿತ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ |volume=63 |issue=5 |pages=291–306 |doi=10.2307/2690896 |jstor=2690896}}</ref><ref name="Pingree 1992 554–563">{{Citation |last=ಪಿಂಗ್ರೀ |first=ಡೇವಿಡ್ |author-link=ಡೇವಿಡ್ ಪಿಂಗ್ರೀ |title=ಹೆಲ್ಲೆನೊಫಿಲಿಯಾ ವರ್ಸಸ್ ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ |year=1992 |journal=ಐಸಿಸ್ |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=ನಾನು ನಿಮಗೆ ನೀಡಬಹುದಾದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಸುಮಾರು 1400&nbsp;A.D. ರಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಮತ್ತು ಬೀಜಗಣಿತದ ವಾದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತ್ರಿಕೋನಮಿತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳ ಅನಂತ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಮಾಧವನ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ವಿಷ್ ಅವರು 1830 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ಕಲನಶಾಸ್ತ್ರದ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಎಂದು ಸಾರಲಾಯಿತು. ಈ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಮಾಧವನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಕಡೆಗಣಿಸಿದರು, ಬಹುಶಃ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಾರತೀಯನು ಕಲನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಆದರೆ ನಂತರ ರಾಯಲ್ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ಓದುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ ಅವರ ಲೇಖನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ವಿಷಯವು 1950 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಈಗ ನಾವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಮತ್ತು ಮಾಧವನು ''ಕಲನಶಾಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದೆ'' ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದರು ಎಂಬ ಚತುರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಅನೇಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಕಲನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮಾಧವನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದು ಕಲನಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಮಾಧವನ ಗಣಿತದ ಸೊಬಗು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಯು ವಿರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪರ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಗಣಿತದ ಪರಿಹಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಲಾಗಿದೆ. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> 1507 ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವೈಸ್ರಾಯ್ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಡಿ ಅಲ್ಮೇಡಾ]] ಪೊನ್ನಾನಿ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು 1585 ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="mh"/> ಜಿಲ್ಲೆಯು ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ನೌಕಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, [[ಕುಂಹಾಲಿ ಮರಕ್ಕರ್]]ಗಳು ಮತ್ತು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ನಡುವೆ ಹಲವಾರು ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕುಂಜಾಲಿ ಮರಕ್ಕರ್ಗಳು ಭಾರತೀಯ ಕರಾವಳಿಯ ಮೊದಲ ನೌಕಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|title=ಸಾಗರ ಪರಂಪರೆ – ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಗೆ ಸೇರಿ {{!}} ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/maritime-heritage.html|website=joinindiannavy.gov.in|access-date=10 March 2020|archive-date=31 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331151728/https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/maritime-heritage.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=ಸಿಂಗ್ |first=ಅರುಣ್ ಕುಮಾರ್ |title=ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಗೆ ಅದರ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಿ |url=https://www.asianage.com/opinion/columnists/110217/give-indian-navy-its-due.html |access-date=6 March 2020 |work=[[ದಿ ಏಷಿಯನ್ ಏಜ್]] |date=11 February 2017 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123207/https://www.asianage.com/opinion/columnists/110217/give-indian-navy-its-due.html |url-status=live }}</ref> [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] ಪಟ್ಟಣವು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಆರಂಭಿಕ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ 1525 ಮತ್ತು 1573–74 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು.<ref name="ReferenceB" /> 16 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ, ಕೊಚ್ಚಿಯು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಯಾದಾಗ, [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಕೆಲವು ರಾಜರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ರಾಜಮನೆತನದಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="askh"/> 1571 ರ [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಕೋಟೆಯ ಕದನದೊಂದಿಗೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು. [[ಚಾಲಿಯಂ]] [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡಿನ]] ಉತ್ತರದ ಗಡಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕದನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಜಾಮೋರಿನ್ ಅವರಿಗೆ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯ [[ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ]]ರ ನಿಸ್ಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದರು. [[File:Ponnani harbour.jpg|left|thumbnail|400px|2012 ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಬಂದರು. ಪೊನ್ನಾನಿ ಬಂದರು [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ದಕ್ಷಿಣದ ಕೊನೆಯಾಗಿತ್ತು]] [[File:From a map by Emanuel Bowen, 1744.jpg|thumb|[[ಇಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ ಬೋವೆನ್]] ಅವರ ನಕ್ಷೆಯಿಂದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]] (1744), ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಕ್ಷಾ ಕೆತ್ತನೆಗಾರ. ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಜಾಮೋರಿನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗಡಿಯೊಂದಿಗೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ]] 16 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿ [[ಜೈನುದ್ದೀನ್ ಮಖ್ದೂಂ II]] (ಸುಮಾರು 1532 ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು) ಬರೆದ ''[[ತುಹ್ಫತ್ ಉಲ್ ಮುಜಾಹಿದೀನ್]]'' 1498 ರಿಂದ 1583 ರವರೆಗೆ [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಯನ್ನು ವಸಾಹತುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ವಿರುದ್ಧ [[ಕುಂಜಾಲಿ ಮರಕ್ಕರ್]] ನೌಕಾಪಡೆಯು ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು [[ಅರೇಬಿಕ್]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಕೇರಳದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಕೇರಳದವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Noorani">ಎಜಿ ನೂರಾನಿ {{cite web|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm |title=ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ |access-date=5 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221021629/http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm |archive-date=21 December 2012 }}</ref> ಇದನ್ನು ಮೊದಲು [[ಲಿಸ್ಬನ್]] ನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಯನ್ನು [[ಕೈರೋ]]ದ [[ಅಲ್-ಅಝರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="A. Sreedhara Menon 2011">ಎ. ಶ್ರೀಧರ ಮೇನನ್. ''ಕೇರಳ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು''. ಡಿಸಿ ಬುಕ್ಸ್ (2011)</ref><ref name="frontline.in">[http://www.frontline.in/static/html/fl2704/stories/20100226270407900.htm ಎಜಿ ನೂರಾನಿ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ. ಪುಸ್ತಕಗಳು]</ref><ref>ರೋಲ್ಯಾಂಡ್ ಇ. ಮಿಲ್ಲರ್. ''ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ'' SUNY ಪ್ರೆಸ್, 2015</ref> 1532 ರಲ್ಲಿ [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಸಹಾಯದಿಂದ, [[ಚಾಲಿಯಂ]]ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಾಪೆಲ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಕಮಾಂಡರ್ಗಾಗಿ ಒಂದು ಮನೆ, ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಬ್ಯಾರಕ್ಗಳು, ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಗೋದಾಮುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಜಾಮೋರಿನ್ ಜೊತೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ ಡಿಯಾಗೋ ಡಿ ಪೆರೇರಾ, ಈ ಹೊಸ ಕೋಟೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, 250 ಜನರ ಗ್ಯಾರಿಸನ್ ಹೊಂದಿದ್ದರು; ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ ಡಿ ಸೌಸಾ ಅವರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಹಡಗುಗಳ ನೌಕಾಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಸಮುದ್ರದ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="columbia.edu"/> ಜಾಮೋರಿನ್ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಟ್ಟರು, ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯ ಆಡಳಿತಗಾರ ಕಾರಾಮನ್ಲಿ ([[ಬೇಪೋರ್]]ನ ರಾಜ?) (ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳು ತಾನೂರು ಆಡಳಿತಗಾರನೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದನು ಎನ್ನುತ್ತವೆ <ref name="columbia.edu">{{Cite web |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap01sect07.html |title=Vol06chap01sect07 |access-date=1 May 2021 |archive-date=22 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222081409/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap01sect07.html |url-status=live }}</ref>) ಪೋರ್ಚುಗೀಸರೊಂದಿಗೆ ಒಡೆಯಲು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಲು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಹೋದರು.<ref name="Makhdoom"/> 1571 ರಲ್ಲಿ, [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ#ಚಾಲಿಯಂ ಕೋಟೆಯ ಕದನಗಳು|ಚಾಲಿಯಂ ಕೋಟೆಯ ಕದನದಲ್ಲಿ]] ಜಾಮೋರಿನ್ ಪಡೆಗಳು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವು.<ref>{{cite book |author=ಕೆ. ಕೆ. ಎನ್. ಕುರುಪ್ |year=1997 |title=ಭಾರತದ ನೌಕಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು: ಕುಂಹಾಲಿ ಮರಕ್ಕರ್ಗಳ ಪಾತ್ರ |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA51 |access-date=9 August 2012 |publisher=ನಾರ್ದರ್ನ್ ಬುಕ್ ಸೆಂಟರ್ |isbn=978-81-7211-083-3 |pages=37–38 |archive-date=27 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527084909/http://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA51 |url-status=live }}</ref> ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಒಂದು ಕಡೆ ಮತ್ತು [[ಅರಬ್]] ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ [[ಚೆಕೊರ್]] ಮತ್ತು [[ಮಲಬಾರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ]] ಪಡೆಗಳ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಜಾಮೋರಿನ್ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ನಡೆಸಿದ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧಗಳು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದ [[ಅರಬ್]] ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯದ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಿರೋಧವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಜಾಮೋರಿನ್ 11 ನವೆಂಬರ್ 1604 ರಂದು ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.<ref name="mh"/> ಇದರ ನಂತರ 1608 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು, ಇದು ಹಿಂದಿನ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಡಚ್ಚರು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಜಾಮೋರಿನ್ಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು.<ref name="mh"/> ಡಚ್ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯದ ಉದಯವು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಶಾಂತಿಯ ನಂತರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವು [[ತುಂಚತ್ತು ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಮತ್ತು [[ಪೂಂತಾನಂ ನಂಬೂದಿರಿ]]ಯಂತಹ ಕವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಅವರು [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪಕ್ಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು, ಮತ್ತು [[ಮೇಲ್ಪತ್ತೂರ್ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ]], ಅವರು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಾಲೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು. 17 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ, ಕೇರಳದ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲೆ ಡಚ್ಚರು ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮತ್ತು [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]]ನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.<ref name="mh"/> 1650 ರಲ್ಲಿ [[ವಿಲಿಯಂ ಕೀಲಿಂಗ್]] ಆಗಮನವು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು 1792 ರವರೆಗೆ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref name="mh"/> 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ''ವಾಸ್ತವಿಕ'' [[ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಆಡಳಿತಗಾರರಾದ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]]ರು [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉತ್ತರ ಕೇರಳ]]ದ ಎಲ್ಲಾ ಸಣ್ಣ ಸಾಮಂತ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು [[ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಭಾಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. 1766 ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಅವಧಿಗೆ, [[ಮಂಜೇರಿ]] ಸುಲ್ತಾನ್ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]]ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="1961_kkd">{{Cite book|title=ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ (2) – ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ (1961)|last=ದೇವಸ್ಸಿ|first=ಎಂ. ಕೆ.|publisher=ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ|year=1965|location=ಎರ್ನಾಕುಲಂ|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf|access-date=19 December 2020|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202005030/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf|url-status=live}}</ref> ಕಾಲಿಕಟ್ನ ''ಸಮುತಿರಿ ಕೋವಿಲಕಂ'' ಅನ್ನು [[ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೈಸೂರು]] ಸುಲ್ತಾನ್ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ|ಹೈದರ್ 'ಅಲಿ]] (18 ನೇ ಶತಮಾನ AD) ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ, ಜಾಮೋರಿನ್ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಪೊನ್ನಾನಿಯ ''ತ್ರಿಕ್ಕವಿಲ್ ಕೋವಿಲಕಂ'' ಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು.<ref>ಪಾಣಿಕ್ಕರ್. ಕೆ.ಎಂ. ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಕೇರಳ (1498–1801)'' ಕೊಯಿಮ್ಬತ್ತೂರು (1960) ಪು. 64</ref> [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ಕದನ]]ವು [[ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 7 ರಿಂದ 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1790 ರವರೆಗೆ [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಸರಣಿ ಘರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name=Naravane>{{Cite book |last=ನಾರಾವಣೆ |first=ಎಂ.ಎಸ್. |title=ಮಾನ್ಯ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಯುದ್ಧಗಳು |publisher=ಎ.ಪಿ.ಹೆಚ್. ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ |year=2014 |isbn=9788131300343 |pages=176}}</ref> 1792 ರಲ್ಲಿ, ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಒಪ್ಪಂದ]]ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶ]]ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]]ನ [[ಕೋಯಿ ತಂಪುರಾನ್]]ಗಳು [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಈ ಮನೆತನದಿಂದಲೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಣಿಯರ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ಮನೆತನದ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="1961_kkd"/> ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ತೇಗ ತೋಟವಾದ ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್ [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಪಟ್ಟಣದಿಂದ {{cvt|2|km}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮಲಬಾರ್ನ ಆಗಿನ ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್ [[ಹೆನ್ರಿ ವ್ಯಾಲೆಂಟೈನ್ ಕೊನೊಲಿ]] ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|title=ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ತೇಗ ತೋಟ, ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್, ನಿರ್ವಹಣೆಯ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲಿದೆ|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/travel-news/oldest-teak-plantation-conolly-s-plot-to-reopen-after-maintenance-kerala-nilambur-teak-plantations-1.1942105|date=16 May 2017|access-date=12 October 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=12 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012215336/https://english.mathrubhumi.com/travel/travel-news/oldest-teak-plantation-conolly-s-plot-to-reopen-after-maintenance-kerala-nilambur-teak-plantations-1.1942105|url-status=live}}</ref> ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು 12 ಮಾರ್ಚ್ 1861 ರಂದು [[ತಿರೂರ್]] ನಿಂದ [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಗೆ [[ತಿರೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರೂರ್ನಲ್ಲಿನ]] ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=thehindu.com |title='ಲೈಫ್ಲೈನ್' ಆಫ್ ಮಲಬಾರ್ 125 ತಿರುಗುತ್ತದೆ |date=29 December 2012 |access-date=19 December 2020 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130150107/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |url-status=live }}</ref><ref name="mpm">{{Cite news|title=ആ ചൂളംവിളി പിന്നെയും പിന്നെയും...|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|date=17 June 2019|access-date=19 December 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130082010/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|url-status=live}}</ref> [[File:Canoly hanging bridge nilambur.jpg|left|thumbnail|ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ [[ತೇಗ]] ತೋಟಗಳು ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್ನಲ್ಲಿ, [[ನಿಲಂಬೂರ್]]]] ಜಿಲ್ಲೆಯು 1792 ಮತ್ತು 1921 ರ ನಡುವೆ ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ದಂಗೆಗಳಿಗೆ (ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಗಳು) ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 830 ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಗಲಭೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. 1841–1921 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ 86 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದಂಗೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ.<ref>ಕೆ. ಮಾಧವನ್, 'ಮಲಯಾಳತ್ತಿಲೆ ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಲಹಳ,' ಮಾತೃಭೂಮಿ, 24 ಮಾರ್ಚ್ 1923.</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ದಕ್ಷಿಣ ಮಲಬಾರ್]]ನ ಇರನಾಡ್, ವಲ್ಲುವನಾಡ್, ಮತ್ತು ಪೊನ್ನಾನಿ ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್]]ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿತ್ತು. MSP ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪೊಲೀಸ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷರು [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಡೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಹೈಗ್ [[ಬ್ಯಾರಕ್]]ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.malappuramtourism.org/history.php |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇತಿಹಾಸ |access-date=12 July 2020 |archive-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010035952/https://www.malappuramtourism.org/history.php |url-status=live }}</ref> [[File:Codacal Tile Factory.jpg|thumbnail|ಕೊಡಕ್ಕಲ್ ಟೈಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯನ್ನು [[ತಿರುನವಾಯ]]ದ ಕೊಡಕ್ಕಲ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತು. 1887 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಕೊಡಕ್ಕಲ್ನಲ್ಲಿನ ಟೈಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ, ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಟೈಲ್-ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಟೈಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯು [[ಫೆರೋಕ್]] ನಲ್ಲಿತ್ತು, ಇದು ಆಗ [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು]]ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು]] 28 ಏಪ್ರಿಲ್ 1920 ರಂದು [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನವು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಲಬಾರ್ನಲ್ಲಿ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.<ref name="Manjericonference_1920">{{cite news |title=1920 ರ ಮಂಜೇರಿ ರಾಜಕೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನ |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/290616/rare-letters-on-historic-meet-found-in-malappuram.html |access-date=18 July 2020 |work=Deccan Chronicle |date=29 June 2016 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718131229/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/290616/rare-letters-on-historic-meet-found-in-malappuram.html |url-status=live }}</ref> ಆ ಸಮ್ಮೇಳನವು [[ಮಾಂಟಾಗು-ಚೆಲ್ಮ್ಸ್ಫೋರ್ಡ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳು]] [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ]]ದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ಮಲಬಾರ್ನಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೇಣಿದಾರಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಇದು ಭೂ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ವಾದಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನೊಳಗೆ [[ಸೂರತ್ ವಿಭಜನೆ|ಉಗ್ರವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮವಾದಿಗಳ]] ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಸಮ್ಮೇಳನವು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನೊಂದಿಗೆ ಭೂಮಾಲೀಕರ ಅಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದು ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿಯ ನಾಯಕತ್ವವು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತ ಉಗ್ರವಾದಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="askh">{{cite book |last1=ಶ್ರೀಧರ ಮೇನನ್ |first1=ಎ. |title=ಎ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಕೇರಳ ಹಿಸ್ಟರಿ |year=2007 |publisher=ಡಿಸಿ ಬುಕ್ಸ್ |location=ಕೊಟ್ಟಯಂ |isbn=9788126415786 |edition=2007 |url=https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history |access-date=26 July 2020 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726034742/https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history |url-status=live }}</ref> [[File:മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ പൊന്നാനിയിലെ ഹാർബർ (1930-37).jpg|left|300px|thumbnail|1930 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಬಂದರು]] [[File:Tirurangadi Hajur Kacheri.jpg|thumbnail|[[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ 1921 ರ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರ ಸಮಾಧಿಗಳು]] [[ಮಲಬಾರ್ ದಂಗೆ]]ಯು ದಂಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದು. ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ [[ಪೂಕ್ಕೋಟ್ಟೂರ್ ಕದನ]]ವು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="tottenham grf">ಟಾಟೆನ್ಹ್ಯಾಮ್ GRF (ಸಂ), ದಿ ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ರೆಬೆಲಿಯನ್ 1921–22, ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಪ್ರೆಸ್ ಮದ್ರಾಸ್ 1922 ಪು 71</ref><ref name="karim kk">ಕರೀಂ ಕೆಕೆ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅಬ್ದುಲ್, ವರಿಯಂ ಕುನ್ನತ್ತು ಕುಂಜಹ್ಮದ್ ಹಾಜಿ, ಕಲಿಮಾ ಬುಕ್ಸ್, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ 1992 (ಮಲಯಾಳಂ)</ref> ಸೇನೆ, ಪೊಲೀಸ್, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, 28 ಆಗಸ್ಟ್ 1921 ರ ವೇಳೆಗೆ [[ಇರನಾಡ್]], [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], ಮತ್ತು [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆಯಾಯಿತು.<ref>''ಮಲಬಾರ್ ದേಶೀಯಾತಯುಡೆ ಇಡಪೇಡುಕಲ್''. ಡಾ. ಎಂ. ಟಿ. ಅನ್ಸಾರಿ. ಡಿಸಿ ಬುಕ್ಸ್</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯ ಘೋಷಣೆಯ ಆರು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್]] ಗೆ ಸೇರಿಸಿತು. [[ವ್ಯಾಗನ್ ದುರಂತ]]ವು ಮಲಬಾರ್ ದಂಗೆಯ ನಂತರ ಸಂಭವಿಸಿತು, ಅಲ್ಲಿ 20 ನವೆಂಬರ್ 1921 ರಂದು 64 ಖೈದಿಗಳು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು.<ref>ಪಾಣಿಕ್ಕರ್, ಕೆ. ಎನ್., ''ಎಗೇನ್ಸ್ಟ್ ಲಾರ್ಡ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟೇಟ್: ರಿಲಿಜನ್ ಅಂಡ್ ಪೆಸೆಂಟ್ ಅಪ್ರೈಸಿಂಗ್ಸ್ ಇನ್ ಮಲಬಾರ್ 1836–1921''</ref> [[File:കരിപ്പുര്‍ വിമാനത്താവളം.jpg|left|thumbnail|[[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]]ಯ [[ಕರಿಪುರ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಕಾಲಿಕಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]]] [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ 1947|1947 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]] ಬಂದ ನಂತರ ಹಿಂದಿನ [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]] [[ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯ]]ವಾಯಿತು. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗವು ಹಿಂದಿನ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಐದು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಇರನಾಡ್ (ಮಂಜೇರಿ) ಮತ್ತು ವಲ್ಲುವನಾಡ್ (ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ) ತಾಲೂಕುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತರ ನಾಲ್ಕು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳು [[ತಲಶ್ಶೇರಿ]], [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]], [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]], ಮತ್ತು [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]] ಆಗಿದ್ದವು.<ref name="Malabar">{{Cite book|title=1951 ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ – ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|publisher=ಮದ್ರಾಸ್ ಸರ್ಕಾರ|year=1953|location=ಚೆನ್ನೈ|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf|access-date=27 September 2020|archive-date=8 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008060411/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf|url-status=live}}</ref> 1 ನವೆಂಬರ್ 1956 ರಂದು, [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯವು ಭಾಷಾ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳು (ಇರನಾಡ್, ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ, ತಿರೂರ್, ಮತ್ತು ಪೊನ್ನಾನಿ), ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟಣಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಲಾಕ್ಗಳು, ಮತ್ತು 95 [[ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್]]ಗಳೊಂದಿಗೆ ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="c1971">{{Cite book|title=ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ – ಮಲಪ್ಪುರಂ (ಭಾಗ-C) – 1971|last=ಕೆ. ನಾರಾಯಣನ್|publisher=ಡೈರೆಕ್ಟರೇಟ್ ಆಫ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಆಪರೇಷನ್ಸ್, ಕೇರಳ|year=1972|location=ತಿರುವನಂತಪುರಂ|pages=3|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5714/1/51172_1971_MAL.pdf}}</ref> ನಂತರ, ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ನಿಲಂಬೂರ್ ಮತ್ತು ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ಎಂಬ ಎರಡು ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. [[ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ಇದು ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಕಾಲಿಕಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]], ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ 1968 ಮತ್ತು 1988 ರಲ್ಲಿ [[ತೆನಿಪಾಲಂ]] ಮತ್ತು [[ಕರಿಪುರ್]] ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|title=ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ 80 ತಿರುಗುತ್ತದೆ|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/calicut-airport-turns-30/article23508804.ece|last=ವಿಶೇಷ ವರದಿಗಾರ|date=12 April 2018|access-date=31 March 2021|work=The Hindu|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109042642/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/calicut-airport-turns-30/article23508804.ece|url-status=live}}</ref> 1970 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, [[ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಅರಬ್ ರಾಜ್ಯಗಳು|ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ]] ತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಹೊರತೆಗೆಯುವಿಕೆಗೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಅಕುಶಲ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕೊಲ್ಲಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಮನೆಗೆ ಹಣವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು, ಮತ್ತು 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ಮೊದಲ ಪ್ರಪಂಚದ]] ಆರೋಗ್ಯ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite magazine| url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2084273_2084272_2084259,00.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722004134/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2084273_2084272_2084259,00.html | url-status=dead | archive-date=22 July 2011 | magazine=Time | title=ಸಮ್ಮರ್ ಜರ್ನಿ 2011 | date=21 July 2011}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ಅಷ್ಟವೈದ್ಯ]] ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಇದು [[ಆಯುರ್ವೇದ]]ದ ಎಂಟು ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂಟು [[ನಂಬೂದಿರಿ]] ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬಗಳ ಒಂದು ಗುಂಪಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, '''ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಮೂಸ್''' ಕುಟುಂಬವು (ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಬಳಿಯ ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ) ಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಆನುವಂಶಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ವಿದ್ವತ್ತಿನ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.<ref name="Sreedharan2002">{{cite book |last=ಶ್ರೀಧರನ್ |first=ಎನ್ |title=ಕೇರಳದ ಅಷ್ಟವೈದ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ |publisher=ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್ ಡಿವಿಷನ್, ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ |year=2002}}</ref> ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ವಂಶದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವು [[ಚೆಂಬೈ ವೈದ್ಯನಾಥ ಭಾಗವತರು]] ಎಂಬ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಗಾರರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಕೇರಳದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 1952 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಚೆಂಬೈ ಅವರು ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಮೂಸ್ ಕುಟುಂಬದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಯುರ್ವೇದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅವಧಿಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಅವರ ನಂತರದ ಚೇತರಿಕೆ ಮತ್ತು ವೇದಿಕೆಗೆ ಮರಳುವಿಕೆಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="ChembaiBio">{{cite book |last=ಶರ್ಮಾ |first=ಎಲ್. ಆರ್. ವಿಶ್ವನಾಥ |title=ಚೆಂಬೈ ಸೆಲ್ವಂ |publisher=ಅಮುದಾ ನಿಲಯಂ ಲಿಮಿಟೆಡ್ |year=1954 |location=ಮದ್ರಾಸ್}}</ref> ಈ ವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯು '''ಶ್ರೀ ರುದ್ರ ಧನ್ವಂತರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತುತಪುಳ್ಳ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇವಾಲಯವು [[ರುದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಧನ್ವಂತರಿ]] ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಆಯುರ್ವೇದ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಕಲೆಗಳ ಛೇದನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="HeritagePortal">{{cite web |url=https://ayurvedathanal.com/sree-rudhra-dhanwanthari-temple |title=ಶ್ರೀ ರುದ್ರ ಧನ್ವಂತರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪರಂಪರೆ |website=ಆಯುರ್ವೇದ ಥಾನಲ್ |access-date=12 May 2026 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಭೌಗೋಳಿಕತೆ == [[File:Cherumb eco tourism village, Karuvarakundu India (3).JPG|left|thumb|alt=ಒಂದು ಗ್ರಾಮ |[[ಕರುವರಕುಂಡು]]ನ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶ]] [[File:Puthuponnani (2).JPG|thumb|alt=ಒಂದು ಕಡಲತೀರ|[[ಪುತ್ತುಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮುನಂಬಮ್ ಕಡಲತೀರ]] ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು|ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ [[ತೃಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಒಟ್ಟು 3,554&nbsp;ಕಿಮೀ² ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ 9.15% ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ 75°E – 77°E ರೇಖಾಂಶ ಮತ್ತು 10°N – 12°N ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿದೆ. ಕೇರಳದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಂತೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು (ತಗ್ಗು ನೆಲ), ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು]] ಸುತ್ತುವರೆದ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು (ಎತ್ತರದ ನೆಲ) ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇರಳದ ಇತರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. 2,554 ಮೀ ಎತ್ತರದ [[ಮುಕುರ್ತಿ]] ಶಿಖರವು [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ತಾಲೂಕು ಮತ್ತು [[ಊಟಿ]] ತಾಲೂಕಿನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಐದನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದ್ದು, [[ಅನಾಮುಡಿ]] (2,696 ಮೀ) ಮತ್ತು [[ಮೀಸಪುಳಿಮಲ]] (2,651 ಮೀ) ನಂತರ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಹೊರಗೆ ಕೇರಳದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ. 2,383 ಮೀ ಎತ್ತರದ [[ಅಂಗಿಂಡ ಶಿಖರ]]ವು ಮಲಪ್ಪುರಂ-[[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]]-[[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ನೀಲಗಿರಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಗಡಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಎರಡನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ. [[ವಾವುಲ್ ಮಲ]] 2,339 ಮೀ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದ್ದು, ಮಲಪ್ಪುರಂನ ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು, [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡ್]], ಮತ್ತು [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]]ನ [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] ತಾಲೂಕುಗಳ ತ್ರಿಸಂಧಿಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. === ಗಡಿ ತಾಲೂಕುಗಳು === ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು 5 ಜಿಲ್ಲೆಗಳ 12 ತಾಲೂಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. * ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ: [[ವೈತಿರಿ]] ತಾಲೂಕು. * ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ: [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಮತ್ತು [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] ತಾಲೂಕುಗಳು. * ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ: [[ಪಾಂಡಲೂರ್ ತಾಲೂಕು|ಪಾಂಡಲೂರ್]], [[ಗೂಡಲೂರು, ನೀಲಗಿರಿ|ಗೂಡಲೂರು]], [[ಊಟಿ]], ಮತ್ತು [[ಕುಂಡಾ ತಾಲೂಕು|ಕುಂಡಾ]] ತಾಲೂಕುಗಳು. * ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ: [[ಪಟ್ಟಾಂಬಿ]], [[ಒಟ್ಟಪ್ಪಾಳಂ]], ಮತ್ತು [[ಮನ್ನಾರ್ಕ್ಕಾಡ್]] ತಾಲೂಕುಗಳು. * ತೃಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ: [[ಚವಕ್ಕಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ಕುನ್ನಂಕುಲಂ]] ತಾಲೂಕುಗಳು. === ಸ್ಥಳಾಕೃತಿ === ಸ್ಥಳಾಕೃತಿ, ಭೂಗರ್ಭ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಣ್ಣು, ಹವಾಮಾನ, ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು 5 ಉಪ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: * ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕರಾವಳಿ * ಮಲಪ್ಪುರಂ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲು * ಚಾಲಿಯಾರ್ ನದಿ ಜಲಾನಯನ * ನಿಲಂಬೂರ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು * ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಮೇಲುನೆಲ. [[File:Chaliyar - Areekode Bridge.jpg|left|thumb|[[ಅರೀಕೋಡ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ನದಿ ಜಲಾನಯನ]] [[File:Map of Malappuram District (April 2021).svg|thumb|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಕ್ಷೆ]] ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕರಾವಳಿಯು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು]] ವರೆಗಿನ ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಇದೆ. ಇದು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಕರಾವಳಿ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತೃಶೂರ್ ಕರಾವಳಿ, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರ]]ದೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಚಾಲಿಯಾರ್, ಕಡಲುಂಡಿ, ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ, ತಿರೂರ್ಪುಳ್ಳ, ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು, ಕಾಲುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳಿಂದ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಕರಾವಳಿ ಬಯಲು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಬಹಳ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಇಳಿಜಾರಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಭೌತಿಕ ವಿಭಾಗಗಳು |pages=21–22 |access-date=18 April 2020 |archive-date=27 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127005243/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |url-status=live }}</ref> [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ಎಡಪ್ಪಲ್]], [[ತಿರೂರ್]], [[ವಳಾಂಚೇರಿ]], [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಗರಿಷ್ಠ ಎತ್ತರವು ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕಿನ [[ಕಲ್ಪಕಾಂಚೇರಿ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ (104 ಮೀ).<ref name="geographymalappuram"/> ಮಲಪ್ಪುರಂ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲು, ಕರಾವಳಿಗೆ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ನಾಡಪುರಂ]]-[[ಮಾವೂರು|ಮಾವೂರ್]] ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲು, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಮತ್ತು ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಮೇಲುನೆಲ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಪಟ್ಟಾಂಬಿ]] ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲು, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕರಾವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕನ್ನಮಂಗಲಂನ ನೆನ್ಮಿನಿ ಬೆಟ್ಟ (478 ಮೀ) ಅತ್ಯುನ್ನತ ಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ [[ವಾಝಯೂರ್]] (95 ಮೀ) ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಇಳಿಜಾರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref name="geographymalappuram"/> [[File:Chekkunnu.jpg|thumb|[[ಎಡವನ್ನ]]ದಲ್ಲಿ ಚೆಕ್ಕುಣ್ಣು ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಚಾಲಿಯಾರ್ ನದಿ ಜಲಾನಯನವು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ನಿಲಂಬೂರ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಮೇಲುನೆಲ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲಿನೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ಚಾಲಿಯಾರ್]]ನ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಏರುತಗ್ಗುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="geographymalappuram"/> ನಿಲಂಬೂರ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ''ನಿಲಂಬೂರ್ ಕಣಿವೆ'' ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ವಯನಾಡ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ತಮಿಳುನಾಡು]], ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಮನ್ನಾರ್ಕಾಡ್]]-ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಚಾಲಿಯಾರ್ ನದಿ ಜಲಾನಯನದೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 1000 ಮೀ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರದ ಹಲವಾರು ಶಿಖರಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref name="geographymalappuram"/> ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳವು [[ಮುಕುರ್ತಿ]] (2594 ಮೀ) ನಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ತಮಿಳುನಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ಕೇರಳದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಕರಿಂಪುಳ್ಳ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]]ದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಬಿಂದುವು [[ಮಂಪಾಡ್]] (115 ಮೀ) ನಲ್ಲಿದೆ.<ref name="geographymalappuram"/> ನಿಲಂಬೂರಿನ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು [[ನೀಲಗಿರಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು]]ದ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಮೇಲುನೆಲವು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚಾಲಿಯಾರ್ ನದಿ ಜಲಾನಯನ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮನ್ನಾರ್ಕಾಡ್-ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಅರಣ್ಯ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಣಿವೆ]], ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲಿನೊಂದಿಗೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಕೋಡಿಕುತಿಮಲ]] ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]] ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಗರಿಷ್ಠ ಎತ್ತರವು [[ವಡಕ್ಕಂಗರ, ಮಂಜೇರಿ|ಮಕ್ಕರಪರಂಬ]] ನಲ್ಲಿ 610 ಮೀ.<ref name="geographymalappuram"/> === ಕರಾವಳಿ === [[File:Light house in Ponnani.jpg|thumb|[[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯ [[ದೀಪಸ್ತಂಭ]]]] ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಕರಾವಳಿಯ ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಐದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು 70 ಕಿಮೀ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಕರಾವಳಿಯ 11.87%).<ref>{{cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/Coastline_2346.aspx |website=kerenvis.nic.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶ |access-date=30 November 2019 |archive-date=23 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123153736/http://www.kerenvis.nic.in/Database/Coastline_2346.aspx |url-status=live }}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಿಯು [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] ಎಂಬ ಮೂರು ಪುರಸಭಾ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]], [[ತಾನಲೂರು]], [[ನಿರಮರುತೂರು]], [[ವೆಟ್ಟೊಂ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ವೆಟ್ಟೊಂ]], [[ಮಂಗಲಂ, ತಿರೂರ್|ಮಂಗಲಂ]], [[ಪುರತ್ತೂರ್]], [[ವೆಲಿಯಂಕೋಡ್]], ಮತ್ತು [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಬಡಪ್ಪು]] ಎಂಬ ಎಂಟು [[ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್]]ಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಪೊನ್ನಾನಿ, ತಾನೂರು, ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ, ಮತ್ತು [[ಪದಿಂಜಾರೆಕ್ಕರ ಕಡಲತೀರ]] ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿವೆ, ಇವು ಪ್ರಮುಖ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಮುದ್ರ ಕರಾವಳಿಯು ಸಮುದ್ರ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ.<ref name="geographymalappuram" /> ಹಿಂದೆ ಅರಬ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ನೆಚ್ಚಿನ ತಾಣವಾಗಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಪೊನ್ನಾನಿಯು ಇಲ್ಲಿ [[ಇಸ್ಲಾಂ]] ಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ ಅನೇಕ [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಾಯಕರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಬಂದರು ನಗರವನ್ನು ''ಮಲಬಾರ್ನ ಸಣ್ಣ ಮೆಕ್ಕಾ'' ಮತ್ತು ''[[ಗೋಲ್ಡ್ ದಿನಾರ್|ಗೋಲ್ಡ್ ನಾಣ್ಯಗಳ]] ನಗರ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="pkd">{{cite book | author=ಎಂ. ಕೆ. ದೇವಸ್ಸಿ | year=1965 | title=1961 ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಪಾಲ್ಘಾಟ್ ಜಿಲ್ಲೆ | publisher=ಡೈರೆಕ್ಟರೇಟ್ ಆಫ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಆಪರೇಷನ್ಸ್, ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕದೀವ್, ಮಿನಿಕಾಯ್, ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf | access-date=11 March 2021 | archive-date=8 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210508155754/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-mecca-of-malabar-ponnani-004132.html |website=nativeplanet.com |title=ಪೊನ್ನಾನಿ, ಮಲಬಾರ್ನ ಮೆಕ್ಕಾ |date=24 October 2017 |access-date=19 April 2020 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510143226/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-mecca-of-malabar-ponnani-004132.html |url-status=live }}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ/ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾವಿರಾರು ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಪೊನ್ನಾನಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಬಿಯ್ಯಂ ಕಾಯಲ್, ಜಲ ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಶಾಂತ, ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜಲಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. [[ಕೊನೊಲಿ ಕಾಲುವೆ]]ಯು [[ಪುತ್ತುಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ತಾನೂರಿನ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಣವು ಆರಂಭಿಕ ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ ''ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ''ದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದು [[ಕೇರಳದೇಶಪುರಂ ದೇವಸ್ಥಾನ]]ಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿಯು ಆರಂಭಿಕ ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತ ಮನೆತನಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. === ನದಿಗಳು === [[File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|thumbnail|[[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]]]] [[File:Kadalundi river, Malappuram.jpg|thumb|[[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು [[ಚಾಲಿಯಾರ್]], [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]], [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]], ಮತ್ತು [[ತಿರೂರ್ ನದಿ]]. ಚಾಲಿಯಾರ್ ಸುಮಾರು 168 ಕಿಮೀ ಉದ್ದವನ್ನು ಮತ್ತು {{cvt|2818|km2}} ಒಳಚರಂಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು [[ನಿಲಂಬೂರ್]], [[ಮಂಪಾಡ್]], [[ಎಡವನ್ನ]], [[ಅರೀಕೋಡ್]], ಮತ್ತು [[ವಾಝಕ್ಕಾಡ್]] ಮೂಲಕ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್-ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಡಿಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದು [[ಚಾಲಿಯಂ]] ನಲ್ಲಿ ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ತಾಲೂಕಿನ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಚಾಲಿಯಾರ್ನ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳಿವೆ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ಚಾಲಿಯಾರ್ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿಯಾದ [[ಕರಿಂಪುಳ್ಳ (ಮಲಪ್ಪುರಂ)|ಕರಿಂಪುಳ್ಳ]], ಮತ್ತು ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ತುತಪುಳ್ಳ]], ಮತ್ತು ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಒಲಿಪುಳ್ಳ ಸಹ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿಯು [[ಮೇಲತ್ತೂರ್, ಕೇರಳ|ಮೇಲತ್ತೂರ್]], [[ಕೀಳತ್ತೂರ್]], [[ಪಾಂಡಿಕ್ಕಾಡ್]], [[ಮಂಜೇರಿ]], [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಪನಕ್ಕಡ್]], [[ಪರಪ್ಪೂರ್]], [[ವೆಂಗರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ವೆಂಗರ]], [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]], [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುವ್ಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]ನ ಕಡಲುಂಡಿ ನಗರಂನಲ್ಲಿ ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಲಿಪ್ಪುಳ್ಳ ನದಿ ಮತ್ತು ವೆಳಿಯಾರ್ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿಯು [[ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ|ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿ]]ಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಂದ]] ಹುಟ್ಟಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಒಲಿಪ್ಪುಳ್ಳ ಮತ್ತು ವೆಳಿಯಾರ್ [[ಕೀಳತ್ತೂರ್]]ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿಯು [[ಇರನಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು 130 ಕಿಮೀ ಉದ್ದವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, {{cvt|1114|km2}} ಒಳಚರಂಡಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು 2189 ಮಿಲಿಯನ್ ಘನ ಅಡಿ ಒಟ್ಟು ಹರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ ಒಟ್ಟು 209 ಕಿಮೀ ಉದ್ದವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ತನ್ನ ಉಪನದಿಯಾದ [[ತುತಪುಳ್ಳ]] ನದಿಯಾಗಿ ತೂತ, [[ಎಲಂಕುಳಂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಎಲಂಕುಳಂ]], [[ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ]] ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ಪುರಂ-ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಪಳ್ಳಿಪುರಂನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದು ಕೆಲವು ನೆರೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು [[ತಿರುವೇಗಪ್ಪುರ]]ದಿಂದ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ತಲುಪುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. [[ತಿರುನವಾಯ]], [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], [[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]], [[ಇರಿಂಬಿಲಿಯಂ]], [[ತವನೂರ್]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳದ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ತಿರೂರ್ ನದಿಯು 48 ಕಿಮೀ ಉದ್ದವಿದೆ. ಇದು ಪೊನ್ನಾನಿ ಬಳಿಯ [[ಪುರತ್ತೂರ್|ಪದಿಂಜಾರೆಕರ]]ದಲ್ಲಿ ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ಈ ದೊಡ್ಡ ನದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪುರಪ್ಪರಂಬ ನದಿ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ನದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಕೇವಲ 8 ಕಿಮೀ ಉದ್ದವಿದೆ. ಇದು [[ಕೊನೊಲಿ ಕಾಲುವೆ]] ಮೂಲಕ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river">{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನದಿಗಳು |url=https://malappuram.nic.in/about-district/ |access-date=23 November 2019 |website=malappuram.nic.in |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210004256/https://malappuram.nic.in/about-district/ |url-status=live }}</ref> ಮೇಲೆ ವಿವರಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳ ಹಲವಾರು ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳು ಮತ್ತು ತೊರೆಗಳು ಸಹ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. {{Panorama |image = File:Kadalundi Kadavu Bridge.jpg |height = 175 |alt = [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ಮುಖಜಭೂಮಿಯ ಬಳಿ [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]ಯ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ |caption = [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ಮುಖಜಭೂಮಿಯ ಬಳಿ [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]ಯ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ, ಅಲ್ಲಿ ಅದು [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ }} ನಾಲ್ಕು ಮುಖಜಭೂಮಿಗಳಿವೆ - [[ಪುರತ್ತೂರ್]]ನ ''ಪದಿಂಜಾರೆಕರ ಅಳಿಮುಖಂ'' ಅಲ್ಲಿ ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ ಮತ್ತು ತಿರೂರ್ ನದಿಗಳು ಸೇರಿ ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ, [[ಪುತ್ತುಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮುಂಚೂಣಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೊನೊಲಿ ಕಾಲುವೆಯು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ, [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನ ''ಪುರಪ್ಪುಳ್ಳ ಅಳಿಮುಖಂ'', ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುವ್ಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]ನ ''ಕಡಲುಂಡಿ ನಗರಂ ಅಳಿಮುಖಂ''.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ಬಿಯ್ಯಂ, ವೆಲಿಯಂಕೋಡ್, ಮನೂರ್, ಮತ್ತು ಕೊಡಿನ್ಹಿ ನಂತಹ ಸರೋವರಗಳು ಕರಾವಳಿ ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿವೆ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೊನ್ನಾನಿಯಿಂದ [[ತಿರೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]]ಕ್ಕೆ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. [[ತಿರುನವಾಯ|ಕೊಡಕ್ಕಲ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಷನ್]] ನೌಕರರು ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಾಲುವೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ineszupanov.com/ |title=ಇನೆಸ್ ಜುಪನೋವ್ ಅವರ ವೆಬ್ಸೈಟ್ |access-date=13 September 2021 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427041408/http://www.ineszupanov.com/ |url-status=live }}</ref> {{cquote|''...ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಒಂದು ಸ್ಟೀಮ್ಶಿಪ್ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಪೊನ್ನಾನಿ ಮತ್ತು ತಿರೂರ್ ನಡುವೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪೊನ್ನಾನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣವಿದೆ. ದೂರವು 10 ಕಿಮೀ ಆಗಿದ್ದರೂ ಟಿಕೆಟ್ನ ಬೆಲೆ ಕೇವಲ 4 ಅಣ್ಣಗಳು...''}} === <span class="anchor" id="Climate chart"></span>ಹವಾಮಾನ === [[File:Monsoon Clouds - Manjeri and Pandalloor hill.jpg|left|thumbnail|[[ಮಂಜೇರಿ]] ಬಳಿಯ [[ಅನಕ್ಕಯಂ|ಪಾಂಡಲ್ಲೂರ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ]] [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಮೋಡಗಳು]] [[File:Ottumpuram Beach.JPG|thumbnail|[[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನ ಒಟ್ಟುಂಪುರಂ ಕಡಲತೀರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಒಣ ಋತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಮತ್ತು ಗೀಗರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಹವಾಮಾನವನ್ನು Am ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶವು 27.3&nbsp;°C ಆಗಿದೆ. ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸರಾಸರಿ ಮಳೆಯು {{convert|2952|mm|in}} ಆಗಿದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಚ್ನಿಂದ ಮೇ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ; [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಜೂನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ನೈಋತ್ಯ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಎರಡನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲವು ಡಿಸೆಂಬರ್ನಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="MSN">{{Cite web| url = http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx| title = MSN ಹವಾಮಾನ| access-date = 29 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20091009070528/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx| archive-date = 9 October 2009| url-status = dead}}</ref> <div style="width:75%;"> {{Weather box | location = ಮಲಪ್ಪುರಂ | width = 90% <!-- Wikitable ಗಾಗಿ ಅಗಲದ ನಿಯತಾಂಕ, ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಅಗಲ=90%. ಅಗಲವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸದೆ Wikitable ಗಾಗಿ ಖಾಲಿ ಬಿಡಿ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮುಂದಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕೋಷ್ಟಕವನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಲು ಅಗಲ=auto ಅನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ. --> | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 32.0 | Feb high C = 32.9 | Mar high C = 34.0 | Apr high C = 33.8 | May high C = 32.7 | Jun high C = 29.3 | Jul high C = 28.1 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 29.7 | Oct high C = 30.3 | Nov high C = 31.1 | Dec high C = 31.4 | year high C = 34.0 | Jan low C = 21.8 | Feb low C = 22.8 | Mar low C = 24.4 | Apr low C = 25.4 | May low C = 25.1 | Jun low C = 23.5 | Jul low C = 22.8 | Aug low C = 23.3 | Sep low C = 23.3 | Oct low C = 23.4 | Nov low C = 23.1 | Dec low C = 21.9 | year low C = 21.8 | Jan precipitation mm = 1 | Feb precipitation mm = 9 | Mar precipitation mm = 16 | Apr precipitation mm = 101 | May precipitation mm = 253 | Jun precipitation mm = 666 | Jul precipitation mm = 830 | Aug precipitation mm = 398 | Sep precipitation mm = 233 | Oct precipitation mm = 281 | Nov precipitation mm = 140 | Dec precipitation mm = 24 | year precipitation mm = 2952 | source =<ref>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/india/kerala/malappuram-34234/ |website = en.climate-data.org |title = ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಹವಾಮಾನ |access-date = 30 November 2019 |archive-date = 13 September 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913063337/https://en.climate-data.org/asia/india/kerala/malappuram-34234/ |url-status = live }}</ref> | date = ನವೆಂಬರ್ 2019 }} </div> == ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಪತ್ತು == {{multiple image|align=left|direction = vertical|caption_align=left | image1 = Nilambur Teak Garden.jpg |caption1= [[ತೇಗ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]]| image2 = Green Vallikkunnu.jpg|caption2= [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]ನಲ್ಲಿ [[ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಕಾಡುಗಳು]]| image3 = Beeyam Kayal River near Athani.jpg |caption3 = [[ಎಡಪ್ಪಲ್]]ನಲ್ಲಿ [[ತೃಶೂರ್ ಕೋಲೆ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಪೊನ್ನಾನಿ ಕೋಲೆ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು]] }} ಜಿಲ್ಲೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಅರಣ್ಯಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ತೊರೆಗಳು, [[ಕೇರಳದ ಸರೋವರಗಳು|ಸರೋವರಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಭತ್ತ|ಭತ್ತ]], [[ಅಡಕೆ]], [[ಗೋಡಂಬಿ]], [[ಕರಿಮೆಣಸು|ಮೆಣಸು]], [[ಶುಂಠಿ]], [[ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು|ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು]], [[ತೆಂಗು]], [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣು|ಬಾಳೆ]], [[ಮರಗೆಣಸು]], [[ಚಹಾ]], ಮತ್ತು [[ರಬ್ಬರ್]] ತೋಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ [[ತೇಗ]] ತೋಟವಾದ ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್ [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ನಲ್ಲಿದೆ. ನಿಲಂಬೂರ್ [[ತೇಗ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]]ಕ್ಕೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. [[ಬಿದಿರು]] ಮರಗಳು ನಿಲಂಬೂರ್ ತೇಗ ತೋಟಗಳ ಬಳಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ತೇಗ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಜೈವಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಉದ್ಯಾನವನವು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]]ಯ ಹಳೆಯ ಆಡಳಿತ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ತೋಟವು 1844 ರಲ್ಲಿ ನೆಡಲಾದ [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ನಲ್ಲಿನ ತೇಗ ತೋಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ (1881–1931) |last=ಬೋಗ್ |first=ಜಿಟಿ |publisher=ಮದ್ರಾಸ್ ಸರ್ಕಾರ |location=ಮದ್ರಾಸ್ |year=1933 |page=63 |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |url-status=live }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ 3,554&nbsp;ಕಿಮೀ² ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ, {{cvt|1034|km2}} (29%) ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಟ್ಟವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ದಟ್ಟವಾಗಿರಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ |access-date=21 April 2020 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=live }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗವು {{cvt|758.87|km2}} ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, {{cvt|325.33|km2}} ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಉಳಿದವು ಸರ್ಕಾರಿ ಅರಣ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 80% [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ಪರ್ಣಪಾತಿ ಕಾಡು|ಪರ್ಣಪಾತಿ]] ಮತ್ತು ಉಳಿದವು [[ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡು|ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ]]ವಾಗಿವೆ. ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿಲಂಬೂರ್ ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಬೆಟ್ಟದ ಜಿಲ್ಲೆ [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡ್]], [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು]], ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ([[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ನೀಲಗಿರಿ]]) ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. [[ತೇಗ]], [[ಡಾಲ್ಬರ್ಗಿಯಾ ಸಿಸ್ಸೂ|ರೋಸ್ವುಡ್]], ಮತ್ತು [[ಮಹೋಗಾನಿ]] ಮರಗಳು ನಿಲಂಬೂರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದಿರಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಕರಿಂಪುಳ್ಳ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimpuzha-sanctuary-comes-into-being/article31984618.ece |website=The Hindu |title=ಕರಿಂಪುಳ್ಳ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ |access-date=5 July 2020 |date=3 July 2020 |archive-date=5 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705053212/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimpuzha-sanctuary-comes-into-being/article31984618.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://touristinindia.com/new-amarambalam-wildlife-sanctuary/ |website=touristinindia.com |title=ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ |date=19 February 2018 |access-date=5 July 2020 |archive-date=5 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705054712/http://touristinindia.com/new-amarambalam-wildlife-sanctuary/ |url-status=live }}</ref> [[ಕರಿಂಪುಳ್ಳ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]]ದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ [[ಹೊಸ ಅಮರಂಬಲಂ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯ]]ವು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆನೆಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕೋತಿಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಮೊಲಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಮತ್ತು ಸರೀಸೃಪಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಜೇನು, ಔಷಧೀಯ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳು, ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳಂತಹ ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೆಡುಂಕಾಯಂ ಮಳೆಕಾಡು ಸಹ ನಿಲಂಬೂರ್ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ - ನಿಲಂಬೂರ್ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ನಿಲಂಬೂರ್ ದಕ್ಷಿಣ. [[ಕೇರಳ ಅರಣ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ]] ನಿಲಂಬೂರ್ನಲ್ಲಿ ಉಪ-ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಒಳನಾಡಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ [[ಸೀಗಡಿ]], [[ಎಣ್ಣೆ ಸಾರ್ಡಿನ್|ಆಯಿಲ್ ಸಾರ್ಡಿನ್]], [[ಜೆರೆಸ್ ಸಬ್ಫಾಸಿಯೇಟಸ್|ಸಿಲ್ವರ್ ಬೆಲ್ಲಿ]], [[ಶಾರ್ಕ್]], [[ಕ್ಯಾಟ್ಫಿಶ್]], [[ಮ್ಯಾಕೆರೆಲ್]], [[ಸ್ಕೇಟ್ (ಮೀನು)|ಸ್ಕೇಟ್]], ಚೆಂಬ, ಸೋಲ್ ಮೀನು, [[ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಕಿಂಗ್ ಮ್ಯಾಕೆರೆಲ್|ಸೀರ್ ಮೀನು]], ಮತ್ತು [[ರಿಬ್ಬನ್ಫಿಶ್]] ಸೇರಿವೆ.<ref name="geographymalappuram"/> ನಿಲಂಬೂರ್ ತೇಗವು ತನ್ನದೇ ಆದ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚಕ|GI]] ಟ್ಯಾಗ್ ಅನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|title=ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ GI ಟ್ಯಾಗ್ ನಿಲಂಬೂರ್ ತೇಗಕ್ಕೆ|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/first-for-forest-produce-gi-tag-for-nilambur-teak/articleshow/62320961.cms|last=ಟಿ ರಾಮವರ್ಮನ್|date=1 January 2018|access-date=30 October 2020|work=[[The Times of India]]|archive-date=24 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024042425/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/first-for-forest-produce-gi-tag-for-nilambur-teak/articleshow/62320961.cms|url-status=live}}</ref> [[ತಿರೂರ್]]ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಒಂದು ರೀತಿಯ [[ವೀಳ್ಯದೆಲೆ]]ಯಾದ ''ತಿರೂರ್ ವೆಟ್ಟಿಲ'' ಸಹ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚಕ|GI]] ಟ್ಯಾಗ್ ಅನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece |website=The Hindu |title=ತಿರೂರ್ ವೆಟ್ಟಿಲ GI ಟ್ಯಾಗ್ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ |date=21 August 2019 |access-date=19 April 2020 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107231046/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece |url-status=live |last1=ಮುರಿಂಗತೇರಿ |first1=ಮಿನಿ }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50 ಎಕರೆ [[ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಕಾಡುಗಳು|ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಕಾಡು]] ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. [[ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಕಾಡುಗಳು]] ಇತರ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಕಡಲುಂಡಿ ಪಕ್ಷಿ ಧಾಮ]]ವು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ನಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಪತ್ತು |url=https://malappuram.nic.in/about-district/ |access-date=24 November 2019 |website=malappuram.nic.in |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210004256/https://malappuram.nic.in/about-district/ |url-status=live }}</ref> ಕಡಲುಂಡಿ-ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ಸಮುದಾಯ ಮೀಸಲು ಕೇರಳದ ಮೊದಲ [[ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಮೀಸಲುಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಮೀಸಲುಗಳು|ಸಮುದಾಯ ಮೀಸಲು]] ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಈಗ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=ಕಡಲುಂಡಿ-ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ಸಮುದಾಯ ಮೀಸಲು |website=onmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archive-date=25 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |url-status=live }}</ref> [[ಪುರತ್ತೂರ್]]ನ ಪದಿಂಜಾರೆಕರ ಮುಖಜಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ 2010 ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಕ್ಷಿ ಧಾಮವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |last1=ಸುಧಿ |first1=ಕೆ. ಎಸ್. |title=ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 12 ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಶ್ರಯಗಳು |url=https://www.thehindu.com/news/national/Birds-get-12-more-havens-in-State/article16567247.ece/ |access-date=7 April 2021 |work=The Hindu |date=15 March 2010|archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063337/https://www.thehindu.com/news/national/Birds-get-12-more-havens-in-State/article16567247.ece/amp/ |url-status=live }}</ref> [[ತಿರುನವಾಯ]] ತನ್ನ ತಾವರೆ ಹೊಲಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|title=ತಿರುನವಾಯದ ತಾವರೆ ಹೊಲಗಳು|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|last=ಅನುಪಮಾ ಮಿಲಿ|date=4 September 2018|access-date=26 July 2020|work=Malayala Manorama|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726065643/https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|url-status=live}}</ref> == ಆಡಳಿತ == {{Main|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ}} [[File:Malappuram DownHill Aerial View.jpg|left|thumb|[[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ]] === ಆದಾಯ ಆಡಳಿತ === ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾದ ಕಲೆಕ್ಟರೇಟ್ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನ ಅಪ್ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತವು [[ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್]]ರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಷಯಗಳು, ಭೂಸ್ವಾಧೀನ, ಆದಾಯ ವಸೂಲಿ, ಭೂ ಸುಧಾರಣೆ, ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾದ ಐದು ಉಪ ಕಲೆಕ್ಟರ್ಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಕಲೆಕ್ಟರ್ (ಜನರಲ್) ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್ಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/collectrate/|title=ಕಲೆಕ್ಟರೇಟ್ ಮಲಪ್ಪುರಂ|access-date=3 October 2020|website=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್|archive-date=25 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025100613/https://malappuram.nic.in/collectrate/|url-status=live}}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ ಆದಾಯ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ - ತಿರೂರ್ ಮತ್ತು ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ. ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು 138 ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಒಟ್ಟಾಗಿ 7 ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು (ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು) ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/tehsil/ |website = malappuram.nic.in |title = ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು |access-date = 23 November 2019 |archive-date = 19 February 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200219085134/https://malappuram.nic.in/tehsil/ |url-status = live }}</ref><ref name="admn_mpm">{{cite web | title= ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳು | url= https://malappuram.nic.in/administrative-setup/ | access-date= 23 November 2019 | website= malappuram.nic.in | archive-date= 24 August 2019 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190824213421/https://malappuram.nic.in/administrative-setup/ | url-status= live }}</ref> ==== ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳು ==== ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ: [[ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳದ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ತಿರೂರ್]]. [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]], [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], ಮತ್ತು [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ತಿರೂರ್ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ, ಆದರೆ ಉಳಿದ [[ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು|ನಿಲಂಬೂರ್]], [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] ಸೇರಿ ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಆದಾಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಆದಾಯ ವಿಭಾಗೀಯ ಕಚೇರಿಯು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗದ [[ಉಪ ಕಲೆಕ್ಟರ್]] / ಆದಾಯ ವಿಭಾಗೀಯ ಅಧಿಕಾರಿ (RDO) ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅವರು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗದ [[ಉಪ-ವಿಭಾಗೀಯ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್]] ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಯ ವಿಭಾಗೀಯ ಕಚೇರಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ತಿರೂರ್]] ಮತ್ತು [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]]ದಲ್ಲಿವೆ. ==== ತಾಲೂಕುಗಳು ==== ತಾಲೂಕು (ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆ) ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯೊಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 7 ತಾಲೂಕುಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಾಲೂಕು ಭೂ ಆದಾಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರನಾದ [[ತಹಸೀಲ್ದಾರ್]]ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. [[ನಿಲಂಬೂರ್#ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು|ನಿಲಂಬೂರ್]] ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆ ([[ತಾಲೂಕು]]) ಆಗಿದೆ. [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]], ಮತ್ತು [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]], ಮತ್ತು [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ, ಆದರೆ [[ನಿಲಂಬೂರ್#ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು|ನಿಲಂಬೂರ್]] ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ-ಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಜೊತೆಗೆ, [[ತಹಸೀಲ್|ತಾಲೂಕು]]-ಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು [[ಮಂಜೇರಿ]], [[ನಿಲಂಬೂರ್]], [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], [[ತಿರೂರ್]], [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮಿನಿ-ಸಿವಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web | url=https://malappuram.nic.in/en/tehsil/#:~:text=For%20administrative%20purpose%20the%20district,office%20is%20headed%20by%20Tahsildar | title=ತಹಸೀಲ್ಗಳು / ತಾಲೂಕುಗಳು &#124; ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ ಸ್ವಾಗತ &#124; ಭಾರತ }}</ref> [[File:Subdistricts of Malappuram (August 2020).svg|thumb|left|ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿನ ತಾಲೂಕುಗಳು]] {| align="left" class="toccolours" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- |- bgcolor="#cccccc" valign="top" !ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆ<br/>(''ತಾಲೂಕು'') !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ<br/>(ಚದರ ಕಿಮೀ ನಲ್ಲಿ) !ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ<br/>(2011) !ಗ್ರಾಮಗಳು !ನಗರೀಕರಣ<br/>(2011) |- | [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] || 200 || 379,798 || 11 || 57.36% |- | [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] || 448 || 928,672 || 30 || 48.73% |- | [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] || 290* || 631,906 || 17 || 90.40% |- | [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] || 258* || 410,577 || 12 || 43.10% |- | [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] || 491* || 581,512 || 23 || 37.93% |- | [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] || 506 || 606,396 || 24 || 21.73% |- | [[ನಿಲಂಬೂರ್#ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು|ನಿಲಂಬೂರ್]] || 1,343 || 574,059 || 21 || 8.08% |- | style="font-size: 80%" colspan=5 bgcolor="#cceeff" align="center"| ಮೂಲಗಳು: [[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ 2011]],<ref name="demomalapuram">{{cite web |url= http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= ಮಲಪ್ಪುರಂನ ತಾಲೂಕು-ವಾರು ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ |access-date=19 April 2020 |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |pages= 161–193 |archive-date=27 November 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191127005248/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |url-status=live}}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್<ref name = Villages_Malappuram>{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಗ್ರಾಮಗಳು |url = https://malappuram.nic.in/village-panchayats/ |website = malappuram.nic.in |access-date=25 November 2019 |archive-date = 24 August 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190824213539/https://malappuram.nic.in/village-panchayats/ |url-status = live }}</ref> |} ==== ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳು ==== {{See also|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ (1981)}} [[ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮ|ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳು]] ತಾಲೂಕುಗಳ ಉಪವಿಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆದಾಯ ಆಡಳಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ತಾಲೂಕು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 138 ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಭೂ ಆದಾಯ ವಿಷಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ (1981)|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] {{clear}} === ಜಿಲ್ಲಾ ಯೋಜನಾ ಸಮಿತಿ === [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಯೋಜನಾ ಸಮಿತಿಗಳು|ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಜಿಲ್ಲಾ ಯೋಜನಾ ಸಮಿತಿಯು]] ಪುರಸಭೆಗಳಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸದಸ್ಯರು, ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ನಿಂದ 10 ಸದಸ್ಯರು, ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಒಬ್ಬ ಪಂಚಾಯತ್-ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನವು ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ನ ಪದನಿಮಿತ್ತ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಸ್ಥಾನವು ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್ನ ಪದನಿಮಿತ್ತ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://sec.kerala.gov.in/index.php/Content/index/lsgd|title=ಜಿಲ್ಲಾ ಯೋಜನಾ ಸಮಿತಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|access-date=7 November 2020|website=SEC Kerala|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113145804/http://sec.kerala.gov.in/index.php/Content/index/lsgd|url-status=live}}</ref> === ನ್ಯಾಯಾಂಗ === [[File:Perinthalmanna Munsif Court.png|thumbnail|[[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]]ದಲ್ಲಿನ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣ.]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿದೆ. ಮಂಜೇರಿ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ತಿರೂರ್]], [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಮಂಜೇರಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ 24 ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="district_police">{{cite web |url=https://districts.ecourts.gov.in/malappuram |website=districts.ecourts.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಆಡಳಿತ |access-date=17 June 2020 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617045439/https://districts.ecourts.gov.in/malappuram |url-status=live}}</ref> ಜೂನ್ 16, 1969 ರಂದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ನಂತರ, ಮೇ 25, 1970 ರಂದು ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ, ಫೆಬ್ರವರಿ 1, 1974 ರಂದು, ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಮಂಜೇರಿ ಕೋರ್ಟ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಮಂಜೇರಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಂಜೇರಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ, ತಿರೂರ್, ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ, ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ, ಪೊನ್ನಾನಿ, ತಿರೂರ್, ಮತ್ತು ನಿಲಂಬೂರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ 24 ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂನ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ಮಂಜೇರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಮೂರು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು, ಎರಡು [[ಕುಟುಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯ#ಭಾರತ|ಕುಟುಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು]] (ಒಂದು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ತಿರೂರ್ನಲ್ಲಿ), ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡು ಮೋಟಾರು ಅಪಘಾತ ಹಕ್ಕುಗಳ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು (ಒಂದು [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ತಿರೂರ್ನಲ್ಲಿ) ಹೊಂದಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಎರಡು ಉಪ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ - ಒಂದು [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು [[ತಿರೂರ್]]ನಲ್ಲಿ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎರಡು ಮುನ್ಸಿಫ್ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನದಲ್ಲಿ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒಂಬತ್ತು [[ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ]]. === ಪೊಲೀಸ್ === ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್, [[ಕೇರಳ ಪೊಲೀಸ್]]ನ ಒಂದು [[ಪೊಲೀಸ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಜಿಲ್ಲೆಯೊಳಗೆ ಕಾನೂನು ಜಾರಿ ಮತ್ತು ತನಿಖೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ಕಚೇರಿಯು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು '''ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ (DPC)''' ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದೆ, ಅವರು [[ಪೊಲೀಸ್ ಅಧೀಕ್ಷಕ]] (SP) ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಆರು ಪೊಲೀಸ್ ಉಪ-ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು 36 ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಿವೆ. ಈ ಪೊಲೀಸ್ ಉಪ-ವಿಭಾಗಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿವೆ: [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]], [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], [[ತಿರೂರ್]], [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]]. ಪ್ರತಿ ಪೊಲೀಸ್ ಉಪ-ವಿಭಾಗವು [[ಪೊಲೀಸ್ ಉಪಾಧೀಕ್ಷಕ]] (DySP) ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯು [[ಠಾಣಾಧಿಕಾರಿ]] (SHO) ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅವರು [[ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್]] ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪೊಲೀಸ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್, ತೃಶೂರ್ ಸಿಟಿ, ಮತ್ತು ತೃಶೂರ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪೊಲೀಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆಗಳು#ರಾಜ್ಯ ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ರಚನೆ|ತೃಶೂರ್ ರೇಂಜ್ ಪೊಲೀಸ್]]ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://keralapolice.gov.in/page/ranges|title=ತೃಶೂರ್ ರೇಂಜ್ ಪೊಲೀಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು|access-date=2 November 2020|website=Kerala Police|archive-date=24 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024123751/https://keralapolice.gov.in/page/ranges|url-status=live}}</ref> ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ಕಚೇರಿ, ಜಿಲ್ಲಾ ವಿಶೇಷ ಶಾಖೆ, ಜಿಲ್ಲಾ ಅಪರಾಧ ದಾಖಲೆಗಳ ಬ್ಯೂರೋ, ಜಿಲ್ಲಾ 'ಸಿ' ಶಾಖೆ, ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ ಕೋಶ, ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೊಠಡಿ, ಸೈಬರ್ ಕೋಶ, ಮಹಿಳಾ ಕೋಶ, ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಘಟಕವು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿವೆ. ಕರಾವಳಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಜಿಲ್ಲಾ ಸಶಸ್ತ್ರ ಮೀಸಲು ಶಿಬಿರವು ಪದಿನ್ಹಟ್ಟುಮ್ಮುರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪೊಲೀಸ್ನ ಸಂಚಾರ ಜಾರಿ ಘಟಕಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂ, ಮಂಜೇರಿ, [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]], ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ, ಮತ್ತು ತಿರೂರ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://malappuram.keralapolice.gov.in/wings/general-executive/district-police-office |website=malappuram.keralapolice.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪೊಲೀಸ್ |access-date=17 June 2020 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928184347/https://malappuram.keralapolice.gov.in/wings/general-executive/district-police-office |url-status=live}}</ref> [[ಕೇರಳ ಪೊಲೀಸ್]]ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪೊಲೀಸ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ಆಗಿರುವ [[ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್]]ನ (1884 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು) ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪೊಲೀಸ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ.<ref name="district_police" /> ಇದು ಜನಸಂದಣಿ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಆಂತರಿಕ ಭದ್ರತೆ, ಗಲಭೆ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಮತ್ತು VIP ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ಪೊಲೀಸ್ಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಇದನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಹೊರಗೆಯೂ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್ (MSP), ಕೇರಳದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪೊಲೀಸ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ಗಳು |url=https://keralapolice.gov.in/page/malabar-special-police |access-date=2026-01-02 |website=keralapolice.gov.in |language=en}}</ref> == ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು == ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಎರಡು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು (ಗ್ರಾಮೀಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು). ===ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು=== ಜಿಲ್ಲೆಯು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ([[town#India|ಶಾಸನಬದ್ಧ ಪಟ್ಟಣಗಳು]]) ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು 12 ಪುರಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಪುರಸಭೆಯು ತನ್ನದೇ ಆದ ನಿರ್ವಾಚಿತ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ, ನಗರ ಯೋಜನೆ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅನುಗುಣವಾದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಪುರಸಭೆಯು ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪುರಸಭೆಗಳು 505 ವಾರ್ಡ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಿಂದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಕೌನ್ಸಿಲರ್ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite news |date=2025-08-12 |title=ಕೇರಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾರ್ಡ್ ಮಿತಿ ವ್ಯಾಯಾಮ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ: ರಾಜ್ಯ ಮಿತಿ ಆಯೋಗ |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/ward-delimitation-exercise-in-kerala-local-bodies-completed-state-delimitation-commission/article69924380.ece |access-date=2025-12-22 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lsgkerala.gov.in/en/lbelection/electlbrpt/3/10/2015|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ – ಪುರಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾರ್ಡ್ಗಳು|access-date=3 October 2020|website=lsgkerala|archive-date=25 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825132910/https://lsgkerala.gov.in/en/lbelection/electlbrpt/3/10/2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=ಪ್ರೆಸ್ ರಿಲೀಸ್ {{!}} ಮಿತಿ ಆಯೋಗ |url=https://delimitation.lsgkerala.gov.in/press_releases |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910204304/https://delimitation.lsgkerala.gov.in/press_releases |archive-date=2025-09-10 |access-date=2025-12-22 |website=delimitation.lsgkerala.gov.in}}</ref> {| align="left" class="toccolours" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin: auto; font-size: 90%; border: 1px solid black; margin-bottom: 5px;" |- |- bgcolor="#cccccc" valign="top" ! ! ಪುರಸಭೆ<ref name="Malappuram_municipalities">{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಪುರಸಭೆಗಳು |url=https://malappuram.nic.in/public-utility-category/municipality/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229232532/https://malappuram.nic.in/public-utility-category/municipality/ |archive-date=29 February 2020 |access-date=1 December 2019 |website=malappuram.nic.in}}</ref> ! ವಾರ್ಡ್ಗಳು<ref>{{Cite web |title=ವಾರ್ಡ್ ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್ |url=https://wardmap.ksmart.live/index.html |access-date=2025-12-22 |website=wardmap.ksmart.live}}</ref> ! ಜನಸಂಖ್ಯೆ<br />(2011)<ref>{{cite web|url=http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|title=ನಗರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ|access-date=14 August 2020|website=Urban Affairs Kerala|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924173424/http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|url-status=live}}</ref> ! ಅಧ್ಯಕ್ಷರು <ref>{{Cite news |date=2025-12-26 |title=UDF ಮಲಪ್ಪುರಂನ 11 ಪುರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/udf-assumes-power-in-11-municipalities-in-malappuram/article70440784.ece |access-date=2025-12-27 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ! ರಾಜಕೀಯ <br />ಪಕ್ಷ ! ಪೂರ್ವ-ಚುನಾವಣೆ<br/>ಒಕ್ಕೂಟ |- | 1|| [[ಮಂಜೇರಿ]] || 53 || 97,102 || ಅಬ್ದುಲ್ ಮಜೀದ್ ವಿ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 2|| [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] || 53 || 90,491 || ಸಿ.ವಿ. ಸುಧಾ|| style="background-color:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}};" |[[ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|<span style="color:white;">CPI(M)</span>]] || {{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[ಲೆಫ್ಟ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್|LDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 3|| [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] || 46 || 71,239 || ಸುಬೈದಾ ಟೀಚರ್ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 4|| [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] || 45 || 69,534 || ನಸ್ಲಾ ಬಷೀರ್ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 5|| [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] || 45 || 68,088 || ವಿ. ರಿನಿಶಾ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 6|| [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] || 41 || 59,256 || ಯು.ಕೆ. ಮಮ್ಮತ್ತಿಸ್ಸ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 7|| [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]] || 40 || 56,632 || ಹಬೀಬಾ ಬಷೀರ್ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 8|| [[ತಿರೂರ್]] || 40 || 56,058 || ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಹಾಜಿ ಕೀಳೆದತ್ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 9|| [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] || 37 || 49,723 || ಸುರಯ್ಯ ಫಾರೂಕ್ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 10|| [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಪುರಸಭೆ|ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]] || 35 || 48,342 || ಕೆ.ಕೆ. ನಸಾರ್ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 11|| [[ನಿಲಂಬೂರ್]] || 36 || 46,342 || ಪದ್ಮಿನಿ ಗೋಪಿನಾಥ್ || style="background-color:{{party color|Indian National Congress}};" |[[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|<span style="color:white;">INC</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- | 12|| [[ವಳಾಂಚೇರಿ]] || 34 || 44,437 || ಹಸೀನಾ ವತ್ತೋಳಿ || style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] || {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |} {{clear}} {{Largest cities | country = ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕೇರಳ, ಭಾರತ | stat_ref = ಮೂಲ:<ref name="Malappuram_municipalities" /><ref name="No. of wards in Malappuram">{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ವಾರ್ಡ್ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ |url=https://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219141043/http://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=10 |archive-date=19 February 2020 |access-date=24 June 2020 |website=lsgkerala.gov.in}}</ref> | list_by_pop = | div_name = | div_link = ಕೇರಳದ ತಾಲೂಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿ{{!}}ತಾಲೂಕು | city_1 = ಮಂಜೇರಿ | div_1 = ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ಇರನಾಡ್ | pop_1 = 97,102 | city_2 = ಪೊನ್ನಾನಿ | div_2 = ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು{{!}}ಪೊನ್ನಾನಿ | pop_2 = 90,491 | city_3 = ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ | div_3 = ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ{{!}}ತಿರೂರಂಗಡಿ | pop_3 = 71,239 | city_4 = ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ{{!}}ತಾನೂರು | div_4 = ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ತಿರೂರ್ | pop_4 = 69,534 | city_5 = ಮಲಪ್ಪುರಂ | div_5 = ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ಇರನಾಡ್ | pop_5 = 68,088 | city_6 = ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ | div_6 = ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು{{!}}ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ | pop_6 = 59,256 | city_7 = ತಿರೂರಂಗಡಿ | div_7 = ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ{{!}}ತಿರೂರಂಗಡಿ | pop_7 = 56,632 | city_8 = ತಿರೂರ್ | div_8 = ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ತಿರೂರ್ | pop_8 = 56,058 | city_9 = ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ | div_9 = ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು{{!}}ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ | pop_9 = 49,723 | city_10 = ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ | div_10 = ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ತಿರೂರ್ | pop_10 = 48,342 | city_11 = ನಿಲಂಬೂರ್ | div_11 = ನಿಲಂಬೂರ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ನಿಲಂಬೂರ್ | pop_11 = 46,342 | city_12 = ವಳಾಂಚೇರಿ | div_12 = ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು{{!}}ತಿರೂರ್ | pop_12 = 44,437 }} ===ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತ=== {{See also|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳ ಪಟ್ಟಿ}} ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ 33 ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಅಂತಿಮ ನಕ್ಷೆ |url=https://wardmap.ksmart.live/FinalN/FinalDP_Malappuram_Malappuram.html |access-date=2025-12-22 |website=wardmap.ksmart.live}}</ref> ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಪುರಸಭಾ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು, ಕಲ್ಯಾಣ, ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆಗಳಿಗೆ ಐದು ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ |url=http://malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in/general/standingCommittee.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094007/http://malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in/general/standingCommittee.htm |archive-date=2022-06-17 |access-date=2025-12-26 |website=malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in}}</ref> ಬ್ಲಾಕ್ ಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 15 [[ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್]]ಗಳಿವೆ. ಈ ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು 250 ವಾರ್ಡ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ವಾಚಿತ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. [[2025 ಕೇರಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳು|2025 ರ ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]] 15 ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಲ್ಲಿ 14 ಅನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು, ಆದರೆ [[ಲೆಫ್ಟ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್|LDF]] ಒಂದನ್ನು, ಪೊನ್ನಾನಿ ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್ ಅನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news |date=2025-12-13 |title=ಕೇರಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆ: UDF ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಜಯಭೇರಿ ಬಾರಿಸಿತು |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-local-body-polls-udf-sweeps-malappuram/article70391788.ece |access-date=2025-12-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಯು 94 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವು 15 ಬ್ಲಾಕ್ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅರೀಕೋಡ್, ಕಾಳಿಕಾವು, ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ, [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್|ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], ಮಲಪ್ಪುರಂ, ಮಂಕಡ, ನಿಲಂಬೂರ್, ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ, ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಪೊನ್ನಾನಿ, ತಾನೂರು, ತಿರೂರ್, ತಿರೂರಂಗಡಿ, ವೆಂಗರ, ಮತ್ತು ವಾಂಡೂರ್.<ref>{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/panchayats/|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತ|access-date=2 August 2020|website=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809110957/https://malappuram.nic.in/panchayats/|url-status=live}}</ref> ಈ ಬ್ಲಾಕ್ಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಅನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಮುಖ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ನ 33 ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, [[2025 ಕೇರಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳು|2025 ರ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ]] UDF ಎಲ್ಲಾ 33 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು, ಆದರೆ LDF ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷವಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |title=ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆ 2025 - ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ |url=https://trend.sec.kerala.gov.in/ |access-date=2025-12-22 |website=trend.sec.kerala.gov.in}}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಮತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. 94 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು 2001 ವಾರ್ಡ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |last=ಡೈಲಿ |first=ಕೇರಳಕೌಮುದಿ |title=ಅಂತಿಮ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಹೊರಬಿದ್ದಿದೆ; ಕೇರಳದಲ್ಲಿ 17337 ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಾರ್ಡ್ಗಳು; 1375 ಹೊಸ ವಾರ್ಡ್ಗಳು |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1538360&u=final-notification-out-17337-more-wards-in-kerala-1375-new-wards |access-date=2025-12-22 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> [[ಜನಗಣತಿ ಪಟ್ಟಣ]]ಗಳು (ನಗರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣಗಳು) ಸಹ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. 2015 ರಲ್ಲಿ [[ಅನಮಂಗಾಡ್]], [[ಅನಂತವೂರ್]], [[ಅರಕ್ಕುಪರಂಬ]], [[ಅರಿಯಲ್ಲೂರ್]], [[ಚೆಂಬ್ರಸ್ಸೇರಿ]], [[ಎಲಂಕೂರ್, ಮಂಜೇರಿ|ಎಲಂಕೂರ್]], [[ಕರಿಪುರ್]], ಕೂಟಾಯಿ, ಕುರುಂಬಲಂಗೋಡ್, [[ಮರುತ, ಭಾರತ|ಮರುತ]], [[ಪಾಂಗ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪಾಂಗ್]], [[ವಣಿಯಂಬಲಂ]], ಮತ್ತು ವೆಲಿಮುಕ್ಕು ಹೊಸ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕರಡು ಅಧಿಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವು ಇನ್ನೂ ರೂಪುಗೊಂಡಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web|url=http://delimitation.lsgkerala.gov.in/mlp_notification|title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕರಡು ಅಧಿಸೂಚನೆಗಳು|access-date=10 October 2020|website=Delimitation Commission, Kerala|publisher=Government of Kerala|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125145004/http://delimitation.lsgkerala.gov.in/mlp_notification|url-status=live}}</ref> ಅವುಗಳ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 106 ಆಗುತ್ತದೆ. {| align="left" class="toccolours" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- |- bgcolor="#cccccc" valign="top" ! colspan="5" |ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು [[Image:2020 Kerala Local body Elections - Malappuram District (Gram Panchayats and Municipalities).svg|center|250px]] |- style="background:#efefef;" ! '''ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್''' | style="background: silver" |'''ವಿಸ್ತೀರ್ಣ<br/>(ಚದರ ಕಿಮೀ ನಲ್ಲಿ)''' | style="background: silver" |'''ಜನಸಂಖ್ಯೆ<br/>(2011)''' | style="background: silver" |'''ವಾರ್ಡ್ಗಳು''' {{Small|(2025)}}<ref name="DelimitationKerala2025"> ''ಅಂತಿಮ ಅಧಿಸೂಚನೆ'', ಮಿತಿ ಆಯೋಗ, ಕೇರಳ. [https://wardmap.ksmart.live/index.html ವಾರ್ಡ್ ನಕ್ಷೆ ಪೋರ್ಟಲ್ – KSMART] ಮತ್ತು [https://delimitation.lsgkerala.gov.in/ ಮಿತಿ – ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ ಆಡಳಿತ ಇಲಾಖೆ, ಕೇರಳ]. </ref> | style="background: silver" |'''[[ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆ|ತಾಲೂಕು]]''' |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಅರೀಕೋಡ್ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅರೀಕೋಡ್]] || 12.21 || 31,563 || 20 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಚೀಕ್ಕೋಡ್]] || 23.96 || 32,867 || 21 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಎಡವನ್ನ]] || 52.10 || 46,128 || 24 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಕವನೂರ್]] || 31.30 || 37,977 || 23 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಕಿಳುಪರಂಬ]] || 14.99 || 22,062 || 16 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಕುಳಿಮನ್ನ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ಕುಳಿಮನ್ನ]] || 22.05 || 34,413 || 21 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಪುಲ್ಪಟ್ಟ]] || 30.12 || 42,683 || 24 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಉರಂಗಟ್ಟಿರಿ]] || 76.09 || 40,318 || 24 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಕಾಳಿಕಾವು ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅಮರಂಬಲಂ]] || 84.64 || 35,975 || 22 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಚೊಕ್ಕಾಡ್]] || 76.08 || 32,224 || 20 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಎಡಪ್ಪಟ್ಟ]] || 25.77 || 22,729 || 17 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಕಾಳಿಕಾವು]] || 92.00 || 35,210 || 22 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಕರುಲೈ]] || 131.31 || 23,277 || 17 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಕರುವರಕುಂಡು]] || 78.69 || 41,583 || 24 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ತುವ್ವೂರ್]] || 31.38 || 40,297 || 19 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಚೆಲೆಂಬ್ರ]] || 15.91 || 34,149 || 21 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಚೆರುಕಾವು]] || 16.87 || 36,773 || 22 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಮುತ್ತುವಲ್ಲೂರ್]] || 21.49 || 26,028 || 18 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಪಳ್ಳಿಕ್ಕಲ್]] || 25.96 || 46,962 || 24 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಪುಳಿಕ್ಕಲ್]] || 28.70 || 40,133 || 24 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ವಾಝಯೂರ್]] || 21.19 || 30,262 || 20 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ವಾಝಕ್ಕಾಡ್]] || 23.89 || 35,774 || 22 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅತವನಾಡ್]] || 26.77 || 41,187 || 24 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಎದಯೂರ್]] || 30.43 || 36,498 || 22 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಇರಿಂಬಿಲಿಯಂ]] || 24.06 || 30,635 || 20 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಕಲ್ಪಕಾಂಚೇರಿ]] || 16.25 || 33,721 || 21 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] || 31.32 || 47,023 || 24 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಮರಕ್ಕರ]] || 27.00 || 40,404 || 24 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಮಲಪ್ಪುರಂ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅನಕ್ಕಯಂ]] || 45.23 || 50,634 || 24 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಕೊಡೂರ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕೊಡೂರ್]] || 18.42 || 38,258 || 23 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಮೊರಾಯೂರ್]] || 24.57 || 25,261 || 21 || [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ ತಾಲೂಕು|ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] |- | [[ಒತುಕ್ಕುಂಗಲ್]] || 17.28 || 39,139 || 23 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ಪೊನ್ಮಲ]] || 21.65 || 33,922 || 21 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಪೂಕ್ಕೊಟ್ಟೂರ್]] || 20.63 || 28,077 || 23 || [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು|ಇರನಾಡ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಮಂಕಡ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಕೂಟಿಲಂಗಡಿ]] || 21.54 || 36,602 || 22 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಕುರುವ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕುರುವ]] || 35.77 || 45,354 || 24 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ವಡಕ್ಕಂಗರ, ಮಂಜೇರಿ|ಮಕ್ಕರಪರಂಬ]] || 11.17 || 18,702 || 15 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಮಂಕಡ]] || 31.00 || 32,748 || 21 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಮೂರ್ಕನಾಡ್]] || 17.60 || 36,324 || 22 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಪುಳಕ್ಕಟ್ಟಿರಿ]] || 22.72 || 29,886 || 19 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ನಿಲಂಬೂರ್ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | ಚಾಲಿಯಾರ್ || 125.00 || 20,834 || 16 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಚುಂಗತರ]] || 129.69 || 36,269 || 22 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಎಡಕ್ಕರ]] || 58.09 || 28,162 || 19 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಮೂತೇಡಂ]] || 48.00 || 33,960 || 18 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಪೊತುಕಲ್]] || 77.00 || 29,561 || 19 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ವಾಳಿಕ್ಕಡವು]] || 114.00 || 47,322 || 24 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅಲಿಪರಂಬ]] || 34.37 || 41,725 || 24 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ]] || 38.50 || 56,451 || 24 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಎಲಂಕುಳಂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಎಲಂಕುಳಂ]] || 21.31 || 26,456 || 18 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಕೀಳತ್ತೂರ್]] || 40.00 || 36,317 || 22 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಮೇಲತ್ತೂರ್, ಕೇರಳ|ಮೇಲತ್ತೂರ್]] || 27.24 || 27,250 || 18 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ]] || 32.15 || 37,785 || 23 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ತಾ಴ೆಕ್ಕೋಡ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಾ಴ೆಕ್ಕೋಡ್]] || 45.02 || 41,982 || 24 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | [[ವೆಟ್ಟತ್ತೂರ್]] || 35.84 || 37,456 || 19 || [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕು|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅಲಂಕೋಡ್, ಎಡಪ್ಪಲ್|ಅಲಂಕೋಡ್]] || 20.50 || 33,918 || 21 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ಮರಾಂಚೇರಿ]] || 20.47 || 35,011 || 22 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ನನ್ನಮುಕ್ಕು]] || 19.35 || 28,989 || 19 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು]] || 15.02 || 29,766 || 19 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ವೆಲಿಯಂಕೋಡ್]] || 15.15 || 32,554 || 21 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ಪೊನ್ನಾನಿ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಎಡಪ್ಪಲ್]] || 23.70 || 32,550 || 21 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ಕಳಡಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕಳಡಿ]] || 16.48 || 25,872 || 18 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ತವನೂರ್]] || 25.28 || 34,500 || 21 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | [[ವಟ್ಟಂಕುಳಂ]] || 20.73 || 36,147 || 22 || [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು|ಪೊನ್ನಾನಿ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ತಾನೂರು ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಚೇರಿಯಮುಂಡಂ]] || 11.95 || 31,212 || 20 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ನಿರಮರುತೂರು]] || 9.20 || 29,846 || 19 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಒಳೂರು]] || 15.92 || 34,016 || 21 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಪೆರುಮನ್ನ-ಕ್ಲಾರಿ]] || 11.48 || 27,278 || 18 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಪೊನ್ಮುಂಡಂ]] || 9.16 || 25,855 || 18 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ತಾನಲೂರು]] || 15.12 || 47,976 || 24 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ವಳವನ್ನೂರ್]] || 15.28 || 33,159 || 21 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ತಿರೂರ್ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಮಂಗಲಂ, ತಿರೂರ್|ಮಂಗಲಂ]] || 12.17 || 33,442 || 21 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ಪುರತ್ತೂರ್]] || 19.50 || 31,915 || 20 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ತಲಕ್ಕಾಡ್]] || 16.30 || 35,820 || 22 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ತಿರುನವಾಯ]] || 19.59 || 45,848 || 24 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]] || 20.67 || 41,167 || 24 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | [[ವೆಟ್ಟೊಂ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ವೆಟ್ಟೊಂ]] || 13.46 || 28,104 || 22 || [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ತಿರೂರಂಗಡಿ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ತಲಪ್ಪರ|ಮೂನ್ನಿಯೂರ್]] || 22.66 || 55,535 || 24 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ನನ್ನಂಬ್ರ]] || 18.35 || 40,543 || 24 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ಪೆರುವಲ್ಲೂರ್]] || 21.19 || 34,941 || 21 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ತೆನಿಪಾಲಂ]] || 17.98 || 32,045 || 20 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] || 25.14 || 48,006 || 24 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ವೆಂಗರ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಅಬ್ದು ರಹಿಮಾನ್ ನಗರ್]] || 14.83 || 41,993 || 24 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ಎದರಿಕೋಡ್]] || 15.65 || 27,356 || 18 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | ಕನ್ನಮಂಗಲಂ || 28.24 || 41,260 || 24 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ಊರಕಂ]] || 21.65 || 29,157 || 19 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ಪರಪ್ಪೂರ್]] || 18.50 || 36,270 || 22 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ತೆನ್ನಲ]] || 10.00 || 29,190 || 19 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | [[ವೆಂಗರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ವೆಂಗರ]] || 18.66 || 48,600 || 24 || [[ತಿರೂರಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು ಕಚೇರಿ|ತಿರೂರಂಗಡಿ]] |- | colspan=5 style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" | '''ವಾಂಡೂರ್ ಬ್ಲಾಕ್''' |- | [[ಮಂಪಾಡ್]] || 84.67 || 37,221 || 22 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ಪಾಂಡಿಕ್ಕಾಡ್]] || 57.01 || 55,213 || 24 || [[ಇರನಾಡ್]] |- | [[ಪೊರೂರ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೊರೂರ್]] || 35.60 || 37,636 || 19 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ತಿರುವಾಳಿ]] || 33.83 || 27,734 || 19 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | [[ತ್ರಿಕ್ಕಲಂಗೋಡ್]] || 59.99 || 52,090 || 24 || [[ಇರನಾಡ್]] |- | [[ವಾಂಡೂರ್]] || 45.45 || 49,013 || 24 || [[ನಿಲಂಬೂರ್]] |- | style="font-size: 80%" colspan=6 bgcolor="#cceeff" align="center"| ಮೂಲಗಳು: [[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ 2011]],<ref name="demomalapuram" /> [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]<ref name=Panchayat_Malappuram>{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಗ್ರಾಮಗಳು |url=https://dop.lsgkerala.gov.in/en/node/1030 |website=lsgkerala.gov.in |access-date=2 August 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925053634/https://dop.lsgkerala.gov.in/en/node/1030 |url-status=live}}</ref> |}{{clear}} == ರಾಜಕೀಯ == === ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆ === [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 16 ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು 3 ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, [[ಇರನಾಡ್ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಇರನಾಡ್]], [[ನಿಲಂಬೂರ್ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ನಿಲಂಬೂರ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಂಡೂರ್ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ವಾಂಡೂರ್]] ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ [[ವಯನಾಡ್ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]]ದ ಭಾಗವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ [[ತಿರೂರಂಗಡಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ತಿರೂರಂಗಡಿ]], [[ತಾನೂರು (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ತಾನೂರು]], [[ತಿರೂರ್ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ತಿರೂರ್]], [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], [[ತವನೂರ್ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ತವನೂರ್]] ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ (ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಗಳನ್ನು [[ಪೊನ್ನಾನಿ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]]ದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉಳಿದ ಏಳು ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]]ವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="admn_mpm"/><ref>{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ನಿಯಮಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು |url=http://www.ceo.kerala.gov.in/malappuram.html |website=ceo.kerala.gov.in |access-date=25 November 2019 |archive-date=20 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820130501/http://www.ceo.kerala.gov.in/malappuram.html |url-status=live }}</ref> [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ 140 ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ 16 ಮಂದಿಯನ್ನು ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.ceo.kerala.gov.in/pdf/03-DELIMITATION/03-DELIMITED-LAC.pdf|title=ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು – ಜಿಲ್ಲಾವಾರು|access-date=7 November 2020|website=CEO Kerala|archive-date=12 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012075808/http://www.ceo.kerala.gov.in/pdf/03-DELIMITATION/03-DELIMITED-LAC.pdf|url-status=live}}</ref> [[2026 ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ|2026 ರ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲಾ 16 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news |last=ನಹಾ |first=ಅಬ್ದುಲ್ ಲತೀಫ್ |date=2026-05-04 |title=ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ 2026: IUML ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ UDF ನ ಪುನರಾಗಮನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ |url=https://www.thehindu.com/elections/kerala-assembly/kerala-assembly-polls-2026-iuml-anchors-udfs-comeback-in-malabar-region/article70938892.ece |access-date=2026-05-06 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> === ಸಂಸತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು === ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎರಡು ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ|ಪೊನ್ನಾನಿ]]. ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ವಯನಾಡ್ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ದ ಸಣ್ಣ ಭಾಗವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite news |author=ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರದಿಗಾರ |date=2021-05-02 |title=ಸಮದಾನಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ LS ಉಪಚುನಾವಣೆ ಗೆದ್ದರು|work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-ls-bypoll-samadani-wins/article34467551.ece |access-date=2023-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> [[ಪಿ. ವಿ. ಅಬ್ದುಲ್ ವಹಾಬ್]], ಕೇರಳವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಸಂಸದರು ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ (IUML) ಗೆ ಸೇರಿದವರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ನಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>{{Cite news |date=2025-02-01 |title=ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗಗಳಿಗೂ ನಿರಾಶಾದಾಯಕ, ವಹಾಬ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/disappointing-for-all-sections-alike-says-wahab/article69169277.ece |access-date=2025-12-09 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> {| class="toccolours" align="left" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- valign="top" bgcolor="#cccccc" !ಸಂಸತ್ <br />ಕ್ಷೇತ್ರ !ರಾಜಕೀಯ <br />ಪಕ್ಷ !ಪೂರ್ವ-ಚುನಾವಣೆ <br />ಒಕ್ಕೂಟ !ನಿರ್ವಾಚಿತ <br /> ಪ್ರತಿನಿಧಿ<ref>{{Cite web |title=ಸದಸ್ಯರು - ಕೇರಳ ಶಾಸನಸಭೆ |url=http://www.niyamasabha.org/codes/lokhsabha_members.htm |access-date=2025-12-09 |website=www.niyamasabha.org}}</ref> |- | [[ವಯನಾಡ್ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ವಯನಾಡ್]] (ಸಣ್ಣ ಭಾಗ) | style="background-color:{{party color|Indian National Congress}};" |[[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|<span style="color:white;">INC</span>]] | {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} | [[ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಗಾಂಧಿ]] |- | [[ಮಲಪ್ಪುರಂ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಮಲಪ್ಪುರಂ]] | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] | {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} | [[ಇ. ಟಿ. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಬಷೀರ್]] |- | [[ಪೊನ್ನಾನಿ (ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ಪೊನ್ನಾನಿ]] (ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ) | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|<span style="color:white;">IUML</span>]] | {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]]|border=solid 1px #AAAAAA}} | [[ಎಂ. ಪಿ. ಅಬ್ದುಸ್ಸಮದ್ ಸಮದಾನಿ]] |} {{clear}} == ಆರ್ಥಿಕತೆ == 2018–19 ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಸ್ಥೂಲ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ|ಸ್ಥೂಲ ಜಿಲ್ಲಾ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ (GDVA)]] ₹ 698.37 ಬಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ GDVA ಯಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 11.30% ಆಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು 2018–19 ರಂತೆ [[ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಎರ್ನಾಕುಲಂ]] ಮತ್ತು [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] ನಂತರ ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ GDVA ಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="GDVA_Malappuram">{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/economy-state-mlp |website=ecostat.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಆರ್ಥಿಕತೆ |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701171533/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/economy-state-mlp |url-status=live }}</ref> 2018–19 ರಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ|ನಿವ್ವಳ ಜಿಲ್ಲಾ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ (NDVA)]] ₹ 631.90 ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದ್ದು, ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು 11.59% ಆಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿ GDVA ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ₹ 154,463 ಎಂದು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗಿದೆ. GDVA ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು 2017–18 ರಲ್ಲಿ 18.12%, 2016–17 ರಲ್ಲಿ 9.49%, 2015–16 ರಲ್ಲಿ 7.86%, 2014–15 ರಲ್ಲಿ 8.83%, 2013–14 ರಲ್ಲಿ 14.08%, ಮತ್ತು 2012–13 ರಲ್ಲಿ 9.70% ಆಗಿತ್ತು. ಇದು ಏರಿಳಿತದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="GDVA_Malappuram"/> ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ವಲಸಿಗರ ಮೇಲೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸಿಗರಿದ್ದಾರೆ. [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]] ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 2016 ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೀಕ್ಷಾ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿ 100 ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ 54 ಮನೆಗಳು ವಲಸಿಗರ ಮನೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php |website=spb.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕೇರಳದಿಂದ ವಲಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ |access-date=3 December 2019 |archive-date=21 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121020814/http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php |url-status=live}}</ref> ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು [[ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಜಿಲ್ಲಾ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[ಕೇರಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್|KGB]] ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/business/2013/jul/15/kgb-to-expand-operations-in-all-panchayats-496821.html |website=The New Indian Express |title=KGB ಎಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಿದೆ |date=15 July 2013 |access-date=25 June 2020 |archive-date=26 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626211219/https://www.newindianexpress.com/business/2013/jul/15/KGB-to-expand-operations-in-all-Panchayats-496821.html |url-status=live}}</ref> [[File:KGB logo.png|250px|thumb|[[ಕೇರಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್|KGB]] ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಜಾಲವಾಗಿದೆ]] === ಆರ್ಥಿಕ ಖನಿಜಗಳು === [[ಲ್ಯಾಟರೈಟ್|ಲ್ಯಾಟರೈಟ್ ಕಲ್ಲು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ ಲ್ಯಾಟರೈಟ್]] [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಮಾರಕ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೂ-ಪರಂಪರೆ ಸ್ಮಾರಕ]]ವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name=gsi3>[http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೂ-ಪರಂಪರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170111120428/http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf |date=11 January 2017 }}, [[ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಫಾರ್ ಆರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ಹೆರಿಟೇಜ್|INTACH]]</ref> [[ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪೀಯ ನೈಸ್|ಆರ್ಕಿಯನ್ ನೈಸ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟೈಟ್|ಕ್ವಾರ್ಟ್ಜ್ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟೈಟ್]], ಇದು [[ಪೊರೂರ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೊರೂರ್]] ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕ್ವಾರ್ಟ್ಜ್ ನೈಸ್ಗಳು [[ನಿಲಂಬೂರ್]], [[ಎಡವನ್ನ]], ಮತ್ತು [[ಪಾಂಡಿಕ್ಕಾಡ್]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಗಾರ್ನೆಲಿಫೋರಸ್ ಕ್ವಾರ್ಟ್ಜ್ [[ಮಂಜೇರಿ]] ಮತ್ತು [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. [[ಚಾರ್ನೊಕೈಟ್|ಚಾರ್ನೊಕೈಟ್ ಬಂಡೆಗಳು]] ನಿಲಂಬೂರ್ ಮತ್ತು [[ಎಡವನ್ನ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಡೈಕ್ (ಭೂವಿಜ್ಞಾನ)|ಡೈಕ್ಗಳು]] ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಲ್ಯಾಟರೈಟ್ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ [[ಪ್ಲೇಜಿಯೋಕ್ಲೇಸ್]], [[ಫೆಲ್ಡ್ಸ್ಪಾರ್]], ಮತ್ತು [[ಪೈರೋಕ್ಸೀನ್]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಇವು ಮಂಜೇರಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಇರನಾಡ್]] ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ. ಸುಣ್ಣದ ಚಿಪ್ಪುಗಳ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಪೊನ್ನಾನಿ ಮತ್ತು ಕಡಲುಂಡಿನಗರಂನ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಮತ್ತು [[ವೆಲಿಯಂಕೋಡ್]]ನ ಕರಾವಳಿ ಮರಳುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಭಾರ ಖನಿಜಗಳು, [[ಇಲ್ಮೆನೈಟ್]] ಮತ್ತು [[ಮೊನಾಜೈಟ್]] ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. [[ಕಾವೊಲಿನೈಟ್]] ಪೊನ್ನಾನಿ ಮತ್ತು ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ತಾಲೂಕುಗಳಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. [[ಬಾಲ್ ಜೇಡಿಮಣ್ಣು]]ನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ತೆಕ್ಕುಮ್ಮುರಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ನಿಲಂಬೂರ್ ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗಗಳು [[ವಯನಾಡ್]]ನ ಗುಪ್ತ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ತಾಲೂಕು, [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ಅಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ]] ಕಣಿವೆಯ ಪಕ್ಕದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ [[ಚಿನ್ನ]]ದ ಗಣಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಲಂಬೂರ್ನಲ್ಲಿ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ನದಿಯ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳು 0.1 ಗ್ರಾಂ ಪ್ರತಿ ಘನ ಮೀಟರ್ಗೆ 2.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ಪ್ಲೇಸರ್ಗಳ ಮೀಸಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ.<ref name="geographymalappuram" /> [[ಬಾಕ್ಸೈಟ್]] [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], ಪರಪ್ಪಿಲ್, [[ಊರಕಂ]], ಮತ್ತು [[ಮೇಲ್ಮುರಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಖನಿಜಗಳು |page=35 |access-date=21 April 2020 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=live }}</ref> [[ಕರುವರಕುಂಡು]], ಇದರರ್ಥ "ಕಮ್ಮಾರನ ಸ್ಥಳ", ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕಮ್ಮಾರರ ಕೆಲಸದಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal |year=2000 |title=ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು |volume=60 |pages=1204 |oclc=1752882 }}</ref> === ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು === [[File:Manjeri Town Calicut Road View.jpg|thumbnail|[[ಮಂಜೇರಿ]], [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ದ ಒಂದು ಘಟಕ ಪಟ್ಟಣ]] [[ತಿರುನವಾಯ]]ದ ಕೊಡಕ್ಕಲ್ ಟೈಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯನ್ನು 1887 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಟೈಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಟೈಲ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಯು [[ಫೆರೋಕ್]]ನಲ್ಲಿತ್ತು, ಇದು ಆಗ [[ಇರನಾಡ್ ತಾಲೂಕು]]ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. 2011 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, SSI/MMSE ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾದ 10,629 ಕೈಗಾರಿಕಾ ಘಟಕಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 396 ಘಟಕಗಳನ್ನು [[ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು]], 83 ಅನ್ನು [[ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು|ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು]], ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗದವರು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 1,000 ಜನರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ತೆನಿಪಾಲಂ]] ಬಳಿಯ [[ಚೆಲೆಂಬ್ರ|ಕಕ್ಕಾಂಚೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ|KINFRA]] ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು IT [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್]]ಗಳು,<ref>{{cite web | url=http://kinfra.org/departments/kinfra-techno-industrial-park-malappuram | website=kinfra.org | title=KINFRA ಟೆಕ್ನೋ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಪಾರ್ಕ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ | access-date=27 November 2019 | archive-date=22 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191122114925/http://kinfra.org/departments/kinfra-techno-industrial-park-malappuram | url-status=live }}</ref> [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ INKEL SME ಪಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯ [[ಪಯ್ಯನಾಡ್]]ನಲ್ಲಿ ರಬ್ಬರ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಇವೆ. [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ 168 ಎಕರೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ INKEL ಗ್ರೀನ್ಸ್, ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯವಾದ 'SME ಪಾರ್ಕ್' ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯವಾದ 'ಎಜುಸಿಟಿ' ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|title=ಕೇರಳದ INKEL ₹1000 ಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆ ತರಲಿದೆ|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/keralas-inkel-to-bring-an-invest-of-rs-1000-crore/articleshow/47541323.cms|date=4 June 2015|access-date=6 October 2020|work=The Economic Times|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065709/https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/keralas-inkel-to-bring-an-invest-of-rs-1000-crore/articleshow/47541323.cms|url-status=live}}</ref> MALCOSPIN (ಮಲಪ್ಪುರಂ ಸ್ಪಿನ್ನಿಂಗ್ ಮಿಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್) ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮರ-ಸಂಬಂಧಿತ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], [[ಎಡವನ್ನ]], [[ವಣಿಯಂಬಲಂ]], [[ಕರುಲೈ]], [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಮತ್ತು [[ಮಂಪಾಡ್]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಗರಗಸದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಪೀಠೋಪಕರಣ ತಯಾರಕರು ಮತ್ತು ಮರದ ವ್ಯಾಪಾರವು ಕಳೆದ ದಶಕಗಳವರೆಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯವಹಾರಗಳಾಗಿದ್ದವು. [[ತಿರೂರ್]] ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಗ್ಯಾಜೆಟ್ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ನೌಕರರ ರಾಜ್ಯ ವಿಮಾ ನಿಗಮ|ನೌಕರರ ರಾಜ್ಯ ವಿಮೆ]] ತನ್ನ ಶಾಖಾ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="geographymalappuram" /> [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ|KELTRON]] ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್ (KELCERA) [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ,<ref>{{Cite web|url=http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|title=KELCERA|access-date=30 January 2021|website=keltronelcera|archive-date=5 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205010009/http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|url-status=live}}</ref> [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ|KELTRON]] ಟೂಲ್ ರೂಮ್ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ, [[ಎದರಿಕೋಡ್]]ನ ಎದರಿಕೋಡ್ ಟೆಕ್ಸ್ಟೈಲ್ಸ್, [[ಎಡಪ್ಪಲ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ|KSRTC]] ಬಾಡಿ ವರ್ಕ್ಶಾಪ್, [[ಅತವನಾಡ್]]ನಲ್ಲಿ MALCOTEX (ಮಲಬಾರ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಟೆಕ್ಸ್ಟೈಲ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್),<ref>{{Cite web|url=http://www.malcotex.co.in/|title=MALCOTEX|access-date=30 January 2021|website=malcotex|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065710/https://fonts.googleapis.com/css?family=Noto+Serif%3A400%2C400italic%2C700%7COpen+Sans%3A300%2C400%2C600%2C700|url-status=live}}</ref> ಮತ್ತು [[ಅತವನಾಡ್]]ನಲ್ಲಿ KELTEX (ಕೇರಳ ಹೈ-ಟೆಕ್ ಟೆಕ್ಸ್ಟೈಲ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್),<ref>{{Cite web|url=http://www.keltex.org/|title=KELTEX ಅತವನಾಡ್|access-date=30 January 2021|website=keltex|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127203929/http://www.keltex.org/|url-status=live}}</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf |website=msmedithrissur.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರೊಫೈಲ್ 2017–18 |access-date=13 July 2020 |archive-date=14 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714131013/http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf |url-status=live }}</ref> ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಮರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-detergents-and-chemicals-ltd-/U24243KL1976SGC002816|title=ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಮಾರ್ಜಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಲಿಮಿಟೆಡ್|access-date=29 July 2020|website=The Economic Times|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063631/https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-detergents-and-chemicals-ltd/U24243KL1976SGC002816|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-wood-industries-ltd-/U36101KL1970SGC003411|title=ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಮರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಲಿಮಿಟೆಡ್|access-date=29 July 2020|website=The Economic Times|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063633/https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-wood-industries-ltd/U36101KL1970SGC003411|url-status=live}}</ref> ಪೋಪೀಸ್ ಬೇಬಿ ಕೇರ್, ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶಿಶು ವಸ್ತ್ರ ತಯಾರಕ ಬ್ರಾಂಡ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/pvt-firm-gives-out-free-clothes-to-newborns/articleshow/74998448.cms|title=ಪೋಪೀಸ್ ಬೇಬಿ ಕೇರ್|date=6 April 2020|access-date=16 August 2020|website=Times of India|last=TNN|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063642/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/pvt-firm-gives-out-free-clothes-to-newborns/articleshow/74998448.cms|url-status=live}}</ref> === ಕೃಷಿ === [[File:Kcaet.JPG|thumb|1963 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ತವನೂರ್]]ನಲ್ಲಿನ [[ಕೆಲಪ್ಪಾಜಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|KCAET]], ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಕೃಷಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ]] [[File:Agricultural Research Station, Anakkayam - 1.jpg|left|thumb|[[ಅನಕ್ಕಯಂ ಕೃಷಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ]]]] [[File:Edappal malappuram(district) kerala infia.jpg|thumbnail|[[ಎಡಪ್ಪಲ್]]ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಹೊಲ]] [[ತೆಂಗು]], ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಭತ್ತವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ಗೋಡಂಬಿ]], ತೆಂಗು, ಮತ್ತು [[ಮರಗೆಣಸು]] ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. [[ರಬ್ಬರ್]], ಗೋಡಂಬಿ, [[ಕರಿಮೆಣಸು|ಮೆಣಸು]], ಮತ್ತು ತೆಂಗು ಚಾಲಿಯಾರ್ ನದಿ ಜಲಾನಯನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ನಿಲಂಬೂರ್ ಕಣಿವೆಯು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ತೇಗ]]ವು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಮೇಲುನೆಲವು ತೆಂಗು, [[ತಾಳೆ ಮರಗಳು]], ಮೆಣಸು, ರಬ್ಬರ್, ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]ಯಿಂದ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಳೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, [[ಮಾವು]], [[ಹಲಸು]], [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣು|ಬಾಳೆ]], ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಸಹ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="geographymalappuram"/> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಟ್ಟದ ಸ್ವಭಾವವು ತಾರಸಿ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. [[ತೃಶೂರ್ ಕೋಲೆ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು|ತೃಶೂರ್-ಪೊನ್ನಾನಿ ಕೋಲೆ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಒಂದು ಭಾಗವು ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]]ನಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಭತ್ತದ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದಕ ಕೃಷಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. 2016–17 ರ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಥೂಲ ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶವು 237,860 ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿವ್ವಳ ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶವು 173,178 ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗಳಾಗಿತ್ತು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೆಳೆ ತೀವ್ರತೆಯು 137 ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗಳಾಗಿದೆ. 2016–17 ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದ ಬೆಳೆಯು ಮರಗೆಣಸು (185,880 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ಗಳು), ನಂತರ ಬಾಳೆ (58,564 MT), ಮತ್ತು ರಬ್ಬರ್ (40,000 MT). 2016–17 ರಲ್ಲಿ 878 ಮಿಲಿಯನ್ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು 19 ಮಿಲಿಯನ್ ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭೂ ಬಳಕೆಯು ತೆಂಗಿನ ಕೃಷಿಗೆ ಗರಿಷ್ಠವಾಗಿತ್ತು (102,836 ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗಳು), ನಂತರ ರಬ್ಬರ್ (42,770 ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗಳು), ಮತ್ತು ಅಡಕೆ (18,379 ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗಳು).<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp |website=ecostat.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701171416/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp |url-status=live }}</ref> [[ಅನಕ್ಕಯಂ ಕೃಷಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ|ಒಂದು ಕೃಷಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವು]] [[ಅನಕ್ಕಯಂ]]ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಮುಂದೇರಿ (ಮಲಪ್ಪುರಂ)|ಮುಂದೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಬೀಜ ಉದ್ಯಾನ ಸಂಕೀರ್ಣವು [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಫಾರ್ಮ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯ ಬೀಜ ಫಾರ್ಮ್ಗಳು [[ಚೊಕ್ಕಾಡ್]], [[ತವನೂರ್]], ಮತ್ತು [[ಅನಕ್ಕಯಂ]]ಗಳಲ್ಲಿವೆ. [[ಚುಂಗತರ]]ದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೃಷಿ ಫಾರ್ಮ್ ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತೆಂಗಿನ ಸಸ್ಯಾಲಯವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.fibkerala.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=409&Itemid=156|title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಪ್ರಮುಖ ಫಾರ್ಮ್ಗಳು|access-date=28 August 2020|website=Farm Information Bureau, Kerala|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063805/https://www.fibkerala.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=409&Itemid=156|url-status=live}}</ref> [[ತವನೂರ್]]ನಲ್ಲಿನ [[ಕೆಲಪ್ಪಾಜಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|KCAET]] ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಕೃಷಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref name=kcaet>{{Cite web|url=http://www.kau.in/kcaet-tavanur|title=ಕೆಲಪ್ಪಾಜಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ & ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ತವನೂರ್ &#124; ಕೇರಳ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|website=kau.in|access-date=30 June 2020|archive-date=2 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702012845/http://www.kau.in/kcaet-tavanur|url-status=live}}</ref> == ಸಾರಿಗೆ == === ರಸ್ತೆಗಳು === [[File:Wandoor Town 2017.jpg|thumbnail|2017 ರಲ್ಲಿ [[ವಾಂಡೂರ್]] ಪಟ್ಟಣ]] [[File:Muriyankanni bridge.jpg|thumbnail|[[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]]ದ [[ಕರಿಂಕಲ್ಲತ್ತಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಮುರಿಯಂಕಣ್ಣಿ ಸೇತುವೆ]] [[File:Edavannappara.1.jpg|left|thumbnail|[[ಎಲಾಮರಂ]]ನಲ್ಲಿ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ನದಿಯ ಮೂಲಕ ದೋಣಿ ಸೇವೆ]] [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|1953 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ಸೇತುವೆ]]]] ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಸ್ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ|KSRTC]] ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ KSRTC ನಿಲ್ದಾಣಗಳು |access-date=6 July 2020 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |url-status=live }}</ref> 2 [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ - [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 66 (ಭಾರತ)|NH 66]] ಮತ್ತು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 966 (ಭಾರತ)|NH 966]]. NH 66 [[ರಾಮನಟ್ಟುಕರ]] ಮೂಲಕ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], [[ಕಕ್ಕಾಡ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕಕ್ಕಾಡ್]], [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], [[ವಳಾಂಚೇರಿ]], [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಚವಕ್ಕಾಡ್]] ಮೂಲಕ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ. NH 966 ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು/ಪಟ್ಟಣಗಳು [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]] (ಕರಿಪುರ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ), [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], ಮತ್ತು [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] ಸೇರಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 23 (ಕೇರಳ)|SH 23]] (ಶೋರನೂರ್-ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 28 (ಕೇರಳ)|SH 28]] (ಮಲಪ್ಪುರಂ-ವಾಳಿಕ್ಕಡವು), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 34 (ಕೇರಳ)|SH 34]] (ಕ್ವಿಲಾಂಡಿ-ಎಡವನ್ನ), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 39 (ಕೇರಳ)|SH 39]] (ಪೆರುಂಬಿಳಾವು-ನಿಲಂಬೂರ್), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 53 (ಕೇರಳ)|SH 53]] (ಮುಂಡೂರ್-ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ), [[ಹಿಲ್ ಹೆದ್ದಾರಿ (ಕೇರಳ)|ಹಿಲ್ ಹೆದ್ದಾರಿ]], [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 60 (ಕೇರಳ)|SH 60]] (ಅಂಗಡಿಪುರಂ-ಚೆರುಕರ), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 62 (ಕೇರಳ)|SH 62]] (ಗುರುವಾಯೂರ್-ಪೊನ್ನಾನಿ), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 65 (ಕೇರಳ)|SH 65]] (ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ-ಅರೀಕೋಡ್), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 69 (ಕೇರಳ)|SH 69]] (ತೃಶೂರ್-ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 70 (ಕೇರಳ)|SH 70]] (ಕರುವರಕುಂಡು – ಮೇಲತ್ತೂರ್), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 71 (ಕೇರಳ)|SH 71]] (ತಿರೂರ್-ಮಂಜೇರಿ), [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 72 (ಕೇರಳ)|SH 72]] (ಮಲಪ್ಪುರಂ – ತಿರೂರಂಗಡಿ), ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 73 (ಕೇರಳ)|SH 73]] (ವಳಾಂಚೇರಿ-ನಿಲಂಬೂರ್). ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇರಳ PWD ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಸ್ತೆಯ ಉದ್ದವು 2,680 ಕಿಮೀ. ಇದರಲ್ಲಿ, 2,305 ಕಿಮೀ ಜಿಲ್ಲಾ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಉಳಿದ 375 ಕಿಮೀ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ PWD ರಸ್ತೆಗಳ ಉದ್ದ |access-date=19 April 2020 |archive-date=6 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306070657/http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |url-status=live }}</ref> ''ನಾಡುಕಾನಿ ಚುರಂ'' [[ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆಗಳು|ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ]] ಮಲಪ್ಪುರಂ ಅನ್ನು [[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ನೀಲಗಿರಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=ನಾಡುಕಾಣಿಚುರಂ ಕರೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅಪೂರ್ವ ದೃಶ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=live}}</ref> ನಾಡುಕಾನಿ-ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ರಸ್ತೆಯು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಬಳಿ [[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪೂರ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಬೆಟ್ಟದ ಗಡಿಯಾದ ''ನಾಡುಕಾನಿ ಚುರಂ'' ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=ನಾಡುಕಾನಿ–ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ರಸ್ತೆ ಟ್ಯಾರಿಂಗ್ ಪ್ರಾರಂಭ; ಅಗಲವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ನಿರ್ಮಾಣ ನಂತರ |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online |access-date=28 March 2021 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604095618/https://www.manoramaonline.com/district-news/malappuram/2020/02/12/malappuram-tirurangadi-nadukani-parappanangadi-road-taring.amp.html |url-status=live }}</ref> [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ, ಇದು [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಮಂಜೇರಿ]], ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಂತರ ನಾಡುಕಾನಿ [[ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆಗಳು|ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ]] ತಲುಪುತ್ತದೆ.<ref name="npr"/> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ರೀತಿಯ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]] ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref name="mpm"/> [[ತಿರೂರ್]] ನಿಂದ [[ಚಾಲಿಯಂ]] ವರೆಗಿನ ರಸ್ತೆಯನ್ನು [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]], ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ಮೂಲಕ ಅವರು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು.<ref name="mpm"/> ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ನಿಂದ [[ತಾಮರಶ್ಶೇರಿ]] ಗೆ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ನಿಂದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ]], [[ಫೆರೋಕ್]] ನಿಂದ [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]] ಮೂಲಕ [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]] ಗೆ, ಮತ್ತು [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]] ನಿಂದ [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ]] ಗೆ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು.<ref name="1961_kkd"/> {{Panorama | image = File:GKN Chamravattom Regulator Bridge DSC 0446.JPG | height = 175 | alt = [[ಚಮ್ರವಟ್ಟೊಂ ನಿಯಂತ್ರಕ-ಸೇತುವೆ]]ಯ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ | caption = [[ಚಮ್ರವಟ್ಟೊಂ ನಿಯಂತ್ರಕ-ಸೇತುವೆ]]ಯ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ }} === ರೈಲ್ವೇಗಳು === [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|ತಿರೂರ್ನಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ. 1861 ರಲ್ಲಿ [[ತಿರೂರ್]] ನಿಂದ [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಗೆ ಮೊದಲ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಾಕಲಾಯಿತು]] [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|[[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ಬಳಿಯ [[ಇರಿಂಬಿಲಿಯಂ]]ನ ಮಂಕೇರಿ ಕುಣ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೆ]] [[File:Angadipuram Railway station (2356310689).jpg|left|thumb|[[ಅಂಗಡಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]]ವು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದವು 142 ಕಿಮೀ.<ref>{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |page=45 |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೆ |access-date=21 April 2020 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=live }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ರೈಲ್ವೆಯು [[ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ|ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೆ]]ಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಆರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ರೈಲ್ವೆ ವಿಭಾಗ]]ದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೇಗಳ ಇತಿಹಾಸವು ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ತಿರೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರೂರ್]] ನಲ್ಲಿದೆ.<ref name="mpm"/> [[ತಾನೂರು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಾನೂರು]], [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]], ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] ನಿಲ್ದಾಣಗಳು [[ತಿರೂರ್]] ನಿಂದ [[ಚಾಲಿಯಂ]] ಗೆ ಹಾಕಲಾದ ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="mpm"/> ಮಾರ್ಗವನ್ನು 12 ಮಾರ್ಚ್ 1861 ರಂದು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ll"/> ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು [[ತಿರೂರ್]] ನಿಂದ [[ತಿರುನವಾಯ]] ಮೂಲಕ [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] ಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="mpm"/> ನಂತರ, ಇದನ್ನು 1862 ರಲ್ಲಿ ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ನಿಂದ [[ಪಟ್ಟಾಂಬಿ]] ಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಂಬಿ ನಿಂದ [[ಪೊದನೂರು]] ಗೆ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="mpm"/> ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಚೆನ್ನೈ]]-[[ಮಂಗಳೂರು]] ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು ನಂತರ ಹೀಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ [[ಬೇಪೋರ್]] – [[ಪೊದನೂರು]] ಮಾರ್ಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.<ref name="mpm"/> [[ನಿಲಂಬೂರ್–ಶೋರನೂರ್ ಮಾರ್ಗ]]ವು [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ [[ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್]] ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=ನಿಲಂಬೂರ್ ನ್ಯೂಸ್|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ಇದನ್ನು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್]] ಮೂಲಕ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] ಗೆ ''ನಿಲಂಬೂರ್ ತೇಗ''ದ ದಿಮ್ಮಿಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ಹಾಕಿದರು. [[ನಿಲಂಬೂರ್–ನಂಜನಗೂಡು ಮಾರ್ಗ]]ವು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದು, ಇದು [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಅನ್ನು [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ವಯನಾಡ್]], [[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ನೀಲಗಿರಿ]], ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಮೈಸೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title=ನಿಲಂಬೂರ್-ನಂಜನಗೂಡು ಮಾರ್ಗ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳಲಿದೆ |date=2 September 2016 |access-date=26 June 2020 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421161817/https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|title=ನಿಲಂಬೂರ್ ತೇಗ GI ಟ್ಯಾಗ್ ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಗಣ್ಯ ಕ್ಲಬ್ಗೆ ಸೇರಲಿದೆ|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=ಮುರಿಂಗತೇರಿ|first=ಮಿನಿ|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129101512/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|url-status=live}}</ref> [[ಗುರುವಾಯೂರ್]]-[[ತಿರುನವಾಯ]] ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|title=ಗುರುವಾಯೂರ್-ತಿರುನವಾಯ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತೆ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=ವಿಶೇಷ ವರದಿಗಾರ|date=4 June 2019|work=The Hindu|access-date=19 May 2021|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519071303/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|url-status=live}}</ref> ರೈಲ್ವೇ ಸಚಿವಾಲಯವು ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್-ಮಲಪ್ಪುರಂ-ಅಂಗಡಿಪುರಂ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ತನ್ನ ವಿಷನ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಅನೇಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರೀಕೃತ ಮೀಸಲಾತಿ ಕೌಂಟರ್ ಡೌನ್ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ ಜನಸೇವನಾ ಕೇಂದ್ರಂನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಯಾವುದೇ ರೈಲಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮಾಡಬಹುದು. [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ನಗರವು [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಂಗಡಿಪುರಂ]] ({{cvt|17|km}} ದೂರ), [[ತಿರೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರೂರ್]], ಮತ್ತು [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] (ಎರಡೂ 26 ಕಿಮೀ, 40 ನಿಮಿಷಗಳ ಡ್ರೈವ್ ದೂರ) ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಂದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto" |+ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು |- | '''[[ಅಂಗಡಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಂಗಡಿಪುರಂ]]''' | [[ಚೆರುಕರ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಚೆರುಕರ]] | '''[[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]]''' |- | [[ಮೇಲತ್ತೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮೇಲತ್ತೂರ್]] | '''[[ನಿಲಂಬೂರ್ ರಸ್ತೆ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ನಿಲಂಬೂರ್ ರಸ್ತೆ]]''' | [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] |- | [[ಪಟ್ಟಿಕ್ಕಾಡ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಪಟ್ಟಿಕ್ಕಾಡ್]] | [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ|ಪೆರಸ್ಸನ್ನೂರ್]] | [[ತಾನೂರು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಾನೂರು]] |- | [[ಪೊರೂರ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಥೋಡಿಕಾಪುಳಂ]] | [[ತಿರುನ್ನವಾಯ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರುನ್ನವಾಯ]] | '''[[ತಿರೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತಿರೂರ್]]''' |- | [[ತುವ್ವೂರ್ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ತುವ್ವೂರ್]] | [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]] | [[ವಣಿಯಂಬಲಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ವಣಿಯಂಬಲಂ]] |} === ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು === {{Main|ತಿರೂರ್-ನಿಲಂಬೂರ್ ಮೆಟ್ರೋ}} ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಜನನಿಬಿಡ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು, 2012, 2017 ಮತ್ತು 2025 ರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. 2025 ರಲ್ಲಿ, [[ತಿರೂರ್ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ದ ಶಾಸಕ [[ಕುರುಕ್ಕೋಲಿ ಮೊಯ್ದೀನ್]] ಅವರು ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ [[ತಿರೂರ್-ನಿಲಂಬೂರ್ ಮೆಟ್ರೋ]] ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು.<ref>{{cite web | url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-nilambur-metro-demand-evokes-sharp-riposte-from-cm/article69132501.ece | title=ತಿರೂರ್-ನಿಲಂಬೂರ್ ಮೆಟ್ರೋ ಬೇಡಿಕೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು | work=The Hindu | date=23 January 2025 }}</ref> === ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ === [[File:Flights Parked at Calicut Airport.jpg|thumb|[[ಕರಿಪುರ್]]ನ [[ಕಾಲಿಕಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದಲ್ಲಿ ನಿಲುಗಡೆ ಮಾಡಲಾದ ವಿಮಾನಗಳು]] ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ [[ಕರಿಪುರ್]] ನಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಲಿಕಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] {{Airport codes|CCJ|VOCL}} ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 25 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಏಪ್ರಿಲ್ 1988 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದು ಎರಡು ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=ಬೆಳ್ಳಿ ಹಬ್ಬವು ಕರಿಪುರ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತರುವುದಿಲ್ಲ|work=The Times of India|access-date=13 September 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604110846/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|url-status=live}}</ref> ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್]]ಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ]]ದಿಂದ [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಅಜೀಜ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮದೀನಾ]] ಮತ್ತು [[ರಾಜಾ ಅಬ್ದುಲ್ ಅಜೀಜ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಜೆದ್ದಾ]] ಗೆ [[ಹಜ್|ಹಜ್ ಯಾತ್ರಾ]] ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಮುಂಬೈ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್]], [[ಗೋವಾ]], [[ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]], [[ಮಂಗಳೂರು]] ಮತ್ತು [[ಕೊಯಿಮತ್ತೂರು]] ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನ ಸೇವೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ಸೇವೆಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಅನ್ನು [[ದುಬೈ]], [[ಜೆದ್ದಾ]], [[ರಿಯಾಧ್]], [[ಶಾರ್ಜಾ (ಎಮಿರೇಟ್)|ಶಾರ್ಜಾ]], [[ಅಬು ಧಾಬಿ]], [[ಅಲ್ ಐನ್]], [[ಬಹ್ರೈನ್]], [[ದಮ್ಮಾಮ್]], [[ದೋಹಾ]], [[ಮಸ್ಕತ್, ಒಮಾನ್|ಮಸ್ಕತ್]], [[ಸಲಾಲಾ]] ಮತ್ತು [[ಕುವೈತ್]] ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಿಗೆಗಾಗಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ನೇರ ಬಸ್ಗಳಿವೆ. ಬಸ್ಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು, ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಸಾರಿಗೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ. [[ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]] 2019–20 ರಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ದೇಶದ [[ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ|17ನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ]] ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == === ಜನಸಂಖ್ಯೆ === {{historical populations|11=1901|12=6,82,151|13=1911|14=7,47,929|15=1921|16=7,64,138|17=1931|18=8,74,504|19=1941|20=9,77,085|21=1951|22=11,49,718|23=1961|24=13,87,370|25=1971|26=18,56,357|27=1981|28=24,02,701|29=1991|30=30,96,330|31=2001|32=36,25,471|33=2011|34=41,12,920|35=2018|36=44,94,998|percentages=pagr|footnote=ಮೂಲ:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ ವೆಬ್ಸೈಟ್ : ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಾರ್ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಜನಗಣತಿ ಆಯುಕ್ತರ ಕಚೇರಿ, ಭಾರತ|website=censusindia.gov.in|access-date=13 September 2021|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|url-status=live}}</ref><ref name="mlpdemo_2018"/>|align=center}} [[File:Distribution of Population in Malappuram District.svg|left|thumbnail|ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿತರಣೆ (2011)]] [[ವೈಟಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ (ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು)|2018 ರ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ವರದಿ]] ಪ್ರಕಾರ, ಜಿಲ್ಲೆಯು 4,494,998 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು,<ref name="mlpdemo_2018"/> ಇದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ [[ಮಾರಿಟಾನಿಯಾ]] ಅಥವಾ US ರಾಜ್ಯ [[ಕೆಂಟಕ್ಕಿ]]ಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 12.98% ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="mlpdemo_2018"/> ಇದು ಕೇರಳದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ 640 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ 50ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ, ಇದರ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯು {{convert| 1265 |PD/sqkm|PD/sqmi}} ಆಗಿದೆ. 2001 ರಿಂದ 2011 ರವರೆಗಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು 13.39 ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿತ್ತು. [[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ 2011]] ರ ಪ್ರಕಾರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ 1098 ಮಹಿಳೆಯರು 1000 ಪುರುಷರಿಗೆ [[ಮಾನವ ಲಿಂಗಾನುಪಾತ|ಲಿಂಗಾನುಪಾತವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ|ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು]] 93.57 ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ (93.91%) ಸರಿಸುಮಾರು ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಒಟ್ಟು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, 44.18 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 2011 ರಲ್ಲಿ, 0–6 ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳು ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 13.96 ಪ್ರತಿಶತವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು 2001 ರಲ್ಲಿ 15.21 ಪ್ರತಿಶತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ. ಜನಗಣತಿ 2011 ರ ಪ್ರಕಾರ ಶಿಶು ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು 965 ಆಗಿದ್ದು, 2001 ರ ಜನಗಣತಿಯ 960 ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ. ಜನಗಣತಿ 2011 ರ ಪ್ರಕಾರ, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 0.02% ಮಾತ್ರ ಮನೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 7.50% ಮತ್ತು 0.56% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref name="CensusMalappuram">{{cite web |title=ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ: ಮಲಪ್ಪುರಂ |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658/download/2280/DH_2011_3205_PART_A_DCHB_MALAPPURAM.pdf |website=[[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]] |publisher=[[ನೋಂದಣಿ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ ಆಯುಕ್ತ]]}}</ref> [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಪುರಸಭೆಯು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗೆ 3,646 ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ನಂತರ [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] (3,568/ಕಿಮೀ²) ಮತ್ತು [[ತಿರೂರ್]] (3,387/ಕಿಮೀ²) ಪುರಸಭೆಗಳು 2011 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ.<ref name="CensusMalappuram"/> ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪೂರ್ವದ ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ.<ref name="CensusMalappuram"/> [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಕೇವಲ 167 ನಿವಾಸಿಗಳು ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗೆ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ನಂತರ [[ಕರುಲೈ]] (177/ಕಿಮೀ²) ಮತ್ತು [[ಚುಂಗತರ]] (280/ಕಿಮೀ²) ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳು.<ref name="CensusMalappuram"/> ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ, [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="CensusMalappuram"/> [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವು 1.7 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="census 2011"/> ಜನವರಿ 2020 ರಲ್ಲಿ [[ದಿ ಎಕನಾಮಿಸ್ಟ್]] ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.cnbctv18.com/politics/four-of-the-worlds-fastest-growing-cities-in-kerala-5026281.htm |website=cnbctv18.com |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ |date=9 January 2020 |access-date=28 June 2020 |archive-date=1 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701044017/https://www.cnbctv18.com/politics/four-of-the-worlds-fastest-growing-cities-in-kerala-5026281.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://scroll.in/article/949294/even-with-the-lowest-population-growth-rate-this-indian-state-has-the-worlds-fastest-growing-city |website= scroll.in |title= ಮಲಪ್ಪುರಂ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ |date= 10 January 2020 |access-date= 26 June 2020 |archive-date= 5 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200805234947/https://scroll.in/article/949294/even-with-the-lowest-population-growth-rate-this-indian-state-has-the-worlds-fastest-growing-city |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/jan/09/malappuram-is-worlds-fastest-growing-city-kozhikode-kollam-also-in-top-10-2087011.html |website=The New Indian Express |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ; ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್, ಕೊಲ್ಲಂ ಸಹ ಟಾಪ್ 10 ರಲ್ಲಿ |date=9 January 2020 |access-date=26 June 2020 |archive-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113110924/https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/jan/09/malappuram-is-worlds-fastest-growing-city-kozhikode-kollam-also-in-top-10-2087011.html |url-status=live }}</ref> === ನಗರ ರಚನೆ === ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ನಗರ ಸಮೂಹ]] (UA) ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 4ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ UA ಆಗಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ಭಾರತದ 10 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ]] 25ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಡೀ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 44.18% ಆಗಿದೆ.<ref name="CensusMalappuram"/> ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವು [[ಅಬ್ದು ರಹಿಮಾನ್ ನಗರ್]], [[ಅಲಂಕೋಡ್, ಎಡಪ್ಪಲ್|ಅಲಂಕೋಡ್]], [[ಅರಿಯಲ್ಲೂರ್]], [[ಚೆಲೆಂಬ್ರ]], [[ಚೇರಿಯಮುಂಡಂ]], [[ಚೆರುಕಾವು]], [[ಎಡಪ್ಪಲ್]], [[ಇರಿಂಬಿಲಿಯಂ]], [[ಕಳಡಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕಳಡಿ]], ಕನ್ನಮಂಗಲಂ, [[ಕೊಡೂರ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕೊಡೂರ್]], [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]], [[ಕೂಟಿಲಂಗಡಿ]], [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], [[ಮಂಜೇರಿ]], [[ಮರಾಂಚೇರಿ]], [[ತಲಪ್ಪರ|ಮೂನ್ನಿಯೂರ್]], [[ನಡುವಟ್ಟೊಂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ನಡುವಟ್ಟೊಂ]], [[ನನ್ನಂಬ್ರ]], [[ನೆದುವ]], [[ಊರಕಂ]], [[ಒತುಕ್ಕುಂಗಲ್]], [[ಪಳ್ಳಿಕ್ಕಲ್ ಬಜಾರ್]], [[ಪರಪ್ಪೂರ್]], [[ಪೆರುಮನ್ನ-ಕ್ಲಾರಿ|ಪೆರುಮನ್ನ]], [[ಪೆರುವಲ್ಲೂರ್]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], [[ಪೊನ್ಮುಂಡಂ]], [[ತಾನಲೂರು]], [[ತೆನಿಪಾಲಂ]], [[ತಲಕ್ಕಾಡ್]], [[ತೆನ್ನಲ]], [[ತಿರುನವಾಯ]], [[ತಿರೂರ್]], [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]], [[ತ್ರಿಕ್ಕಲಂಗೋಡ್]], [[ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡ್]], [[ವಳಾಂಚೇರಿ]], [[ವಾಝಯೂರ್]], ಮತ್ತು [[ವೆಂಗರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ವೆಂಗರ]] ಸೇರಿವೆ.<ref name="Mma">{{cite web |url=https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban |website=kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಘಟಕಗಳು |access-date=24 February 2021 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230044541/https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban |url-status=live }}</ref> === ಧರ್ಮಗಳು === {{bar box |title = ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಗಳು (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=ಕೋಷ್ಟಕ C-01: ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ: ಕೇರಳ |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ]] |publisher=[[ನೋಂದಣಿ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ ಆಯುಕ್ತ]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ಧರ್ಮ |right1=ಶೇಕಡಾವಾರು |float=left |bars= {{bar percent|[[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ|ಇಸ್ಲಾಂ]]|green|70.24}} {{bar percent|[[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]|darkorange|27.60}} {{bar percent|[[ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]]|dodgerblue|1.98}} {{bar percent|ಇತರೆ ಅಥವಾ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ|black|0.18}} }} ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆರಂಭಿಕ [[ಮಧ್ಯಯುಗ]]ದಿಂದಲೂ ಬಹು-ಜನಾಂಗೀಯ ಮತ್ತು ಬಹು-ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿವೆ. [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ದಾದ್ಯಂತ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರವು ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=ತುಹ್ಫತ್-ಅಲ್-ಮುಜಾಹಿದೀನ್: ಅರೇಬಿಕ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೃತಿ|last=ನಯಿನಾರ್|first=ಎಸ್. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹುಸೇನ್|publisher=ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|year=1942|url=https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage}}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ [[ಇಸ್ಲಾಂ]], [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]], [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]], ಮತ್ತು ಇತರ ಸಣ್ಣ ಧರ್ಮಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="ReferenceA">ಪುಟಗಳು 396, ''ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮ ವರ್ಷಪುಸ್ತಕ 2006'', ಕೊಟ್ಟಯಂ, 2006 ISSN 0970-9096</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಎರಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಜಿಲ್ಲೆ]]. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರೈಸ್ತರು 20 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ([[ಮಲಬಾರ್ ವಲಸೆ]]) [[ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗ (ತಿರುವಾಂಕೂರು)|ಉತ್ತರ ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ನಿಂದ [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಬಾರ್]] ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ [[ಸಂತ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು]]ನ ವಂಶಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|title=ಮಲಬಾರ್ ವಲಸೆ: ಕನಸು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆಯೇ?|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-migration-end-of-a-dream/article30497658.ece|last=ಜೋಸೆಫ್|first=ಮಿಥೋಷ್|date=7 January 2020|access-date=31 October 2020|work=The Hindu|archive-date=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110022037/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-migration-end-of-a-dream/article30497658.ece|url-status=live}}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಮಲಂಕರ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರನ್ನು [[ಮಲಬಾರ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ (ಮಲಂಕರ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಸಿರಿಯನ್ ಚರ್ಚ್)|ಮಲಬಾರ್ ಧರ್ಮಪ್ರಾಂತ್ಯ]] ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ 85 ಪ್ಯಾರಿಷ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿನ ಮಲಂಕರ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ಯಾರಿಷ್ [[ಸಂತ ಜಾರ್ಜ್ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್, ಚುಂಗತರ|ಚುಂಗತರದಲ್ಲಿನ ಸಂತ ಜಾರ್ಜ್ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್]] ಆಗಿದೆ, ಇದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಮಲಂಕರ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮಲಬಾರ್ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಾರ್ಷಿಕ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. {| class="wikitable sortable" |+ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕು-ವಾರು ಧರ್ಮ ವಿತರಣೆ (%) (2011 ಜನಗಣತಿ) |- ! ತಾಲೂಕು !! ಮುಸ್ಲಿಮರು (%) !! ಹಿಂದೂಗಳು (%) !! ಕ್ರೈಸ್ತರು (%) !! ಇತರೆ (%) |- | ಇರನಾಡ್ || style="background:#43A047; color:white;" | 72.3 || 26.2 || 1.3 || 0.2 |- | ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ || style="background:#43A047; color:white;" | 75.9 || 21.7 || 2.4 || 0.0 |- | ನಿಲಂಬೂರ್ || style="background:#43A047; color:white;" | 57.9 || 33.5 || 8.5 || 0.1 |- | ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ || style="background:#43A047; color:white;" | 71.1 || 26.9 || 1.8 || 0.2 |- | ತಿರೂರ್ || style="background:#43A047; color:white;" | 75.5 || 23.8 || 0.5 || 0.2 |- | ತಿರೂರಂಗಡಿ || style="background:#43A047; color:white;" | 75.5 || 23.9 || 0.5 || 0.1 |- | ಪೊನ್ನಾನಿ || style="background:#43A047; color:white;" | 59.9 || 39.4 || 0.4 || 0.3 |} === ಭಾಷೆಗಳು === ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಯು [[ಮಲಯಾಳಂ]]. [[ಅರಬಿ ಮಲಯಾಳಂ ಲಿಪಿ]], ''ಪೊನ್ನಾನಿ ಲಿಪಿ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಕಳೆದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು [[ಅಲ್ಲರ್ ಭಾಷೆ|ಅಲ್ಲರ್]] (ಸುಮಾರು 350 ಮಾತನಾಡುವವರು)<ref name='ethnoallar'>{{cite encyclopedia | editor = ಎಂ. ಪಾಲ್ ಲೆವಿಸ್ | encyclopedia = ಎಥ್ನೋಲೋಗ್: ವಿಶ್ವದ ಭಾಷೆಗಳು | title = ಅಲ್ಲರ್: ಭಾರತದ ಒಂದು ಭಾಷೆ | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=all | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = ಡಲ್ಲಾಸ್, ಟೆಕ್ಸಾಸ್ | archive-date = 5 August 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805101511/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=all | url-status = live }}</ref> ಮತ್ತು [[ಅರಣದಾನ್ ಭಾಷೆ|ಅರಣದಾನ್]], (ಸುಮಾರು 200 ಮಾತನಾಡುವವರು).<ref name='ethnoaranadan'>{{cite encyclopedia | editor = ಎಂ. ಪಾಲ್ ಲೆವಿಸ್ | encyclopedia = ಎಥ್ನೋಲೋಗ್: ವಿಶ್ವದ ಭಾಷೆಗಳು | title = ಅರಣದಾನ್: ಭಾರತದ ಒಂದು ಭಾಷೆ | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aaf | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = ಡಲ್ಲಾಸ್, ಟೆಕ್ಸಾಸ್ | archive-date = 11 November 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111111015932/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aaf | url-status = live }}</ref> [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಅನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಣ್ಣ ಭಾಗವು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಪ್ರಬಲ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದು, 99.46% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="languages">{{Cite web |title=ಕೋಷ್ಟಕ C-16 ಮಾತೃಭಾಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ: ಕೇರಳ |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[ನೋಂದಣಿ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ ಆಯುಕ್ತ]]}}</ref> == ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ == [[File:Kottakkal Arya Vaidya Sala OP Block.jpg|left|thumb|[[ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆ|ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆಯ]] ಹೊರ ರೋಗಿ ಬ್ಲಾಕ್]] [[File:പൊന്നാനി 1z .jpg|thumbnail|ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]]] ಆಧುನಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ, [[ಆಯುರ್ವೇದ]], ಮತ್ತು [[ಹೋಮಿಯೋಪತಿ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆ|ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೋಪತಿಗಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, 3 ಜಿಲ್ಲಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಮತ್ತು 6 ತಾಲೂಕು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. 2013 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ಸರ್ಕಾರಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು, ಮಂಜೇರಿ]], ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |title=31 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸರ್ಕಾರಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-new-government-medical-college-in-kerala-after-31-years/article5082996.ece |newspaper=The Hindu |date=2 September 2013 |access-date=13 September 2021 |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830004614/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-new-government-medical-college-in-kerala-after-31-years/article5082996.ece |url-status=live }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ [[ತಿರೂರ್]], [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]], ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿವೆ.<ref name="Malappuram-Public Hospitals – sha">{{Cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ-ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು – sha |url=https://sha.kerala.gov.in/?page_id=530&lang=en |access-date=2025-12-28 |website=sha.kerala.gov.in}} {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]], [[ವಾಂಡೂರ್, ಕೇರಳ|ವಾಂಡೂರ್]], [[ಅರೀಕೋಡ್]], [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], ಮತ್ತು [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಲೂಕು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು [[ಎಡವನ್ನ]]ದಲ್ಲಿ ಸೀತಿಹಾಜಿ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ.<ref name="Malappuram-Public Hospitals – sha"/> ಸ್ಥಳೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜಾಲವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 66 [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ (ಭಾರತ)|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು]], 20 ಸರ್ವಕಾಲಿಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು, 20 [[ಸಮುದಾಯ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ]]ಗಳು, ಮತ್ತು 2 TBC ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 5 ಪ್ರಮುಖ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು, 77 ಮಿನಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಮತ್ತು 565 ಉಪ-ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. 3 ಕುಷ್ಠರೋಗ ನಿಯಂತ್ರಣ ಘಟಕಗಳು, 2 ಫೈಲೇರಿಯಾ ನಿಯಂತ್ರಣ ಘಟಕಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಒಟ್ಟು ಹಾಸಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 1500 ಆಗಿದೆ. ಅಲೋಪತಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಪರ್-ಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಸಹ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp |website = ecostat.kerala.gov.in |title = ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ |access-date = 20 June 2020 |archive-date = 28 December 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191228215258/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp |url-status = live }}</ref><ref name="Malappuramhealthcare">{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/health/ |website = malappuram.nic.in |title = ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ |access-date = 20 June 2020 |archive-date = 27 September 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200927083348/https://malappuram.nic.in/health/ |url-status = live }}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಬಳಿಯ ಪುಲಾಮಂತೋಲೆಯಲ್ಲಿನ ಅಷ್ಟವೈದ್ಯ ವೈದ್ಯರ ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಮೂಸ್ ವಂಶದ ಮೂಲಕ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಯುರ್ವೇದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.pulamantholemoosshospital.com |title=ಅಷ್ಟವೈದ್ಯನ್ ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಮೂಸ್ ಆಯುರ್ವೇದ ಆಸ್ಪತ್ರೆ |website=pulamantholemoosshospital.com |access-date=13 May 2026}}</ref> ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಬಳಿಯ [[ಪೊಟ್ಟಿಪ್ಪರ]]ದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಮಾನಸಿಕ ರೋಗಗಳಿಗೆ) [[ಕೇರಳ]]ದ ಏಕೈಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಮಾನಸಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಮೊದಲನೆಯದು. ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಯುರ್ವೇದ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾದ [[ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆ]]ಗೂ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, [[ಎದರಿಕೋಡ್]]ನಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಆಯುರ್ವೇದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂಜೇರಿ, [[ತಲಪ್ಪರ|ವೆಲಿಮುಕ್ಕು]], ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ, ಮಲಪ್ಪುರಂ, [[ವೆಂಗರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ವೆಂಗರ]], [[ಕಲ್ಪಕಾಂಚೇರಿ]], [[ತಿರುವಾಳಿ]], ಮತ್ತು [[ಚೆಲೆಂಬ್ರ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಸಹ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಮಂಜೇರಿ]], [[ವಾಂಡೂರ್]], ಮತ್ತು [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref name ="Malappuramhealthcare" /><ref>{{cite web |url=http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c |website=homoeopathy.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಯೋಪತಿ |access-date=13 July 2020 |archive-date=13 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100512/http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c |url-status=live }}</ref> ಅನೇಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. 2003 ರಂತೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] (13.3) [[ದೇಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮಹತ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣ ಪಟ್ಟಿ|ಕಡಿಮೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ (32.8) ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="unhdi-gdl"/> == ಶಿಕ್ಷಣ == {{Main|ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ}} {{See also|ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ}} [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|MESCE ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ, ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಸ್ವ-ಹಣಕಾಸು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು]] [[ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಾಲೆ]] 14 ಮತ್ತು 16 ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಖಗೋಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಶಾಲೆಯು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಗಣಿತ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೋನಮಿತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ [[ಶ್ರೇಣಿ ವಿಸ್ತರಣೆ]] ಸೇರಿದೆ.<ref name="roy" /><ref name="Pingree 1992 554–563"/> ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಾಲೆಯು [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|''ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು'']] ([[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು|ತಿರೂರ್ ಪ್ರದೇಶ]]) ದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="roy"/> 2019–20 ರ ಶಾಲಾ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 898 ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ LP ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807045715/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |url-status=live }}</ref> 363 ಮೇಲಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ UP ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927204905/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |url-status=live }}</ref> 355 ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804173003/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |url-status=live }}</ref> 248 ಉನ್ನತ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ HSE ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804174020/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು 27 ವೃತ್ತಿ ಉನ್ನತ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ VHSE ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921171308/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |url-status=live }}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 1620 ಶಾಲೆಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804172322/https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |url-status=live }}</ref> ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, 120 [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|CBSE]] ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು 3 [[ಭಾರತೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ|ICSE]] ಶಾಲೆಗಳಿವೆ. [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ 554 ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳು, 810 ಸಹಾಯಿತ ಶಾಲೆಗಳು, ಮತ್ತು 1 ಸಹಾಯರಹಿತ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೈ-ಟೆಕ್ ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602221916/https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |url-status=live }}</ref> 2019–20 ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 739,966 – 407,690 ಸಹಾಯಿತ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, 245,445 ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು 86,831 ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಸಹಾಯರಹಿತ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ.<ref>{{cite web|url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website= sametham.kite.kerala.gov.in|title= ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ|access-date= 17 April 2020|archive-date= 6 December 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191206045049/https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|url-status= live}}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯು ರಾಜ್ಯದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ - 1968 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ತೆನಿಪಾಲಂ]] ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ [[ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]],<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website=uoc.ac.in |title=ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ |access-date=28 November 2019 |archive-date=5 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305235858/https://uoc.ac.in/ |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು 2012 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ತಿರೂರ್ ಪುರಸಭೆ|ತಿರೂರ್]] ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ [[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್ ಮಲಯಾಳಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]].<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website=malayalamuniversity.edu.in |title=ಮಲಯಾಳಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ |access-date=28 November 2019 |archive-date=11 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211184029/http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |url-status=live }}</ref> [[ಅಲಿಗಢ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] (AMU) ನ ಮೂರು ಆಫ್-ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[AMU ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕ್ಯಾಂಪಸ್|AMU ಮಲಪ್ಪುರಂ]] [[ಚೆರುಕರ]]ದಲ್ಲಿದೆ, ಇದನ್ನು 2010 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website= amu.ac.in |title= ಅಲಿಗಢ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಆಫ್-ಸೆಂಟರ್ |access-date= 28 November 2019 |archive-date= 25 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190725192823/https://www.amu.ac.in/malappuram/ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org |access-date=13 September 2021 |archive-date=5 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305125423/https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |url-status=live }}</ref> [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಆಫ್-ಕ್ಯಾಂಪಸ್ [[ಪನಕ್ಕಡ್]]ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title=ಜನವರಿ-31 ರಂದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ನಲ್ಲಿ Eflu ಕೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿದೆ |date=17 January 2014 |access-date=24 June 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809211656/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |url-status=live }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ತವನೂರ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಉಪ-ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಮತ್ತು [[ತಿರುನವಾಯ]]ದಲ್ಲಿ [[ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಉಪ-ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. [[ದಾರುಲ್ ಹುದಾ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]]ಯ [[ಚೆಮ್ಮಡ್]] ನಲ್ಲಿದೆ. INKEL ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದೊಂದಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|title=Inkel ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065710/https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|url-status=live}}</ref> [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಇರನಾಡ್ ನಾಲೆಡ್ಜ್ ಸಿಟಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರೀತಿಯ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=ಇರನಾಡ್ ನಾಲೆಡ್ಜ್ ಸಿಟಿ|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=live}}</ref> ಅಲ್ಲದೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಇ-ಸಾಕ್ಷರ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>ಪಾಸ್ಟ್, ಪ್ರೆಸೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ಫ್ಯೂಚರ್ ಆಫ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ ದಿ ಇನ್ಫರ್ಮೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಬೈ ವೆಸ್ಲಿ ಶ್ರಮ್ ಪು.233</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == [[File:Thunchan Smarakam1.jpg|thumb|[[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ [[ತಿರೂರ್]]ನಲ್ಲಿನ ''ತುಂಚನ್ ಸ್ಮಾರಕಂ'']] [[File:Vaidyar.JPG|left|thumb|[[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]]ಯಲ್ಲಿನ [[ಮಹಾ ಕವಿ ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್ ಸ್ಮಾರಕ]]]] ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮಲಯಾಳಂ ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೊದಲು [[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಅವರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ಅವರು [[ತಿರೂರ್]] ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="mal"/> ತಿರೂರ್ ಮಲಯಾಳಂ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು]] ಕವಿ [[ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್]] [[ಕೊಂಡೊಟ್ಟಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರನ್ನು ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಹಾಡುಗಳ ''ಮಹಾಕವಿ'' (ಮಹಾನ್ ಕವಿ ಎಂಬ ಬಿರುದು) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="mal"/> [[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಮತ್ತು [[ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್]] ಅವರ ಜೊತೆಗೆ, [[ಅಚ್ಯುತ ಪಿಷಾರಡಿ]], ಅಲಂಕೋಡ್ ಲೀಲಾಕೃಷ್ಣನ್, [[ಎಡಸ್ಸೇರಿ ಗೋವಿಂದನ್ ನಾಯರ್]], [[ಕೆ. ಪಿ. ರಾಮನುಣ್ಣಿ]], [[ಕುಟ್ಟಿಕೃಷ್ಣ ಮಾರಾರ್]], ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ಕೇಸವನ್ ನಾಯರ್, [[ಮೇಲ್ಪತ್ತೂರ್ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ]], ಎನ್. ದಾಮೋದರನ್, [[ನಂದನಾರ್ (ಲೇಖಕ)|ನಂದನಾರ್]], [[ಪೂಂತಾನಂ ನಂಬೂದಿರಿ]], [[ಪುಳಿಕ್ಕೋಟ್ಟಿಲ್ ಹೈದರ್]], [[ಊರೂಬ್]], [[ವಿ. ಸಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಪಾಣಿಕರ್]], ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್ ಗೋಪಾಲ ಮೇನನ್, ಮತ್ತು [[ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್]] ಸೇರಿದಂತೆ [[ಮಲಯಾಳಂ]]ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬರಹಗಾರರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.<ref name="mal"/> [[ಎಂ. ಗೋವಿಂದನ್]], [[ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]], ಮತ್ತು [[ಅಕ್ಕಿತಂ ಅಚ್ಯುತನ್ ನಂಬೂದಿರಿ]] ಅವರು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ''ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಲಾರಿ''ಯಿಂದ ಬಂದ ಬರಹಗಾರರು.<ref name="mal"/> [[ನಾಲಪಾಟ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್]], [[ಬಾಲಮಣಿ ಅಮ್ಮ]], [[ವಿ. ಟಿ. ಭಟ್ಟಾತಿರಿಪಾಡ್]], ಮತ್ತು [[ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ]] ಕೂಡ ಹಿಂದಿನ [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]]ಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಪ್ರದೇಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಆಯುರ್ವೇದದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಭ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಷ್ಟವೈದ್ಯ ವಂಶವಾದ ಪುಲಾಮಂತೋಲೆ ಮೂಸ್ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/districts/malappuram/ |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಜಿಲ್ಲೆ |website=Kerala Tourism}}</ref> ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು|''ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು'']] ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="mal"/> ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್ ಮತ್ತು ಪುಳಿಕ್ಕೋಟ್ಟಿಲ್ ಹೈದರ್ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ, ಕುಲಂಗರ ವೀಟ್ಟಿಲ್ ಮೊಯ್ದು ಮುಸ್ಲಿಯಾರ್ (ಚಕ್ಕೇರಿ ಶುಜಾಯಿ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯ), ಚಕ್ಕೇರಿ ಮೊಯ್ದೀನ್ಕುಟ್ಟಿ, ಮಾನಕ್ಕರಕ್ಕತ್ ಕುಂಹಿಕೋಯ, ನಲ್ಲಾಳಂ ಬೀರನ್, ಕೆ. ಕೆ. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಕರೀಮ್, ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು, ಪುನ್ನಾಯೂರ್ಕುಳಂ ಬಾಪು, [[ವೆಲಿಯಂಕೋಡ್ ಉಮರ್ ಖಾಸಿ]], ಇತ್ಯಾದಿ ಹಲವಾರು ''ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು'' ಕವಿಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಅನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.<ref name="mal"/> [[File:Tirur, Kerala.jpg|left|thumbnail|[[ತಿರೂರ್]] ಬಳಿಯ ಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರದೇಶ]] ಜಿಲ್ಲೆಯು ಕೇರಳದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲಾಪ್ರಕಾರವಾದ [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಆಯುರ್ವೇದ]]ಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref name="mal"/> [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]]ನಲ್ಲಿ [[ವೈದ್ಯರತ್ನಂ ಪಿ. ಎಸ್. ವಾರಿಯರ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ''ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ನಾಟ್ಯ ಸಂಗಂ''ದಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥಕ್ಕಳಿ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಚಂದ್ರಶೇಖರನ್]], [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಶಿವರಾಮನ್]], ಮತ್ತು [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಮಧು]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ತಿರೂರಂಗಡಿ, ತಿರೂರ್, ಮತ್ತು ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕುಗಳ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು]] ಆಡಳಿತಗಾರರು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬ ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡು ರಾಜ (1630–1640 ರಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ) [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಕಲಾಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು "ವೆಟ್ಟತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಮೇನನ್, ಎ ಶ್ರೀಧರ. ''ಎ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಕೇರಳ ಹಿಸ್ಟರಿ.'' ಕೊಟ್ಟಯಂ: ಡಿಸಿ ಬುಕ್ಸ್, 2007. ಮುದ್ರಣ</ref> ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್ ಮತ್ತು ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್ ''ವೆಟ್ಟತ್ತುನಾಡಿನಿಂದ'' ಬಂದವರು. ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್ ಅವರನ್ನು ಚೇರುತುರುತಿಯಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ]] ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಮೂಲಕ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ''ಕಥಕ್ಕಳಿ''ಯ ಪುನರುತ್ಥಾನಕಾರ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="mal"/> ಪ್ರಮುಖ ''ಕಥಕ್ಕಳಿ'' ತರಬೇತುದಾರರಾದ [[ವಾಝೆಂಕಡ ಕುಂಚು ನಾಯರ್]], ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ''ಕಥಕ್ಕಳಿ'' ಗಾಯಕರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ [[ಶಂಕರನ್ ಎಂಬ್ರಾಂತಿರಿ]] ಮತ್ತು [[ತಿರೂರ್ ನಂಬಿಸ್ಸಾನ್]] ಕೂಡ ಮಲಪ್ಪುರಂನಿಂದ ಬಂದವರು.<ref name="mal"/> ಆಧುನಿಕ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ''ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ'' ಅನ್ನು ಪುನರುತ್ಥಾನಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ತಿರುನವಾಯ]]ದಿಂದ ಬಂದವರು.<ref name="mal"/> ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನರ್ತಕಿಯಾದ [[ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್]] ಹಿಂದಿನ [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]]ಗೆ ಸೇರಿದವರು. [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]]ನಲ್ಲಿನ [[ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆ]] ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆಯುರ್ವೇದ ಔಷಧೀಯ ಜಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="mal"/> ಮೊದಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೇರಳ ಇತಿಹಾಸಕಾರ [[ಜೈನುದ್ದೀನ್ ಮಖ್ದೂಂ II]] ಕೂಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು.<ref name="mal"/> [[File:Kottakkal Bypass.jpg|thumbnail|[[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆ]]ಯ ಕೇಂದ್ರ]] [[ಕೇರಳ ವರ್ಮ ವಲಿಯ ಕೊಯಿಲ್ ತಂಪುರಾನ್|ಕೇರಳ ವರ್ಮ ವಲಿಯ ಕೋಯಿ ತಂಪುರಾನ್]] (ಕೇರಳ ಕಾಳಿದಾಸನ್), [[ರಾಜ ರಾಜ ವರ್ಮ]] (ಕೇರಳ ಪಾಣಿನಿ) ಮತ್ತು [[ರಾಜ ರವಿ ವರ್ಮ]] (ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರಕಾರ) ಇವರು [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನದ ವಿವಿಧ ಶಾಖೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು, ಅವರು ನಂತರ [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯಿಂದ ಹರಿಪ್ಪಾಡ್, ಚಂಗನಾಶ್ಶೇರಿ, ಮಾವೆಲಿಕ್ಕರ ಮತ್ತು ಕಿಳಿಮಾನೂರ್ ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು.<ref>{{Cite book|title=ವಿಶಾಖಂ ತಿರುನಾಲ್.|date=2012|publisher=Duc|isbn=978-613-9-12064-2|location=[ಪ್ರಕಟಣಾ ಸ್ಥಳ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ]|oclc=940373421}}</ref> ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ, [[ವೇಲು ತಂಪಿ ದಳವ]]ನ ಪೂರ್ವಜರು ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ಬಳಿಯ [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]ಗೆ ಸೇರಿದವರು. ದೈನಂದಿನ "[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]" (1898 ರಿಂದ 1905) ನ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕ ಮತ್ತು "ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಪೇಟ್ರಿಯಾಟ್" ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕ ದಿವಾನ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಸಿ. ಕರುಣಾಕರ ಮೇನನ್ (1863–1922) ಕೂಡ ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿಯಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/somemadrasleader00allauoft|title=ಕೆಲವು ಮದ್ರಾಸ್ ನಾಯಕರು|date=1922|publisher=ಅಲಹಾಬಾದ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಪ್ರೆಸ್ನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ}}</ref> [[ಒ. ಚಂದು ಮೇನನ್]] ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ಮುನ್ಸಿಫ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿದ್ದಾಗ ತಮ್ಮ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾದ ''ಇಂದುಲೇಖ'' ಮತ್ತು ''ಶಾರದ'' ಅನ್ನು ಬರೆದರು. ''ಇಂದುಲೇಖ'' [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಕಾದಂಬರಿಯಾಗಿದೆ. ''ಮಾತೃಭೂಮಿ'' ದೈನಿಕದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಕೆ. ಮಾಧವನ್ ನಾಯರ್ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ನಿಂದ ಬಂದವರು. ಪೊನ್ನಾನಿ ಪ್ರದೇಶವು ''ಕೇರಳ ಗಾಂಧಿ'' ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ [[ಕೆ. ಕೆಳಪ್ಪನ್]], ಎ. ವಿ. ಕುಟ್ಟಿಮಾಲು ಅಮ್ಮ, ಮತ್ತು [[ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಬ್ದುರ್ ರಹಿಮಾನ್]], ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಇತರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಕೆಲಸದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತు.<ref name="mal"/> [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]]ನ ಇತರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಲ್ಲಿ [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸೆಹಗಲ್]], [[ವಿ. ಟಿ. ಭಟ್ಟಾತಿರಿಪಾಡ್]], ಮತ್ತು [[ಅಮ್ಮು ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ]], [[ಜವಾಹರ್ಲಾಲ್ ನೆಹರು]], ಮತ್ತು [[ಲಾಲ್ ಬಹಾದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ]] ಅವರ ಬೂದಿಯನ್ನು [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ [[ತಿರುನವಾಯ]] ದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="askh"/><ref name="mal"/> ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯ ಮಲಯಾಳಂ ಅನುವಾದಕ ಕೆ. ಮಾಧವನಾರ್ ಕೂಡ ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಮೂಲವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ವಿದೇಶಿ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು.<ref name="mal"/> ಪರ್ಷಿಯನ್-ಅರಬ್ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗಳಿದ್ದವು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಭಾಷೆ [[ಅರಬಿ-ಮಲಯಾಳಂ]] ಬಂತು.<ref name="mal"/> ಅನೇಕ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಈ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref name="mal"/> ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಂದ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿಗಳಿಂದ ಕವ್ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಗಝಲ್ಗಳು ಇನ್ನೂ ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇಕೆ ಅಬೂಬಕರ್, ಮೈನ್ ಮತ್ತು ಖಲೀಲ್ ಭಾಯ್ (ಖಲೀಲ್ ರಹಮಾನ್) ಪೊನ್ನಾನಿಯ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವ್ವಾಲಿ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[File:Nila Nadhi.jpg|left|thumbnail|ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ಮಾಮಂಕಂ ಉತ್ಸವ]]ದ ಸ್ಥಾನವಾದ [[ತಿರುನವಾಯ]]]] ಕೇರಳ [[ನಂಬೂದಿರಿ]] [[ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]]ರ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ [[ಅಳ್ವಾಂಚೇರಿ ತಂಪ್ರಕ್ಕಲ್]]ರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ಅತವನಾಡ್]] ನಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="mal"/> ''[[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ರಾಜರ'' ಮೂಲ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯೂ [[ಅತವನಾಡ್]] ನಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="mnn"/> ತಿರೂರ್, ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ, ಮತ್ತು ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶ್ರೀಮಂತ ''ನಂಬೂದಿರಿ ಮನ''ಗಳಿವೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ಮಾಮಂಕಂ ಉತ್ಸವ]]ದ ಸ್ಥಾನವಾದ [[ತಿರುನವಾಯ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಪೂರ್ವಜರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾದ [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು]], ಮತ್ತು [[ಕಾಲಿಕಟ್ನ ಜಾಮೋರಿನ್]]ನ ಪೂರ್ವಜರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾದ [[ನೆಡಿಯಿರುಪ್ಪು]] ಸಹ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಕುಂಹಾಲಿ ಮರಕ್ಕರ್]]ಗಳು ಪೊನ್ನಾನಿ, [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]], ಮತ್ತು ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ಬಂದರು ಪಟ್ಟಣಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="mal"/> 16 ನೇ ಶತಮಾನ CE ಯಲ್ಲಿ, ಕೊಚ್ಚಿಯು [[ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಯಾದಾಗ, [[ಕೊಚ್ಚಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಕೆಲವು ರಾಜರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ತಾನೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ರಾಜಮನೆತನದಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="askh"/> [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]]ನ ರಾಣಿಯರ ಅನೇಕ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನದಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಇ. ಎಂ. ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]]ದಿಂದ ಬಂದವರು.<ref name="mal"/> ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಆಡಳಿತ ಮನೆತನಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಾದ [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಕಡ]] ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿವೆ. ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ, ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ವೇದ]] ಮತ್ತು [[ಇಸ್ಲಾಂ]] ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="mal"/> [[ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್]] ಪೊನ್ನಾನಿ ಬಂದರು ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/malabar/ponnani/68|title=ಪೊನ್ನಾನಿಯ ಇತಿಹಾಸ|access-date=12 October 2020|website=Kerala Tourism|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065714/https://www.keralatourism.org/malabar/ponnani/68|url-status=live}}</ref> [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಯ ''ವಲಿಯ ಜುಮಾ ಮಸ್ಜಿದ್'' ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. [[ಕೇರಳದ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಾಲೆ]]ಯ ಮುಖ್ಯ ಸದಸ್ಯರಾದ [[ಪರಮೇಶ್ವರ]], [[ನಿಲಕಂಠ ಸೋಮಯಾಜಿ]], [[ಜ್ಯೇಷ್ಠದೇವ]], [[ಅಚ್ಯುತ ಪಿಷಾರಡಿ]], ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಪತ್ತೂರ್ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ ತಿರೂರ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬಂದವರು.<ref name="mal"/> [[ಅರಬಿ ಮಲಯಾಳಂ ಲಿಪಿ]], ಇಲ್ಲವೇ ಪೊನ್ನಾನಿ ಲಿಪಿ, 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು 17 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="mal"/> ಕಳೆದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="mal"/> ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಾಟಕಕಾರರು ಮತ್ತು ನಟರಲ್ಲಿ [[ಕೆ. ಟಿ. ಮುಹಮ್ಮದ್]], [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಬಾಲನ್]], [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಆಯಿಷಾ]], [[ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ]], [[ಅನೀಶ್ ಜಿ. ಮೇನನ್]], [[ಅಪರ್ಣಾ ನಾಯರ್]], [[ಅನಿಕಾ|ಬೇಬಿ ಅನಿಕಾ]], [[ಧನಿಶ್ ಕಾರ್ತಿಕ್]], [[ಹೇಮಂತ್ ಮೇನನ್]], [[ರಶಿನ್ ರಹಮಾನ್]], [[ರವಿ ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್]], [[ಸಂಗೀತಾ ಮಾಧವನ್ ನಾಯರ್]], [[ಶ್ವೇತಾ ಮೇನನ್]], [[ಸೂರಜ್ ತೇಲಕ್ಕಾಡ್]], ಇತ್ಯಾದಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ನಟರು ಹಾಗೂ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರಾದ [[ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಸುಕುಮಾರನ್]] ಮತ್ತು [[ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಸುಕುಮಾರನ್]] ಅವರ ಪಿತಾಮಹ [[ಸುಕುಮಾರನ್]] ಕೂಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. [[ಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರನ್]], [[ಪಾರ್ವತಿ ಜಯದೇವನ್]], [[ಶಹಬಾಜ್ ಅಮನ್]], [[ಸಿತಾರಾ (ಗಾಯಕಿ)|ಸಿತಾರಾ ಕೃಷ್ಣಕುಮಾರ್]], ಸುದೀಪ್ ಪಾಲನಾಡ್, ಮತ್ತು [[ಉಣ್ಣಿ ಮೇನನ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು ಸಹ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು. ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ಅರ್ಯಾಡನ್ ಶೌಕತ್]], [[ದೀಪು ಪ್ರದೀಪ್]], [[ಹರಿ ನಾಯರ್]], [[ಇಕ್ಬಾಲ್ ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], [[ಮಂಕಡ ರವಿ ವರ್ಮ]], [[ಮುಹಮ್ಮದ್ ಮುಸ್ತಫಾ]], [[ಮುಹ್ಸಿನ್ ಪರಾರಿ]], [[ರಾಜೀವ್ ನಾಯರ್]], [[ಸಲಾಂ ಬಪ್ಪು]], [[ಶಾನವಾಸ್ ಕೆ ಬಾವಕುಟ್ಟಿ]], ಶಾನವಾಸ್ ನಾರಣಿಪ್ಪುಳ್ಳ, [[ಟಿ. ಎ. ರಜಾಕ್]], [[ಟಿ. ಎ. ಶಾಹಿದ್]], [[ವಿನಯ್ ಗೋವಿಂದ್]], ಮತ್ತು [[ಝಕಾರಿಯಾ ಮೊಹಮ್ಮದ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು, ಗೀತರಚನೆಕಾರರು, ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರು, ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕರನ್ನು ಸಹ ನೀಡಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರಕಾರರಲ್ಲಿ [[ನಂಬೂದಿರಿ (ಕಲಾವಿದ)|ಕಲಾವಿದ ನಂಬೂದಿರಿ]], [[ಕೆ. ಸಿ. ಎಸ್. ಪಾಣಿಕರ್]], ಮತ್ತು [[ಟಿ. ಕೆ. ಪದ್ಮಿನಿ]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="mal"/> ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಚಿತ್ರಕಾರ [[ಅಕ್ಕಿತಂ ನಾರಾಯಣನ್]] [[ಕುಮಾರನೆಲ್ಲೂರ್]] ನಿಂದ ಬಂದವರು. ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ [[ಎಂ. ಜಿ. ಎಸ್. ನಾರಾಯಣನ್]] ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವರು.<ref name="mal"/> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರಲ್ಲಿ [[ವೆಲಿಯಂಕೋಡ್ ಉಮರ್ ಖಾಸಿ]] (1757–1852), [[ಚಲಿಲಕತ್ ಕುನಹ್ಮದ್ ಹಾಜಿ]], [[ಇ. ಮೊಯ್ದು ಮೌಲವಿ]], ಮತ್ತು [[ಸಯ್ಯಿದ್ ಸನಾಉಲ್ಲಾ ಮಕ್ತಿ ತಂಗಲ್]] (1847–1912) ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="mal"/> === ಪಾಕಪದ್ಧತಿ === [[File:Pathiri.jpg|thumb|upright|''[[ಪಾತಿರಿ]]'', [[ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು|ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟಿನ]] ಪ್ಯಾನ್ಕೇಕ್, ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪಹಾರ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ]] ಶತಮಾನಗಳ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರವು ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ [[ಕೇರಳ]], [[ಇರಾನ್ನ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ಪರ್ಷಿಯನ್]], [[ಯೆಮೆನಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ|ಯೆಮೆನಿ]] ಮತ್ತು [[ಅರಬ್]] ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="MC"/> ಈ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ''[[ಪಾತಿರಿ]]'', ಇದು ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ಯಾನ್ಕೇಕ್. ''ಪಾತಿರಿ''ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ''ನೇಪಾತಿರಿ'' (ತುಪ್ಪದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು), ''ಪೊರಿಚಾ ಪಾತಿರಿ'' (ಬೇಯಿಸುವ ಬದಲು ಹುರಿದದ್ದು), ''ಮೀನ್ ಪಾತಿರಿ'' (ಮೀನಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು), ಮತ್ತು ''ಇರಾಚಿ ಪಾತಿರಿ'' (ಗೋಮಾಂಸದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು) ಸೇರಿವೆ. [[ಕರಿಮೆಣಸು|ಮೆಣಸು]], [[ಏಲಕ್ಕಿ]], ಮತ್ತು [[ಲವಂಗ]]ದಂತಹ ಮಸಾಲೆಗಳನ್ನು ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಮುಖ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯವೆಂದರೆ ಮಲಬಾರ್ ಶೈಲಿಯ [[ಬಿರಿಯಾನಿ]]. [[ಸಾಧ್ಯ]] ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೊನ್ನಾನಿ ಪ್ರದೇಶವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''ಅರಿಕಡುಕ್ಕ'', ''ಚಟ್ಟಿಪಾತಿರಿ'', ''ಮುತ್ತಮಾಲ'', ''ಪಳಂ ನಿರಚತ್ತು'', ಮತ್ತು ''ಉನ್ನಕ್ಕಾಯ''ದಂತಹ ತಿಂಡಿಗಳು ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, [[ಕೇರಳ]]ದ ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಹ ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.malappuramtourism.org/mappila-cuisine.php |website=malappuramtourism.org |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ |access-date=18 April 2020 |archive-date=6 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406215142/https://www.malappuramtourism.org/mappila-cuisine.php |url-status=live }}</ref> [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಬಾರ್]] ಆವೃತ್ತಿಯ [[ಬಿರಿಯಾನಿ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]]ನಲ್ಲಿ ''ಕುಳಿ ಮಂದಿ'' ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಇದು [[ಯೆಮೆನ್]]ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಭಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="MC">{{Cite news|title=ನೇರವಾಗಿ ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯಿಂದ|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=ಸಬ್ನಾನಿ|first=ಧರ ವೋರಾ|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202121206/https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|url-status=live}}</ref> === ಮಾಧ್ಯಮ === [[File:MANJERI F.M 102.7.jpg|thumbnail|[[AIR ಮಂಜೇರಿ FM]] ರೇಡಿಯೋ ನಿಲ್ದಾಣ]] ''[[ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮ]]'', ''[[ಮಾತೃಭೂಮಿ]]'', ''[[ಮಾಧ್ಯಮಂ]]'', ''[[ಚಂದ್ರಿಕಾ (ಮಲಯಾಳಂ ಪತ್ರಿಕೆ)|ಚಂದ್ರಿಕಾ]]'', ''[[ದೇಶಾಭಿಮಾನಿ]]'', ''[[ಸುಪ್ರಭಾತಂ ದೈನಿಕ|ಸುಪ್ರಭಾತಂ]]'', ಮತ್ತು ''[[ಸಿರಾಜ್ ದೈನಿಕ|ಸಿರಾಜ್]]'' ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ನಗರ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ದಿ ಹಿಂದೂ]] ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಆವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಕೆಲವು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು-ಮಾಸಿಕ, ಪಾಕ್ಷಿಕ ಮತ್ತು ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಮಲಯಾಳಂ ಚಾನೆಲ್ಗಳು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಅಪ್ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬ್ಯೂರೋವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಕೇಬಲ್ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿವೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪ್ರೆಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಸಹ ಅಪ್ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿ ನಗರ ಟೌನ್ ಹಾಲ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. [[ದೂರದರ್ಶನ]]ವು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮತ್ತು ಮಂಜೇರಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರಿಲೇ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ [[ಪ್ರಸಾರ ಭಾರತಿ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ಪ್ರಸಾರಕವು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ FM ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ([[AIR ಮಂಜೇರಿ FM]]), ಇದು 102.7 Mhtz ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಖಾಸಗಿ FM ಕೇಂದ್ರಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ, ಪೊನ್ನಾನಿ, ಮತ್ತು ತಿರೂರ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ಪಟ್ಟಣಗಳು|access-date=28 July 2015|archive-date=6 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906202510/http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|url-status=live}}</ref> === ಕ್ರೀಡೆಗಳು === [[File:Manjeri Stadium 2020.jpg|thumb|[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]]] [[File:Malappuram District Sports Complex Stadium.jpg|thumbnail|[[2013–14 ಭಾರತೀಯ ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|MDSC ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]]] ಮಲಪ್ಪುರಂ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ''ಕೇರಳ ಫುಟ್ಬಾಲ್ನ ಮೆಕ್ಕಾ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name= "Football_a">{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |title=ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿದೆ |newspaper=The Hindu |date=3 March 2015 |access-date=28 November 2019 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180448/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |url-status=live }}</ref><ref name= "Football_b">{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ |website=Deccan Chronicle |date=18 July 2016 |access-date=28 November 2019 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180459/https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |url-status=live }}</ref> [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ]] [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯ [[ಪಯ್ಯನಾಡು, ಮಂಜೇರಿ|ಪಯ್ಯನಾಡು]]ದಲ್ಲಿದೆ. [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|MDSC ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು [[2013–14 ಭಾರತೀಯ ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್]]ನ [[2013–14 ಭಾರತೀಯ ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್ ಗುಂಪು ಹಂತ|ಗುಂಪು ಹಂತ]]ಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು [[ಜವಾಹರ್ಲಾಲ್ ನೆಹರು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಕೊಚ್ಚಿ|ಜವಾಹರ್ಲಾಲ್ ನೆಹರು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದ ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಯಿತು.<ref name="Federation Cup 2014">{{cite news|title=ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್ 2013–14 ಜನವರಿ 14 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿದೆ|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Federation-Cup-2013-14-to-kickoff-on-January-14/articleshow/27291593.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113071115/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-13/top-stories/45161159_1_federation-cup-january-14-group-c|url-status=live|archive-date=13 January 2014|work=[[The Times of India]]|date=13 December 2013 |access-date=12 January 2014}}</ref> ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು ಗುಂಪು B ಮತ್ತು D ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು.<ref name="Federation Cup 2014"/> [[ಕೊಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕೊಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] ಐತಿಹಾಸಿಕ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದೆ. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ತಿರೂರ್ನ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನದ ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಸೇರಿವೆ. ತಿರೂರ್ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಜೊತೆಗೆ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಅನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು [[ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]] ಅನ್ನು 2015 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |website=The Hindu |title=ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ |date=3 March 2015 |access-date=24 June 2020 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180448/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |url-status=live }}</ref> [[ತೆನಿಪಾಲಂ]]ನಲ್ಲಿನ ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ತೆನಿಪಾಲಂನ ಸಿ. ಎಚ್. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಕೋಯಾ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/020416/new-calicut-university-synthetic-track-gets-ready-to-host-meets.html |website=Deccan Chronicle |title=ತೆನಿಪಾಲಂ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ |date=2 April 2016 |access-date=24 June 2020 |archive-date=26 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626150923/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/020416/new-calicut-university-synthetic-track-gets-ready-to-host-meets.html |url-status=live }}</ref> ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ [[ಅರೀಕೋಡ್]], [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]], ಮತ್ತು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]]ಗಳಲ್ಲಿನವು ಸೇರಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಲು ಒಂದು ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |website=Deccan Chronicle |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ |date=18 July 2016 |access-date=24 June 2020 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180459/https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |url-status=live }}</ref> [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] ಮತ್ತು [[ನಿಲಂಬೂರ್]]ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹೊಸ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.newsexperts.in/sports-minister-inaugurate-thanur-nilambur-stadium-complexes/ |website=newsexperts.in |title=ತಾನೂರು ಮತ್ತು ನಿಲಂಬೂರ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು |date=14 February 2019 |access-date=24 June 2020 |archive-date=26 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626213013/http://www.newsexperts.in/sports-minister-inaugurate-thanur-nilambur-stadium-complexes/ |url-status=live }}</ref> == ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು == {{multiple image | align = left | direction = vertical | total_width = 150 | caption_align = center | image1 = Adhyan para water fall.jpg | caption1 = [[ಅಡ್ಯನ್ಪರಾ ಜಲಪಾತ]] | image2 = Thamara 1.jpg | caption2 = [[ತಿರುನವಾಯ ಲೋಟಸ್ ಲೇಕ್ ವೆಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ತಿರುನವಾಯ ಲೋಟಸ್ ಲೇಕ್ ವೆಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್]] | image3 = Kodikuthimala, Malappuram.jpg | caption3 = [[ಕೋಡಿಕುತಿಮಲ]] | image4 = Kottakkunnu mazhaveed.jpg | caption4 = [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು]] | image5 = DR0034DSC 6627.jpg | caption5 = [[ಅಂಗಡಿಪುರಂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಂಗಡಿಪುರಂ]] ನಲ್ಲಿ [[ನಿಲಂಬೂರ್–ಶೋರನೂರ್ ಮಾರ್ಗ]] | image6 = Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg | caption6 = ನೂರ್ ಸರೋವರ, [[ತಿರೂರ್]] | image7 = View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg | caption7 = [[ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] | image8 = Parappanangadi Beach.JPG | caption8 = [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]] | image9 = Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg | caption9 = ನಿಲಂಬೂರ್ ಬಳಿಯ [[ನೆಡುಂಕಾಯಂ]] ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯ | image10 = Padinharekkara beach.png | caption10 = [[ಪದಿಂಜಾರೆಕ್ಕರ ಕಡಲತೀರ]] - ತಿರೂರ್ }} * [[ಅಡ್ಯನ್ಪರಾ ಜಲಪಾತ]] - ಕುರುಂಬಲಂಗೋಡ್ನಲ್ಲಿನ ಜಲಪಾತ.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org|title=ಅಡ್ಯನ್ಪರಾ ಜಲಪಾತಗಳು|access-date=22 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625104803/https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|url-status=live}}</ref> * [[ಅಂಗಿಂಡ ಶಿಖರ]] – [[ಕರುವರಕುಂಡು]] ಬಳಿಯ 2,383 ಮೀ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ. * [[ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], 'ಮಿನಿ-ಊಟಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 1050 ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|title=ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಉಪನಾಮ ಮಿನಿ ಊಟಿ ಆಫ್ ಕೇರಳ|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead}}</ref> * [[ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆ|ಆರ್ಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಲೆ, ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]] – ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣತಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. * [[ಅಯ್ಯಪನೋವ್ ಜಲಪಾತಗಳು]] – [[ವಳಾಂಚೇರಿ]], [[ಅತವನಾಡ್]] ನಲ್ಲಿನ ಜಲಪಾತ. * [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] – ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ. ಪೊನ್ನಾನಿ ನದಿ, ನಿಲ ಮತ್ತು ಪೆರಾರ್ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | title=ಮಾಹಿತಿ ಸತ್ಯಗಳು | work=ಆಲ್ ಕೇರಳ ರಿವರ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archive-date=16 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | url-status=live }}</ref> * ''ಬಿಯ್ಯಂ ಕಾಯಲ್'' - ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿನ ಸರೋವರ<ref>{{cite web |url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=ಪೊನ್ನಾನಿಯ ಬಿಯ್ಯಂ ಸರೋವರಗಳು |access-date=22 June 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622175347/https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |url-status=live }}</ref> * [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] – ಕೇರಳದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ತೇಗ ತೋಟವಾದ ಕೊನೊಲಿಯ ಪ್ಲಾಟ್ ಚಾಲಿಯಾರ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿದೆ. * [[ಚಮ್ರವಟ್ಟೊಂ ನಿಯಂತ್ರಕ-ಸೇತುವೆ]] – ಕೇರಳದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಿಯಂತ್ರಕ-ಸೇತುವೆ [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು]] ಅನ್ನು [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಬಂದರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം – Latest News – Mathrubhumi |access-date=16 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379|archive-date=16 May 2012 }}</ref> * ಚೆಕ್ಕುಣ್ಣು ಮಲ – [[ಎಡವನ್ನ]]ನ [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಬಳಿಯ ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ಹಸಿರು ಬೆಟ್ಟ.<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=ಚೆಕ್ಕುಣ್ಣು ಮಲಪ್ಪುರಂ|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919013416/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|url-status=live}}</ref> * ಚೆರುಂಬ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಗ್ರಾಮ – [[ಕರುವರಕುಂಡು]] ನಲ್ಲಿನ ಪರಿಸರ ಗ್ರಾಮ<ref>{{cite web |url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=tripadvisor.in |title=ಚೆರುಂಬ್ |access-date=22 June 2020 |archive-date=24 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624174617/https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |url-status=live }}</ref> * [[ಕಡಲುಂಡಿ ಪಕ್ಷಿ ಧಾಮ]] – ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು 60 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳ ವಲಸೆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆ<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=keralatourism.org |title=ಕಡಲುಂಡಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು |access-date=22 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625004216/https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |url-status=live }}</ref> * ಕಡಲುಂಡಿ-ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ಸಮುದಾಯ ಮೀಸಲು – ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಸಮುದಾಯ ಮೀಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ತಾಣ.<ref name="Vallikkunnu"/> * [[ಕಕ್ಕಾಂಪೊಯಿಲ್]] – ಚೆರುಪುಳ್ಳದ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟದ ಗ್ರಾಮ. * ಕೇರಳಂಕುಂಡು ಜಲಪಾತಗಳು – [[ಕರುವರಕುಂಡು]] ನಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 1500 ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=keralatourism.org |title=ಕೇರಳಂಕುಂಡು ಜಲಪಾತಗಳು |access-date=27 June 2020 |archive-date=27 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627070438/https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |url-status=live }}</ref> * [[ಕೋಡಿಕುತಿಮಲ]] – ಅಮ್ಮಿನಿಕ್ಕಾಡನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ, ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ. ಮಿನಿ-ಊಟಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url= https://www.keralatourism.org/kerala-article/kodukuthimala/873 |website= keralatourism.org |title= ಕೋಡಿಕುತಿಮಲ |access-date= 22 June 2020 |archive-date= 21 October 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191021131640/https://www.keralatourism.org/kerala-article/kodukuthimala/873 |url-status= live }}</ref> * ಕೊಲ್ಲಂ ಕೊಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತಗಳು – [[ಅರೀಕೋಡ್]] ಬಳಿಯ ಜಲಪಾತ. * [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು]] – ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ''ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಮರೀನ್ ಡ್ರೈವ್'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆ, ಜಲ ಉದ್ಯಾನವನ, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=keralatourism.org|title=ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು|access-date=22 June 2020|archive-date=22 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622214435/https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|url-status=live}}</ref> * [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ ಸೇತುವೆ]] – [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] ನದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸೇತುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಇದು [[ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರದೇಶ]]ವನ್ನು ಹಿಂದಿನ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು-ಕೊಚ್ಚಿ]] ಯೊಂದಿಗೆ ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. * [[ತಿರುನವಾಯ ಲೋಟಸ್ ಲೇಕ್ ವೆಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್]] – ಲೋಟಸ್ ಲೇಕ್ ಮತ್ತು ವಲಸೆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಭಯಾರಣ್ಯ <ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/its-gloom-amid-bloom-for-lotus-farmers/articleshow/74870963.cms | title=ಇದು ತಾವರೆ ರೈತರಿಗೆ ಅರಳುವಿಕೆಯ ನಡುವಿನ ಕತ್ತಲು | newspaper=The Times of India | date=29 March 2020 }}</ref> * [[ಮುಕುರ್ತಿ]] – ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಐದನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ (ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 2,554 ಮೀ). * ''ನಾಡುಕಾನಿ ಚುರಂ'' – [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ತಾಲೂಕಿನ ಈಶಾನ್ಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆಗಳು|ಘಾಟ್ ರಸ್ತೆ]], ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ನ [[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ನೀಲಗಿರಿ]] ಬೆಟ್ಟದ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Nadukani"/> * ನೆಡುಂಕಾಯಂ ಮಳೆಕಾಡು – [[ನೀಲಗಿರಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು]]ದ ಭಾಗ. ಇದು ತನ್ನ ಹಸಿರಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=keralatourism.org |title=ನೆಡುಂಕಾಯಂ ಮಳೆಕಾಡು |access-date=22 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625154923/https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |url-status=live }}</ref> * [[ಹೊಸ ಅಮರಂಬಲಂ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯ]] – [[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಬಳಿಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ.<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=ಬರ್ಡ್ಲೈಫ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ (2016) ಪ್ರಮುಖ ಹಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಪ್ರದೇಶದ ಮಾಹಿತಿ ಪತ್ರ: ಅಮರಂಬಲಂ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ – ನಿಲಂಬೂರ್|publisher=[[ಬರ್ಡ್ಲೈಫ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್]]|access-date=27 June 2020|archive-date=25 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125112844/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|url-status=live}}</ref> * [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|''ನಿಲಂಬೂರ್ ಕೋವಿಲಕಂ'']] – ನಿಲಂಬೂರ್ ರಾಜಮನೆತನದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website=keralatourism.org |title=ನಿಲಂಬೂರ್ ಕೋವಿಲಕಂ |access-date=22 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625030708/https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |url-status=live }}</ref> * [[ನಿಲಂಬೂರ್-ಶೋರನೂರ್ ಮಾರ್ಗ]] – ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ [[ಬ್ರಾಡ್-ಗೇಜ್ ರೈಲು]] ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. * [[ತಿರೂರ್|ನೂರ್ ಸರೋವರ]] – [[ತಿರೂರ್]] ನಲ್ಲಿನ ಸರೋವರ. * [[ಊರಕಂ ಬೆಟ್ಟ]] – [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಬಳಿಯ ಪರ್ವತ. * [[ಪದಿಂಜಾರೆಕ್ಕರ ಕಡಲತೀರ]] – [[ತಿರೂರ್]]ನ ಕೂಟ್ಟಾಯಿಯಲ್ಲಿನ ಕಡಲತೀರ * ''ಪೂರಪ್ಪುಳ್ಳ'' ನದಿ – [[ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು]]-[[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]]-[[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]ಯ ಸುಂದರ ಕರಾವಳಿ ಉಪನದಿ. * [[ಪುರತ್ತೂರ್|''ಪದಿಂಜಾರೆಕರ ಅಳಿಮುಖಂ'']] ಕಡಲತೀರ – ಎರಡು ನದಿಗಳು ([[ತಿರೂರ್ ನದಿ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]]) ಇಲ್ಲಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=keralatourism.org |title=ಪದಿಂಜಾರೆಕರ ಕಡಲತೀರ |access-date=22 June 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622224229/https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |url-status=live }}</ref> [[ಪೊನ್ನಾನಿ]] ಬಂದರಿನ ಎದುರಿಗೆ [[ಪುರತ್ತೂರ್]]ನಲ್ಲಿನ ಕಡಲತೀರ, ಮುಖಜಭೂಮಿ, ಮತ್ತು ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ. * [[ಪಾಲೂರ್ ಕೊಟ್ಟ ಜಲಪಾತಗಳು]] – [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] ಬಳಿ [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪಾಲೂರ್ ಕೋಟೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಜಲಪಾತ.<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=ಪಾಲೂರ್ ಕೊಟ್ಟಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸ|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=Mathrubhumi|last=ರಾಜೇಶ್ ಆರ್.|publisher=english.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=live}}</ref> * ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ ಕಡಲತೀರ – [[ಪರಪ್ಪನಂಗಾಡಿ]] ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ಕಡಲತೀರ. * ಪರವನ್ನ ಕಡಲತೀರ – [[ವೆಟ್ಟೊಂ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್|ವೆಟ್ಟೊಂ]]ನಲ್ಲಿನ ಸುಂದರ ಕಡಲತೀರ. * ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಡಲತೀರ – ಪೊನ್ನಾನಿಯಲ್ಲಿನ ಕಡಲತೀರ. * ''ಪೂಂತಾನಂ ಇಲ್ಲಂ'' – 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ [[ಪೂಂತಾನಂ ನಂಬೂದಿರಿ]] ಅವರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ [[ಪೆರಿಂತಲ್ಮನ್ನ]] ಬಳಿ.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=ಪೂಂತಾನಂ ಇಲ್ಲಂನ ಮೋಡಿಗಳು |last=ಅರುಣ್ ನಾರಾಯಣನ್ |date=25 October 2018 |work=The Hindu |access-date=28 March 2021 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410144928/https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/amp/ |url-status=live }}</ref> * ''ಪೂರಪ್ಪುಳ್ಳ ಅಳಿಮುಖಂ'' – [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನಲ್ಲಿನ ಮುಖಜಭೂಮಿ. * [[ಪುತಂತೇರು]] – ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಣ. * [[ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ]] – [[ಕರುವರಕುಂಡು]] ಬಳಿ ಇದೆ. *ಶಾಂತಿತೀರಂ ಪಾರ್ಕ್ - ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದೆ * [[ತಾನೂರು ಕಡಲತೀರ]] – [[ತಾನೂರು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ತಾನೂರು]]ನಲ್ಲಿನ ಕಡಲತೀರ. * [[ತೇಗ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] – ನಿಲಂಬೂರ್ನಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ತೇಗ ತೋಟ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=ತೇಗ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ |access-date=22 June 2020 |archive-date=23 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623183504/https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |url-status=live }}</ref> * [[ತಿರೂರ್ನ ತುಂಚನ್ ಪರಂಬು|ತುಂಚನ್ ಪರಂಬು]] – ಇದು ಆಧುನಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಅವರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ. * [[ತಿರೂರ್ ನದಿ]] – [[ತಿರೂರ್ ತಾಲೂಕು]] ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಹಸಿರು ನದಿ. [[ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಕಾಡುಗಳು|ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಕಾಡು]] ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ''ಕಡವು''ಗಳು ಅದರ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. * ಯುನಿಟಿ ಹಿಲ್ ವ್ಯೂಪಾಯಿಂಟ್ – [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ವೀಕ್ಷಣಾ ತಾಣ. * ಉಣ್ಣಿಯಾಲ್ ಕಡಲತೀರ – [[ನಿರಮರುತೂರ್]] ನಲ್ಲಿನ ಕಡಲತೀರ. * ವಕ್ಕಾಡ್ ಕಡಲತೀರ – ತಿರೂರ್ ಮತ್ತು ಪೊನ್ನಾನಿಯ ನಡುವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title=ವಕ್ಕಾಡ್ ಕಡಲತೀರ |access-date=27 June 2020 |archive-date=27 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627074826/https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |url-status=live }}</ref> * ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ಕಡಲತೀರ – ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಯುವ್ಯ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿನ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಕಡಲತೀರ.<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=keralatourism.org |title=ವಲ್ಲಿಕುಣ್ಣು ಕಡಲತೀರ |access-date=25 July 2020 |archive-date=27 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627075206/https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |url-status=live }}</ref> * [[ವಾವುಲ್ ಮಲ]] – [[ಚುಂಗತರ]] ಬಳಿಯ 2,339 ಮೀ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ. == ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == {{columns-list|colwidth=22em| * [[ಎ. ವಿಜಯರಾಘವನ್]] – [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|CPI(M)]] ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ. * [[ಎ. ಪಿ. ಅನಿಲ್ ಕುಮಾರ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಎ. ಆರ್. ರಾಜ ರಾಜ ವರ್ಮ]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕವಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಕಾರ ''ಕೇರಳ ಪಾಣಿನಿ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ([[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು). * [[ಅಬ್ದುಲ್ ನೆಡಿಯೋಡತ್]] – ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಅಬ್ದುರಹಿಮಾನ್ ರಂಡತಾನಿ]] – ರಾಜಕಾರಣಿ. * [[ಅಚ್ಯುತ ಪಿಷಾರಡಿ]] – [[ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ|ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ]]ಕಾರ, [[ಭಾರತೀಯ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತ|ಗಣಿತಜ್ಞ]]. * [[ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ]] – ನಟ. * [[ಅಹ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ]] – ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿದ್ವಾಂಸ. * [[ಅಜಿಜೇಶ್ ಪಚಾತ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] [[ಕಾದಂಬರಿಕಾರ]], [[ಸಣ್ಣ ಕಥೆ]] ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು [[ಅಂಕಣಕಾರ]]. * [[ಅಕ್ಕಿತಂ ಅಚ್ಯುತನ್ ನಂಬೂದಿರಿ]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕವಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಕಾರ. ([[ಕುಮಾರನೆಲ್ಲೂರ್]] ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮತ್ತು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಗ್ರಾಮ. ಅವರು ''ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಲಾರಿ''ಯ ಬರಹಗಾರರು.) * [[ಅಕ್ಕಿತಂ ನಾರಾಯಣನ್]] – ಚಿತ್ರಕಾರ. * [[ಅಲಿ ಮುಸ್ಲಿಯಾರ್]] – ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. * [[ಅಮ್ಮು ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್]] – ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯ. * [[ಅನಸ್ ಎಡತ್ತೊಡಿಕ]] – ಭಾರತೀಯ ವೃತ್ತಿಪರ [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಆಟಗಾರ. * [[ಅನೀಶ್ ಜಿ. ಮೇನನ್]] – ನಟ.<ref>{{cite news |title=ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ನಟನಾಗಿರುವುದು: ಅನೀಶ್ ಜಿ ಮೇನನ್ |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/190917/being-the-usual-and-unusual-actor-aneesh-g-menon.html |work=[[Deccan Chronicle]] |date=19 September 2017|access-date=1 December 2019 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221152248/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/190917/being-the-usual-and-unusual-actor-aneesh-g-menon.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=ಪಿಳ್ಳೈ |first=ರಾಧಿಕಾ ಸಿ |date=9 March 2015 |title=ಪಾತ್ರದ ಉದ್ದವು ನನಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ: ಅನೀಶ್ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Length-of-the-character-matters-to-me-Aneesh/articleshow/46492733.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=1 April 2021 |archive-date=18 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118040720/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Length-of-the-character-matters-to-me-Aneesh/articleshow/46492733.cms |url-status=live }}</ref> * [[ಅನಿಕಾ]] – ನಟಿ. * [[ಅಪರ್ಣಾ ನಾಯರ್]] – ನಟಿ. * [[ಅರ್ಜುನ್ ಜಯರಾಜ್]] – ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ನಂಬೂದಿರಿ (ಕಲಾವಿದ)|ಕಲಾವಿದ ನಂಬೂದಿರಿ]] – [[ಚಿತ್ರಕಲೆ|ಚಿತ್ರಕಾರ]]. * [[ಅರ್ಯಾಡನ್ ಮುಹಮ್ಮದ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಅರ್ಯಾಡನ್ ಶೌಕತ್]] – ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ * [[ಅಶಿಕ್ ಕುರುಣಿಯನ್]] – ಭಾರತೀಯ ವೃತ್ತಿಪರ [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಆಟಗಾರ. * [[ಅಸಿಫ್ ಸಹೀರ್]] – ಭಾರತೀಯ ಸಾಕರ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಅಝಾದ್ ಮೂಪನ್]] – ವೈದ್ಯ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ.<ref>{{cite web | url=http://www.vccircle.com/news/healthcare-services/2014/02/12/we-are-looking-turnover-1b-2017-azad-moopen-chairman-aster-dm | title=ನಾವು 2017 ರ ವೇಳೆಗೆ $1B ವಹಿವಾಟನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ: ಅಝಾದ್ ಮೂಪನ್, ಆಸ್ಟರ್ DM ಹೆಲ್ತ್ಕೇರ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher=VC Circle | date=12 February 2014 | access-date=5 May 2014 | author=ಜಗ್ವಾನಿ, ಲೋಹಿತ್ | archive-date=5 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140505162506/http://www.vccircle.com/news/healthcare-services/2014/02/12/we-are-looking-turnover-1b-2017-azad-moopen-chairman-aster-dm | url-status=live }}</ref><ref>[http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364 ಪದ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಘೋಷಣೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222101141/http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735 |date=22 February 2014 }} ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ, 25 ಜನವರಿ 2011</ref><ref name="forbes1">{{cite web|url=http://english.forbesmiddleeast.com/details.php?list=44480&row=3869 |title=ಯುಎಇಯಲ್ಲಿ ಟಾಪ್ 100 ಭಾರತೀಯ ನಾಯಕರು |work=Forbes |access-date=5 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505172839/http://english.forbesmiddleeast.com/details.php?list=44480&row=3869 |archive-date=5 May 2014 }}</ref> * [[ಅಳ್ವಾಂಚೇರಿ ತಂಪ್ರಕ್ಕಲ್]] – ಕೇರಳದ [[ನಂಬೂದಿರಿ]]ಗಳ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. * [[ಬಿ. ಎಂ. ಕುಟ್ಟಿ]] – ಪತ್ರಕರ್ತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. * [[ಬಾಲಮಣಿ ಅಮ್ಮ]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ. * [[ಸಿ. ಕರುಣಾಕರ ಮೇನನ್]] – ಪತ್ರಕರ್ತ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ. * [[ಸಿ. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಭಾಷೆಯ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ. * [[ಸಿ. ಎನ್. ಅಹ್ಮದ್ ಮೌಲವಿ]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಭಾರತೀಯ ಬರಹಗಾರ. * [[ಚಕ್ಕೇರಿ ಅಹ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ ಮಾಜಿ ಸ್ಪೀಕರ್. * [[ಚಲಿಲಕತ್ ಕುನಹ್ಮದ್ ಹಾಜಿ]] – ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ.<ref>{{cite journal |last1=ಎಚ್. ಅಬ್ದುಲ್ ರಹಮಾನ್ |title=ವಕ್ಕೊಂ ಮೌಲವಿ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ನವೋದಯ ಚಳುವಳಿ |journal=University |date=6 April 2009 |publisher=University of Kerala-Shodhganga |location=Conclusion |page=257 |hdl=10603/164340 |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/164340 |access-date=21 March 2020 |archive-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321184159/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/164340 |url-status=live }}</ref> * [[ಚೇರುಕಡ್|ಚೇರುಕಡ್ ಗೋವಿಂದ ಪಿಷಾರೋಡಿ]] – ಮಲಯಾಳಂ ನಾಟಕಕಾರ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ಕವಿ, ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. * [[ದಾಮೋದರ]] – ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ-ಗಣಿತಜ್ಞ. * [[ದೀಪು ಪ್ರದೀಪ್]] – ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ. * [[ದೇವ್ದತ್ತ್ ಪಡಿಕ್ಕಲ್]] – ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಧನಿಶ್ ಕಾರ್ತಿಕ್]] – ನಟ. * [[ದಿಲೀಪ್ ಕೆ. ನಾಯರ್]] – ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ, ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಚಾರಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ. * [[ಇ. ಹರಿಕುಮಾರ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] [[ಕಾದಂಬರಿಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ಸಣ್ಣ ಕಥೆ]] ಬರಹಗಾರ. * [[ಇ. ಮೊಯ್ದು ಮೌಲವಿ]] – [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ]], ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿದ್ವಾಂಸ.<ref>{{cite news |title=ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಈಗ ಗುಂಪು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nationalism-now-linked-to-mob-psychology/article18868671.ece |access-date=12 March 2020 |work=The Hindu |date=8 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104213235/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nationalism-now-linked-to-mob-psychology/article18868671.ece |url-status=live }}</ref> * [[ಇ. ಶ್ರೀಧರನ್]] – ಭಾರತದ ಮೆಟ್ರೋ ಮ್ಯಾನ್. * [[ಇ. ಕೆ. ಇಂಬಿಚಿ ಬಾವ]] – ರಾಜಕಾರಣಿ. * [[ಇ. ಎಂ. ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್]] – ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|CPI(M)]] ಸ್ಥಾಪಕ.<ref>{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-e-m-s-namboodiripad-1153957.html | newspaper=[[The Independent]] | first=ಕುಲ್ದೀಪ್ | last=ಸಿಂಗ್ | date=1 April 1998 | title=ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ: ಇ. ಎಂ. ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್ | access-date=20 May 2018 | archive-date=26 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171226090424/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-e-m-s-namboodiripad-1153957.html | url-status=live }}</ref> * [[ಇ. ಟಿ. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಬಷೀರ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ ಮತ್ತು [[ಲೋಕಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯ. * [[ಎಡಸ್ಸೇರಿ ಗೋವಿಂದನ್ ನಾಯರ್]] – ಕವಿ. * [[ಎಲಾಮರಂ ಕರೀಮ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯ. * [[ಫೈಸಲ್ ಕುಟ್ಟಿ]] – ವಕೀಲ, ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ, ಬರಹಗಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಕ್ತಾರ, ಮತ್ತು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.<ref>{{cite web|url=http://www.nwitimes.com/news/local/porter/valparaiso/vu-law-professor-among-world-s-most-influential-muslims/article_b6309641-37be-51a4-a76f-0ed6d1da2066.html|title=VU ಕಾನೂನು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ|publisher=nwitimes.com|date=31 December 2012|access-date=18 February 2013|archive-date=7 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107013356/http://www.nwitimes.com/news/local/porter/valparaiso/vu-law-professor-among-world-s-most-influential-muslims/article_b6309641-37be-51a4-a76f-0ed6d1da2066.html|url-status=live}}</ref> * [[ಗೋಪಿನಾಥ್ ಮುತುಕಾಡ್]] – [[ಮಾಂತ್ರಿಕ (ಭ್ರಮೆ)|ಮಾಂತ್ರಿಕ]], ಮತ್ತು [[ಪ್ರೇರಣಾ ಭಾಷಣಕಾರ]].<ref>{{cite web|title=ಭಾರತೀಯ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಹೌದಿನಿ-ಶೈಲಿಯ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ|url=http://www.rediff.com/news/feb/14magic.htm|work=Rediff.com|access-date=3 May 2017|date=14 February 1997|archive-date=30 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100530120526/http://www.rediff.com//news/feb/14magic.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imsmagic.com/2010_ma/2011_yearbook.php |title=2011 ವರ್ಷಪುಸ್ತಕ |website=[[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಂತ್ರಿಕರ ಸೊಸೈಟಿ]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820194038/http://imsmagic.com/2010_ma/2011_yearbook.php |archive-date=20 August 2016 |access-date=20 August 2016 |url-status=dead }}</ref> * [[ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ]] – ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ. * [[ಹರಿ ನಾಯರ್]] – ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ. * [[ಹೇಮಂತ್ ಮೇನನ್]] – ನಟ. * [[ಇಕ್ಬಾಲ್ ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] – ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ ಮತ್ತು [[ಹೋಮಿಯೋಪತಿ|ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ವೈದ್ಯ]].<ref name='khal'>{{Cite web |url=http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?col=&section=citytimes&xfile=data%2Fcitytimes%2F2007%2FAugust%2Fcitytimes_August183.xml |title=ಕಥೆಗಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725152540/http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?col=&section=citytimes&xfile=data%2Fcitytimes%2F2007%2FAugust%2Fcitytimes_August183.xml |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead }}</ref> * [[ಜಯಶ್ರೀ ಕಲಾತಿಲ್]] – ಬರಹಗಾರ, ಅನುವಾದಕ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಶೋಧಕ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. * [[ಕೆ. ಎ. ರಹಮಾನ್|ಕೆ. ಅಬ್ದುರಹ್ಮಾನ್]] – [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಚಳುವಳಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/01/10/stories/2009011054250300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107084532/http://www.hindu.com/2009/01/10/stories/2009011054250300.htm|url-status=dead|archive-date=7 November 2012|title=ಚಾಲಿಯಾರ್ ದಂತಕಥೆಗೆ ಗೌರವ|date=10 January 2009|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=25 January 2021}}</ref> * [[ಕೆ. ಅವುಕಾದರ್ ಕುಟ್ಟಿ ನಹಾ]] – [[ಕೇರಳ]]ದ ಮಾಜಿ [[ಕೇರಳದ ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ]]. * [[ಕೆ. ಸಿ. ಎಸ್. ಪಾಣಿಕರ್]] – ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು [[ಅಮೂರ್ತ|ಅಮೂರ್ತ]] ಚಿತ್ರಕಾರ. * [[ಕೆ. ಸಿ. ಮಾನವೇದನ್ ರಾಜ]] – ಭಾರತೀಯ [[ಶ್ರೀಮಂತ]]. * [[ಕೆ. ಎಂ. ಅಸಿಫ್]] – ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಕೆ. ಎಂ. ಮೌಲವಿ]] – ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|IUML]] ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಮಿತಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ.<ref name="SMW19-48-47">{{cite journal |title=ಲೇಖನ |journal=ಸಮಕಾಲಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ವೀಕ್ಲಿ |date=22 April 2016 |volume=19 |issue=48 |page=47 |url=http://epaper.malayalamvaarika.com/786340/Malayalam-Vaarika/18042016#page/47/2 |access-date=27 May 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717035307/https://epaper.malayalamvaarika.com/786340/Malayalam-Vaarika/18042016#page/47/2 |url-status=live }}</ref><ref name="IM115">{{cite book |last1=ಮುಹಮ್ಮದ್ ರಫೀಕ್ |title=ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಚಳುವಳಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ |location=ಇಸ್ಲಾಹಿ ಚಳುವಳಿ |page=115 |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/52387/11/11_chapter%204.pdf#page=28 |access-date=24 October 2019 |archive-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321184205/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/52387/11/11_chapter%204.pdf#page=28 |url-status=live }}</ref> * [[ಕೆ. ಪಿ. ಎ. ಮಜೀದ್]] – [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಮಾಜಿ [[ಮುಖ್ಯ ಸಚೇತಕ]]. * [[ಕೆ. ಪಿ. ರಾಮನುಣ್ಣಿ]] – ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ-ಕಥೆ ಬರಹಗಾರ.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article2520983.ece|title=ವಯಲಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಕೆ.ಪಿ. ರಾಮನುಣ್ಣಿ ಅವರಿಗೆ|date=8 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=12 October 2011|archive-date=11 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011125321/http://www.thehindu.com/arts/books/article2520983.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentId=10204035&tabId=1&programId=1080132912&channelId=-1073865030&BV_ID=@@@|title=manorama online-english|access-date=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403030848/http://english.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentId=10204035&tabId=1&programId=1080132912&channelId=-1073865030&BV_ID=@@@|archive-date=3 April 2012|url-status=dead}}</ref> * [[ಕೆ. ಟಿ. ಇರ್ಫಾನ್]] – ಅಥ್ಲೀಟ್.<ref name=dailysports>{{cite web|title=ಇರ್ಫಾನ್ 20 ಕಿಮೀ ವಾಕ್ನಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದರು. ಅವರು 10 ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಿನಿಶಿಂಗ್ ಲೈನ್ ಮುಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ ವಾಕ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.|url=http://www.dailysports.co/irfan-qualifies-for-olympics-in-20km-walk-2/|publisher=dailysports.co|access-date=2 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329093542/http://www.dailysports.co/irfan-qualifies-for-olympics-in-20km-walk-2/|archive-date=29 March 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=ಇರ್ಫಾನ್ 20 ಕಿಮೀ ವಾಕ್ನಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ನಂತರ ಖುಷ್ಬೀರ್ ವಿಫಲರಾದರು|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/Khushbir-fails-after-Irfan-qualifies-for-Olympics-in-20km-walk/articleshow/13121558.cms|archive-url=https://archive.today/20130126110728/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-13/athletics/31689498_1_london-olympics-federation-cup-olympics-qualification|url-status=live|archive-date=26 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=13 May 2012 |access-date=2 July 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=ಇರ್ಫಾನ್ ಥೋಡಿ|url=http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/irfanthodi.cms|access-date=19 July 2013|newspaper=The Times of India|archive-date=5 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505060142/http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/irfanthodi.cms|url-status=live}}</ref> * [[ಕೆ. ಟಿ. ಜಲೀಲ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಕೆ. ಟಿ. ಮುಹಮ್ಮದ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ನಾಟಕಕಾರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ. * [[ಕೆ. ವಿ. ರಬಿಯಾ]] – ಸಮಾಜ ಸೇವಕಿ. * [[ಕೆ. ವಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್]] – ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ. * [[ಕಡವನಾಡ್ ಕುಟ್ಟಿಕೃಷ್ಣನ್]] – ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ. * [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] – ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ ಪುನರುತ್ಥಾನಕಾರ. * [[ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ. * [[ಕೇರಳ ವರ್ಮ ವಲಿಯ ಕೊಯಿಲ್ ತಂಪುರಾನ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕವಿ ಮತ್ತು ಅನುವಾದಕ, ''ಕೇರಳದ ಕಾಳಿದಾಸ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ([[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು). * [[ಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರನ್]] – ನಟ, ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಕಲಾವಿದ, ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ. * [[ಕುಟ್ಟಿಕೃಷ್ಣ ಮಾರಾರ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ [[ಪ್ರಬಂಧಕಾರ]] ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕ. * [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸಾಹಗಲ್]] – ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ, [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇನೆ]]ಯ ಅಧಿಕಾರಿ, ಮತ್ತು [[ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಸರ್ಕಾರ|ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಮಹಿಳಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವೆ. * [[ಎಂ. ಗೋವಿಂದನ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ. * [[ಎಂ. ಸ್ವರಾಜ್]] – ರಾಜಕಾರಣಿ. * [[ಎಂ. ಜಿ. ಎಸ್. ನಾರಾಯಣನ್]] – ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿಮರ್ಶಕ. * [[ಎಂ. ಕೆ. ವೆಲ್ಲೋಡಿ]] – ಮಾಜಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ. * [[ಎಂ. ಎಂ. ಅಕ್ಬರ್]] – ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿದ್ವಾಂಸ, ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಧರ್ಮದ ತಜ್ಞ.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/|title=ಅರಬ್ ನ್ಯೂಸ್|website=Arab News|access-date=21 July 2020|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721202258/https://www.arabnews.com/|url-status=live}}</ref> * [[ಎಂ. ಪಿ. ಅಬ್ದುಸ್ಸಮದ್ ಸಮದಾನಿ]] – [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯ. * [[ಎಂ. ಪಿ. ಎಂ. ಅಹಮ್ಮದ್ ಕುರಿಕ್ಕಲ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಎಂ. ಪಿ. ಎಂ. ಮೇನನ್]] – [[ಭಾರತ]]ೀಯ [[ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ]], ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಿಗೆ [[ರಾಯಭಾರಿ]].<ref>[http://gulfnews.com/news/uae/general/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 "ಯುಎಇಯಲ್ಲಿನ ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತದೆ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913065712/https://gulfnews.com/uae/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 |date=13 September 2021 }}, ''[[ಗಲ್ಫ್ ನ್ಯೂಸ್]]'', ಅಬು ಧಾಬಿ, 14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013. 14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013 ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> * [[ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಲೇಖಕ, [[ಚಿತ್ರಕಥೆ]]ಗಾರ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ. ([[ಕುಡಲ್ಲೂರ್]] ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮತ್ತು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಗ್ರಾಮ. ಅವರು ''ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಲಾರಿ''ಯ ಬರಹಗಾರರು.) * [[ಮಲಯಾತ್ ಅಪ್ಪುಣ್ಣಿ]] – ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಬರಹಗಾರ. * [[ಮಂಜಲಂಕುಳಿ ಅಲಿ]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಮಂಕಡ ರವಿ ವರ್ಮ]] – ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ.<ref>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/112496/directors-cut.html|title=ನಿರ್ದೇಶಕರ ಕಟ್|author=ಎಸ್ ನಂದ ಕುಮಾರ್|newspaper=[[Deccan Herald]]|access-date=23 November 2010|archive-date=22 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622034945/http://www.deccanherald.com/content/112496/directors-cut.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/09/07/stories/2007090750230100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203223207/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/09/07/stories/2007090750230100.htm|url-status=dead|archive-date=3 December 2007|title=ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುವುದು|date=7 September 2007|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2010/film/news/indian-cinematographer-varma-dies-1118027967/|title=ಭಾರತೀಯ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ವರ್ಮ ನಿಧನರಾದರು: ಅವರು ಅದೂರ್ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು|date=24 November 2010|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=ಶಾಲಿನಿ|last=ಡೋರ್|access-date=20 February 2020|archive-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107052009/http://www.variety.com/article/VR1118027967?refCatId=13|url-status=live}}</ref> * [[ಮನೋರಮಾ ತಂಪುರಾಟ್ಟಿ]] – [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಬರಹಗಾರ್ತಿ. * [[ಮಶೂರ್ ಶೆರೀಫ್]] – ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಮೇಲತ್ತೂರ್ ಸಹದೇವನ್]] – [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಗಾಯಕ. * [[ಮೇಲ್ಪತ್ತೂರ್ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ]] – ಗಣಿತ [[ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ಜ್ಞ. * [[ಮೆರ್ಷೀನಾ ನೀನು]] – ನಟಿ. * [[ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇರ್ಷಾದ್]] – ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಮೊಹಮದ್ ಸಲಾಹ್ (ಭಾರತೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ)|ಮೊಹಮದ್ ಸಲಾಹ್]] – ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಮೋಹನಕೃಷ್ಣನ್ ಕಳಡಿ]] – ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ. * [[ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್]] – [[ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು]] ಕವಿ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108104937/http://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2012|title=ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಹಾಡುಗಳು ಹಿಂದಿನ ಯುಗದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಒಸರುಗಳು, MT ಹೇಳುತ್ತಾರೆ|date=31 March 2007|access-date=15 August 2009|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref> * [[ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್]] – ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನರ್ತಕಿ. * [[ಮುಹಮ್ಮದ್ ಮುಸ್ತಫಾ]] – ನಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ. * [[ಮುಹ್ಸಿನ್ ಪರಾರಿ]] – ನಿರ್ದೇಶಕ, ಬರಹಗಾರ, ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರ. * [[ನಾಲಕತ್ ಸೂಪಿ]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ನಾಲಪಾಟ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ. * [[ನಂದನಾರ್ (ಲೇಖಕ)|ನಂದನಾರ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ. * [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಆಯಿಷಾ]] – ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ನಾಟಕದ ನಟಿ. * [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಬಾಲನ್]] – ಮಲಯಾಳಂ ನಟ. * [[ನಿರುಪಮಾ ರಾವ್]] – ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ.<ref>[http://www.business-standard.com/india/news/nirupama-rao-takes-over-as-foreign-secy/69625/on ನಿರುಪಮಾ ರಾವ್ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013134243/http://www.business-standard.com/india/news/nirupama-rao-takes-over-as-foreign-secy/69625/on |date=13 October 2012 }} [[ಪ್ರೆಸ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] / [[ನವ ದೆಹಲಿ]], ''[[ಬಿಸಿನೆಸ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್]]'', 1 ಆಗಸ್ಟ್ 2009.</ref><ref name=toi>[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/Nirupama-Rao-is-Indias-new-foreign-secretary/articleshow/4844580.cms ನಿರುಪಮಾ ರಾವ್ ಭಾರತದ ಹೊಸ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804072924/http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/Nirupama-Rao-is-Indias-new-foreign-secretary/articleshow/4844580.cms |date=4 August 2009 }} ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'', 1 ಆಗಸ್ಟ್ 2009."ಚೋಕಿಲಾ ಅಯ್ಯರ್ 2001 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಭಾರತೀಯ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದರು."</ref> * [[ಪಿ. ಶ್ರೀರಾಮಕೃಷ್ಣನ್]] – [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ ಮಾಜಿ ಸ್ಪೀಕರ್. * [[ಪಿ. ಸುರೇಂದ್ರನ್]] – ಬರಹಗಾರ, ಅಂಕಣಕಾರ, ಕಲಾ ವಿಮರ್ಶಕ, ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ.<ref>{{Cite web|title = ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|url = http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/Stories.htm|website = keralasahityaakademi.org|access-date = 27 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20170705154727/http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/Stories.htm|archive-date = 5 July 2017|url-status = dead}}</ref> * [[ಪಿ. ಕೆ. ಅಬ್ದು ರಬ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಪಿ. ಕೆ. ಕುಂಹಾಲಿಕುಟ್ಟಿ]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಪಿ. ಕೆ. ವಾರಿಯರ್]] – [[ಆಯುರ್ವೇದ|ಆಯುರ್ವೇದ]] ವೈದ್ಯ ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ. * [[ಪಿ. ಪಿ. ರಾಮಚಂದ್ರನ್]] – ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ. * [[ಪಿ. ವಿ. ಅಬ್ದುಲ್ ವಹಾಬ್]] – ಉದ್ಯಮಿ, ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯ. * [[ಪಾಲೋಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ. * [[ಪರಮೇಶ್ವರ]] – ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ. * [[ಪಾರ್ವತಿ ಜಯದೇವನ್]] – ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ. * [[ಪೂಂತಾನಂ ನಂಬೂದಿರಿ]] – ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ.<ref>{{cite book|author=ಐ ಕೆ ಕೆ ಮೇನನ್|title=ಕೇರಳದ ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳು|year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=pCv2DAAAQBAJ&pg=PT194|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting Government of India|isbn=978-81-230-2188-1|pages=194–|access-date=27 November 2019|archive-date=29 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229140139/https://books.google.com/books?id=pCv2DAAAQBAJ&pg=PT194|url-status=live}}</ref> * [[ಪ್ರೇಮ್ಜಿ]] - ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ, ಮತ್ತು ನಟ. * [[ಪುಲಪ್ರೆ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್]] – ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ. * [[ಪುಳಿಕ್ಕೋಟ್ಟಿಲ್ ಹೈದರ್]] – [[ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು]] ಕವಿ.<ref name="mlpgov">{{cite web |url=http://www.mlp.kerala.gov.in/heri.htm |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್ |access-date=25 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629045500/http://www.mlp.kerala.gov.in/heri.htm |archive-date=29 June 2010 }}</ref> * [[ರಾಜೀವ್ ನಾಯರ್]] – ಬರಹಗಾರ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ, ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕ. * [[ರಂಜಿತ್ ಪದಿನ್ಹತೀರಿ]] – ಜೈವಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ. * [[ರಹಮಾನ್ (ನಟ)|ರಶಿನ್ ರಹಮಾನ್]] – ನಟ. * [[ರಾಜ ರವಿ ವರ್ಮ]] – ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದ ([[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು). * [[ರವಿ ಮೇನನ್]] – ನಟ. * [[ರವಿ ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್]] – ನಟ. * [[ರಿನ್ಷಾದ್ ರೀರಾ]] – ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. * [[ಸಲಾಂ ಬಪ್ಪು]] – ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ. * [[ಸಲ್ಮಾನ್ ಕಲ್ಲಿಯಾತ್]] – ಭಾರತೀಯ ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಸಂಗೀತಾ ಮಾಧವನ್ ನಾಯರ್]] – ನಟಿ. * [[ಶಂಕರನ್ ಎಂಬ್ರಾಂತಿರಿ]] – [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಸಂಗೀತಗಾರ. * [[ಸಾವಿತ್ರಿ ರಾಜೀವನ್]] – ಭಾರತೀಯ ಕವಿ, ಸಣ್ಣಕಥೆಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಾರ್ತಿ. * [[ಸಯ್ಯದ್ ಸನಾವುಲ್ಲಾ ಮಕ್ತಿ ತಂಗಲ್]] – ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕ.<ref>''Journal of Kerala Studies'' Volume 9. (1982): 84.</ref><ref>Mohammed, U. ''Educational Empowerment of Kerala Muslims.'' Calicut (Kerala): Other Books, 2017. 33.</ref> * [[ಶಹಾಬಾಜ್ ಅಮನ್]] – ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಕ.<ref>{{cite web |url=http://hellobahrain.com/content/shaam-e-ehsas-ghazal-nite-shahabaz-aman |title="Shaam-e-Ehsas" Ghazal Nite by Shahabaz Aman |publisher=Hello Bahrain |date=29 March 2012 |access-date=9 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213100614/http://hellobahrain.com/content/shaam-e-ehsas-ghazal-nite-shahabaz-aman |archive-date=13 December 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/shahabaz-aman-when-i-die-id-rather-have-people-say-that-malabars-renowned-romantic-passed-away-than-just-a-singer/articleshow/63233070.cms|title=Shahabaz Aman: When I die, I'd rather have people say that Malabar's renowned romantic passed away than just a singer|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=14 June 2019|archive-date=15 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215160141/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/shahabaz-aman-when-i-die-id-rather-have-people-say-that-malabars-renowned-romantic-passed-away-than-just-a-singer/articleshow/63233070.cms|url-status=live}}</ref> * [[ಶಾನವಾಸ್ ಕೆ ಬಾವಕುಟ್ಟಿ]] – ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ. * [[ಶ್ವೇತಾ ಮೆನನ್]] – ಮಾಡೆಲ್, ನಟಿ ಮತ್ತು ಕಿರುತೆರೆ ನಿರೂಪಕಿ. * [[ಸಿತಾರಾ (ಗಾಯಕಿ)]] – ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ, ಸಂಯೋಜಕಿ ಮತ್ತು ನಟಿ.<ref>{{cite news |title=Sithara goes to Kollywood |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/movie-details/news-interviews/sithara-goes-to-kollywood/etarticleshow/12098503.cms |archive-url=https://archive.today/20130216075315/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-02/news-interviews/31114294_1_kollywood-mollywood-song |url-status=live |archive-date=16 February 2013 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 March 2012}}</ref> * [[ಸೂರಜ್ ತೇಲಕ್ಕಾಡ್]] – ನಟ. * [[ಸುಕುಮಾರನ್]] – ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕ. * [[ಸನ್ನಿ ವೇನ್]] – ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ (ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿದ್ದರು). * [[ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದಾಲಿ ಶಿಹಾಬ್ ತಂಗಲ್]] – ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ.<ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com">{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/President-PM-Sonia-pay-homage-to-IUML-leader-Thangal/articleshow/4848046.cms | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612045904/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-02/india/28200612_1_iuml-indian-union-muslim-league-homage | url-status=live | archive-date=12 June 2012 | work=[[The Times of India]] | title=President, PM, Sonia pay homage to IUML leader Thangal | date=2 August 2009}}</ref> * [[ಟಿ. ಎ. ರಜಾಕ್]] – ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ. * [[ಟಿ. ಕೆ. ಹಂಸ]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವರು. * [[ಟಿ. ಕೆ. ಪದ್ಮಿನಿ]] – ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಾರ್ತಿ. * [[ಟಿ. ಎಮ್. ನಾಯರ್]] – [[ದ್ರಾವಿಡ ಚಳವಳಿ]]ಯ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ. * [[ತುಂಚತ್ತು ಎಳುತಚ್ಚನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಪಿತಾಮಹ.<ref>Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.) "[http://www.ethnologue.com/language/mal Malayalam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102619/http://www.ethnologue.com/language/mal |date=4 March 2016 }}" ''Ethnologue: Languages of the World.'' 2014: (Dallas, Texas) Web. 29 September 2014.</ref><ref name="ref002">K. SANTHOSH. [http://www.thehindu.com/news/national/kerala/when-malayalam-found-its-feet/article6217620.ece "When Malayalam found its feet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229125632/http://www.thehindu.com/news/national/kerala/when-malayalam-found-its-feet/article6217620.ece |date=29 February 2020 }} THRISSUR, 17 July 2014 ''The Hindu''</ref> * [[ತಿರೂರ್ ನಂಬೀಸನ್]] – ''ಕಥಕ್ಕಳಿ'' ಗಾಯಕ. * [[ಯು. ಎ. ಬೀರನ್]] – ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವರು. * [[ಯು. ಶರಫ್ ಅಲಿ]] – ಮಾಜಿ ಭಾರತೀಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.<ref name="hindu_jul09">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707015857/http://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm|url-status=dead|archive-date=7 July 2009|title=Minister convenes high-level meet|date=4 July 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=10 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/dpe/dpe_stars.htm |title=Department of Physical Education |publisher=[[Calicut University]] |access-date=10 October 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725053103/http://www.universityofcalicut.info/dpe/dpe_stars.htm |archive-date=25 July 2008 }}</ref> * [[ಉನ್ನಿ ಮೆನನ್]] – ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ. * [[ಉರೂಬ್]] – [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಸಾಹಿತಿ. * [[ವಿ. ಅಬ್ದು ರಹಿಮಾನ್]] – ಕೇರಳದ ಸಚಿವರು. * [[ವಿ. ಸಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಪಣಿಕ್ಕರ್]] – ಭಾರತೀಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ. * [[ವಿ. ಟಿ. ಭಟ್ಟತಿರಿಪಾಡ್]] – ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕ (ಹಳೆಯ [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]] ಮೂಲದವರು). * [[ವೈದ್ಯರತ್ನಂ ಪಿ. ಎಸ್. ವಾರಿಯರ್]] – [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ವೈದ್ಯರು.<ref name="aryavaidyasala">{{cite web|url=http://www.aryavaidyasala.com/(S(uiytac45y0tizh45dbjufynb))/about_avs.aspx#rec|title=ARYA VAIDYA SALA – Kottakkal|author=mail at aryavaidyasala dot com|publisher=aryavaidyasala.com|access-date=22 March 2015|archive-date=24 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324015649/http://aryavaidyasala.com/(S(ixhcnwrxysjapimo32dgnx3w))/about_avs.aspx#rec|url-status=live}}</ref> * [[ವೈದ್ಯರತ್ನಂ ತೃಪ್ರಂಗೋಡ್ ಮೂಸದ್]] – ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯರು. * [[ವಳ್ಳತ್ತೋಳ್ ನಾರಾಯಣ ಮೆನನ್]] – ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ.<ref name="Zarrilli">{{cite book |title=Kathakali Dance-Drama: Where Gods and Demons Come to Play |first=Phillip |last=Zarrilli |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780203197660 |url=https://books.google.com/books?id=eVHCnqglqyoC&pg=PA30 |pages=30–31 |access-date=27 November 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228232855/https://books.google.com/books?id=eVHCnqglqyoC&pg=PA30 |url-status=live }}</ref> * [[ವಾರಿಯನ್ ಕುನ್ನತ್ತು ಕುಂಜಹಮ್ಮದ್ ಹಾಜಿ]] – ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ.<ref>{{cite book|title=EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorld Volume 6|url=https://archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/06.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v6.Mah-Mid.Leid.EJBrill.1990.1991.#page/n481/mode/1up|page=460|year=1988|quote=Contemporary evaluation within India tends to the view that the Malabar Rebellion was a war of liberation, and in 1971 the Kerala Government granted the remaining active participants in the revolt the accolade of Ayagi, "freedom fighter"}}</ref> * [[ವಾಳೆಂಕಡ ಕುಂಚು ನಾಯರ್]] – [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪುರಸ್ಕೃತ. * [[ವಾಳೆಂಕಡ ವಿಜಯನ್]] – [[ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ]]ನ ನಿವೃತ್ತ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರು. * [[ವೆಳಿಯಂಕೋಡ್ ಉಮರ್ ಖಾಜಿ]] – ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ಕವಿ. * [[ವಿನಯ್ ಗೋವಿಂದ್]] – ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ. * [[ಜೈನುದ್ದೀನ್ ಮಖ್ದೂಮ್ II]] – [[ತುಹ್ಫತ್ ಉಲ್ ಮುಜಾಹಿದೀನ್]] ಕೃತಿಯ ಲೇಖಕ. * [[ಜಕರಿಯಾ ಮುಹಮ್ಮದ್]] – ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ ಮತ್ತು ನಟ.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/aravindan-puraskaram-awarded-to-zakariya-mohammed/articleshow/68440801.cms|title=Aravindan Puraskaram awarded to Zakariya Mohammed – Times of India|website=The Times of India|date=16 March 2019 |access-date=1 December 2019|archive-date=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630023804/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/aravindan-puraskaram-awarded-to-zakariya-mohammed/articleshow/68440801.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jun/04/sudani-from-nigeria-wins-audience-choice-award-at-russian-film-festival-1985753.html|title=Sudani from Nigeria wins audience choice award at Russian film festival|website=The New Indian Express|date=4 June 2019 |access-date=1 December 2019|archive-date=31 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331221711/https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jun/04/sudani-from-nigeria-wins-audience-choice-award-at-russian-film-festival-1985753.html|url-status=live}}</ref> * [[ಝಕೀರ್ ಮುಂಡಂಪಾರ]] – ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. * [[ಜೀನತ್]]- ನಟಿ. }} == ವಿಭಜನೆಯ ಬೇಡಿಕೆ == ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, [[ತಿರೂರ್]] ಅನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು 'ತಿರೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ' ಎಂಬ ಹೊಸ ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. [[ಆಲಪ್ಪುಳ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಗಿಂತ ಎರಡರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇರಳದ ಯಾವುದೇ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಏಳು ತಾಲೂಕುಗಳು, 94 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಮತ್ತು 12 ಪುರಸಭೆಗಳಿಲ್ಲ. ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ತೃಶ್ಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು, ಮಲಪ್ಪುರಂ]]ಯಿಂದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ವಳಿಕ್ಕಡವು]]ವರೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 115 ಕಿಮೀ ದೂರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಲು 3 ಗಂಟೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಪರಿಹಾರ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಸಣ್ಣದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವರು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು 2019 ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್]] ಶಾಸಕ [[ಕೆ. ಎನ್. ಎ. ಖಾದರ್]] ಮತ್ತೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.<ref name="auto1">{{cite web | title = The demand for bifurcation of Malappuram | url = https://www.thenewsminute.com/article/demand-bifurcate-malappuram-district-and-political-tussle-around-it-107975 | website = thenewsminute.com | date = 28 August 2019 | access-date = 25 November 2019 | archive-date = 28 August 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190828172833/https://www.thenewsminute.com/article/demand-bifurcate-malappuram-district-and-political-tussle-around-it-107975 | url-status = live }}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ, ಅದರಿಂದ 'ತಿರೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ' ಎಂಬ ಹೊಸ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="auto1"/> [[ಕೇರಳ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಎಂ)]] ಪಕ್ಷವು [[ಎಡಪ್ಪಾಳ್]] ಕೇಂದ್ರಿತ ಹೊಸ ಜಿಲ್ಲೆಗಾಗಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/kcm-to-seek-bifurcation-of-malappuram/articleshow/72090008.cms |website=The Times of India |title=KC(M) to raise new Edappal district |date=17 November 2019 |access-date=15 June 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807211639/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/kcm-to-seek-bifurcation-of-malappuram/articleshow/72090008.cms |url-status=live }}</ref> ಹಿರಿಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕ ಆರ್ಯದನ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಮತ್ತು ಐಯುಎಂಎಲ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ [[ಯು. ಎ. ಲತೀಫ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವರು ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, 2013 ಮತ್ತು 2019 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳವನ್ನು ಆಳಿದ ಎರಡು ಸತತ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಈ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದವು. ಆದರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಭಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಇಂದಿಗೂ [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಪರಿಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿವೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತಿಹಾಸ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗೆ == * ''ಮನೋರಮಾ ಇಯರ್‌ಬುಕ್ 1995'' (ಮಲಯಾಳಂ ಆವೃತ್ತಿ) {{ISSN|0970-9096}}. * ''ಮನೋರಮಾ ಇಯರ್‌ಬುಕ್ 2003'' (ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆವೃತ್ತಿ) {{ISBN|81-900461-8-7}}. * {{Citation | author = ಎಸ್. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹುಸೇನ್ ನೈನಾರ್ | year=1942 | title= ತುಹ್ಫತ್-ಅಲ್-ಮುಜಾಹಿದೀನ್: ಆ Arabic Language Work | publisher=ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} * {{Citation | author = ಮದ್ರಾಸ್ ಸರ್ಕಾರ | year=1953 | title= 1951 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ | publisher=ಮದ್ರಾಸ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = ಎಮ್. ಕೆ. ದೇವಸ್ಸಿ | year=1965 | title= 1961 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }} * {{Citation | author = ಎಮ್. ಕೆ. ದೇವಸ್ಸಿ | year=1965 | title= 1961 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಪಾಲ್ಘಾಟ್ (ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್) ಜಿಲ್ಲೆ | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf }} * {{Citation | author = ಕೆ. ನಾರಾಯಣನ್ | year=1973 | title= 1971 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ (ಭಾಗ-A&B) | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5688/1/25455_1971_MAL.pdf }} * {{Citation | author = ಕೆ. ನಾರಾಯಣನ್ | year=1973 | title= 1971 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ (ಭಾಗ-C) | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5714/1/51172_1971_MAL.pdf }} * {{Citation | author = ಎಮ್. ವಿಜಯನುಣ್ಣಿ | year=1983 | title= 1981 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ (ಭಾಗ-A&B) | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5733/1/29611_1981_MAL.pdf }} * {{Citation | author = ಶೀಲಾ ಥಾಮಸ್ | year=2003 | title= 2001 ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ- ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ (ಭಾಗ-A&B) | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5814/1/43637_2001_MAL.pdf }} * {{Citation | author = ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ | year=2014–15 | title= ಜಿಲ್ಲಾ ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ – ಮಲಪ್ಪುರಂ (ಭಾಗ-A) 2011 | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf }} * {{Citation | author = ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ | year=2014–15 | title= ಜಿಲ್ಲಾ ಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ – ಮಲಪ್ಪುರಂ (ಭಾಗ-B) 2011 | publisher=ಜನಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ, ಕೇರಳ | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf }} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category|Malappuram district}} {{Wikivoyage|Malappuram District}} * {{Official website|http://malappuram.nic.in}} {{Geographic location |Centre = ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ |North = [[ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|Wayanad district]] |Northeast = [[ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|Nilgiris district]], [[ತಮಿಳುನಾಡು|Tamil Nadu]] |East = |Southeast = [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|Palakkad district]] |South = [[ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|Thrissur district]] |Southwest = |West = ''[[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ|Arabian Sea]]'' |Northwest = [[ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ|Kozhikode district]] }} {{Kerala}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Malappuram District}} [[Category:ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ| ]] [[Category:ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[Category:1969 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡವು]] [[Category:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುಸ್ಲಿಂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] q3bg8e7c0d6d3oebhicxhi5wjciuqme 0 153307 1431645 1381731 2026-10-09T05:11:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431645 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ಡ್ಯಾಮ್ | name = ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ | image = RajkumariAmritKaur1936.png | alt = ಮಧ್ಯವಯಸ್ಸಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಮಹಿಳೆ, ಶಾಲನ್ನು ತಲೆಗೆ ಹೊದಿಸಿದ್ದಾರೆ | caption = ರಾಜಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್, ೧೯೩೬ರ "ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಲಿಸನರ್" ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದ | birth_date = {{Birth date|1887|2|2|df=yes}} | death_date = {{Death date and age|1964|2|6|1889|2|2|df=yes}} | birth_place = [[ಲಕ್ನೋ]], ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ (ಇಂದಿನ [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಭಾರತ]]) | death_place = [[ನವದೆಹಲಿ]], ಭಾರತ | alma_mater = | movement = [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ]]| party = [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] | organization = ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್,<br />ಕ್ಷಯರೋಗ ಸಂಘ,<br />ಭಾರತೀಯ ರೆಡ್ ಕ್ರಾಸ್, ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್ | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | office =ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವರು | term_start = ೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೭ | term_end = ೧೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೭ | primeminister = [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]] | predecessor = ''ಪೋಸ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ'' | successor = ಸುಶೀಲಾ ನಯ್ಯರ್ | parents = ಹರ್ನಮ್ ಸಿಂಗ್<br>ಪ್ರಿಸ್ಸಿಲ್ಲಾ ಗೋಲಕನಾಥ್ }} }} '''ರಾಜಕುಮಾರಿ ಡೇಮ್ ಬೀಬಿಜಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್''' ('''ಅಹ್ಲುವಾಲಿಯಾ''' ) (೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೮೮೭ - ೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೬೪) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ. [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯೊಂದಿಗಿನ]] ಅವರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಒಡನಾಟದಿಂದ, ಅವರು ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಆರೋಗ್ಯ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ]] ನೇಮಕಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ೧೯೫೭ ರವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. <ref>{{Cite news |date=1964-02-07 |title=Rajkumari Amrit Kaur, 75, Dies; India's First Minister of Health; Gandhi's Secretary 17 Years, a Princess, Led Campaign to Eradicate Malaria |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1964/02/07/archives/rajkumari-amrit-kaur-75-dies-indias-first-minister-of-health.html |access-date=2023-05-23 |issn=0362-4331}}</ref> ಅವರು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವ ಮತ್ತು ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವರ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಪಟಿಯಾಲದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |date=2020-03-06 |title=Who was Rajkumari Amrit Kaur, named in TIME's magazine list of 100 influential women? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-amrit-kaur-time-magazine-power-women-100-list-6302654/ |access-date=2023-05-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Campbell |first=Alexander |title=INDIA'S GIRLS: FROM PURDAH TO THE PLAYING FIELDS |url=https://vault.si.com/vault/1955/11/14/indias-girls-from-purdah-to-the-playing-fields |access-date=2023-05-23 |website=Sports Illustrated Vault {{!}} SI.com |language=en-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523035310/https://vault.si.com/vault/1955/11/14/indias-girls-from-purdah-to-the-playing-fields |archive-date=2023-05-23 |url-status=dead}}</ref> ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೌರ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತಂದರು ಮತ್ತು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಾಗಿ ಇವರು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Sahima |date=2018-02-06 |title=Meet Rajkumari Amrit Kaur: India's First Health Minister {{!}} #IndianWomenInHistory |url=https://feminisminindia.com/2018/02/07/amrit-kaur-indias-first-health-minister/ |access-date=2023-05-23 |website=Feminism in India |language=en-GB}}</ref> ಕೌರ್ ರವರು [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಭೆ|ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ]] ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |title=Rajkumari Amrit Kaur |url=https://www.constitutionofindia.net/members/rajkumari-amrit-kaur/ |access-date=2023-05-23 |website=Constitution of India |language=en-US}}</ref> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ಜೀವನ == ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಅವರು ೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೮೮೭ ರಂದು ಭಾರತದ [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ,]] [[ಲಕ್ನೋ|ಲಕ್ನೋದ, ಲಕ್ನೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನ ಬಾದ್‌ಶಾ ಬಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] (ಆಗಿನ ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು) ಜನಿಸಿದರು. ಕಪುರ್ತಲಾದ ರಾಜ ರಣಧೀರ್ ಸಿಂಗ್ ರವರ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾದ ರಾಜಾ ಸರ್ ಹರ್ನಾಮ್ ಸಿಂಗ್ ಅಹ್ಲುವಾಲಿಯಾ ರನವರ ಮಗಳಾಗಿ ಕೌರ್ ರವರು ಜನಿಸಿದರು. ಸಿಂಹಾಸನದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ವಿವಾದದ ನಂತರ ಹರ್ನಾಮ್ ಸಿಂಗ್ [[ಕಪೂರ್ಥಲಾ|ಕಪುರ್ತಲಾವನ್ನು]] ತೊರೆದರು, ಹಿಂದಿನ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯವಾದ ಔಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾದರು ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಮಿಷನರಿ ಗೋಲಖ್ನಾಥ್ ಚಟರ್ಜಿಯವರ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡರು. ಸಿಂಗ್ ನಂತರ ಚಟರ್ಜಿಯವರ ಮಗಳು ಪ್ರಿಸ್ಸಿಲ್ಲಾಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಕಿರಿಯ ಮತ್ತು ಅವರ ಏಕೈಕ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳು. <ref>{{Cite web |last=Studies |first=HP General |date=2020-05-03 |title=Raj Kumari Amrit Kaur |url=https://hpgeneralstudies.com/raj-kumari-amrit-kaur-%E0%A5%A5-first-health-minister-of-independent-india-%E0%A5%A5-himachal-pradesh/ |access-date=2023-10-28 |website=Himachal Pradesh General Studies |language=en-US}}</ref> ಕೌರ್ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಆಗಿ ಬೆಳೆದರು ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಡಾರ್ಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಶೆರ್ಬೋರ್ನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಫಾರ್ ಗರ್ಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ಅವರು ೧೯೧೮ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. <ref>{{Cite news |date=1964-02-07 |title=Rajkumari Amrit Kaur, 75, Dies; India's First Minister of Health; Gandhi's Secretary 17 Years, a Princess, Led Campaign to Eradicate Malaria |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1964/02/07/archives/rajkumari-amrit-kaur-75-dies-indias-first-minister-of-health.html |access-date=2020-08-30}}</ref> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ಕೌರ್ ೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೬೪ ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. <ref>{{Cite book|title=Great Women of Modern India|last=Verinder Grover|publisher=Deep & Deep|year=1993|isbn=9788171004591|volume=5: Raj Kumari Amrit Kaur}}</ref> ಅವರು ಸಾಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದೆಹಲಿಯ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಆರ್ಚ್ಬಿಷಪ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite news |date=6 February 1964 |title=Rajkumari Amrit Kaur, 75, Dies |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1964/02/07/rajkumari-amrit-kaur-75-dies.html}}</ref> ಕೌರ್‌ರವರಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ಇಂದು ಅವರ ಖಾಸಗಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ದೆಹಲಿಯ ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನೆಹರು ಸ್ಮಾರಕ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Archives |url=http://www.nehrumemorial.com/archivehead.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503203613/http://www.nehrumemorial.com/archivehead.php |archive-date=3 May 2011 |publisher=[[Nehru Memorial Museum & Library]]}}</ref> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ವೃತ್ತಿ == === ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Amrit_kaur_sahiba.jpg|thumb| ಸಿ. ೧೯೩೩]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಕೌರ್ ರವರು [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ]] ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರ ತಂದೆ [[ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ|ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ]] ಸೇರಿದಂತೆ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಒಡನಾಟವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೌರ್ ರವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ( [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]] ) ಭೇಟಿಯಾದ [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ|ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ]] ಆಲೋಚನೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೌರ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ೧೬ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಂತರ ''ರಾಜಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ರವರಿಗೆ ಪತ್ರಗಳು '' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಿಂದ ಪತ್ರಗಳ ಸಂಪುಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web |last=Roychowdhury |first=Adrija |date=2020-08-27 |title=Rajkumari Amrit Kaur: The princess who built AIIMS |url=https://indianexpress.com/article/research/rajkumari-amrit-kaur-the-princess-who-built-aiims-6570937/ |access-date=2020-08-30 |website=[[The Indian Express]]}}</ref> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> [[ಜಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಬಾಗ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ|ಜಲಿಯನ್ ವಾಲಾಬಾಗ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದ]] ನಂತರ, ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಪಡೆಗಳು ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಅಮೃತಸರದಲ್ಲಿ ೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದಾಗ, ಕೌರ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಬಲ ಟೀಕೆಕಾರರಾದರು. ಅವರು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ತರುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |last=Bhardwaj |first=Deeksha |date=2 February 2019 |title=Rajkumari Amrit Kaur, the princess who was Gandhi's secretary & India's first health minister |url=https://theprint.in/theprint-profile/rajkumari-amrit-kaur-the-princess-who-was-gandhis-secretary-indias-first-health-minister/186245/ |access-date=18 October 2019 |website=[[ThePrint]]}}</ref> ಅವರು ಪರ್ದಾ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ದೇವದಾಸಿ]] ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ಕೌರ್ ೧೯೨೭ ರಲ್ಲಿ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು <ref name="bhardwaj">{{Cite web |last=Bhardwaj |first=Deeksha |date=2 February 2019 |title=Rajkumari Amrit Kaur, the princess who was Gandhi's secretary & India's first health minister |url=https://theprint.in/theprint-profile/rajkumari-amrit-kaur-the-princess-who-was-gandhis-secretary-indias-first-health-minister/186245/ |access-date=18 October 2019 |website=[[ThePrint]]}}</ref> ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ೧೯೩೦ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ೧೯೩೦ರಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ|ದಂಡಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ]] ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಕೌರ್ ೧೯೩೪ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿಯವರ [[ಆಶ್ರಮ|ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸಲು ಹೋದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಶ್ರೀಮಂತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಕಠಿಣ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="bhardwaj" /> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ, ೧೯೩೭ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಭಾರತದ (ಇಂದಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಖೈಬರ್-ಪಖ್ತುಂಖ್ವಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ) ಬನ್ನು, ವಾಯುವ್ಯ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಸದ್ಭಾವನೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಹೋದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಮೇಲೆ ದೇಶದ್ರೋಹದ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಿ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿಟ್ಟರು. <ref>{{Cite web |title=Rajkumari Amrit Kaur, an epitome of patriotism and sacrifice |url=http://www.navrangindia.in/2017/08/rajkumari-amrit-kaur-epitome-of.html |access-date=2023-05-23 |archive-date=2023-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523034300/http://www.navrangindia.in/2017/08/rajkumari-amrit-kaur-epitome-of.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> [[ಚಿತ್ರ:Mahatma_Gandhi_with_Rajkumari_Amrit_Kaur_at_Simla_in_1945.jpg|thumb| ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರಿ, ಶಿಮ್ಲಾ ೧೯೪೫]] ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಆದರೆ ೧೯೪೨ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗಿ ಚಳುವಳಿ|ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗಿ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ]] ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಅವರು ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಜೈಲಿಗೆ ಹಾಕಿದರು. <ref name="pib">{{Cite web |last=Srinivas |first=V |date=24 September 2016 |title=RajKumari Amrit Kaur |url=https://pib.gov.in/newsite/feacontent.aspx?relid=151084 |access-date=18 October 2019 |website=[[Press Information Bureau]] |publisher=Ministry of Health and Family Affairs}}</ref> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ಅವರು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮತದಾನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರು, <ref>{{Cite web |date=2018-01-24 |title=Amrit Kaur: The princess turned Gandhian who fought Nehru on women's political participation |url=https://indianexpress.com/article/gender/amrit-kaur-the-princess-turned-gandhian-who-fought-nehru-on-womens-political-participation-5037044/ |access-date=2023-05-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸ್ ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಲೋಥಿಯನ್ ಸಮಿತಿಯ ಮುಂದೆ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ಜಂಟಿ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯ ಮುಂದೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite web |title=EMINENT PARLIAMENTARIANS MONOGRAPH SERIES |url=https://eparlib.nic.in/bitstream/123456789/761593/1/Eminent_Parliamentarians_Series_Rajkumari_Amrit_Kaur_English.pdf}}</ref> ಕೌರ್ ರವರು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣ ನಿಧಿ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |date=2018-03-07 |title=Meet Princess Amrit Kaur, India's First Health Minister Who Built AIIMS |url=https://www.indiatimes.com/news/india/meet-princess-amrit-kaur-india-s-first-health-minister-who-built-aiims-341005.html |access-date=2023-05-23 |website=Indiatimes |language=en-IN}}</ref> ಅವರು ನವದೆಹಲಿಯ ಲೇಡಿ ಇರ್ವಿನ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |title=Rajkumari Amrit Kaur: India's First Health Minister And Her Efforts For Reforming The Nation |url=https://thelogicalindian.com/app-lite/history/rajkumari-amrit-kaur-32123 |access-date=2023-05-23 |website=thelogicalindian.com |archive-date=2023-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523034733/https://thelogicalindian.com/app-lite/history/rajkumari-amrit-kaur-32123 |url-status=dead }}</ref> ೧೯೪೫ ಮತ್ತು ೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ನಿಯೋಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web |title=The Place of women in UNESCO: an Indian view |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000073882 |access-date= |website=}}</ref> ಅವರು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸ್ಪಿನ್ನರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌ನ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Celebrating Navratri with 9 Women Heros!! Lets Salute Amrit Kaur |url=https://www.bankersadda.com/celebrating-navratri-with-9-women-heros-lets-salute-amrit-kaur/ |access-date=2023-05-23 |website=www.bankersadda.com |archive-date=2023-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523035206/https://www.bankersadda.com/celebrating-navratri-with-9-women-heros-lets-salute-amrit-kaur/amp/ |url-status=dead }}</ref> ಕೌರ್ ಅನಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು <ref>{{Cite journal|last=Sriprakash|first=Arathi|last2=Sutoris|first2=Peter|last3=Myers|first3=Kevin|date=2019|title=The science of childhood and the pedagogy of the state: Postcolonial development in India, 1950s|journal=Journal of Historical Sociology|language=en|volume=32|issue=3|pages=345–359|doi=10.1111/johs.12246|issn=0952-1909|pmc=7198113|pmid=32412520}}</ref> ಮತ್ತು [[ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ|ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹಗಳ]] ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪರ್ದಾ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅದು ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite web |last=Rana |first=Ratika |date=2021-11-24 |title=Rajkumari Amrit Kaur: India's First Health Minister And Her Efforts For Reforming The Nation |url=https://thelogicalindian.com/history/rajkumari-amrit-kaur-32123 |access-date=2023-05-23 |website=The Logical Indian |language=en |archive-date=2023-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523035205/https://thelogicalindian.com/history/rajkumari-amrit-kaur-32123 |url-status=dead }}</ref> ===ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ === ರಾಜ್ ಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಪಂಜಾಬಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಆಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದರು. <ref name="FrykenbergYoung2009" /> ೧೯೪೭ ರಿಂದ ೧೯೫೭ ರವರೆಗೆ ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವರಾಗಿ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. <ref name="FrykenbergYoung2009" /> ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ ಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ತೋರಿದರು. <ref name="FrykenbergYoung2009" /> [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರು]] ರಾಜ್ ಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಅವರನ್ನು "ಭಾರತದ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿ" ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. <ref name="FrykenbergYoung2009" /> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರಾವಿನ್ಸ್‌ನ ಮೀರತ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ ಬೆದರಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೌರ್ ನೆಹರೂಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದರು. <ref name="FrykenbergYoung2009" /> ನಂತರ ನೆಹರೂ ಅವರು ಕೌರ್ ಬರೆದ ಎರಡು ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗೆ ರವಾನಿಸಿದರು. <ref name="FrykenbergYoung2009">{{Cite book|title=India and the Indianness of Christianity|url=https://archive.org/details/indiaindiannesso0000unse|last=Frykenberg|first=Robert Eric|last2=Young|first2=Richard Fox|date=2009|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-6392-8|page=[https://archive.org/details/indiaindiannesso0000unse/page/225 225]|language=en}}</ref> === ಎ.ಐ.ಐ.ಎಂ.ಎಸ್ (ಏಮ್ಸ್)ನ ಸ್ಫೂರ್ತಿ === ೧೯೫೬ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೮ ರಂದು, ಆಗಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವೆ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಅವರು [[ಲೋಕಸಭೆ|ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ]] (ಜನರ ಮನೆ) ಹೊಸ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಅವರು ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆಯಿಲ್ಲದೆ, {{Authority control}}"ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು, ಅದು ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಯುವಕ-ಯುವತಿಯರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಒಂದು ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವಂತೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಲ್ಪನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ, ಹಣದ ಅಗತ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ಕೌರ್ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನಂಬರ್ ಒನ್ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಲು ಇನ್ನೂ ೧೦ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite news |last=Rajkumari Amrit |first=Kaur |title=The Princess Who Built AIIMS |url=https://indianexpress.com/article/research/rajkumari-amrit-kaur-the-princess-who-built-aiims-6570937/}}</ref> === ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯೆ === [[ಚಿತ್ರ:Rajkumari_Amrit_Kaur_receiving_penicillin_cases.jpg|thumb| ತೊಂಬತ್ಮೂರು ಪೆನ್ಸಿಲಿನ್ ಪ್ರಕರಣಗಳು, ಕೆನಡಾದ ರೆಡ್‌ಕ್ರಾಸ್‌ನಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ೧೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೪೭ ರಂದು ಕೆನಡಾದಿಂದ ವಿಶೇಷ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ನವದೆಹಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ಪಾಲಮ್ ಏರೋಡ್ರೋಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಅವರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವುದು. ಜೀವರಾಜ್ ನಾರಾಯಣ್ ಮೆಹ್ತಾ, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರೆಡ್‌ಕ್ರಾಸ್‌ನ ಸರ್ದಾರ್ ಬಲ್ವಂತ್ ಸಿಂಗ್ ಪುರಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |last=Sethu |first=Divya |date=2021-02-17 |title=India's Journey From Requesting Penicillin in 1947 to Making Vaccines for the World |url=https://www.thebetterindia.com/249438/india-covid-19-vaccine-hub-covishield-serum-institute-narendra-modi-justin-trudeau-canada-partition-penicillin-malaria-history-div200/ |access-date=2023-05-23 |website=The Better India |language=en-US}}</ref>]] ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಕೌರ್ ಅವರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರಾವಿನ್ಸ್‌ನಿಂದ [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಭೆ|ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಗೆ]] ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಇದು [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ|ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು]] ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. <ref>[http://cadindia.clpr.org.in/ CADIndia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722174136/http://cadindia.clpr.org.in/ |date=22 ಜುಲೈ 2019 }}. Cadindia.clpr.org.in. Retrieved on 7 December 2018.</ref> ಅವರು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಪಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಉಪಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು. <ref>[http://cadindia.clpr.org.in/constituent_assembly_members/rajkumari_amrit_kaur Rajkumari Amrit Kaur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323063912/http://cadindia.clpr.org.in/constituent_assembly_members/rajkumari_amrit_kaur |date=23 ಮಾರ್ಚ್ 2019 }}. Cadindia.clpr.org.in (6 February 1964). Retrieved on 2018-12-07.</ref> ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ, ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ನೀತಿಸಂಹಿತೆ|ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆಯ]] ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. <ref name=":0"/> ಅವರು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸ್‌ಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ದೃಢವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದರು. === ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವರು === ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]] ಅವರ ಮೊದಲ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನ ಭಾಗವಾದರು. ಇವರು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಜನವರಿ ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಡೇಮ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ (ಡಿಸ್ ಟಿಜೆ) ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. <ref>{{Cite web |title=Page 81 {{!}} Issue 38503, 4 January 1949 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/38503/page/81 |website=www.thegazette.co.uk }}{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅವರಿಗೆ [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯ|ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯವನ್ನು]] ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="bhardwaj"/> ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. <ref name=":0"/> ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವೆಯಾಗಿ, ಕೌರ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಮಲೇರಿಯಾ]] ಹರಡುವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಪ್ರಮುಖ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. <ref name=":0" /> <ref name=":2">{{Cite news |date=1964-02-07 |title=Rajkumari Amrit Kaur, 75, Dies; India's First Minister of Health; Gandhi's Secretary 17 Years, a Princess, Led Campaign to Eradicate Malaria |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1964/02/07/archives/rajkumari-amrit-kaur-75-dies-indias-first-minister-of-health.html |access-date=2020-08-30}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nytimes.com/1964/02/07/archives/rajkumari-amrit-kaur-75-dies-indias-first-minister-of-health.html "Rajkumari Amrit Kaur, 75, Dies; India's First Minister of Health; Gandhi's Secretary 17 Years, a Princess, Led Campaign to Eradicate Malaria"]. ''[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್|The New York Times]]''. 7 February 1964<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 August</span> 2020</span>.</cite></ref> ಅವರು ಕ್ಷಯರೋಗವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಿ.ಸಿ.ಜಿ ಲಸಿಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರೇರಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಏಕೈಕ ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ ಕಾಂಟಿನೆನ್ಸ್ ಎಂದು ಕೌರ್ ನಂಬಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನನ ನಿಯಂತ್ರಣದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. <ref name="time1955">{{Cite web |date=17 January 1955 |title=INDIA: Baby Days Are Black |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,891127,00.html |access-date=4 August 2023 |website=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref> [[ಸಂತಾನ ನಿಯಂತ್ರಣ|ಗರ್ಭನಿರೋಧಕಗಳಿಗೆ]] ಸರ್ಕಾರದ ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ "ಸುರಕ್ಷಿತ" ದಿನಗಳು (ಹಸಿರು) ಮತ್ತು "ಮಗುವಿನ" ದಿನಗಳು (ಕಪ್ಪು) ಜಾಡನ್ನು ಇಡಲು ಮಣಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref name="time1955" /> ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರು ಮಣಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಹಸುಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಂತಹ ಮಣಿಯನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇತರರು ಮುಜುಗರಕ್ಕೊಳಗಾದರು ಮತ್ತು ಮಣಿಗಳು ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. <ref name="time1955" /> ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಚೈಲ್ಡ್ ವೆಲ್ಫೇರ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೌರ್ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |title=Aboutus |url=http://www.iccw.co.in/dared_dream.html |access-date=2020-08-30 |website=www.iccw.co.in |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624082355/http://www.iccw.co.in/dared_dream.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Roychowdhury |first=Adrija |date=2020-08-27 |title=Rajkumari Amrit Kaur: The princess who built AIIMS |url=https://indianexpress.com/article/research/rajkumari-amrit-kaur-the-princess-who-built-aiims-6570937/ |access-date=2020-08-30 |website=[[The Indian Express]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRoychowdhury2020">Roychowdhury, Adrija (27 August 2020). [https://indianexpress.com/article/research/rajkumari-amrit-kaur-the-princess-who-built-aiims-6570937/ "Rajkumari Amrit Kaur: The princess who built AIIMS"]. ''[[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|The Indian Express]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 August</span> 2020</span>.</cite></ref> ಕೌರ್ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ರೆಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ರೆಡ್‌ಕ್ರಾಸ್ ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರವರ್ತಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದೆ. ಅವರು ಕ್ಷಯರೋಗ ಮತ್ತು ಕುಷ್ಠರೋಗದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref name=":0" /> ಅವರು ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. <ref name=":0" /> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ರಾಜ್ ಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನರ್ಸಿಂಗ್, ನವದೆಹಲಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು (೧೯೪೬ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು). ನಂತರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಆ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿತು. <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> ೧೯೫೭ ರಿಂದ ಅವರು ಸಾಯುವವರೆಗೂ (೧೯೬೪)ಅವರು [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ|ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ]] ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೫೮ ಮತ್ತು ೧೯೬೩ ರ ನಡುವೆ ಕೌರ್ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮೋಟಾರ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಸಾಯುವವರೆಗೂ, ಅವರು ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್, ಕ್ಷಯರೋಗ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ರೆನೆ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸಹ ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web |title=Genealogy |url=http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/kapurthala.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808230543/http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/kapurthala.html |archive-date=8 August 2018 |access-date=5 February 2019}}</ref> ಅವರನ್ನು ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಟೈಮ್ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ನ ವರ್ಷದ ಮಹಿಳೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":0"/> <ref name=":3">Sambuy, L. M., & Portnowitz, T. (2023). ''[[In Search of Amrit Kaur]]: A lost princess and her vanished world''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ಇಲ್ಲಾ ವಿಜ್ ಅವರಿಂದ [https://www.tribuneindia.com/2000/20000318/windows/fact.htm "ರಾಜಕುಮಾರಿ ಅಮೃತ್ ಕೌರ್"], ಮತ್ತು ಕೌರ್‌ನ ''ಗಾಂಧೀಜ್ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ'' ಕಿರು ಸಾರಾಂಶ, ''[[ದಿ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನ್]]'', ಚಂಡೀಗಢ {{Authority control}}  {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 0hgeseamkh7j5swb5g6i87uhn4gvnon 0 154945 1431650 1384593 2026-10-09T07:07:38Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431650 wikitext text/x-wiki   +{{Infobox musical artist|name=Shanmukha Priya|image=|alt=|caption=|native_name=|birth_date={{Birth date and age|2002|11|02|df=y}}|birth_place=[[Visakhapatnam]], [[Andhra Pradesh]], India|genre={{hlist|[[Carnatic music]]|Pop|[[Jazz]]|[[Yodeling]]}}|occupation=Singer|instrument={{hlist|Vocals}}|years_active=2008–present}} '''ಷಣ್ಮುಖ ಪ್ರಿಯಾ''' (ಜನನ ೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೨) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಗಾಯಕಿ, ಇವರು [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]], [[ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತ|ಜಾಝ್]], ರಾಕ್, ಪಾಪ್ ಮತ್ತು ಯೋಡೆಲಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |date=25 March 2021 |title=Shanmukhapriya FINALLY breaks her silence on participating in Indian Idol 12 despite winning other singing reality shows |url=https://www.bollywoodlife.com/tv/shanmukhapriya-finally-breaks-her-silence-on-participating-in-indian-idol-12-despite-winning-other-singing-reality-shows-1800066/ |access-date=8 July 2021 |website=Bollywood Life |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185500/https://www.bollywoodlife.com/tv/shanmukhapriya-finally-breaks-her-silence-on-participating-in-indian-idol-12-despite-winning-other-singing-reality-shows-1800066/ |archive-date=9 ಜುಲೈ 2021 |url-status=dead}}</ref> ಅವರು <nowiki><i id="mwEw">ಪಡುತಾ ತೀಯಾಗ ಎಸ್ 6</i></nowiki> (೨೦೧೩), ''ಸಾ ರೆ ಗಮಾ ಪಾ ಎಲ್'ಇಲ್ ಚಾಂಪ್ಸ್ ೨೦೧೭'' (೨೦೧೭) ಮತ್ತು <nowiki><i id="mwFw">ಇಂಡಿಯನ್ ಐಡಲ್ ೧೨</i></nowiki>(೨೦೨೦-೨೦೨೧) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಜನಪ್ರಿಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಶೋಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |title=Indian Idol 12 contestant Shanmukha Priya Biography: Age, Education, Life, Family, Videos and Photos |url=https://www.jagrantv.com/show/shanmukha-priya-biography-age-education-life-family-videos-and-photos-biography-age-education-life-family-videos-and-photos-rc1016406 |access-date=8 July 2021 |website=[[Jagran Prakashan Limited|Jagran TV]] |language=en}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಷಣ್ಮುಖ ಪ್ರಿಯಾ ಅವರು ಭಾರತದ [[ವಿಶಾಖಪಟ್ನಂ|ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ]] [[ತೆಲುಗು]] ಮಾತನಾಡುವ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |date=20 May 2021 |title=From Revanth to Shanmukha Priya, list of 10 amazing playback singers from Vizag |url=https://www.yovizag.com/list-of-10-playback-singers-from-vizag/ |access-date=8 July 2021 |website=Vizag |language=en-US}}</ref> ಅವರ ತಾಯಿ ರತ್ನಮಾಲಾ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಮತ್ತು ಅವರ ತಂದೆ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರು [[ವೀಣೆ|ವೀಣಾ]], ಪಿಟೀಲು, ಗಿಟಾರ್, [[ಮ್ಯಾಂಡೊಲಿನ್|ಮ್ಯಾಂಡೋಲಿನ್]] ಮತ್ತು ಕೀಬೋರ್ಡ್ ವಾದ್ಯ ವಾದಕರು. <ref>{{Cite web |title=Indian Idol contestant Shanmukha Priya father interview Veena Srinivas face to face |url=https://www.ap7am.com/lv-343745-indian-idol-contestant-shanmukha-priya-father-interview-veena-srinivas-face-to-face |access-date=8 July 2021 |website=ap7am.com |language=en |archive-date=9 ಜುಲೈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185342/https://www.ap7am.com/lv-343745-indian-idol-contestant-shanmukha-priya-father-interview-veena-srinivas-face-to-face |url-status=dead }}</ref> ಆಕೆ ಮೂರು ವರ್ಷದವಳಿದ್ದಾಗ ಆಕೆಯ ತಂದೆ ಮೊದಲು ಅಲಾರಾಂ ಗಡಿಯಾರದಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವ ರಾಗಕ್ಕೆ ಅವಳು ಗುನುಗುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದರು ಎಂದು ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'' ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ವೀಣೆಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಅವಳಿಗೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮತ್ತು ಲಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. <ref>{{Cite news |last=Ganguly |first=Nivedita |date=22 July 2017 |title=Vizag's young singing sensation rocks the nation with her talent |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/vizags-young-singing-sensation-rocks-the-nation-with-her-talent/article19327500.ece |access-date=8 July 2021 |issn=0971-751X}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಗಾಯನದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |date=26 March 2021 |title=Shanmukhapriya on Her Indian Idol 12 Journey, Anushka Sharma Shares a Glimpse of Vamika |url=https://www.news18.com/news/movies/shanmukhapriya-on-her-indian-idol-12-journey-anushka-sharma-shares-a-glimpse-of-vamika-3574274.html |access-date=8 July 2021 |website=News18 |language=en}}</ref> ೬ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅವರು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಜೀ ತೆಲುಗಿನ ಟಿವಿ ಶೋ <nowiki><i id="mwLQ">ಸಾ ರೆ ಗಮಾ ಪಾ ಎಲ್'ಇಲ್ ಚಾಂಪ್ಸ್ 2008</i></nowiki> ರೊಂದಿಗೆ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಸಿಂಗಿಂಗ್‌ಗೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Indian Idol 12 Contestant Shanmukha Priya is a Fabulous Singer, Check Out Interesting Facts About Her |url=https://www.india.com/photos/entertainment/indian-idol-12-contestant-shanmukha-priya-is-a-fabulous-singer-check-out-interesting-facts-about-her-203766/ |access-date=8 July 2021 |website=www.india.com |language=en}}</ref> [[ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ|ಎಸ್‌ಪಿ ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]] ತೀರ್ಪುಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಶೋ ''ಪಡುತಾ ತೀಯಾಗ'' ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಗತಿಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Did you know? These Indian Idol 12 contestants have participated in other reality shows before |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/did-you-know-these-indian-idol-12-contestants-have-participated-other-reality-shows |access-date=8 July 2021 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ, ಅವರು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಯಾದರು ಮತ್ತು ೨೦೧೦ ರ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ ''ತೇಜಮ್‌ಗಾಗಿ'' ಹಾಡನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Tejam 2010 Telugu Movie Songs, Tejam Music Director Lyrics Videos Singers & Lyricists |url=https://moviegq.com/movie/tejam-8798/songs |access-date=8 July 2021 |website=MovieGQ |language=en |archive-date=9 ಜುಲೈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190111/https://moviegq.com/movie/tejam-8798/songs |url-status=dead }}</ref> ನಂತರ, ಅವರು ಐದು ದೂರದರ್ಶನ ಗಾಯನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೆಲುಗು, ಎರಡು ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಒಂದು ತಮಿಳು. <ref>{{Cite web |title=Interview: I will miss 'The Voice India Kids', says ShanmukhaPriya, who recently got eliminated |url=http://www.merinews.com/mobile/article/Entertainment/2016/9/4/interview-i-will-miss-the-voice-india-kids-says-shanmukhapriya-who-recently-got-eliminated/15919985 |access-date=8 July 2021 |website=www.merinews.com |archive-date=9 ಜುಲೈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709192205/http://www.merinews.com/mobile/article/Entertainment/2016/9/4/interview-i-will-miss-the-voice-india-kids-says-shanmukhapriya-who-recently-got-eliminated/15919985 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |date=30 October 2017 |title=Sa Re Ga Ma Pa Li'l Champs 2017: Shreyan Bhattacharya, Anjali Gaikwad emerge winners |url=https://www.hindustantimes.com/tv/sa-re-ga-ma-pa-li-l-champs-2017-shreyan-bhattacharya-anjali-gaikwad-emerge-winners/story-4vTF3xkaNVSkW0Lh0Jlh1M.html |access-date=8 July 2021 |website=[[Hindustan Times]] |language=en}}</ref> <nowiki><i id="mwPw">ಇಂಡಿಯನ್ ಐಡಲ್ ೧೨</i></nowiki> ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿನಯವು ಅವಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. <ref>{{Cite web |title=Indian Idol 12 contestant Shanmukha Priya makes judges groove on her song 'Mera naam chin chin chu' |url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/indian-idol-12-contestant-shanmukha-priya-makes-judges-groove-her-song-mera-naam-chin-chin-chu-790894 |access-date=8 July 2021 |website=[[Pinkvilla]] |language=en |archive-date=9 ಜುಲೈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709191405/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/indian-idol-12-contestant-shanmukha-priya-makes-judges-groove-her-song-mera-naam-chin-chin-chu-790894 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Shanmukhapriya's performance made the team of Scam 1992 mesmerized |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/shanmukhapriya-s-performance-made-the-team-of-scam-1992-mesmerized-201224 |access-date=8 July 2021 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> ''ಜಾನೇ ತೂ'' ಚಿತ್ರದ "ಜಾನೆ ತೂ ಮೇರಾ ಕ್ಯಾ ಹೈ" ಹಾಡಿಗೆ ಆಕೆಯ [[ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತ|ಜಾಝ್]] ಶೈಲಿಯ ಅಭಿನಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ನಂತರ... ''ಯಾ ಜಾನೆ ನಾ'' (೨೦೦೮) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|AR ರೆಹಮಾನ್]] ಅವಳನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ 'ಜಾಜ್ ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಎಂದು ಕರೆದರು. <ref>{{Cite web |date=7 April 2021 |title=Indian Idol 12: Shanmukhapriya is completely mesmerised as AR Rahman backs her performance with his piano piece |url=https://www.bollywoodlife.com/photos/indian-idol-12-shanmukhapriya-is-completely-mesmerised-as-ar-rahman-backs-her-performance-with-his-piano-piece-1807113/ |access-date=8 July 2021 |website=www.bollywoodlife.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709191054/https://www.bollywoodlife.com/photos/indian-idol-12-shanmukhapriya-is-completely-mesmerised-as-ar-rahman-backs-her-performance-with-his-piano-piece-1807113/ |archive-date=9 ಜುಲೈ 2021 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |date=7 April 2021 |title=A.R. Rahman plays piano during Shanmukhapriya's performance on Indian Idol Season 12 |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/r-rahman-plays-piano-shanmukhapriyas-performance-indian-idol-season-12/ |access-date=8 July 2021 |website=[[Bollywood Hungama]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=7 April 2021 |title=Watch: AR Rahman is all praise for Shanmukhapriya in Indian Idol 12 |url=https://www.yovizag.com/ar-rahman-praises-shanmukhapriya-indian-idol-12/ |access-date=8 July 2021 |website=Vizag |language=en-US}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಆಕೆಯ ಯೋಡೆಲಿಂಗ್ ಶೈಲಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಟ್ರೋಲ್ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |date=26 May 2021 |title=Indian Idol 12's contestant Shanmukha Priya responds to trolling: 'I take it with a pinch of salt' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/indian-idol-12-contestant-shanmukha-priya-responds-to-trolls-7329657/ |access-date=8 July 2021 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=26 May 2021 |title=Indian Idol 12: Shanmukha Priya Breaks Silence on People Demanding Her Eviction |url=https://www.india.com/entertainment/tv-news-indian-idol-12-shanmukha-priya-breaks-silence-on-people-demanding-her-eviction-indian-idol-controversy-update-4691859/ |access-date=8 July 2021 |website=India.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=25 May 2021 |title='Indian Idol 12': Shanmukhapriya On Being Trolled, Says, "Even Michael Jackson Had To Endure Criticism |url=https://tellydrama.com/indian-idol-12-shanmukhapriya-on-being-trolled-says-even-michael-jackson-had-to-endure-criticism/ |access-date=8 July 2021 |website=Telly Drama {{!}} Web-Series {{!}} Television {{!}} Big Boss 14 |language=en-US |archive-date=12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212043303/https://tellydrama.com/indian-idol-12-shanmukhapriya-on-being-trolled-says-even-michael-jackson-had-to-endure-criticism/ |url-status=dead }}</ref> ಈ ಟೀಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ''ಇಂಡಿಯನ್ ಐಡಲ್ ೧೨'' ರಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯ ವಿವಿಧ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದೆ <ref>{{Cite news |date=23 May 2021 |title=Indian Idol 12: Netizens slam contestant Shanmukhapriya for 'ruining' a classic song; say she should be evicted – Times of India |language=en |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/indian-idol-12-netizens-slam-contestant-shanmukhapriya-for-ruining-a-classic-song-say-she-should-be-evicted/articleshow/82878583.cms |access-date=8 July 2021}}</ref> === ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿಯಾಗಿ === {| class="wikitable" |+ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ! ವರ್ಷ ! ಚಲನಚಿತ್ರ ! ಹಾಡು ! ಸಂಯೋಜಕ ! ಗೀತರಚನೆಕಾರ ! ಸಹ ಗಾಯಕ ! ಭಾಷೆ |- |೨೦೧೦ | ''ತೇಜಮ್'' | "ಇಸ್ಕೊನ್ ಲೋನಾ ಕೃಷ್ಣುಡಿಕೈನಾ" | ಗಣ | ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನಾ | – | ತೆಲುಗು |- |೨೦೧೯ | ''ಆಶಿ ಹಾಯ್ ಆಶಿಕಿ'' | "ಸಂಜೆ ಕ್ಯಾ" | ಸಚಿನ್ ಪಿಲ್ಗಾಂವ್ಕರ್ | ಅಭಿಷೇಕ್ ಖಾಂಕರ್ | [[ಸೋನು ನಿಗಮ್]] | ಮರಾಠಿ |- |೨೦೨೧ | ''ಅಡವಿ ಡೊಂಗ'' | "ಅತ್ತ ಸುದ್ದೋಯ್" | ವಿನೋದ್ ಯಜಮಾನ್ಯ | ರಾಂಬಾಬು ಗೋಸಾಲ | ವಿನೋದ್ ಯಜಮಾನ್ಯ | rowspan="5" | ತೆಲುಗು |- | rowspan="4" |೨೦೨೨ | ''ಮಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಂದಿ'' | "ಅಲೋನ್ ಅಲೋನ್ (ಸ್ತ್ರೀ ಆವೃತ್ತಿ)" | ಅನುಪ್ ರೂಬೆನ್ಸ್ | | – |- | ''ಬೂದು'' <ref>{{Cite web |last=Vadlmudi |first=Raghu |date=2022-02-14 |title=గ్రే చిత్రం నుండి ఇండియ‌న్ ఐడ‌ల్ ఫేమ్ షణ్ముఖ ప్రియ పాడిన పాట విడుద‌ల చేసిన ఎస్ త‌మ‌న్ |url=https://telugustop.com/indian-idol-fame-shanmukha-priya-sings-a-song-from-the-movie-gray-%e0%b0%97%e0%b1%8d%e0%b0%b0%e0%b1%87 |access-date=2022-02-15 |website=TeluguStop.com |language=te |archive-date=2022-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215050149/https://telugustop.com/indian-idol-fame-shanmukha-priya-sings-a-song-from-the-movie-gray-%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B1%87 |url-status=dead }}</ref> | "ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿದ ಸ್ಪೈ" | ನಾಗರಾಜು ತಲ್ಲೂರಿ | ಕಿಟ್ಟು ವಿಸ್ಸಾಪ್ರಗಡ | – |- | ''ಧರ್ಮಸ್ಥಳಿ'' | "ಕೊಡಿ ಕತ್ತಿ" | ವಿನೋದ್ ಯಜಮಾನ್ಯ | ರಾಂಬಾಬು ಗೋಸಾಲ | ವಿನೋದ್ ಯಜಮಾನ್ಯ |- | <nowiki><i id="mwnw">ಲಿಗರ್</i></nowiki> <ref>{{Cite news |date=7 September 2021 |title=Vijay Deverakonda fulfils promise to Shanmukha Priya: Indian Idol singer roped in for Liger - Times of India |language=en |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/vijay-deverakonda-fulfils-promise-to-shanmukha-priya-indian-idol-singer-roped-in-for-liger/articleshow/86000158.cms |access-date=2021-11-25}}</ref> | "ಮಂಚಲಿ" | ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ | – | – |} == ಚಿತ್ರಕಥೆ == === ದೂರದರ್ಶನ === {| class="wikitable" |+ !ವರ್ಷ ! ಕೆಲಸ ! ಚಾನಲ್ ! ಭಾಷೆ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |೨೦೦೮ | <nowiki><i id="mwtg">ಸಾ ರೆ ಗಮಾ ಪಾ ಎಲ್'ಇಲ್ ಚಾಂಪ್ಸ್ ೨೦೦೮</i></nowiki> | ಜೀ ತೆಲುಗು | ತೆಲುಗು | |- | rowspan="3" |೨೦೧೩ | ''ಪಡುತಾ ತೀಯಾಗ'' | ETV | ತೆಲುಗು | |- | <nowiki><i id="mwxw">ಸೂಪರ್ ಸಿಂಗರ್ ೪</i></nowiki> | MAA ಟಿವಿ | ತೆಲುಗು | |- | ''ಸೂಪರ್ ಸಿಂಗರ್ ಜೂನಿಯರ್'' | ವಿಜಯ ಟಿವಿ | ತಮಿಳು | |- |೨೦೧೫ | <nowiki><i id="mw2A">ಸೂಪರ್ ಸಿಂಗರ್ ೯</i></nowiki> | ಸ್ಟಾರ್ ಮಾ | ತೆಲುಗು | |- |೨೦೧೬ | <nowiki><i id="mw4Q">ವಾಯ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಿಡ್ಸ್ S೧</i></nowiki> | &amp;amp;ಟಿವಿ | ಹಿಂದಿ | ಅಂತಿಮ ವಾರದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ <ref>{{Cite web |title='The Voice Kids' eliminated contestants Shanmukha and Ridipta return to studies |url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/161003-voice-kids-eliminated-contestants-shanmukha |access-date=8 July 2021 |website=www.radioandmusic.com |language=en}}</ref> |- |೨೦೧೭ | ''ಸಾ ರೆ ಗಮಾ ಪಾ ಎಲ್'ಇಲ್ ಚಾಂಪ್ಸ್ ೨೦೧೭'' | ಜೀ ಟಿವಿ | ಹಿಂದಿ | |- |೨೦೨೦-೨೧ | <nowiki><i id="mw9Q">ಭಾರತೀಯ ವಿಗ್ರಹ ೧೨</i></nowiki> | ಭಾರತವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ | ಹಿಂದಿ | 5ನೇ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ |- |೨೦೨೦ | ''ಕಪಿಲ್ ಶರ್ಮಾ ಶೋ'' | ಭಾರತವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ | ಹಿಂದಿ | ಅತಿಥಿಯಾಗಿ <ref>{{Cite web |date=20 November 2020 |title=Kapil Sharma pokes fun at Aditya Narayan for announcing marriage after Neha Kakkar's wedding |url=https://www.dnaindia.com/television/report-the-kapil-sharma-show-promo-kapil-sharma-pokes-fun-at-aditya-narayan-for-announcing-marriage-after-neha-kakkar-s-wedding-2857628/amp |access-date=20 November 2020 |website=Daily News & Analysis}}</ref> |- | rowspan="2" |೨೦೨೧ | ''ಸೂಪರ್ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್'' | ಭಾರತವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ | ಹಿಂದಿ | ಅತಿಥಿಯಾಗಿ |- | ''ಶ್ರೀದೇವಿ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿ'' | ETV | ತೆಲುಗು | ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೈವ್ ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು <ref>{{Cite web |title=Sridevi Drama Company latest promo - Shanmukha Priya entertains; emotional tributes to Puneeth Raj Kumar |url=https://www.ap7am.com/lv-356189-sridevi-drama-company-latest-promo-shanmukha-priya-entertains-emotional-tributes-to-puneeth-raj-kumar |access-date=2021-11-25 |website=ap7am.com |language=en |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125133627/https://www.ap7am.com/lv-356189-sridevi-drama-company-latest-promo-shanmukha-priya-entertains-emotional-tributes-to-puneeth-raj-kumar |url-status=dead }}</ref> |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] hw7ixc0mza3b7ts92yfls2yxa10mixd 0 155147 1431610 1346861 2026-10-08T21:39:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431610 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಭಾಷೆ|name=ಚೋಳನಾfಯ್ಕನ್|states=[[ಭಾರತ]]|region=[[ನಿಲಂಬೂರ್]] ಕಣಿವೆ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಕೇರಳ]]|speakers=281|date=1977|familycolor=ದ್ರಾವಿಡ|fam2=ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ|fam3=[[ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡ I]]|fam4=ತಮಿಳು-ಕನ್ನಡ|fam5=(ವರ್ಗೀಕರಿಸದ)}} '''ಚೋಳನಾಯ್ಕನ್''' [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಿಲಂಬೂರ್ ಕಣಿವೆಯ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಚೋಳನಾಯ್ಕನ್ ಸಮುದಾಯದ ಜನರು ಮಾತನಾಡುವ ದಕ್ಷಿಣ [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ]]. <ref>{{Cite web |url=http://www.languageinindia.com/july2013/ravisankarkeralatriballanguages.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130721004115/http://www.languageinindia.com/july2013/ravisankarkeralatriballanguages.pdf |archive-date=2013-07-21 |url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು. ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿನ ನದಿಗಳ ಬಳಿ ಕಲ್ಲಿನ ಗುಹೆಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ವಿಭಿನ್ನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉಡುಗೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು, ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳು, ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮುಖ್ಯ ಆಹಾರವಾಗಿ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕಾಡು ಬೇರುಗಳು, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸುಗಳು, ಬೀಜಗಳು, ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಸಹ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಚೋಳನಾಯ್ಕನ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಅರಣ್ಯವು ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಮೇವು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೇಟೆ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಗಿರಿಜನ ಸಹಕಾರ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ವಿನಿಮಯದ ಮೂಲಕ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸರಕುಗಳು ಅವರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ.<ref>https://www.google.com/search?q=Cholanaikkan+language&rlz=1C1CHBF_enIN939IN939&oq=Cholanaikkan+language&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIGCAEQRRg80gEJMzYwNmowajE1qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8</ref> ಚೋಳನಾಯ್ಕನ್‌ಗಳು ಒಟ್ಟು 200 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ, ಉಳಿದವರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸ್ವಯಂ-ನಿರ್ಮಿತ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/313712387_Astronomy_of_Cholanaikkan_tribe_of_Kerala#:~:text=Cholanaikkans%20are%20a%20diminishing%20tribe,to%20Kozhikode%20once%20a%20year.</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|30em}} {{ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ಸ್]] jbpoqhowdim6b5r2gu7630ndbmeygq1 0 155154 1431597 1335410 2026-10-08T16:26:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431597 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಅರವಿಂದ್ ವೇಗ್ದಾ | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs. No IMDb. No public records. See WP:BLPPRIVACY--> | birth_place = [[ಅಹಮದಾಬಾದ್]], [[ಗುಜರಾತ್]], [[ಭಾರತ]] | nationality = ಭಾರತೀಯ | occupation = {{hlist|ಸಂಗೀತಗಾರ|ಗಾಯಕ}} | years_active = | known_for = ಗುಜರಾತಿ ಜನಪದ ಸಂಗೀತ | spouse = ಆರತಿ ವೇಗ್ದಾ | children = | relatives = }}   '''ಅರವಿಂದ್ ವೇಗ್ಡಾ''' ಭಾರತದ [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತ್‌ನ]] [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]] ಜಾನಪದ ಗಾಯಕ.<ref name="itvn">{{Cite web |date=11 October 2015 |title=Bigg Boss Contestant No 14 Arvind Vegda - IndiaTV News |url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/bigg-boss-contestant-no-14-arvind-vegda-24544.html |access-date=15 November 2015 |website=India TV News}}</ref> ಅವರು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಶೋ ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯'' ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದರು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಅರವಿಂದ್ ವೇಗ್ದಾ ಅವರು ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೭೪ ರಂದು [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ವಿದ್ಯಾನಗರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಿಂದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾಗೆ ಸೇರಿದರು. ಆದರೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸದೆ ಕೈಬಿಟ್ಟರು. ಅವರು ನವಗುಜರಾತ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ವೇಗ್ಡಾ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಏಜೆಂಟ್ ಆಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಇಂಡಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಹೀಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ರೆಫ್ರಿಜರೇಟಿಂಗ್ ಏರ್ ಕಂಡೀಷನಿಂಗ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್‌ನ ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಚಾಪ್ಟರ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. <ref name="Adhyaru-Majithia 2013">{{Cite web |last=Adhyaru-Majithia |first=Priya |date=3 March 2013 |title=Oppa Bhai-Bhai Style!: Funny, Flamboyant and Famous, That Is Arvind Vegda for You. Credited with Bringing Together Various Folk Tunes of Gujarat and Helping Rediscover Others, Vegda Tells Priya Adhyaru-Majithia How He Earned the Title of King of Desi Rock N' Roll |url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410071714/https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html |archive-date=10 April 2016 |access-date=5 January 2016 |website=DNA |via=HighBeam<nowiki>}</nowiki>}}</ref> == ವೃತ್ತಿ == ಅರವಿಂದ್ ವೇಗ್ದಾ ಅವರಿಗೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಔಪಚಾರಿಕ ತರಬೇತಿ ಇಲ್ಲ. ನರೇಂದ್ರ ರಾವ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರು [[ನವರಾತ್ರಿ]] ನಡೆವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಮಣಿರಾಜ್ ಬರೋಟ್ ಅವರ ಹಠಾತ್ ಮರಣದ ನಂತರ ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ [[ನವರಾತ್ರಿ]] [[ಗರ್ಭಾ(ನೃತ್ಯ)|ಗರ್ಬಾದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಅವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ "ಭಾಯ್ ಭಾಯಿ" ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. <ref name="Adhyaru-Majithia 2013">{{Cite web |last=Adhyaru-Majithia |first=Priya |date=3 March 2013 |title=Oppa Bhai-Bhai Style!: Funny, Flamboyant and Famous, That Is Arvind Vegda for You. Credited with Bringing Together Various Folk Tunes of Gujarat and Helping Rediscover Others, Vegda Tells Priya Adhyaru-Majithia How He Earned the Title of King of Desi Rock N' Roll |url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410071714/https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html |archive-date=10 April 2016 |access-date=5 January 2016 |website=DNA |via=HighBeam<nowiki>}</nowiki>}}</ref> [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೧ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಟ್‌ಗಳನ್ನು <ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211209/_8FgTYbmGnM Ghostarchive] and the [https://web.archive.org/web/20140227040639/http://www.youtube.com:80/watch?v=_8FgTYbmGnM Wayback Machine]</ref> ಹೊಂದಿರುವ ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಟ್ರ್ಯಾಕ್, "ಭಾಯ್ ಭಾಯಿ" ನೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.<ref name="Adhyaru-Majithia 2013">{{Cite web |last=Adhyaru-Majithia |first=Priya |date=3 March 2013 |title=Oppa Bhai-Bhai Style!: Funny, Flamboyant and Famous, That Is Arvind Vegda for You. Credited with Bringing Together Various Folk Tunes of Gujarat and Helping Rediscover Others, Vegda Tells Priya Adhyaru-Majithia How He Earned the Title of King of Desi Rock N' Roll |url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410071714/https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html |archive-date=10 April 2016 |access-date=5 January 2016 |website=DNA |via=HighBeam<nowiki>}</nowiki>}}</ref> <ref name="vb">{{Cite web |date=15 November 2014 |title=Samarjitsinh Renews BJP Membership in Baroda: Bhai Bhai Singer Arvind Vegda, Many Sadhus Also Join Saffron Party |url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-3496007211.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505155330/https://www.highbeam.com/doc/1P3-3496007211.html |archive-date=5 May 2016 |access-date=5 January 2016 |website=DNA |via=HighBeam}}</ref> ''ಭಲಾ ಮೋರಿ ರಾಮ'' (೨೦೧೧) ಸೇರಿದಂತೆ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಂಗಳು ಅರ್ಧ ಮಿಲಿಯನ್ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ. ೨೦೧೨ರ ಗುಜರಾತ್ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದಿಂದ]] ಅವರನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="itvn"/> <ref name="Adhyaru-Majithia 2013" /> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯'' ರಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=4 November 2015 |title=Bigg Boss 9: Arvind Vegda accuses Salman Khan and Colors of rigging votes! |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-bigg-boss-9-arvind-vegda-accuses-salman-khan-and-colors-for-rigging-votes-2141927 |access-date=15 November 2015 |website=dna}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Arvind Vegda Eliminated in Big Boss 9 Double Eviction |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/television/Arvind-Vegda-Eliminated-in-Big-Boss-9-Double-Eviction/2015/10/31/article3107147.ece |access-date=15 November 2015 |website=The New Indian Express |archive-date=17 ನವೆಂಬರ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117031624/http://www.newindianexpress.com/entertainment/television/Arvind-Vegda-Eliminated-in-Big-Boss-9-Double-Eviction/2015/10/31/article3107147.ece |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Arvind Vegda evicted from Bigg Boss house, who'll be next? |url=http://www.hindustantimes.com/tv/arvind-vegda-evicted-from-bigg-boss-house-who-ll-be-next/story-1GHHRHEFlr7xl4NYptAmKJ.html |access-date=15 November 2015 |website=hindustantimes.com/}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |date=13 October 2015 |title=Arvind Vegda in Bigg Boss 9 Double Trouble |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arvind-Vegda-in-Bigg-Boss-9-Double-Trouble/photostory/49387494.cms |access-date=15 November 2015 |website=The Times of India}}</ref> ಅವರು ೨೦೧೬ ರ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಫ್ಯಾನ್‌ನ'' "ಜಬ್ರೋ ಫ್ಯಾನ್" ಹಾಡಿನ ಪ್ರಚಾರದ ಗುಜರಾತಿ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಡಿದರು.<ref name="Fan 2016">{{Cite web |date=2016-02-25 |title=Arvind Vegda: I am thrilled to be associated with Shah Rukh Khan's Fan |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/arvind-vegda-i-am-thrilled-to-be-associated-with-shah-rukh-khans-fan/ |access-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331202424/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/arvind-vegda-i-am-thrilled-to-be-associated-with-shah-rukh-khans-fan/ |archive-date=2016-03-31 |url-status=dead}}</ref> == ದೂರದರ್ಶನ == {| class="wikitable" !ವರ್ಷ ! ಹೆಸರು ! ಪಾತ್ರ ! ಚಾನಲ್ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ! Ref |- | ೨೦೧೫ | ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್'' | ಸ್ಪರ್ಧಿ | ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿ | ೧ ನೇ ದಿನ ಪ್ರವೇಶ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ, ೨೦ನೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=13 October 2015 |title=Arvind Vegda in Bigg Boss 9 Double Trouble |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arvind-Vegda-in-Bigg-Boss-9-Double-Trouble/photostory/49387494.cms |access-date=15 November 2015 |website=The Times of India}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arvind-Vegda-in-Bigg-Boss-9-Double-Trouble/photostory/49387494.cms "Arvind Vegda in Bigg Boss 9 Double Trouble"]. ''The Times of India''. 13 October 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2015</span>.</cite></ref> |} == ಚಿತ್ರಕಥೆ == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! style="background:#B0C4DE;" |ವರ್ಷ ! style="background:#B0C4DE;" | ಚಲನಚಿತ್ರ ! style="background:#B0C4DE;" | ಪಾತ್ರ ! style="background:#B0C4DE;" | ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ! style="background:#B0C4DE;" | Ref |- | ೨೦೨೨ | ಬಗಡಬಿಲ್ಲಾ | ಚಂದು | ಗುಜರಾತಿ ಚಲನಚಿತ್ರ | [[imdbtitle:15554424|೧೦]] |- |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|30em} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ಸ್]] biuaq91w4tpmvdtya0qf2j22xrp9e5u 828 160525 1431599 1377057 2026-10-08T16:36:29Z Grufo 84028 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 1431599 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[idx] ~= nil do tmp = opts[idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) jd4jhydnyce3tw9c50qwx3yd53quopx 0 173144 1431596 1335409 2026-10-08T16:26:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431596 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಅರವಿಂದ್ ವೇಗ್ಡಾ | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs. No IMDb. No public records. See WP:BLPPRIVACY--> | birth_place = [[ಅಹಮದಾಬಾದ್]], ಗುಜರಾತ್, ಭಾರತ | nationality = ಭಾರತೀಯ | occupation = {{hlist|ಸಂಗೀತಗಾರ | ಗಾಯಕ}} | years_active = | known_for = ಗುಜರಾತಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ | spouse = ಆರತಿ ವೆಗ್ಡಾ | children = | relatives = }} '''ಅರವಿಂದ್ ವೆಗ್ಡಾ''' ಇವರು ಭಾರತದ [[ಗುಜರಾತ್]] ಮೂಲದ [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]] ಜಾನಪದ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದು, ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ [[:en: Bigg Boss 9|''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯'']] ರಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/bigg-boss-contestant-no-14-arvind-vegda-24544.html|title=Bigg Boss Contestant No 14 Arvind Vegda – IndiaTV News|work=India TV News|date=11 October 2015|accessdate=15 November 2015}}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಅರವಿಂದ್ ವೆಗ್ಡಾರವರು ೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೭೪ ರಂದು [[ಅಹಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿದ್ಯಾನಗರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ [[ನಾಟಕ|ನಾಟಕದಲ್ಲಿ]] ಡಿಪ್ಲೊಮಾಗೆ ಸೇರಿದರು. ಆದರೆ, [[ವಾಣಿಜ್ಯ(ವ್ಯಾಪಾರ)|ವಾಣಿಜ್ಯವನ್ನು]] ಮುಂದುವರಿಸಲು ಕೈಬಿಟ್ಟರು. ಅವರು ನವಗುಜರಾತ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ವೆಗ್ಡಾರವರು ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಏಜೆಂಟ್ ಆಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. [[ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್|ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಅವರನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಹೀಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಶೈತ್ಯೀಕರಿಸುವ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳ ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | last=Adhyaru-Majithia | first=Priya | title=Oppa Bhai-Bhai Style!: Funny, Flamboyant and Famous, That Is Arvind Vegda for You. Credited with Bringing Together Various Folk Tunes of Gujarat and Helping Rediscover Others, Vegda Tells Priya Adhyaru-Majithia How He Earned the Title of King of Desi Rock N' Roll | website=DNA|via=HighBeam Research | date=3 March 2013 | url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20160410071714/https://www.highbeam.com/doc/1P3-2905920651.html | url-status=dead | archive-date=10 April 2016 | accessdate=5 January 2016}}</ref> ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಅರವಿಂದ್ ವೇಗ್ಡಾರವರು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಔಪಚಾರಿಕ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಅವರು ನರೇಂದ್ರ ರಾವ್ ಅವರಿಂದ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ, ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರು [[ನವರಾತ್ರಿ]] ನಡೆಯುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಮಣಿರಾಜ್ ಬರೋಟ್ ಅವರ ಹಠಾತ್ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವರನ್ನು ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ ನವರಾತ್ರಿ ಗರ್ಬಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತಮ್ಮ "ಭಾಯಿ ಭಾಯಿ" ಹಾಡನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ "ಭಾಯಿ ಭಾಯಿ" ಹಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಇದು [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೧ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211209/_8FgTYbmGnM Ghostarchive]{{cbignore}} and the [https://web.archive.org/web/20140227040639/http://www.youtube.com:80/watch?v=_8FgTYbmGnM Wayback Machine]{{cbignore}}: {{cite AV media| url = https://www.youtube.com/watch?v=_8FgTYbmGnM| title = Bhala Mori Rama Bhai Bhai {{!}} ARVIND VEGDA {{!}} Original Composer {{!}} BHAI BHAI | via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> ''ಭಾಲಾ ಮೋರಿ ರಾಮ'' (೨೦೧೧) ಸೇರಿದಂತೆ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು ಅರ್ಧ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web | title=Samarjitsinh Renews BJP Membership in Baroda: Bhai Bhai Singer Arvind Vegda, Many Sadhus Also Join Saffron Party | website= DNA|via=HighBeam Research | date=15 November 2014 | url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-3496007211.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20160505155330/https://www.highbeam.com/doc/1P3-3496007211.html | url-status=dead | archive-date=5 May 2016 | accessdate=5 January 2016}}</ref> ಅವರನ್ನು [[:en: 2012 Gujarat election|೨೦೧೨ ರ ಗುಜರಾತ್ ಚುನಾವಣಾ]] ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷವು]] ಸಹ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ [[:en: Bigg Boss 9|''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯'']] ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-bigg-boss-9-arvind-vegda-accuses-salman-khan-and-colors-for-rigging-votes-2141927|title=Bigg Boss 9: Arvind Vegda accuses Salman Khan and Colors of rigging votes!|date=4 November 2015|work=dna|accessdate=15 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/television/Arvind-Vegda-Eliminated-in-Big-Boss-9-Double-Eviction/2015/10/31/article3107147.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117031624/http://www.newindianexpress.com/entertainment/television/Arvind-Vegda-Eliminated-in-Big-Boss-9-Double-Eviction/2015/10/31/article3107147.ece|url-status=dead|archive-date=17 November 2015|title=Arvind Vegda Eliminated in Big Boss 9 Double Eviction|work=The New Indian Express|accessdate=15 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/tv/arvind-vegda-evicted-from-bigg-boss-house-who-ll-be-next/story-1GHHRHEFlr7xl4NYptAmKJ.html|title=Arvind Vegda evicted from Bigg Boss house, who'll be next?|work=Hindustan Times|accessdate=15 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arvind-Vegda-in-Bigg-Boss-9-Double-Trouble/photostory/49387494.cms|title=Arvind Vegda in Bigg Boss 9 Double Trouble|work=The Times of India|date=13 October 2015|accessdate=15 November 2015}}</ref> ಅವರು ೨೦೧೬ ರ [[ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ|ಹಿಂದಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರ [[:en:Fan|''ಫ್ಯಾನ್‌'']] ಚಿತ್ರದ "ಜಬ್ರೋ ಫ್ಯಾನ್" ಹಾಡಿನ ಪ್ರಚಾರ ಗುಜರಾತಿ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಡಿದರು.<ref>{{cite web | title=Arvind Vegda: I am thrilled to be associated with Shah Rukh Khan's Fan | date=2016-02-25 | url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/arvind-vegda-i-am-thrilled-to-be-associated-with-shah-rukh-khans-fan/ | accessdate=2016-03-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160331202424/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/arvind-vegda-i-am-thrilled-to-be-associated-with-shah-rukh-khans-fan/ | archive-date=2016-03-31 | url-status=dead}}</ref> ==ದೂರದರ್ಶನ== {| class="wikitable" ! ವರ್ಷ !! ಹೆಸರು !! ಪಾತ್ರ !! ಚಾನೆಲ್ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ೨೦೧೫|| ''[[:en:Bigg Boss (Hindi season 9)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯]]'' || ಸ್ಪರ್ಧಿ || [[:en:Colors TV|ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿ]] || ೧ ನೇ ದಿನ ಪ್ರವೇಶ, ೨೦ ನೇ ದಿನ ಹೊರನಡೆಯುವಿಕೆ. |} ==ಚಿತ್ರಕಥೆ== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! style="background:#B0C4DE;" | ವರ್ಷ ! style="background:#B0C4DE;" | ಚಲನಚಿತ್ರ ! style="background:#B0C4DE;" | ಪಾತ್ರ ! style="background:#B0C4DE;" | ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ! style="background:#B0C4DE;" | ಉಲ್ಲೇಖ |- | ೨೦೨೨ | ''ಬಾಗದ್ ಬಿಲ್ಲಾ'' | ಚಂದು | ಗುಜರಾತಿ ಚಲನಚಿತ್ರ | [https://www.imdb.com/title/tt15554424/ 10] |- |೨೦೨೪ |''ಬಬ್ಲಿ ಬಿಂದಾಸ್'' | |ಗುಜರಾತಿ ಚಲನಚಿತ್ರ |<ref>[https://in.bookmyshow.com/movies/bubbly-bindaas/ET00418693]</ref> |- |೨೦೨೫ |''ಛುಟಛೇದ'' | |ಗುಜರಾತಿ ಚಲನಚಿತ್ರ |<ref>{{Cite news |title=ChhutachedaUA |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-details/chhutacheda/movieshow/117303036.cms |access-date=2025-01-30 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] autut997fm26a5i9b27er10oqvozh7t 0 177589 1431651 1384594 2026-10-09T07:21:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431651 wikitext text/x-wiki ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಡಿ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ (ಫ್ರೆಂಚ್ ಉಚ್ಚಾರಣೆ: [siʁkɥi də spa fʁɑ̃kɔʁʃɑ̃]), ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸ್ಪಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, <ref>https://www.formula1.com/en/latest/article/fp2-verstappen-tops-second-practice-at-spa-before-triggering-red-flag-with.56wcPqGbXKKCSupr7pheRT</ref><ref>https://www.nbcsports.com/motor-sports/news/w-series-crash-spa-six-female-drivers</ref> ಇದು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ ವಾಲ್ಲೋನಿಯಾದ ಸ್ಟಾವೆಲೋಟ್‌ನ ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಾದ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 8 ಕಿಮೀ (5.0 ಮೈ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ 7.004 ಕಿಮೀ (4.352 ಮೈ) ಮೋಟಾರ್-ರೇಸಿಂಗ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, 1925 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದೆ, 1950 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ F1 ಋತುವಿನಲ್ಲಿ F1 ರೇಸ್ ಅನ್ನು ಸಹ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 2003 ಮತ್ತು 2006 ಹೊರತುಪಡಿಸಿ 1985 ರಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಸ್ಪಾ 24 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾ ಮತ್ತು ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ 6 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಇತರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಮೋಟಾರ್ ರೇಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಯುನಿರಾಯಲ್ ಫನ್ ಕಪ್ 25 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾದ ಆತಿಥೇಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ಹಲವಾರು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ, 1979 ರಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾಳಜಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ 14.120 ಕಿಮೀ (8.774 ಮೈಲಿ) ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನಿಂದ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 6.947 ಕಿಮೀ (4.317 ಮೈಲಿ) ಶಾಶ್ವತ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. <ref>https://www.racingcircuits.info/europe/belgium/spa-francorchamps.html#.Xkzr3ihKiUk</ref> ==ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಕಾನ್ಫಿಗರೇಶನ್‌ಗಳು== 1918 ರಲ್ಲಿ, ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯು ಸ್ಪಾದಲ್ಲಿತ್ತು, ಮತ್ತು 1919 ರಲ್ಲಿ, ವರ್ಸೈಲ್ಸ್ ಒಪ್ಪಂದವು ಯುಪೆನ್-ಮಾಲ್ಮೆಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ಯ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿತು. ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಜೂನ್ 1920 ರ ನಡುವೆ, ರಹಸ್ಯ ಮತದಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪರಿವರ್ತನಾ ಸರ್ಕಾರವು ಜೂನ್ 1925 ರಲ್ಲಿ ಬೆಲ್ಜಿಯಂನೊಂದಿಗೆ ಯುಪೆನ್-ಮಾಲ್ಮೆಡಿಯನ್ನು ಏಕೀಕರಣಗೊಳಿಸಲು ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಿತು. ಲೀಜ್ ಪತ್ರಿಕೆ ಲಾ ಮ್ಯೂಸ್‌ನ ಮಾಲೀಕರಾದ ಜೂಲ್ಸ್ ಡಿ ಥಿಯರ್, ಓಟವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್‌ನ ಹೋಟೆಲ್ ಡೆಸ್ ಬ್ರೂಯೆರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರ್ಗೋಮಾಸ್ಟರ್ ಜೋಸೆಫ್ ಡಿ ಕ್ರಾಹೆಜ್ ಮತ್ತು ರೇಸಿಂಗ್-ಕಾರ್ ಚಾಲಕ ಹೆನ್ರಿ ಲ್ಯಾಂಗ್ಲೋಯಿಸ್ ವ್ಯಾನ್ ಓಫೆಮ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಸಭೆಯ ನಂತರ, ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್‌ನಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಜರ್ಮನ್ ಮಾಲ್ಮೆಡಿಗೆ, ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್‌ಗೆ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಕೆಲವು ಬಿಗಿಯಾದ ಮೂಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾದ ವೇಗದ ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಆದರ್ಶ ತ್ರಿಕೋನ ಆಕಾರದ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. <ref>https://web.archive.org/web/20120509041346/http://www.spa-francorchamps.be/en/circuit-history.php</ref> ಯೂ ರೂಜ್ ಕ್ರೀಕ್ ಬೆಲ್ಜಿಯಂ-ಜರ್ಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯಾಗಿತ್ತು <ref>https://web.archive.org/web/20110719105514/http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/geogreif-content/upload/mtbl/5501Buernenville1893Kopie.jpg</ref><ref>{{Cite web |url=https://susudata.de/messtisch/tk25.html?lat=50.45&lng=5.9167&zoom=12&marker=5501+B%C3%BCrnenville+%281894%29 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-16 |archive-date=2023-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816025808/https://susudata.de/messtisch/tk25.html?lat=50.45&lng=5.9167&zoom=12&marker=5501+B%C3%BCrnenville+(1894) |url-status=dead }}</ref> 1920 ರವರೆಗೆ, ಆನ್ಸಿಯೆನ್ ಡೌನೆ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕಚೇರಿ ಪ್ರಾಚೀನಕ್ಕಿಂತ ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದಿನ ಜರ್ಮನ್ ಬರ್ನೆನ್‌ವಿಲ್ಲೆ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋದ ನಂತರ, ಮಾಲ್ಮೆಡಿ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್ ನಡುವಿನ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಮೀಜ್ ರಸ್ತೆಯ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿ, ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿತು. ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಲಗೈ ಇತ್ತು, ನಂತರ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕ ಬೈಪಾಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಓಟವನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ 1921 ರಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಚಾಲಕ ಮಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಕಾರು ಓಟವನ್ನು 1922 ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು 1924 ರಲ್ಲಿ ಈಗ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಓಟದ ಮೊದಲ ಓಟವನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಈ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲು 1925 ರಲ್ಲಿ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ರೇಸಿಂಗ್‌ಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಮೂಲ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ವೇಗದ ಕೋರ್ಸ್ ಆಗಿತ್ತು, ಚಾಲಕರು ಇತರ ರಸ್ತೆ ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸರಾಸರಿ ವೇಗವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ನರು ಅತಿ ವೇಗದ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ವೇಗವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು, 1939 ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಆನ್ಸಿಯೆನ್ ಡೌನೆ ನಿಧಾನಗತಿಯ ಹತ್ತುವಿಕೆ ಯು-ಟರ್ನ್ ಅನ್ನು ಯೂ ರೂಜ್ ಕ್ರೀಕ್ ಕಣಿವೆಯ ಕೆಳಭಾಗದ ನಂತರ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಡಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. 2000 ರವರೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ, ಯೂ ರೂಜ್‌ನಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಂಚಾರವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹತ್ತುವಿಕೆ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಇಳಿಜಾರಿನ ಸಂಚಾರವು ಹಳೆಯ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಯು-ಟರ್ನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಯೂ ರೂಜ್‌ನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗೆ ಮತ್ತೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. 2001 ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಬೈಪಾಸ್ ರಸ್ತೆ N62c ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್‌ನಿಂದ ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್‌ಗೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಯು ಕಲ್-ಡಿ-ಸ್ಯಾಕ್ ಆಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. ಹಳೆಯ ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಕೆಮ್ಮೆಲ್ ವಕ್ರಾಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ (1979 ರಲ್ಲಿ ನೇರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು) ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಭಾಗಕ್ಕೆ (102.2 ಮೀ (335 ಅಡಿ) ಮುಂದುವರಿಯಿತು, ನಂತರ ಬರ್ನೆನ್‌ವಿಲ್ಲೆ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇಳಿಜಾರಾದ ಎಡ ಮೂಲೆಯಾದ ಲೆಸ್ ಕೊಂಬೆಸ್‌ಗೆ ಇಳಿಯಿತು, ಈ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ವೇಗದ ಬಲಗೈ ಸ್ವೀಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿತು. ಮಾಲ್ಮೆಡಿ ಬಳಿ, ಮಾಸ್ತಾ ನೇರವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದು ಸ್ಟಾವೆಲೋಟ್ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲು ಫಾರ್ಮ್ ಮನೆಗಳ ನಡುವೆ ಮಾಸ್ತಾ ಕಿಂಕ್‌ನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನಂತರ, ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಲಾ ಕ್ಯಾರಿಯರ್ ಎಂಬ ಕೆಲವು ಬಾಗುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹತ್ತುವಿಕೆ ನೇರ ವಿಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರಿಯಿತು, ಎರಡು ಹೈ-ಸ್ಪೀಡ್ ತಿರುವುಗಳ ಮೂಲಕ (ಹಿಂದಿನದು ಹೆಸರಿಸದ ಬಲಗೈ ತಿರುವು, ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಲಾ ಸೋರ್ಸ್ ಹೇರ್‌ಪಿನ್‌ಗಾಗಿ ತುಂಬಾ ಬಲವಾಗಿ ಬ್ರೇಕ್ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಅದು ಇಳಿಜಾರಿನ ಪ್ರಾರಂಭದ ಮುಕ್ತಾಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು (ಇಂದಿನದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಲಾ ಸೋರ್ಸ್‌ಗಿಂತ ಮೊದಲು ಪ್ರಾರಂಭ-ಮುಕ್ತಾಯ ವಿಭಾಗವಿದೆ). ಸ್ಪಾ ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ ಆರ್ಡೆನ್ನೆಸ್ ಗ್ರಾಮಾಂತರದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೈನಂದಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಮನೆಗಳು, ಮರಗಳು, ವಿದ್ಯುತ್ ಕಂಬಗಳು, ಹೊಲಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇತರ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಇದ್ದವು. 1970 ರ ಮೊದಲು, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸುರಕ್ಷತಾ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಕೆಲವು ಒಣಹುಲ್ಲಿನ ಬೇಲ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ದೈನಂದಿನ ನಾಗರಿಕ ಬಳಕೆಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಮಾಜಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ರೇಸಿಂಗ್ ಚಾಲಕ ಮತ್ತು ತಂಡದ ಮಾಲೀಕ ಜಾಕಿ ಆಲಿವರ್ "ನೀವು ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಹೊರಟರೆ, ನೀವು ಏನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=_VtQ9Uc062M</ref> 1979 ರ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಮೊದಲು, ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ರಸ್ತೆ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಆಗಿತ್ತು, <ref>https://www.motorsportmagazine.com/articles/motorcycles/135-067mph-the-fastest-gp-of-all-time/</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ರಸ್ತೆ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು - ಇದು ಚಾಲಕರಿಂದ ಶಾಂತತೆಯನ್ನು ಬಯಸಿತು, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಳೆಯ ಸ್ಪಾ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು ಏಕೆಂದರೆ ವೇಗವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ನಿಮಿಷಗಳವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಇಳಿಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಮಾನಸಿಕ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಿರುವುಗಳನ್ನು ಗಂಟೆಗೆ 290 ಕಿಮೀ (180 ಮೈಲುಗಳು) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿರಲಿಲ್ಲ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೂಲೆಯೂ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಒಂದರಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಚಾಲಕನು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಥ್ರೊಟಲ್ ಅನ್ನು ಎತ್ತಿದರೆ, ಹತ್ತನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೆಕೆಂಡುಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಣ್ಣ ದೋಷವು ಬಹು ಕಠಿಣ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಆದರೆ ಇದು ವಿಲೋಮವಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು: ಚಾಲಕನು ತಿರುವಿನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಬಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಲೆ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನಂತೆಯೇ, ಸ್ಪಾ ಕೂಡ ಮಾರಕ ಅಪಘಾತಗಳಿಗೆ ಕುಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. 1960 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಸ್ ಬ್ರಿಸ್ಟೋ ಮತ್ತು ಅಲನ್ ಸ್ಟೇಸಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಚಾಲಕರು 15 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು (ಸ್ಟೇಸಿಯ ಅಪಘಾತವು ಹಕ್ಕಿಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದ ಕಾರಣ ಸಂಭವಿಸಿದೆ) ಮತ್ತು ಸ್ಟಿರ್ಲಿಂಗ್ ಮಾಸ್ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರ್ನೆನ್‌ವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರು. 1970 ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಮ್ಕೊ ಕ್ರ್ಯಾಶ್ ಬ್ಯಾರಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಿದಾಗ, ಸಾವುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಕುಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು. ಆರ್ಡೆನ್ನೆಸ್ ಅರಣ್ಯವು ತುಂಬಾ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಭಾರೀ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಈ ಅಂಶವು ದೀರ್ಘ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಪಾದಲ್ಲಿನ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಹವಾಮಾನವು ಒಂದು ಮೂಲೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲವೂ ಅತಿ ವೇಗದ್ದಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಫಾರ್ಮುಲಾ 1 ಮತ್ತು ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು 1000 ಕಿಮೀ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಕಾರ್ ರೇಸ್‌ಗಳು ಸ್ಪಾದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದವು ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಾಲಕರು ಮತ್ತು ಸವಾರರು ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ರೇಸಿಂಗ್ ಮಾಡಲು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ. 1973 ಮತ್ತು 1975 ರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಸ್ಪಾ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ರೇಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಹು ಸಾವುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಹಳೆಯ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮುದ್ರೆ ಮಾಡಿದವು, ಮತ್ತು 1978 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಸ್ಪಾ ಅದರ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ರೇಸ್‌ಗಳು ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪಾ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ರೇಸ್; 1000 ಕಿಮೀ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ರೇಸ್ 1975 ರ ನಂತರ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು 1982 ರವರೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ.<ref>https://www.fiawec.com/en/news/did-you-know-fun-facts-about-spa-francorchamps/6303</ref> ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ, ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಚಾಲಕರು ತೀವ್ರ ಅಪಾಯದ ಕಾರಣ ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿದರು. ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹತ್ತು ಕಾರು ರೇಸಿಂಗ್ ಸಾವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದ್ದವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಕಳೆದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದವು. ಚಾಲಕರು ಸ್ಪಾಗೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ವರ್ಷ ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು. ಆರ್ಮ್ಕೊ ತಡೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಯಿತು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಟಾವೆಲೋಟ್ ಮತ್ತು ಹಾಲೊವೆಲ್ ವಿಭಾಗಗಳು), ೧೯೬೯ ರ ಲೆ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ರೇಸ್‌ಗಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಂತೆಯೇ. ಸುಧಾರಿತ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ನಡೆದ ಕೊನೆಯ ಓಟವು ಸುರಕ್ಷತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಚಾಲಕರಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ (ಮಾಲ್ಮೆಡಿಯಲ್ಲಿ ಆ ರೇಸ್‌ಗಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಚಿಕೇನ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಸಹ), ಮತ್ತು ಚಿಕೇನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಹ, ಚಾಲಕರು ಓಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ೨೪೦ ಕಿಮೀ/ಗಂ (೧೫೦ ಮೈಲಿ) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ೧೯೭೧ ರ ರೇಸ್‌ಗಾಗಿ, ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಲೀಕರು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕಡ್ಡಾಯ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ರೇಸ್ ಅನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ 1983 ರವರೆಗೆ ಆಧುನಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಾಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ==ಮಸ್ತ ಕಿಂಕ್== ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ F1 ಚಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಜಾಕಿ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಮಸ್ತಾ ಕಿಂಕ್ "ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಮೂಲೆಯಾಗಿತ್ತು". <ref>https://www.youtube.com/watch?v=7_Y2r3SFH9Q</ref> ಮಾಲ್ಮೆಡಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘ ಓಟದ ನಂತರ, ಕಾರುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲು ಎಡ-ಬಲಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗದ ಚಿಕೇನ್ ಆಗಿರುವ ಮಸ್ತಾವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಗಮನ ವೇಗವು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ನಂತರ ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್‌ಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ದೀರ್ಘ ನೇರ ಓಟವಿತ್ತು. ಇದು ವೇಗವಾದ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಮೂಲೆಯಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಎರಡು ಉದ್ದವಾದ ಮುರಿಯದ ನೇರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಎರಡೂ ಸುಮಾರು 1.5 ಮೈಲಿ (2.4 ಕಿಮೀ) ಉದ್ದವಿತ್ತು. ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ವೇಗವು ಗಂಟೆಗೆ 298 ಕಿಮೀ (185 ಮೈಲಿ) ತಲುಪಬಹುದು. <ref>https://speedcafe.com/masta-kink-the-story-of-motorsports-most-dangerous-corner/</ref> 1970 ರ ಋತುವಿನ ನಂತರ ಮಸ್ತಾ ಅವರನ್ನು F1 ರೇಸಿಂಗ್ ನಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. 1966 ರಲ್ಲಿ ಅವರ BRM ಕಾರ್ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಮೂಲೆಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ತೋಟದ ಮನೆಯ ಬಳಿಯ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಇಂಧನವು ಟ್ಯಾಂಕ್ ನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸ್ಟೀವರ್ಟ್ ಮೇಲೆ ಚಿಮ್ಮಿತು, ಅವರ ಪಕ್ಕೆಲುಬುಗಳು ಮುರಿದಿದ್ದವು. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಚಾಲಕರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಸ್ಪಾವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ (ಸ್ಟೀವರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಜಿಮ್ ಕ್ಲಾರ್ಕ್, ಅವರು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಗಾಧ ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು). 1972 ರ 12 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸೆಬ್ರಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಅವರು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸ್ಟೀವರ್ಟ್ ಆ ವರ್ಷ ಸ್ಪಾ 1000 ಕಿಮೀ ಓಟವನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಈ ನಡೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಚಾಲಕರು ಗೌರವಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಪಾ ಇನ್ನೂ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಹೊರಗಿನ ರೇಸಿಂಗ್ ಚಾಲಕರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್ 1986 ರಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಸ್ಪಾ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು "ಹುಲಿಯಷ್ಟು ಉಗ್ರ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರು 2011 ರಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಸ್ತಾ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಓಟದ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ಮೂಲೆ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು; ಇದು ಯೂ ರೂಜ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ISOEXQG5vOo</ref> ೧೯೭೨ ರ ೨೪-ಗಂಟೆಗಳ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ರೇಸ್ ನಲ್ಲಿ, ರಾತ್ರಿಯ ತನ್ನ ಪಿಟ್ ಸ್ಟಾಪ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ, ಹ್ಯಾನ್ಸ್-ಜೋಕಿಮ್ ಸ್ಟಕ್ ತನ್ನ ಸಹ-ಚಾಲಕ ಜೋಚೆನ್ ಮಾಸ್ ಗೆ ಕಾರುಗಳ ಶಬ್ದದ ಬಗ್ಗೆ ಕೂಗುತ್ತಾ "ಮಸ್ತಾ ಕಿಂಕ್ ನಲ್ಲಿ ದೇಹದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ರಸ್ತೆಯಾದ್ಯಂತ ಕಾರುಗಳ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಮಾಸ್ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಅದು ಮಾರ್ಷಲ್ ಲಿಯಾನ್ ಗ್ರಿಸಾರ್ಡ್ ಅವರ ಅವಶೇಷ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು, ಅವರನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಪರಿಶೀಲಿಸುವಾಗ ವಾಲ್ಟರ್ ಬ್ರೂನ್ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದರು. <ref>http://www.motorsportmemorial.org/focus.php?db=ct&n=3586</ref><ref>https://www.grandprix.com/gpe/cir-070.html</ref> ಮಸ್ತಾ ನಂತರ, ಮತ್ತು ನಂತರದ ಹಾಲೋವೆಲ್ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ ನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚೂಪಾದ ಹೇರ್ ಪಿನ್ ಇತ್ತು, ಅದನ್ನು ನಂತರ ವೇಗವಾದ, ದಂಡೆಯ ಬಲ ಮೂಲೆಯಿಂದ ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ವೇಗದ ವಿಭಾಗವು ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್ ಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ, ೧೯೭೯ ರ ಹೊಸ ಸಣ್ಣ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಹಳೆಯ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.<ref>https://www.circuitsofthepast.com/lap-old-spa-francorchamps/</ref> ==ಹೊಸ ಲೇಔಟ್== ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಪಾ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮೂಲತಃ 14.982 ಕಿಮೀ (9.309 ಮೈಲಿ) ಉದ್ದವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. 1930 ರಲ್ಲಿ, ಮಾಲ್ಮೆಡಿಯಲ್ಲಿನ ಚಿಕೇನ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದು ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವೇಗಗೊಳಿಸಿತು, ಆದರೆ ಚಿಕೇನ್ ಅನ್ನು 1935 ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. 1939 ರಲ್ಲಿ, "ವಿರಾಜ್ ಡಿ ಎಲ್'ಆನ್ಸಿಯೆನ್ ಡೌನೆ" ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಹೀಗಾಗಿ ಹತ್ತುವಿಕೆ ರೈಡಿಲ್ಲೊನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂ ರೂಜ್ ಸ್ವೀಪಿಂಗ್ ಕಾರ್ನರ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. 1947 ರಲ್ಲಿ, ಮಾಲ್ಮೆಡಿಯಲ್ಲಿನ ಚಿಕೇನ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಸ್ತಾ ಸ್ಟ್ರೈಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೂಲತಃ ಹಾಲೋವೆಲ್ (ಎರಡನೇ ಮಸ್ತಾ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ ನಂತರ ಸ್ಟೇವೆಲೋಟ್‌ಗೆ ಮೊದಲು ಮೂಲೆ) ಆಗಿದ್ದ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಲಗೈ ಆಟಗಾರನನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಎಡಗೈ ಆಟಗಾರ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಬಲಗೈ ಆಟಗಾರನ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ಬದಲು, ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್ ಅನ್ನು ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡುವ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ, ಅಗಲವಾದ ಬಲಗೈ ತಿರುವು ಪಡೆಯುವ ಶಾರ್ಟ್‌ಕಟ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.ಈ ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಳೆಯ ಸ್ಪಾ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಸಂರಚನೆಯನ್ನು 14.100 ಕಿಮೀ (8.761 ಮೈಲಿ) ಉದ್ದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಪಾವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ಮುಕ್ತ ರಸ್ತೆ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಆಗಿ ಮಾಡಿತು. ಹಳೆಯ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಅಂತಿಮ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಚಾಲಕರು ಸರಾಸರಿ 240 ಕಿಮೀ/ಗಂ (150 ಮೈಲಿ) ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಯೆಂದರೆ, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು 1979 ರಲ್ಲಿ 14.100 ರಿಂದ 6.947 ಕಿಮೀ (8.761 ರಿಂದ 4.317 ಮೈಲಿ) ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೂಲತಃ ಯೂ ರೂಜ್‌ಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಾರಂಭ/ಮುಕ್ತಾಯ ರೇಖೆಯನ್ನು 1981 ರಲ್ಲಿ ಲಾ ಸೋರ್ಸ್ ಹೇರ್‌ಪಿನ್‌ಗಿಂತ ಮೊದಲು ನೇರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಯಂತೆ, ಹೊಸ ವಿನ್ಯಾಸವು ಇನ್ನೂ ಆರ್ಡೆನ್ನೆಸ್ ಮೂಲಕ ವೇಗವಾದ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಗಂಟೆಗೆ 330 ಕಿಮೀ (210 ಮೈಲಿ) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇಗವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. ಅದರ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಈ ಸ್ಥಳವು ಅದರ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಹವಾಮಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಚಾಲಕರು ಕೋರ್ಸ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗವು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗವು ಮಳೆ ಮತ್ತು ಜಾರು ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ==ರೈಡಿಲ್ಲೊನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂ ರೂಜ್== ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗವೆಂದರೆ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂ ರೂಜ್ ಸಂಯೋಜನೆ. ಲಾ ಸೋರ್ಸ್ ಹೇರ್‌ಪಿನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದ ನಂತರ, ಚಾಲಕರು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯೂ ರೂಜ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಅನ್ನು ದಾಟುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ, ನಂತರ ಕಡಿದಾದ ಹತ್ತುವಿಕೆಯಿಂದ ಎಡ-ಬಲ-ಎಡ ಮೂಲೆಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುರುಡು ಶಿಖರದೊಂದಿಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯೂ ರೂಜ್ ಮೂಲೆಯು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಡಗೈ ಆಟಗಾರನಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಆನ್ಸಿಯೆನ್ ಡೌನೆ ಹೇರ್‌ಪಿನ್‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಚಾಲಕರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಂದೆ ಇರುವ ಉದ್ದವಾದ ಕೆಮ್ಮೆಲ್ ಮುಂದಿನ "ಲೆಸ್ ಕೊಂಬೆಸ್" ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಾಲಕರಿಗೆ ಹಿಂದಿಕ್ಕುವ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. 1970 ರ ಮೊದಲು ಮೂಲೆಯು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಚಾಲಕರು ತಿರುವುಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಎರಡು ಬಾರಿಯ F1 ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಫರ್ನಾಂಡೊ ಅಲೋನ್ಸೊ ವಿವರಿಸಿದರು: ...ನೀವು ಕೆಳಮುಖ ಮೂಲೆಗೆ ಬರುತ್ತೀರಿ, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತೀರಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ತುಂಬಾ ಕಡಿದಾದ ಹತ್ತುವಿಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೀರಿ. ಕಾಕ್‌ಪಿಟ್‌ನಿಂದ, ನೀವು ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನೀವು ಕ್ರೆಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ, ನೀವು ಎಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತೀರಿ ಎಂದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸಮಯಕ್ಕೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಲ್ಯಾಪ್‌ಗೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮೂಲೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಓಟದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಹತ್ತುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತೀರಿ, ಅಲ್ಲಿ ನೀವು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದರೆ ನೀವು ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದು ಚಾಲಕನ ಭಾವನೆಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರತಿ ಲ್ಯಾಪ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಮೂಲೆಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ನಿಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಂಕೋಚನವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ - ಆದರೆ ಉತ್ತಮ ಮೋಜಿನ ಸಂಗತಿಯೂ ಆಗಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20131017080654/http://www.formula1.com/news/headlines/2004/8/2097.html</ref> ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್ ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಓಡಿಸುವುದು ಚಾಲಕರಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರುಗಳು 160–180 ಕಿಮೀ/ಗಂ (99–112 ಮೈಲು) ವೇಗದಲ್ಲಿ ತಿರುವು ಪಡೆಯಬಹುದು, ಮತ್ತು ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಕಾರುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಡೌನ್‌ಫೋರ್ಸ್‌ನಿಂದಾಗಿ 300 ಕಿಮೀ/ಗಂ (190 ಮೈಲು) ವೇಗದಲ್ಲಿ ತಿರುವು ಪಡೆಯಬಹುದು. <ref>https://atlasf1.autosport.com/2000/bel/preview/bellap.jpg</ref> ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ವಿಲ್ಲೆನ್ಯೂವ್ ಒಮ್ಮೆ ಡೌನ್‌ಫೋರ್ಸ್‌ನ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ತಿರುವು ಮೂಲಕ ಹೋಗಲು ಚಾಲಕರು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ರೇಸ್ ಕಾರು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದಂತೆ ಡೌನ್‌ಫೋರ್ಸ್ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಯೂ ರೂಜ್ ಮೂಲಕ ಥ್ರೊಟಲ್ ಅನ್ನು ಎತ್ತದೆ, ಕಾರು ಲಾ ಸೋರ್ಸ್‌ನಿಂದ ಕೆಮ್ಮೆಲ್ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನೇರವಾಗಿ ಲೆಸ್ ಕೊಂಬೆಸ್‌ಗೆ ಸಮತಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ, ಒಟ್ಟು 2.015 ಕಿಮೀ (1.252 ಮೈಲಿ). ಈ ವಿಭಾಗದ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾರೀ ಶಂಟ್‌ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾರಿನ ಹಿಂಭಾಗವು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ಡಿಕ್ಕಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೇಸಿಂಗ್ ಚಾಲಕರು ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್ ಮೂಲಕ ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಪೋರ್ಷೆ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಕಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಟೀಫನ್ ಬೆಲ್ಲೋಫ್ ಮಾರಕವಾಗಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ, ಟೊಯೋಟಾ ಕೊರೊಲ್ಲಾ ಜಿಟಿಯಲ್ಲಿ 1990 ರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೈ ರೆನಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಲೋಟಸ್‌ನಲ್ಲಿ 1993 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನ ಅಭ್ಯಾಸ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋತುವಿನ ಅಂತ್ಯದ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸ್ ಜನಾರ್ಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ. 1999 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಹತಾ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ವಿಲ್ಲೆನ್ಯೂವ್ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್‌ನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾದರು, ಇದನ್ನು ಅವರು "ನನ್ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಪಘಾತ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂಡದ ಸಹ ಆಟಗಾರ ರಿಕಾರ್ಡೊ ಜೊಂಟಾ ನಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಪಘಾತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರ ಜಿಮ್ ಬ್ಯಾಂಬರ್ BAR ಬಾಸ್ ಕ್ರೇಗ್ ಪೊಲಾಕ್ ಜೊಂಟಾಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು: "ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಯೂ ರೂಜ್ ಮೂಲಕ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಮಾಡಿ..." ವಿಲ್ಲೆನ್ಯೂವ್ ಮತ್ತು ಜೊಂಟಾ ಇಬ್ಬರೂ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ ಎಂದು ನೋಡಲು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪಂತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ನಂತರ ಬಹಿರಂಗವಾಯಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20180216213051/https://www.wtf1.com/post/villeneuve-zonta-spa-99/</ref> ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಇಮೋಲಾದಲ್ಲಿ ರೋಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಟ್ಜೆನ್‌ಬರ್ಗರ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಟನ್ ಸೆನ್ನಾ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಮುಂದಿನ ಎಫ್ ೧ ರೇಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಟೈರ್‌ಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿಕೇನ್‌ಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ರೈಡಿಲ್ಲೊನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಯಿತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಸಂರಚನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಾಯಿತು. ೨೦೦೨ ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ೨೦೦೫ ರ ಟರ್ಕಿಶ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನ ವಾರಾಂತ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಮೊದಲು ಕೋರ್ಸ್ ಸಂರಚನೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೇರವಾದ ಹತ್ತುವಿಕೆ ರೈಡಿಲ್ಲೊನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್‌ನಂತೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಿಂಕ್ ಅನ್ನು ತಮಾಷೆಯಾಗಿ "ಫಾಕ್ಸ್ ರೂಜ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು (ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ "ನಕಲಿ" ಬಳಸಿ ಮೂಲ ಸ್ಪಾ ಮೂಲೆಯ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೇಷೆ, ಅಂದರೆ "ಸುಳ್ಳು").<ref>http://www.racingcircuits.info/asia/turkey/istanbul-park.html</ref> ==ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್== ಹಳೆಯ 14.100 ಕಿಮೀ (8.761 ಮೈಲಿ) ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಮತ್ತು ಹೊಸ, ಚಿಕ್ಕದಾದ, 7.004 ಕಿಮೀ (4.352 ಮೈಲಿ) ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಇರುವ ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್ ಹೈ-ಸ್ಪೀಡ್ ಎಡಗೈ ತಿರುವು, ಚಿಕೇನ್ ಮೊದಲು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಸ್ವೀಪಿಂಗ್ ಮೂಲೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಿಟ್ ನೇರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಿರುವು ಮತ್ತು ಅದರ ಸಮೀಪಿಸುವಿಕೆಯು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಪಘಾತಗಳ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ, ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನದು 2001 ರಲ್ಲಿ, ಎಡ್ಡಿ ಇರ್ವಿನ್ ಅವರ ಜಾಗ್ವಾರ್ ಜೊತೆಗಿನ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಲೂಸಿಯಾನೊ ಬರ್ಟಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಸ್ಟ್‌ನ ಮುಂಭಾಗದ ರೆಕ್ಕೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಮುಂಭಾಗದ ಡೌನ್‌ಫೋರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೀರಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, 298 ಕಿಮೀ/ಗಂ (185 ಮೈಲಿ) ವೇಗದಲ್ಲಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಟೈರ್ ಗೋಡೆಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದರು, ಡಿಕ್ಕಿಯು ಅವರನ್ನು ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಿ ಕಾರನ್ನು ಟೈರ್‌ಗಳ ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಹೂತುಹಾಕಿತು. ಕೆಳವರ್ಗದ ರೇಸಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ. 1997 ರಲ್ಲಿ ಟಾಮ್ ಕ್ರಿಸ್ಟೆನ್ಸನ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ 3000 ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿ ಗೋಡೆಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು, ಮಾನೋಕಾಕ್ ಅನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಹಲವಾರು ಕಾರುಗಳಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಂತಿತು. <ref>https://au.motorsport.com/f3000/news/spa-francorchamps-results-and-notes/1690279/</ref> ಈ ವೇಗದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಇತರ ತಿರುವುಗಳಿಗಿಂತ ರನ್-ಆಫ್ ಪ್ರದೇಶವು ಕಿರಿದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ತಡೆಗೋಡೆಗಳ ಹಿಂದೆ 7–8 ಮೀಟರ್ ಇಳಿತವಿದೆ. ಹೊಸ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಹಳೆಯ 14.100 ಕಿಮೀ (8.761 ಮೈಲಿ) ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸೇರಿದ ನಂತರ ಕಾರುಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲ ತಿರುವು ಇದಾಗಿದೆ. 1992 ರಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರವಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎರಿಕ್ ಕೋಮಾಸ್ ಭಾರೀ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾದ ನಂತರ ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್ ಕೂಡ ದೃಶ್ಯವಾಗಿತ್ತು; ಐರ್ಟನ್ ಸೆನ್ನಾ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಚಾಲಕನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದರು, ಇತರ ಕಾರುಗಳು ರೇಸಿಂಗ್ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ==ಜಾಕಿ ಇಕ್ಸ್ ಕಾರ್ನರ್== 2018 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಟರ್ನ್ 11 ರಿಂದ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕೆ ಗೌರವವಾಗಿ ಜಾಕಿ ಇಕ್ಸ್ ಕಾರ್ನರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. <ref>https://franceracing.fr/f1/spa-francorchamps-reserve-une-surprise-a-jacky-ickx/</ref> ಈ ಕಾರ್ನರ್ ಅನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಾಲಕರು "ಸ್ಪೀಕರ್ಸ್ ಕಾರ್ನರ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರುಗಳು ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್ ಹಿಂದೆ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ನಂತರ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಳಾಸ ಉದ್ಘೋಷಕರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರುಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸರಳವಾಗಿ "ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ನರ್". 2022 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಾಕಿ ಇಕ್ಸ್‌ನ ಎರಡು ಆವೃತ್ತಿಗಳಿವೆ, ಇದು ಕಾರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್‌ಗಳಿಗೆ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಮೂಲೆಯಾಗಿದೆ. =ತೊಂದರೆಗಳು ಮತ್ತು ನವೀಕರಣಗಳು= 1989 ರ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ವಿಥೌಟ್ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ಸ್ ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್ (ಟೆಲಿವಿಷನ್ ವಿಥೌಟ್ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ಸ್ ಡೈರೆಕ್ಟಿವ್) ಪರಿಚಯದಿಂದಾಗಿ,<ref>http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:l24101</ref> 1991 ರಿಂದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ತಂಬಾಕು ಜಾಹೀರಾತು ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಯಿತು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ರೇಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಂದಾಗಿ, ಬೆಲ್ಜಿಯಂನಲ್ಲಿನ ಆಂತರಿಕ ತಂಬಾಕು ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಸ್ಪಾದಲ್ಲಿ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು 2003 ರ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೆನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ದರ್ಜೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೆಂದು ಟ್ಯಾಗ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು 2004 ರ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಸೀಸನ್‌ಗಾಗಿ ಉಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂತಿಮ ಬಸ್ ಸ್ಟಾಪ್ ಚಿಕೇನ್ ಅನ್ನು 2004 ಕ್ಕೆ ಮರುರೂಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಲಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸ್ವೀಪ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 2006 ರಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಿಂದ ಸ್ಪಾವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು. 2005 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈವೆಂಟ್‌ನ ಆಯೋಜಕರು ದಿವಾಳಿಯಾದರು, ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಡಾಕ್‌ಗೆ ಯೋಜಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ವಾಲೋನಿಯಾ ಸರ್ಕಾರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಗತ್ಯ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು, ಆದರೆ 2006 ರ ರೇಸ್ ನಡೆಯಲು ತುಂಬಾ ತಡವಾಯಿತು. 2007 ರ ಋತುವಿಗಾಗಿ ಪುನರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ನವೀಕರಣವು ನವೆಂಬರ್ 6, 2006 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೇ 2007 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು, ಇದರ ವೆಚ್ಚ ಸುಮಾರು €19 ಮಿಲಿಯನ್.<ref>http://www.f1technical.net/news/3515</ref> ಫಾರ್ಮುಲಾ 1 ಅನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ವಿನ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ 2007 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಪಾಗೆ ಮರಳಲಾಯಿತು. ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ಚಿಕೇನ್ ಅನ್ನು ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಲಾ ಸೋರ್ಸ್ ಹೇರ್‌ಪಿನ್ ಅನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಹೊಸ ಪಿಟ್ ಲೇನ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ನೇರ ಆರಂಭ/ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು ಇತರ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, 2010 ರ ಓಟಕ್ಕಾಗಿ ಲೆಸ್ ಕೊಂಬೆಸ್‌ನ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಹೊಸ ಆಸ್ಫಾಲ್ಟ್ ಹರಿವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 2013 ರ ಓಟದ ಮೊದಲು, ಒಳಚರಂಡಿ ಚಡಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲ 11 ಗ್ರಿಡ್ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳ ಕೆಳಗೆ, ಪ್ರಾರಂಭ-ಮುಕ್ತಾಯ ನೇರದಲ್ಲಿ ಡಾಂಬರಿಗೆ ಕತ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿತದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಾಲಕರು ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref>https://www.grandprix247.com/2013/08/22/spa-drainage-grooves-on-the-grid-are-a-concern-for-vettel/</ref> ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾಳಜಿಗಳು 2000 ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆ ಜಾಲದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ, ಸ್ಪಾ ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್‌ನ ಶಾಶ್ವತ ರೇಸಿಂಗ್ ಸೌಲಭ್ಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಅಪಘಾತಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ರೇಸಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಫೆಡರೇಷನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನೇಲ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯುಮೋಬೈಲ್‌ನಂತಹ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ ಚಾಲಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯು ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಅಪಘಾತಗಳು ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅಸುರಕ್ಷಿತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದವು. ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪಿದ ಕಾರುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಬದಲು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್‌ನ ಟೈರ್ ತಡೆಗೋಡೆ ಮತ್ತು ರನ್-ಆಫ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ವರೂಪದ ಸುತ್ತ ಟೀಕೆಗಳು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. <ref>https://www.thedrive.com/accelerator/42758/spas-most-dangerous-corner-is-finally-being-made-safer</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಲಾ ಸೋರ್ಸ್, ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್, ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್, ಲೆಸ್ ಕೊಂಬೆಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಘೋಷಿಸಿತು. ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಮೂಲೆಗಳ ರನ್‌ಆಫ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುವುದು. ಇದು ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್ ರೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗೆ €80 ಮಿಲಿಯನ್ ವೆಚ್ಚದ ಅಪ್‌ಗ್ರೇಡ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅಪ್‌ಗ್ರೇಡ್ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ FIM ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ರೇಸ್‌ಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ, ನವೀಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ 2022 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು 6.985 ಕಿಮೀ (4.340 ಮೈಲಿ) ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಜಾಕಿ ಇಕ್ಸ್ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ರನ್‌ಆಫ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ವಿಭಾಗವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.msn.com/en-gb/sport/formula1/f1-drivers-support-return-of-gravel-to-spa-francorchamps/ar-BB1a7o0c</ref><ref>https://www.autosport.com/other/news/152669/spa-unveils-plans-for-80million-renovation-project</ref> 2019 ರಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ 2 ಚಾಲಕ ಆಂಥೋಯಿನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ ಅವರ ಮಾರಕ ಅಪಘಾತ ಆಗಸ್ಟ್ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ 2 ಫೀಚರ್ ರೇಸ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕೆಮ್ಮೆಲ್ ಸ್ಟ್ರೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ರೈಡಿಲ್ಲನ್‌ನ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಆಂಥೋಯಿನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಜುವಾನ್ ಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ ಕೊರಿಯಾ ನಡುವೆ ಗಂಭೀರ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿದೆ. ಎರಡನೇ ಲ್ಯಾಪ್ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಟ್ರೈಡೆಂಟ್ ಚಾಲಕ ಗಿಯುಲಿಯಾನೊ ಅಲೆಸಿ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್ ವಕ್ರಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತುವಾಗ ತನ್ನ ಕಾರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲು ಬಂದ ಪಂಕ್ಚರ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಕಾರು ತಿರುಗಿ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಎಡ ಗೋಡೆಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು, ಅವನ ಹಿಂಭಾಗದ ರೆಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಖಂಡರಾಶಿಗಳು ಹರಡಿದವು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಟ್ರೈಡೆಂಟ್ ಚಾಲಕನಾಗಿ, ರಾಲ್ಫ್ ಬೋಶುಂಗ್ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯು ರೂಜ್‌ನ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ, ಅವನು ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಅಲೆಸಿಯ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಕಾರು ಮತ್ತು ಶಿಲಾಖಂಡರಾಶಿಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ರನ್-ಆಫ್ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಚಲಿಸಿದನು. ಬೋಶುಂಗ್ ಅನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಅಲೆಸಿಗೆ ಏನಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ನೋಟವಿಲ್ಲದ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್, ಬೋಶುಂಗ್‌ನ ನಿಧಾನಗತಿಯ ಕಾರನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಬಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸಿದನು, ಬೋಶುಂಗ್‌ನ ಬಲ ಹಿಂಭಾಗದ ಚಕ್ರವನ್ನು ತನ್ನ ಮುಂಭಾಗದ ರೆಕ್ಕೆಯಿಂದ ಕ್ಲಿಪ್ ಮಾಡಿದನು. ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ ಅವರ ಕಾರು ಕೆಮ್ಮೆಲ್ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹಳಿಯ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಟೈರ್ ತಡೆಗೋಡೆಗೆ ತೀವ್ರ ಕೋನದಲ್ಲಿ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಚಾರೋಜ್ ಚಾಲಕ ಜುವಾನ್ ಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ ಕೊರಿಯಾ ಅವರ ಹಾದಿಗೆ ಬಿದ್ದರು, ಅವರು ಚಾಲಕ ಸೀಟಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಡಭಾಗಕ್ಕೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದರು.<ref>https://thejudge13.com/2019/09/02/serious-questions-need-answers-new-analysis-on-how-it-happened/</ref> ಈ ಘಟನೆಯು ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ ಸಾವಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೊರಿಯಾಗೆ ಗಂಭೀರ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಫೀಚರ್ ರೇಸ್ ಅನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ದಿನದ ನಂತರ ನಿಗದಿತ ಸ್ಪ್ರಿಂಟ್ ರೇಸ್ ಅನ್ನು ಸಹ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಫಾರ್ಮುಲಾ 1 ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. 2021 W ಸರಣಿ ಮತ್ತು ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಘಟನೆಗಳು W ಸರಣಿಯ ಅರ್ಹತಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಮಳೆ ಬೀಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಇದು ಹಿಡಿತದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಆರು ಕಾರುಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿತು. ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತಡೆಗೋಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ಕಾರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಚಾಲಕಿ ಸಾರಾ ಮೂರ್. ಅಬ್ಬಿ ಈಟನ್ ಕೂಡ ಕಾರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅದೇ ತಡೆಗೋಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದಳು. ಅವಳು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಮೂರ್‌ಗೆ ಪುಟಿದಳು. ಬೀಟ್ಸ್ಕೆ ವಿಸ್ಸರ್ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ತಿರುಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಈಟನ್ ಮತ್ತು ಮೂರ್‌ಗೆ ಹೋದಳು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈಟನ್ ವಾಯುಗಾಮಿಯಾದಳು. ಐಲಾ ಆಗ್ರೆನ್ ವಿಸ್ಸರ್‌ನಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದಳು, ತಿರುಗುತ್ತಾ ಮೂರ್ ಮತ್ತು ವಾಯುಗಾಮಿ ಈಟನ್‌ಗೆ ಓಡಿಹೋದಳು. ನಂತರ ಬೆಲೆನ್ ಗಾರ್ಸಿಯಾ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಕಾರುಗಳನ್ನು ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಳು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಸ್ಸರ್ ವಾಯುಗಾಮಿಯಾದಳು ಮತ್ತು ಟೈರ್ ತಡೆಗೋಡೆಯನ್ನು ಆರೋಹಿಸಿದಳು. ನಂತರ ಫ್ಯಾಬಿಯೆನ್ ವೊಲ್ವೆಂಡ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಕಾರು ಬೀಟ್ಸ್ಕೆ ವಿಸ್ಸರ್‌ಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಿತು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಸ್ಸರ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಾದ್ಯಂತ ತಿರುಗಿ ಉರುಳಿತು.<ref>https://www.marca.com/en/f1/2021/08/28/612a1c5d46163fc6868b4585.html</ref><ref>https://www.grandprix247.com/2021/08/27/two-w-series-drivers-hospitalised-after-bi-crash-at-spa-visser/</ref> ಈ ಘಟನೆಯು ಕಾರುಗಳು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಚಾಲಕರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ವಿಸ್ಸರ್ ಮತ್ತು ಅಗ್ರೆನ್ ಅವರನ್ನು ಎಕ್ಸ್-ರೇ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ತಪಾಸಣೆಗಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.planetf1.com/news/two-hospitalised-w-series-crash-spa/</ref> ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಚಾಲಕರನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/motorsport/58362065</ref> W ಸೀರೀಸ್ ಅಪಘಾತದ ಒಂದು ದಿನದ ನಂತರ, ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ತನ್ನ ಅರ್ಹತಾ ಅವಧಿಯನ್ನು ಭಾರೀ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿತು. ಅರ್ಹತಾ ಹಂತದ ಮೂರನೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಚಾಲಕರು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯನ್ನು ವಿಳಂಬಗೊಳಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಧ್ವಜ ಹಾರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ದೂರುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಲ್ಯಾಂಡೊ ನಾರ್ರಿಸ್ ಓವರ್‌ಸ್ಟಿಯರ್ ಅನ್ನು ಸ್ನ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಿದರು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಸರಿಪಡಿಸಿದರು, ಆದರೆ ನಂತರ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಟೈರ್ ತಡೆಗೋಡೆಗೆ ಅಕ್ವಾಪ್ಲೇನ್ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರ ಮೆಕ್‌ಲಾರೆನ್ ರೇಸಿಂಗ್ ಲೈನ್ ಅನ್ನು ದಾಟುವಾಗ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗೆ ತಿರುಗಿದರು.<ref>https://www.formula1.com/en/latest/article.watch-norris-walks-away-after-dramatic-eau-rouge-raidillon-crash-in-belgian.J5Q3gJmjlW8wcDSAYJEvI.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://racer.com/2021/08/28/big-norris-crash-at-eau-rouge-red-flags-qualifying/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-18 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831135919/https://racer.com/2021/08/28/big-norris-crash-at-eau-rouge-red-flags-qualifying/ |url-status=dead }}</ref> ನಾರ್ರಿಸ್ ಅವರನ್ನು ಎಕ್ಸ್-ರೇಗಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮರುದಿನ ರೇಸ್ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>https://www.autosport.com/f1/news/norris-cleared-to-race-in-f1-belgian-gp-after-eau-rouge-q3-crash/6655854/</ref> ಈ ಅಪಘಾತ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನದ ಮೊದಲು ನಡೆದ W ಸರಣಿಯ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ಎಲ್ಲಾ ಸರಣಿಯ ಚಾಲಕರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾಕ್ ಐಟ್ಕೆನ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ 2021 ರ 24 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾದಲ್ಲಿ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ಅವರ ಕಾಲರ್‌ಬೋನ್ ಮುರಿದು ಕಶೇರುಖಂಡ ಮುರಿದಿತ್ತು, <ref>https://twitter.com/jaitkenracer/status/1431284938561757190</ref> ಝೌ ಗುವಾನ್ಯು,<ref>https://twitter.com/gyzhou_33/status/1431283377651470344</ref> ಪಿಯೆಟ್ರೊ ಫಿಟ್ಟಿಪಾಲ್ಡಿ, <ref>https://twitter.com/pifitti/status/1431273014549692422</ref> ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಸೈನ್ಜ್ ಜೂನಿಯರ್, <ref>https://www.gpfans.com/en/f1-news/68994/sainz-adds-to-growing-concern-over-eau-rouge-raidillon-after-norris-crash/</ref> ಸಚಾ ಫೆನೆಸ್ಟ್ರಾಜ್,<ref>https://www.racefans.net/2021/08/28/drivers-urge-changes-to-eau-rouge-and-raidillon-after-huge-w-series-crash/</ref> ಜೇಕ್ ಹ್ಯೂಸ್, <ref>https://web.archive.org/web/20210828103949/https://www.wtf1.com/post/drivers-call-for-changes-to-eau-rouge-raidillon-after-horror-w-series-crash/</ref> ಡೇನಿಯಲ್ ರಿಕಿಯಾರ್ಡೊ, <ref>https://f1i.com/news/416022-ricciardo-supports-eau-rouge-changes-after-norris-crash.html</ref> ಮತ್ತು ಟೊಟೊ ವೋಲ್ಫ್, <ref>https://www.gpfans.com/en/f1-news/69045/wolff-on-rain-delay-racing-too-dangerous-through-eau-rouge-and-raidillon/</ref> ಎಲ್ಲರೂ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಸಲು ತಕ್ಷಣವೇ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಇತರ ಘಟನೆಗಳು ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂ ರೂಜ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಇತರ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 2016 ರಲ್ಲಿ ಕೆವಿನ್ ಮ್ಯಾಗ್ನುಸ್ಸೆನ್ ಅಪಘಾತಕ್ಕೀಡಾಗಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಗಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೇವಲ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು;<ref>https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2016/8/belgian-race-red-flagged-after-huge-magnussen-crash.html</ref> 2018 ರಲ್ಲಿ ಪಿಯೆಟ್ರೊ ಫಿಟ್ಟಿಪಾಲ್ಡಿ ಅವರ ಕಾಲು ಮುರಿದಿತ್ತು,<ref>https://www.motorsport.com/wec/video/pietro-fittipaldi-crash-spa-2018-109212/319345/</ref> ಮತ್ತು 2021 ರಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾಕ್ ಐಟ್ಕೆನ್ ಅವರ ಕಾಲರ್‌ಬೋನ್ ಮುರಿದಿತ್ತು,<ref>https://www.planetf1.com/news/jack-aitken-eau-rouge-change/</ref> ಮತ್ತು 2023 ರಲ್ಲಿ ಡಿಲಾನೊ ವ್ಯಾಂಟ್ ಹಾಫ್ ಅವರ ಮಾರಕ ಅಪಘಾತ ಸೇರಿವೆ. 2022 ರ ಋತುವಿಗಾಗಿ ಪುನರಾಭಿವೃದ್ಧಿ 2022 ರ FIM EWC 24H ಸ್ಪಾ EWC ಮೋಟೋಸ್ ರೇಸ್ ಮತ್ತು 2022 F1 ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ 2020 ರಿಂದ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತಾ ಸೌಲಭ್ಯದ ಪುನರಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ರೈಡಿಲ್ಲನ್ ಡಿ ಎಲ್'ಯೂಜ್ ಕೋರ್ಸ್ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರನ್-ಆಫ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು - ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನ ಆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ದೊಡ್ಡ ಅಪಘಾತಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ 2019 ರ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ 2 ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಂಥೋಯಿನ್ ಹ್ಯೂಬರ್ಟ್ ಅವರ ಮಾರಕ ಅಪಘಾತವೂ ಸೇರಿದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20220719233458/https://wtf1.com/post/spa-francorchamps-reveals-new-look-ahead-of-2022-belgian-gp/</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಸುತ್ತಲಿನ ವಿವಿಧ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಲಾ ಸೋರ್ಸ್, ಲೆಸ್ ಕೊಂಬೆಸ್, ಸ್ಪೀಕರ್ಸ್ ಕಾರ್ನರ್, ಪೌಹಾನ್ (ಅಥವಾ ಡಬಲ್ ಗೌಚೆ), ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್ ಮತ್ತು ಬ್ಲಾಂಚಿಮಾಂಟ್.<ref>https://www.motorsport.com/f1/news/spa-80million-euro-revamp-gravel-traps/4888499/</ref><ref>https://www.planetf1.com/news/spa-francorchamps-revamp-gravel/</ref> ಈ ವರ್ಷದ ಈವೆಂಟ್‌ಗಾಗಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಹಿಡಿತದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ವರ್ಸ್ಟಪ್ಪೆನ್ ನವೀಕರಿಸಿದ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಕಾರನ್ನು ಓಡಿಸಿದ ಮೊದಲ ಚಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ರೆಡ್ ಬುಲ್ RB7 ನಲ್ಲಿ.<ref>https://www.racefans.net/2022/08/23/verstappen-first-to-test-f1-car-at-renovated-spa-circuit/</ref> ನವೀಕರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಕಂಪನಿಯಾದ ಡ್ರೊಮೊ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಡಿಸೈನ್‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಜಾರ್ನೊ ಜಫೆಲ್ಲಿ, ಯೂ ರೂಜ್‌ನ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಂಭಾವ್ಯ ವಿಭಿನ್ನ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು, ಆಯ್ದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಜಿ-ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಚಾಲಕರಾದ ಥಿಯೆರ್ರಿ ಬೌಟ್ಸೆನ್ ಮತ್ತು ಎಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ ಪಿರೊ ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಮತ್ತು ಜಿಟಿ ಕಾರುಗಳಿಗೆ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಟ್ಯೂನ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.planetf1.com/news/circuit-designers-went-through-20-different-layouts-for-eau-rouge/</ref> ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ 2023 ರ ಫಾರ್ಮುಲಾ 1 ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ,<ref>https://www.formula1.com/en/latest/article/spa-to-form-part-of-2023-f1-calendar-following-agreement-to-extend.7FeUki5B2tpV6LC1NKvgI1</ref> ಮತ್ತು ಅದರ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2023 ರಲ್ಲಿ 2025 ರವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.formula1.com/en/latest/article.formula-1-to-race-in-belgium-until-2025-under-new-deal.1ABwI4lboaaHs6CmjEKrsv.html</ref> =ಇತರ ರೇಸಿಂಗ್ ಸರಣಿಗಳು= ಫಾರ್ಮುಲಾ 1 ಜೊತೆಗೆ ವಿವಿಧ ಮೋಟಾರ್‌ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಇತರ ರೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವುಗಳೆಂದರೆ FIA ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, FIM ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಲೆ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಸರಣಿ, ಇಂಟರ್‌ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ GT ಚಾಲೆಂಜ್, GT ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಲೆಂಜ್ ಯುರೋಪ್, FIA ಫಾರ್ಮುಲಾ 2 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, FIA ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, FIM ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ GT ಓಪನ್, ADAC GT ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಈ ಹಿಂದೆ FIA ವರ್ಲ್ಡ್ ರ್ಯಾಲಿಕ್ರಾಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಸೈಡ್‌ಕಾರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, DTM ಮತ್ತು WTCC. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದೀರ್ಘ-ದೂರ ಮತ್ತು ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕಾರ್ ರೇಸ್‌ಗಳು ಸ್ಪಾ 24 ಅವರ್ಸ್ ಮತ್ತು 6 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್. ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಸಿಟ್ರೊಯೆನ್ 2CV ಕಾರುಗಳಿಗಾಗಿ 25-ಗಂಟೆ ಮತ್ತು 24-ಗಂಟೆಗಳ ರೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |url=http://www.24h2cv.be/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625132516/http://www.24h2cv.be/ |archive-date=2018-06-25 |url-status=dead}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 16–19: 24H ಸರಣಿ 12 ಗಂಟೆಗಳ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್, ರಾಡಿಕಲ್ ಕಪ್ ಯುರೋಪ್, TCR ಯುರೋಪ್ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಸರಣಿ ಕಪ್ 23–26 ಏಪ್ರಿಲ್: ಸ್ಪಾ ಸಮ್ಮರ್ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ 1–2 ಮೇ: ಫನ್ ಕಪ್ ಫ್ರಾಂಕೊ ಫನ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ 7–9 ಮೇ: FIA ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ 6 ಗಂಟೆಗಳ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್, ಪೋರ್ಷೆ ಕ್ಯಾರೆರಾ ಕಪ್ ಬೆನೆಲಕ್ಸ್, ಲೆಜೆಂಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೆ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ 15–17 ಮೇ: ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ GT ಓಪನ್, TCR ಯುರೋಪ್ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಸರಣಿ, ಯೂರೋಫಾರ್ಮುಲಾ ಓಪನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, GT ಕಪ್ ಓಪನ್ ಯುರೋಪ್, ಪೋರ್ಷೆ ಕ್ಯಾರೆರಾ ಕಪ್ ಜರ್ಮನಿ 22–24 ಮೇ: ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ರೇಸಿಂಗ್ ಸ್ಪಾ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ [fr], GT3 ರಿವೈವಲ್ ಸರಣಿ 28–31 ಮೇ: ಸೂಪರ್‌ಕಾರ್ ಚಾಲೆಂಜ್ ಸ್ಪಾ ಯುರೋ ರೇಸ್, ಫಾರ್ಮುಲಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, GB3 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ 5–6 ಜೂನ್: FIM ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ 8 ಗಂಟೆಗಳ ಸ್ಪಾ ಮೋಟೋಸ್ 19–21 ಜೂನ್: GT2 ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸರಣಿ SRO ಸ್ಪೀಡ್‌ವೀಕ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ GT ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, FFSA GT ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಪೋರ್ಷೆ ಕ್ಯಾರೆರಾ ಕಪ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಫ್ರೆಂಚ್ F4 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಆಲ್ಪೈನ್ ಕಪ್ ಸರಣಿ, TC ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಸರಣಿ ಜೂನ್ 25–28: ಇಂಟರ್‌ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಜಿಟಿ ಚಾಲೆಂಜ್ / ಜಿಟಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಲೆಂಜ್ ಯುರೋಪ್ ಸ್ಪಾ 24 ಅವರ್ಸ್, ಜಿಟಿ4 ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸರಣಿ, ಲಂಬೋರ್ಘಿನಿ ಸೂಪರ್ ಟ್ರೋಫಿಯೊ ಯುರೋಪ್, ಮೆಕ್‌ಲಾರೆನ್ ಟ್ರೋಫಿ ಯುರೋಪ್ 2–5 ಜುಲೈ: ಫನ್ ಕಪ್ 25 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾ, ಬೆಲ್ಕಾರ್ 17–19 ಜುಲೈ: ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್, ಎಫ್‌ಐಎ ಫಾರ್ಮುಲಾ 2 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ 2 ರೌಂಡ್, ಎಫ್‌ಐಎ ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್, ಪೋರ್ಷೆ ಸೂಪರ್‌ಕಪ್ 21–23 ಆಗಸ್ಟ್: ಯುರೋಪಿಯನ್ ಲೆ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಸರಣಿ 4 ಅವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಾ, ಲೆ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಕಪ್, ಲಿಗಿಯರ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸರಣಿ 28–30 ಆಗಸ್ಟ್: ಪೋರ್ಷೆ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಕಪ್ ಡಾಯ್ಚ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ [ಡಿ] ಎಡಿಎಸಿ ರೇಸಿಂಗ್ ವೀಕೆಂಡ್ ಸ್ಪಾ, ಜಿಟಿ ಸಮ್ಮರ್ ಸರಣಿ 4–5 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್: 992 ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ಕಪ್, 7 ರೇಸಿಂಗ್ ಯೂರೋಕಪ್ 17–20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್: ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್ ಕಪ್ ಸರಣಿ 24–27 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್: ಸ್ಪಾ ಸಿಕ್ಸ್ ಅವರ್ಸ್, ಪೋರ್ಷೆ ಸ್ಪ್ರಿಂಟ್ ಚಾಲೆಂಜ್ ಬೆನೆಲಕ್ಸ್ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳು ADAC ಫಾರ್ಮೆಲ್ ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ (2011, 2013) ADAC ಫಾರ್ಮುಲಾ 4 (2015, 2022) ADAC GT ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ (2013, 2015, 2024) ATS ಫಾರ್ಮೆಲ್ 3 ಕಪ್ (2011–2013) ಆಟೋ ಜಿಪಿ (2002–2004, 2006–2008, 2010) BOSS GP (2003, 2008–2011, 2020) BPR ಗ್ಲೋಬಲ್ GT ಸರಣಿ (1994, 1996) ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ (1984–1988, 1997–2000, 2003–2004, 2006–2014) ಡಾಯ್ಚ ಟೌರೆನ್‌ವ್ಯಾಗನ್ ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ (2005, 2020, 2022) DTM ಟ್ರೋಫಿ (2020, 2022) EFDA ನೇಷನ್ಸ್ ಕಪ್ (1990) ಯೂರೋಕಪ್-3 (2023–2025) ಯೂರೋಕಪ್ ಕ್ಲಿಯೊ (2011–2013) ಯೂರೋಕಪ್ ಮೆಗಾನೆ ಟ್ರೋಫಿ (2008–2013) ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಟು ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1981–1982) ಯುರೋಪಿಯನ್ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1966–1973, 1976, 1982–1986, 1988, 2002–2004) ಯುರೋಪಿಯನ್ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಕಪ್ (2014) ಫೆರಾರಿ ಚಾಲೆಂಜ್ ಯುರೋಪ್ (1997–2007, 2011–2012, 2018, 2020–2021, 2023, 2025) ಫೆರಾರಿ ಚಾಲೆಂಜ್ ಯುಕೆ (2023) F4 ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2021–2023) FIA ಯುರೋಪಿಯನ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಕಪ್ (2004) FIA ಯುರೋಪಿಯನ್ ರ್ಯಾಲಿಕ್ರಾಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2019, 2021–2022) FIA ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಯುರೋಪಿಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2012, 2014–2018) FIA ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಟ್ರೋಫಿ (2011) FIA GT ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1997, 2001–2009) FIA GT1 ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2010) FIA GT3 ಯುರೋಪಿಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2006) FIA ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1999–2003) FIA ವಿಶ್ವ ರ್ಯಾಲಿಕ್ರಾಸ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ವರ್ಲ್ಡ್ RX ಆಫ್ ಬೆನೆಲಕ್ಸ್ (2019, 2021–2022) ಫಾರ್ಮುಲಾ 3 ಯುರೋ ಸರಣಿ (2005) ಫಾರ್ಮುಲಾ ಅಬಾರ್ತ್ (2011) ಫಾರ್ಮುಲಾ BMW ADAC (2005) ಫಾರ್ಮುಲಾ BMW ಯುರೋಪ್ (2008–2010) ಫಾರ್ಮುಲಾ ಪಾಮರ್ ಆಡಿ (2000, 2003–2006, 2008) ಫಾರ್ಮುಲಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ 2.0 ಆಲ್ಪ್ಸ್ (2011–2015) ಫಾರ್ಮುಲಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ 2.0 ವೆಸ್ಟ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಪ್ (1999, 2008–2009) ಫಾರ್ಮುಲಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ ಯೂರೋಕಪ್ (1993–1995, 1997–2000, 2002, 2004, 2008–2020) ಫಾರ್ಮುಲಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ ನಾರ್ದರ್ನ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಪ್ (2006–2018) ಫಾರ್ಮುಲಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ V6 ಯೂರೋಕಪ್ (2003–2004) ಫ್ರೆಂಚ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ ತ್ರೀ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2000–2001) ಫ್ರೆಂಚ್ ಸೂಪರ್‌ಟೂರಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2000–2001) GP2 ಸರಣಿ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ GP2 ಸುತ್ತು (2005, 2007–2016) GP3 ಸರಣಿ (2010–2018) ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್ ರೇಸಿಂಗ್ ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಮೋಟಾರ್‌ಸೈಕಲ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ (1949–1979, 1981–1986, 1988–1990) GT4 ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯಾ (2022–2023) ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫಾರ್ಮುಲಾ 3000 (1985–1987, 1989, 1991–2002, 2004) ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಮಾಸ್ಟರ್ (2005, 2009) ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ GTSprint ಸರಣಿ (2011–2012) ಇಟಾಲಿಯನ್ F4 ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2022–2023) ಇಟಾಲಿಯನ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2002–2009) ಇಟಾಲಿಯನ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ ತ್ರೀ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2011) ರೇಸ್‌ಕಾರ್ ಯುರೋ ಸರಣಿ (2012) ಪೋರ್ಷೆ ಕ್ಯಾರೆರಾ ಕಪ್ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ (2015) ಪೋರ್ಷೆ ಕ್ಯಾರೆರಾ ಕಪ್ ಇಟಾಲಿಯಾ [it] (2008, 2015) ಪ್ರೋಟೋಟೈಪ್ ಕಪ್ ಜರ್ಮನಿ (2022, 2024–2025) ರೆನಾಲ್ಟ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಟ್ರೋಫಿ (2015–2016) ಸೀಟ್ ಲಿಯಾನ್ ಯೂರೋಕಪ್ (2014) ಸೈಡ್‌ಕಾರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1949–1979, 1981–1990, 2022–2023) ಸೂಪರ್ ಟೂರೆನ್‌ವ್ಯಾಗನ್ ಕಪ್ (1994–1995) ಸೂಪರ್‌ಬೈಕ್ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1992) ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್ಸ್ ಸರಣಿ (2011–2012) TCR ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ (2016–2017) TCR ಯುಕೆ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (2019) TCR ವರ್ಲ್ಡ್ ಟೂರ್ (2023) ಟ್ರೋಫಿಯೊ ಮಾಸೆರಾಟಿ (2004–2006, 2014) ವಿಶ್ವ ಸರಣಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ V8 3.5 (2006–2017) ವಿಶ್ವ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ (1953, 1963–1975, 1981–1990) ವಿಶ್ವ ಟೂರಿಂಗ್ ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ WTCC ರೇಸ್ (1987, 2005, 2014) W ಸರಣಿ (2021) =ಲ್ಯಾಪ್ ದಾಖಲೆಗಳು= ಓಟದ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಅನಧಿಕೃತ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ದಾಖಲೆಯು 1:40.510 ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಆಸ್ಕರ್ ಪಿಯಾಸ್ಟ್ರಿ ಅವರು 2025 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯುವ ಸ್ಪ್ರಿಂಟ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೆಕ್‌ಲಾರೆನ್ MCL39 ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ವಿನ್ಯಾಸದ ಅಧಿಕೃತ ಲ್ಯಾಪ್ ದಾಖಲೆಯು 1:44.701 ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 2024 ರ ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೆಡ್ ಬುಲ್ ರೇಸಿಂಗ್ RB20 ನಲ್ಲಿ ಸೆರ್ಗಿಯೊ ಪೆರೆಜ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಹಲವಾರು ಉನ್ನತ ಸರಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ವೇಗದ ಅಧಿಕೃತ ರೇಸ್ ಲ್ಯಾಪ್ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ:<ref>https://web.archive.org/web/20230315215400/https://www.driverdb.com/circuits/fastestlaps/spa-francorchamps/</ref> =ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ= ಬೆಲ್ಜಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌ನ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಡೆನ್ನೆಸ್ ಕಾಡುಗಳೊಳಗೆ ಅದರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ, ಇದು ಕಾಮಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Circuit_de_Spa-Francorchamps#cite_note-167</ref> 1980 ರ ದಶಕದ ಹಿಂದಿನ ವೀಡಿಯೊ ಗೇಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. =ಟೂರ್ ಡೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್= ಟೂರ್ ಡಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ ರೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. 1980 ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಮಯ ಪ್ರಯೋಗ ಹಂತದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ಹಿನಾಲ್ಟ್ (ರೆನಾಲ್ಟ್–ಗಿಟೇನ್) ಗೆದ್ದರು; ಆದರೆ 1989 ರಲ್ಲಿ, ಮೂರನೇ ಹಂತದ ಅಂತ್ಯದ ಮೊದಲು ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ನ ಹಲವಾರು ಲ್ಯಾಪ್‌ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, <ref>{{Cite web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1989/07/03/pagina-42/1199635/pdf.html#&mode=fullScreen |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-18 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510165259/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1989/07/03/pagina-42/1199635/pdf.html#&mode=fullScreen |url-status=dead }}</ref> ಇದನ್ನು ಪಿಡಿಎಂ–ಅಲ್ಟಿಮಾ–ಕಾನ್‌ಕಾರ್ಡ್‌ನ ರೌಲ್ ಅಲ್ಕಾಲಾ ಗೆದ್ದರು. 2017 ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಮೂರನೇ ಹಂತದ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ ವರ್ವಿಯರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಲಾಂಗ್‌ವಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20170707135534/http://www.letour.com/le-tour/2017/us/stage-3.html</ref> =ಹವಾಮಾನ= ಸ್ಪಾ-ಫ್ರಾಂಕೋರ್‌ಚಾಂಪ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಳೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿಯ ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ಈವೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ 1998 ರ 14-ಕಾರುಗಳ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು 2008 ರ ಈವೆಂಟ್‌ಗೆ ಮುಕ್ತಾಯ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುಷ್ಕ ಓಟದ ನಂತರ ಕೊನೆಯ ಕೆಲವು ಸುತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಬಿದ್ದಿತು. ರಾಯಲ್ ಹವಾಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸ್ಟಾವೆಲೋಟ್ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಮೆಡಿ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹವಾಮಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ಇವೆರಡೂ ಕೆಲವು ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಗರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಾಪಮಾನವು ಘನೀಕರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ, ಹಿಮಪಾತವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ತಾಪಮಾನವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 20 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಮೋಡ ಕವಿದ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ರೇಸ್ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ರೇಸ್ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ, ಹೈ-ಪ್ರೊಫೈಲ್ ಈವೆಂಟ್‌ಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಯಾದ ತಾಪಮಾನವು ಅಪರೂಪ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ವಾರ್ಷಿಕ ಅತ್ಯಂತ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ತಾಪಮಾನವು ಸರಾಸರಿ 31 °C (88 °F) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. <ref>https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/spa/valeurs/06490.html</ref> ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಪಾ ಹವಾಮಾನ ಕೇಂದ್ರವು ರೇಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಂತೆಯೇ ಕೆಲವು ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾವೆಲಾಟ್ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಮೆಡಿ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೆ ಹೋಲುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯ ಮೇ ರಾತ್ರಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಚಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಮಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುತ್ತವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾ ಮೈದಾನಗಳು]] 3p6a207dpayqyt8qx13hxsfk07pp6f0 0 177858 1431625 1355987 2026-10-09T02:33:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431625 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] '''ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿ''', ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ಒಂದು ಬಗೆಯ [[ಈರುಳ್ಳಿ]]. ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಕುರುಹು|ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿತು.<ref name="bmirror">{{Cite web |last=Prasad S |first=Shyam |date=6 April 2015 |title=Bangalore Rose Onion gets GI tag |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/others/Bangalore-Rose-Onion-gets-GI-tag/articleshow/46816879.cms |access-date=25 January 2016 |publisher=Bangalore Mirror}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Bangalore_rose_onion.jpg|thumb|ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಅಂಗಡಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿ]] == ಇತಿಹಾಸ == ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು ಉತ್ತರ (ದೊಡ್ಡಬಳ್ಳಾಪುರ)|ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ]], [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಕೋಲಾರ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="bmirror"/> ಅವುಗಳನ್ನು ತುಮಕೂರು, [[ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ|ಹಾಸನ]], ದಾವಣಗೆರೆ, [[ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ|ಧಾರವಾಡ]] ಮತ್ತು [[ಬಾಗಲಕೋಟೆ|ಬಾಗಲಕೋಟೆಯಲ್ಲೂ]] ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು ಭಾರತದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. <ref name="bline">{{Cite web |last=Urs |first=Anil |date=2 August 2011 |title=Bangalore rose onion exports touch 22,000-tonnes mark |url=http://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/bangalore-rose-onion-exports-touch-22000tonnes-mark/article2316687.ece |access-date=25 January 2016 |publisher=The Hindu Business Line}}</ref> == ವಿವರಣೆ == ಈ ವಿಧದ ಈರುಳ್ಳಿಗಳು ಚಪ್ಪಟೆಯಾದ ತಳಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಗೋಳಾಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸುವ ಇತರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಗಾಢ ಕಡುಗೆಂಪು ಬಣ್ಣ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಘಾಟುವಾಸನೆ, [[ಆಂತೋಸಯನಿನ್ಗಳು|ಆಂಥೋಸಯಾನಿನ್]], ಫೀನಾಲ್‌(ಕಾರ್ಬಾಲಿಕ್‌ ಆಮ್ಲ)ಗಳು. ಅವುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರೋಟೀನ್, ರಂಜಕ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾರೋಟಿನ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. <ref name="bmirror"/> ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ವಾತವರಣ ಹೀಗಿದೆ: ೬.೫ ರಿಂದ ೭ ರ ನಡುವಿನ [[ಪಿ ಹೆಚ್]] ಹೊಂದಿರುವ ಮಣ್ಣು, ಶೇ.೭೦ ರಿಂದ ಶೇ.೭೫ ರಷ್ಟು ವಾತಾವರಣದ [[ಆರ್ದ್ರತೆ]] ಮತ್ತು ಶೇ.೨೫ ರಷ್ಟು ಸರಾಸರಿ ತಾಪಮಾನ. ಬೆಂಗಳೂರು ಪ್ರದೇಶದ ಸುತ್ತಲೂ ಈ ವಾತವರಣ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ, ಈ ವಿಧವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="bmirror"/> == ರಫ್ತು == ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ [[ಮಲೇಶಿಯ|ಮಲೇಷ್ಯಾ]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ]], [[ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ]], [[ಬಹರೇನ್|ಬಹ್ರೇನ್]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]], [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಶ್ರೀಲಂಕಾದಂತಹ]] ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="know">{{Cite web |last=Prabhu |first=Nagesh |date=17 January 2012 |title=Know your onions about Bangalore Blue and Rose |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/know-your-onions-about-bangalore-blue-and-rose/article2806867.ece |access-date=25 January 2016 |website=The Hindu |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221071332/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/know-your-onions-about-bangalore-blue-and-rose/article2806867.ece |archive-date=21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kundapura |first=Vishwa |date=26 October 2013 |title=Rose onion farmers in distress as prices crash |url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/rose-onion-farmers-in-distress-as-prices-crash/article5274156.ece |access-date=25 January 2016 |website=The Hindu}}</ref> ೨೦೧೦-೧೧ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು ೨೨,೦೦೦ ಟನ್‌ಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೨೦೦೩-೦೪ ಮತ್ತು ೨೦೦೫-೦೬ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ೩೬,೦೦೦ ಮತ್ತು ೩೨,೦೦೦ ಟನ್‌ಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ]] ಈ ಬೆಳೆಗಾಗಿ ಕೃಷಿ ರಫ್ತು ವಲಯ (AEZ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಒಳಗೆ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೫೦೦ ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯದ ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |last=Kundapura |first=Vishwa |date=26 October 2013 |title=Rose onion farmers in distress as prices crash |url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/rose-onion-farmers-in-distress-as-prices-crash/article5274156.ece |access-date=25 January 2016 |website=The Hindu}}</ref> <ref name="bline"/> == ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕ == ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿಗೆ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಕುರುಹು|ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕ]] ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ಗುಲಾಬಿ ಈರುಳ್ಳಿ ಬೆಳೆಗಾರರ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಈ ವಿಧದ ಈರುಳ್ಳಿ ಕೃಷಿಗೆ ಪೇಟೆಂಟ್ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="know"/> == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * ಬೆಂಗಳೂರು ನೀಲಿ ದ್ರಾಕ್ಷಿ * ಲಸಲ್ಗಾಂವ್ ಈರುಳ್ಳಿ * ಅಲಿಬಾಗ್ ಬಿಳಿ ಈರುಳ್ಳಿ * ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಳೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು]] 48ypm4egsir479jgiry2wvsr93n72vu 0 178619 1431609 1346719 2026-10-08T21:32:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431609 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{Short description|Chinese computer scientist}} {{Use dmy dates|cs1-dates=ly|date=December 2024}} {{Use list-defined references|date=December 2024}} {{CS1 config|mode=cs2}} ''ಚುವಾನ್ ವು'' ({{lang-zh|吳川}}) ಒಬ್ಬ ಚೀನೀ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನಿ, ಅವರ ಸಂಶೋಧನಾ ಆಸಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಲೌಡ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್, ಫೆಡರೇಟೆಡ್ ಲರ್ನಿಂಗ್(ಡಿಸ್ಟ್ರಿಬ್ಯೂಟೆಡ್ ಮೆಷಿನ್ ಲರ್ನಿಂಗ್), ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರ ಆರೈಕೆದಲ್ಲಿನ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಅವರು [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿ.{{r|profile}} ==ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ವು ಸಿಂಘುವಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು 2000 ರಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಮತ್ತು 2002 ರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. [[ಸಿಂಗಾಪುರ]]ದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಕೆನಡಾದ ಟೊರೊಂಟೊ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ 2008 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.{{r|cv}}"ಲಾರ್ಜ್-ಸ್ಕೇಲ್ ಪೀರ್-ಟು-ಪೀರ್ ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್: ಮಾಡೆಲಿಂಗ್, ಮಾಪನಗಳು ಮತ್ತು ಆಪ್ಟಿಮೈಸಿಂಗ್ ಸೊಲ್ಯೂಷನ್ಸ್" ಎಂಬ ಅವರ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬಾವೋಚುನ್ ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು.{{r|mg}} ಅವರು 2008 ರಲ್ಲಿ ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ಈಗ ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.{{r|cv}} ==ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ== 2024 ರಲ್ಲಿ, ವೂ ಅವರನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಮೆಷಿನರಿಗಳ ಸಂಘದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸದಸ್ಯರ ಪಟ್ಟಿ(ACM ವಿಶಿಷ್ಟ ಸದಸ್ಯ) ಎಂದು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.acm.org/media-center/2025/february/distinguished-members-2024 |title= Renowned Computing Society Announces New Class of Distinguished Members: 56 Professionals Celebrated for Innovation and Service |author= <!--Not stated--> |date= February 12, 2025 |website= [[Association for Computing Machinery]] |publisher= |access-date= January 9, 2026 |quote=}}</ref> ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷವನ್ನು "ಕ್ಲೌಡ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿತರಿಸಿದ ಯಂತ್ರ ಕಲಿಕಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ" IEEE ಫೆಲೋಗಳ 2025 ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.{{r|if}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references> <ref name=cv>{{citation|url=https://i.cs.hku.hk/~cwu/cv.html|title=Short biography and curriculum vitae|access-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226200916/https://i.cs.hku.hk/~cwu/cv.html|archive-date=2024-12-26 |url-status=dead}}</ref> <ref name=if>{{citation|url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/fellows/fellow-committee/2025-fellows-class-announcement.pdf|title=IEEE Fellow Class of 2025|publisher=IEEE|access-date=2024-12-26}}</ref> <ref name=mg>{{mathgenealogy|141194}}</ref> <ref name=profile>{{citation|url=https://www.cs.hku.hk/people/academic-staff/cwu|title=Professor Wu, Chuan|work=Academic staff|publisher=University of Hong Kong Department of Computer Science|access-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226200914/https://www.cs.hku.hk/people/academic-staff/cwu|archive-date=2024-12-26 |url-status=dead}}</ref> </references> ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20251215140747/https://i.cs.hku.hk/~cwu/ Home page] *{{Google Scholar id|mY7MWXMAAAAJ}} {{Authority control|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Wu, Chuan}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಮಹಿಳಾ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಿಂಘುವಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಟೊರೊಂಟೊ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿ]] [[ವರ್ಗ:ಐಇಇಇ ಫೆಲೋಗಳು]] f0ehfawwwkl92vaqf9nniwg0plxnr29 0 180147 1431660 1429781 2026-10-09T09:55:38Z Dashami12 98178 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 1431660 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ಎನ್. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ | image = | alt = | caption = | birth_date = 6 ಜುಲೈ 1927 | birth_place = [[ಕೇರಳ]], ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|df=yes|2010|4|21|1927|7|6}} | death_place = ವಳುತ್ತಕಾಡ್, [[ಕೇರಳ]], ಭಾರತ | residence = | fields = ಸಾಗರ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ | workplaces = {{ublist | ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಮಂಡಳಿ | ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ | ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಂಡಳಿ }} | alma_mater = {{ublist | ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = ಜಲಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ<br>ಸೆಲ್ಯುಲೋಸ್ನ ಜೈವಿಕ ಹಾನಿ | awards = 1971&nbsp;ಶಾಂತಿ ಸ್ವರೂಪ್ ಭಟ್ನಾಗರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>1980&nbsp;ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ಜುವಾಲಜಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ<br>1984&nbsp;[[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]<br>1988&nbsp;ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಚಂದ್ರಕಲಾ ಹೋರಾ ಸ್ಮಾರಕ ಪದಕ }} ನಾರಾಯಣ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ (1927-2010) ಅವರು ಸಮುದ್ರ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಪರಿಸರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಸ್ಥಾಪಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Kerala Science Congress held from 1989 to 2016">{{cite web | url=http://www.ksc.kerala.gov.in/ksc_over_28_yrs.pdf | title=Kerala Science Congress held from 1989 –2016 | publisher=Kerala Science Congress | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916233757/http://www.ksc.kerala.gov.in/ksc_over_28_yrs.pdf | archive-date=16 September 2016 | url-status=dead }}</ref> ಹೇ ಅವರು ಮಾನ್ಸೂನ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್ (ಯಾಂತ್ರಿಕೃತ ಬಲೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ) ನಡೆಸುವುದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಂತರ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು.<ref name="N Balakrishnan Nair dead">{{cite web | url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article196219.ece?service=print | title=N Balakrishnan Nair dead | publisher=Indian Express | date=22 April 2010 | access-date=15 September 2016 }}{{dead link|date=February 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಫೆಲೋ ಆಗಿದ್ದ ನಾಯರ್, ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಗಳು ಹಾಗೂ ಲಂಡನ್‌ನ ಝೂಲಾಜಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಚುನಾಯಿತ ಫೆಲೋ ಆಗಿದ್ದರು.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair">{{Cite web |url=http://insaindia.res.in/detail/N75-0506 |title=Deceased fellow - N. B. Nair |date=2016 |publisher=Indian National Science Academy |access-date=15 September 2016 |archive-date=13 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813021235/http://insaindia.res.in/detail/N75-0506 |url-status=dead }}</ref> [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ವಲಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ 'ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಂಡ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ರಿಸರ್ಚ್' (CSIR), ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ 1971ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ 'ಶಾಂತಿ ಸ್ವರೂಪ್ ಭಟ್ನಾಗರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು.<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{cite web | url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx | title=View Bhatnagar Awardees | publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize | date=2016 | access-date=4 September 2016}}</ref>ಅವರಿಗೆ 1984ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ 'ಪದ್ಮಶ್ರೀ'ಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು..<ref name="Padma Awards">{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India | date=2013 | access-date=15 September 2016 | archive-date=15 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | url-status=dead }}</ref> == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೆರುಂಬಾವೂರಿನಲ್ಲಿ 1927ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 5ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{cite web | url=http://ssbprize.gov.in/Content/Detail.aspx?AID=207 | title=Brief Profile of the Awardee | publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> 1955ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ (ಪಿಎಚ್‌ಡಿ) ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ, ಅವರು 1965ರಲ್ಲಿ 'ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್' ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕೇರಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಸೇರುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" /> ಅವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಜಲಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಂತಹ ವಿವಿಧ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು.<ref name="Agar plant Commissioned at Mandapam ">{{cite web | url=http://eprints.cmfri.org.in/6423/1/July-September_1999.pdf | title=Agar plant Commissioned at Mandapam | publisher=Central Marine Fisheries Research Institute | work=Newsletter | date=July 1999 | access-date=15 September 2016 | pages=1 of 6 | issn=0972-2386}}</ref> (ಅವರು 1968-80ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 1978ರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ತೆರಳುವವರೆಗೂ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ ಡೀನ್ (1976) ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ತರುವಾಯ, ಅವರು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ 'ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಮಿತಿ'ಯ (STEC) (ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಮಂಡಳಿ) ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು 2020ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ 'ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ'ದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು..<ref name="Order">{{cite web | url=http://envfor.nic.in/legis/crz/so20.htm | title=Order | publisher=Ministry of Environment and Forests, Government of Kerala | date=2002 | access-date=15 September 2016}}</ref> 1991 ರಿಂದ ಅವರು ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಂಡ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ (CCIR) ನಲ್ಲಿ ಎಮೆರಿಟಸ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" /> ನಾಯರ್ ಅವರು ಗೋಮತಿಯವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು ಈ ದಂಪತಿಗೆ ಬಿ. ಚಂದ್ರ ಮೋಹನ್ ಎಂಬ ಮಗನಿದ್ದನು; ಚಂದ್ರ ಮೋಹನ್ ಹಾಗೂ ಅವರ ಮಗ ಜಿ. [[ಪಾರ್ವತಿ|ಅಪರ್ಣ]] ಕೃಷ್ಣ ಮೋಹನ್ - ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವೈದ್ಯರು..<ref name="N Balakrishnan Nair dead" /> ಆ ಕುಟುಂಬವು ತಿರುವನಂತಪುರದ ವಜುತಕಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರು ಏಪ್ರಿಲ್ 21, 2010 ರಂದು ತಮ್ಮ 82ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಯೋಸಹಜ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.<ref name="Fellow Profile">{{cite web | url=http://www.ias.ac.in/describe/fellow/Nair,_Prof._Narayana_Balakrishnan | title=Fellow Profile | publisher=Indian Academy of Sciences | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> == ಪರಂಪರೆ == ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ ಅವರು ಸಮುದ್ರ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಜೀವಿಗಳ ಕುರಿತು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು; ಮರವನ್ನು ಕೊರೆಯುವ ಮೃದ್ವಂಗಿಗಳ (molluscs) ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಅವು ಮರವನ್ನು ಕೊರೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಕವಾದವು.<ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners">{{cite web | url=http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf | title=Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners | publisher=Council of Scientific and Industrial Research | date=1999 | access-date=15 September 2016 | pages=33 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043957/http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}</ref> ಅವರು ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.<ref name="N Balakrishnan Nair dead" /> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್ (ಯಾಂತ್ರಿಕೃತ ಬಲೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ) ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅವರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯು, ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಕೇರಳ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೀಗಡಿಗಳ ಸಂತತಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. 'ಜಲವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಸೆಲ್ಯುಲೋಸ್‌ನ ಜೈವಿಕ ವಿಘಟನೆ' (biodegradation of cellulose in aquatic environments) ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮುದಾಯವು ಗುರುತಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" /> ಅವರು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಡಲ ಪಾಚಿ ಹಾಗೂ ಕಡಲ ಹುಲ್ಲುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು 400ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ..<ref name="Articles written by Nair, Balakrishnan N.">{{cite web | url=http://www.currentscience.ac.in/php/auth.php?authid=13588&author=Nair,%20N.%20Balakrishnan | title=Articles written by Nair, Balakrishnan N. | publisher=Current Science | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref><ref name="WorldCat Identities">{{cite web | url=http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/PINSA/Vol48B_1982_1_Art00.pdf | title=WorldCat Identities | publisher=WorldCat | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಕೂಡ.<ref name="au:Balakrishnan Nair">{{cite web | url=http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=ccl%3Dau:Balakrishnan+Nair,+N.+and+branch:UL+and+au:Balakrishnan+Nair,+N.+and+au:Balakrishnan+Nair,+N.&sort_by=call_number_dsc | title=au:Balakrishnan Nair | publisher=Cochin University of Science and Technology | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-date=16 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916233111/http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=ccl%3Dau:Balakrishnan+Nair,+N.+and+branch:UL+and+au:Balakrishnan+Nair,+N.+and+au:Balakrishnan+Nair,+N.&sort_by=call_number_dsc | url-status=dead}}</ref>{{Refn|group=note|ಅವರ ಬರಹಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ಲೇಖಕರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="WalterProctor2001">{{cite book | author1=DE Walter | url=https://books.google.com/books?id=TH9-5crww4wC&pg=PA575 | title=Acarology: Proceedings of the 10th International Congress | publisher=Csiro Publishing | date=16 July 2001 | author2=H Proctor | author3=RA Norton, M Colloff, RB Halliday | pages=575– | isbn=978-0-643-09850-3}}</ref><ref name="Curtis2013">{{cite book|author=Fred A. Curtis|title=Energy Developments: New Forms, Renewables, Conservation: Proceedings of ENERGEX '84, The Global Energy Forum, Regina, Saskatchewan, Canada, May 14-19, 1984|url=https://books.google.com/books?id=I0EfAwAAQBAJ&pg=PA240|date=17 September 2013|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4831-8949-9|pages=240–}}</ref><ref name="Gupta2001">{{cite book|author=Rabin Sen Gupta|title=The Indian Ocean: A Perspective|url=https://books.google.com/books?id=S3i4uFXR-MYC&pg=PA465|year=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-90-5809-224-3|pages=465–}}</ref><ref name="ChristensenPauly1993">{{cite book|author1=Villy Christensen|author2=Daniel Pauly|title=Trophic Models of Aquatic Ecosystems|url=https://books.google.com/books?id=eIMQJ0LDahEC&pg=PA89|year=1993|publisher=WorldFish|isbn=978-971-10-2284-6|pages=89–}}</ref>}} ''ಎ ಟೆಕ್ಸ್ಟ್‌ಬುಕ್ ಆಫ್ ಮರೈನ್ ಎಕಾಲಜಿ'',<ref name="NairThampy1980">{{cite book|author1=Narayana Balakrishnan Nair|author2=D. M. Thampy|title=A textbook of marine ecology|url=https://books.google.com/books?id=ZAk-AAAAYAAJ|year=1980|publisher=Macmillan|isbn=9780333903209 }}</ref> ದ ಬಯಾಲಜಿ ಆಫ್ ವುಡ್‌ಬೋರಿಂಗ್ ಟೆರೆಡಿನಿಡ್ ಮಾಲಸ್ಕ್ಸ್,<ref name="NairSaraswathy1971">{{cite book|author1=Narayana Balakrishnan Nair|author2=M.. Saraswathy|title=The Biology of Woodboring Teredinid Molluscs|url=https://books.google.com/books?id=HU5PNwAACAAJ|year=1971}}</ref> ಮರೈನ್ ಟಿಂಬರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಾಯಿಂಗ್ ಆರ್ಗನಿಸಮ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಂಡಮಾನ್-ನಿಕೋಬಾರ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್ ಆರ್ಕಿಪೆಲಾಗೊ<ref name="Marine timber destroying organisms of the Andaman-Nicobar Islands and the Lakshadweep archipelago">{{cite book | url=https://www.amazon.co.uk/destroying-Andaman-Nicobar-Lakshadweep-archipelago-Zoological/dp/B0006F9OSI/ref=sr_1_7?s=books&ie=UTF8&qid=1473958056&sr=1-7 | title=Marine timber destroying organisms of the Andaman-Nicobar Islands and the Lakshadweep archipelago | publisher=The Survey | author=N. Balakrishnan Nair | year=1994 | pages=87 | asin=B0006F9OSI}}</ref> ಮತ್ತು ಅಡ್ವಾನ್ಸಸ್ ಇನ್ ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಬಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್ ಫಿಶರೀಸ್ ,<ref name="Advances in Aquatic Biology and Fisheries">{{cite book | url=http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16591&query_desc=au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20branch%3AUL%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N. | title=Advances in Aquatic Biology and Fisheries | publisher=Prof. N Balakrishnan Nair felicitation committee | author1=Natarajan, P | author2=Suryanarayanan H | author3=Balakrishnan Nair, N. | year=1987 | pages=437 | access-date=2026-08-10 | archive-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250709055609/http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16591&query_desc=au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20branch%3AUL%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N. | url-status=dead}}</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 'ಪರಿಸ್ಥಿತಿಜ್ಞಾನಂ' (ಪರಿಸರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು) ಮತ್ತು 'ಸಮುದ್ರ: ಒರು ಅದ್ಬುದಂ' (ಸಾಗರ: ಎ ವಂಡರ್), ಎರಡೂ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ.<ref name="Kadal: Oru Adbhudam">{{cite book | url=http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=52692&query_desc=au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20branch%3AUL%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N. | title=Kadal: Oru Adbhudam | publisher=The State Institute of Languages | author=Balakrishnan Nair N. | year=2002 | pages=149 | isbn=81-7638-325-2 | access-date=2026-08-10 | archive-date=2025-07-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250708152559/http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=52692&query_desc=au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20branch%3AUL%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N. | url-status=dead}}</ref> ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಕೆಲವು ಇವೆ. 1989ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗ ನಾಯರ್ ಅದರ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು 1992ರವರೆಗೆ ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="Kerala Science Congress held from 1989 to 2016"/> ಆರ್ ''ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬೊಕ್ಕ ಪರಿಸರ ಸಮಿತಿ'' (STEC) (ನನೊಂಜಿ ಸರ್ತಿ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬೊಕ್ಕ ಪರಿಸರ ಮಂಡಳಿ ಪಂಡ್ದ್ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಮಲ್ತೆರ್) ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆರ್ ಆದ್ ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿದ ಸದಸ್ಯೆರಾದಿತ್ತೆರ್.<ref name="List of Scientific Papers Published by Academy Staff Members in 1967">{{cite journal | jstor=4064618| title=List of Scientific Papers Published by Academy Staff Members in 1967 | author=Academy of Natural Sciences | journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | year=1967 | volume=119 | pages=345–347}}</ref> ಅವರು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ‘ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ರಕ್ಷಣಾ ಪಟ್ಟಿ ಕೇಂದ್ರ’ದ (Coastal Zone Management and Coastal Shelter Belt Centre) ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="Experts">{{cite web | url=http://iomenvis.nic.in/index1.aspx?lid=4&mid=-1&langid=1&linkid=4 | title=Experts | publisher=Centre for Coastal Zone Management and Coastal Shelter Belt | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> ಹಾಗೂ ಅವರು 'ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ'ದ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Order" />ಅವರು 1991ರಲ್ಲಿ 'ಕಲ್ಲಡ ಪರಿಸರ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ'ಕ್ಕಾಗಿನ ಇಂಡೋ-ಡಚ್ ನಿಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. 1986ರಿಂದ 1991ರವರೆಗೆ ಅವರು ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" />ಅವರು 1978-80ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 'ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿ'ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು; ಜೊತೆಗೆ 1980 ರಿಂದ 1986ರವರೆಗೆ 'ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಬಯಾಲಜಿ' (Aquatic Biology) ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರು 'ಮರೀನ್ ಬಯಾಲಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ'ದ ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Life member">{{cite web | url=http://mbai.org.in/php/life_members.php?keywords=&listing_per_page=30&page=3 | title=Life member | publisher=Marine Biological Association of India | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> ಹೇ ಅವರು ಮುಖ್ಯ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಹಲವಾರು ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Meetings, Seminars and Discussions">{{cite web | url=http://www.vmft.org/category/activities/meetings-and-seminars/ | title=Meetings, Seminars and Discussions | publisher=Vakkom Moulavi Foundation Trust | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-date=12 April 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110412044315/http://www.vmft.org/category/activities/meetings-and-seminars/ | url-status=dead }}</ref><ref name="Proceedings of the Indian National Science Academy">{{cite web | url=http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/PINSA/Vol48B_1982_1_Art00.pdf | title=Proceedings of the Indian National Science Academy | publisher=Indian National Science Academy | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> == ಪರಂಪರೆ == ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ ಅವರು ಸಮುದ್ರ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಜೀವಿಗಳ ಕುರಿತು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು; ಮರವನ್ನು ಕೊರೆಯುವ ಮೃದ್ವಂಗಿಗಳ (molluscs) ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಅವು ಮರವನ್ನು ಕೊರೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಕವಾದವು.<ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners"/> ಅವರು ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.<ref name="N Balakrishnan Nair dead" /> ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್ (ಯಾಂತ್ರಿಕೃತ ಬಲೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ) ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅವರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯು, ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಕೇರಳ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೀಗಡಿಗಳ ಸಂತತಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. 'ಜಲವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಸೆಲ್ಯುಲೋಸ್‌ನ ಜೈವಿಕ ವಿಘಟನೆ' (biodegradation of cellulose in aquatic environments) ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮುದಾಯವು ಗುರುತಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" /> ಅವರು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಡಲ ಪಾಚಿ ಹಾಗೂ ಕಡಲ ಹುಲ್ಲುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು 400ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.<ref name="Articles written by Nair, Balakrishnan N."/><ref name="WorldCat Identities"/> ಬೊಕ್ಕ ಕೆಲವು ಪುಸ್ತಕೊಲುಲಾ.<ref name="au:Balakrishnan Nair"/>{{Refn|group=note|ಅವರ ಬರಹಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ಲೇಖಕರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="WalterProctor2001">{{cite book | author1=DE Walter | url=https://books.google.com/books?id=TH9-5crww4wC&pg=PA575 | title=Acarology: Proceedings of the 10th International Congress | publisher=Csiro Publishing | date=16 July 2001 | author2=H Proctor | author3=RA Norton, M Colloff, RB Halliday | pages=575– | isbn=978-0-643-09850-3}}</ref><ref name="Curtis2013">{{cite book|author=Fred A. Curtis|title=Energy Developments: New Forms, Renewables, Conservation: Proceedings of ENERGEX '84, The Global Energy Forum, Regina, Saskatchewan, Canada, May 14-19, 1984|url=https://books.google.com/books?id=I0EfAwAAQBAJ&pg=PA240|date=17 September 2013|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4831-8949-9|pages=240–}}</ref><ref name="Gupta2001">{{cite book|author=Rabin Sen Gupta|title=The Indian Ocean: A Perspective|url=https://books.google.com/books?id=S3i4uFXR-MYC&pg=PA465|year=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-90-5809-224-3|pages=465–}}</ref><ref name="ChristensenPauly1993">{{cite book|author1=Villy Christensen|author2=Daniel Pauly|title=Trophic Models of Aquatic Ecosystems|url=https://books.google.com/books?id=eIMQJ0LDahEC&pg=PA89|year=1993|publisher=WorldFish|isbn=978-971-10-2284-6|pages=89–}}</ref>}} ''ಎ ಟೆಕ್ಸ್ಟ್‌ಬುಕ್ ಆಫ್ ಮರೈನ್ ಎಕಾಲಜಿ'',<ref name="NairThampy1980"/> ದ ಬಯಾಲಜಿ ಆಫ್ ವುಡ್‌ಬೋರಿಂಗ್ ಟೆರೆಡಿನಿಡ್ ಮಾಲಸ್ಕ್ಸ್,<ref name="NairSaraswathy1971"/> ಮರೈನ್ ಟಿಂಬರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಾಯಿಂಗ್ ಆರ್ಗನಿಸಮ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಂಡಮಾನ್-ನಿಕೋಬಾರ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್ ಆರ್ಕಿಪೆಲಾಗೊ<ref name="Marine timber destroying organisms of the Andaman-Nicobar Islands and the Lakshadweep archipelago"/> ಬೊಕ್ಕ ಅಡ್ವಾನ್ಸಸ್ ಇನ್ ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಬಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್ ಫಿಶರೀಸ್ ,<ref name="Advances in Aquatic Biology and Fisheries"/> ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 'ಪರಿಸ್ಥಿತಿಜ್ಞಾನಂ' (ಪರಿಸರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು) ಮತ್ತು 'ಸಮುದ್ರ: ಒರು ಅದ್ಬುದಂ' (ಸಾಗರ: ಎ ವಂಡರ್), ಎರಡೂ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ.<ref name="Kadal: Oru Adbhudam"/> ಇವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹಗಳಾಗಿವೆ. 1989ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗ ನಾಯರ್ ಅದರ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು 1992ರವರೆಗೆ ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="Kerala Science Congress held from 1989 to 2016"/> ಅವರು 'ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಮಿತಿ'ಯ (STEC) (ನಂತರ ಇದನ್ನು 'ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಮಂಡಳಿ'ಯಾಗಿ ಪುನಾರಚಿಸಲಾಯಿತು) ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾದ 'ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್'ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="List of Scientific Papers Published by Academy Staff Members in 1967"/> ಅವರು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ‘ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ರಕ್ಷಣಾ ಪಟ್ಟಿ ಕೇಂದ್ರ’ದ (Coastal Zone Management and Coastal Shelter Belt Centre) ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="Experts"/> ಹಾಗೂ ಅವರು 'ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ'ದ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Order" />ಅವರು 1991ರಲ್ಲಿ 'ಕಲ್ಲಡ ಪರಿಸರ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ'ಕ್ಕಾಗಿನ ಇಂಡೋ-ಡಚ್ ನಿಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. 1986ರಿಂದ 1991ರವರೆಗೆ ಅವರು ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" />ಅವರು 1978-80ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 'ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿ'ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು; ಜೊತೆಗೆ 1980 ರಿಂದ 1986 ರವರೆಗೆ 'ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಬಯಾಲಜಿ' (Aquatic Biology) ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರು 'ಮರೀನ್ ಬಯಾಲಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ'ದ ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Life member"/> ಹೇ ಅವರು ಮುಖ್ಯ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಹಲವಾರು ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Meetings, Seminars and Discussions"/><ref name="Proceedings of the Indian National Science Academy"/> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == ನಾಯರ್ ಅವರಿಗೆ 1971ರಲ್ಲಿ 'ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಂಡ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ರಿಸರ್ಚ್' (ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಂಡಳಿ) ವತಿಯಿಂದ, ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ 'ಶಾಂತಿ ಸ್ವರೂಪ್ ಭಟ್ನಾಗರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="Brief Profile of the Awardee" /> 1979ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಧನಸಹಾಯ ಆಯೋಗವು (ಭಾರತ) ಅವರನ್ನು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ'ರನ್ನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು 1980ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ 'ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ಝುವಾಲಜಿ'ಯ ಚಿನ್ನದ ಪದಕವನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು. "ಮರವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಜೀವಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿನ ಜೈವಿಕ ವಿಘಟನೆಯ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ" (Ecology of biodegradation in the sea around India with special reference to wood-destroying organisms) ಎಂಬುದು ಅವರ ಯೋಜನೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="List of Jawaharlal Nehru Fellows">{{cite web | url=http://www.jnmf.in/flist.html | title=List of Jawaharlal Nehru Fellows | publisher=Jawaharlal Nehru Memorial Fund | date=2016 | access-date=15 September 2016}}</ref> ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು 1984ರಲ್ಲಿ ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ಗೌರವ ಪುರಸ್ಕೃತರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು 'ಪದ್ಮಶ್ರೀ' ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು.<ref name="Padma Awards" /> ಅವರು 1975ರಲ್ಲಿ 'ಫೆಲೋ' ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಮತ್ತು 1987ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನಿಂದ 'ಚಂದ್ರಕಲಾ ಹೋರಾ ಸ್ಮಾರಕ ಪದಕ'ವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref name="Chandrakala Hora Memorial Medal">{{cite web | url=http://insaindia.res.in/recipients.php#56 | title=Chandrakala Hora Memorial Medal | publisher=Indian National Science Academy | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-date=16 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916233840/http://insaindia.res.in/recipients.php#56 | url-status=dead }}</ref> ಅವರು ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಭಾರತ,<ref name="NASI fellows">{{cite web | url=http://www.nasi.org.in/deceased.htm | title=NASI fellows | publisher=National Academy of Sciences, India | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-date=28 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150528102550/http://www.nasi.org.in/deceased.htm | url-status=dead }}</ref> ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (೨೦೦೨),<ref name="TWAS fellows">{{cite web | url=http://twas.org/twass-former-fellows | title=TWAS fellows | publisher=The World Academy of Sciences | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916205721/http://twas.org/twass-former-fellows | archive-date=16 September 2016 | url-status=dead }}</ref> ಜೂಲಾಜಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್, ಜೂಲಾಜಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಮರೈನ್ ಬಯೋಲಾಜಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಬೊಕ್ಕ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ದ ಸ್ಥಾಪಕ ಫೆಲೋ ಆಗಿದ್ದರು.<ref name="Deceased fellow - N. B. Nair" /> ನಾನ್ಸೆನ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ (ಭಾರತ) ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ—"ಪ್ರೊ. ಎನ್. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ನಾಯರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ"-ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಗುರುತುಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ.<ref name="Prof. N. Balakrishnan Nair Award">{{cite web | url=https://www.nersc.no/sites/www.nersc.no/files/NERCI-2013-final.pdf | title=Prof. N. Balakrishnan Nair Award | publisher=Nansen Environmental Research Centre | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-date=16 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210516060618/https://www.nersc.no/sites/www.nersc.no/files/NERCI-2013-final.pdf | url-status=dead }}</ref> == ಆಯ್ದ ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * {{cite book|author1=Narayana Balakrishnan Nair|author2=M.. Saraswathy|title=The Biology of Woodboring Teredinid Molluscs|url=https://books.google.com/books?id=HU5PNwAACAAJ|year=1971}} * {{cite book|author1=Narayana Balakrishnan Nair|author2=D. M. Thampy|title=A textbook of marine ecology|url=https://books.google.com/books?id=ZAk-AAAAYAAJ|year=1980|publisher=Macmillan|isbn=9780333903209 }} * {{cite book | url=http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16591&query_desc=au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20branch%3AUL%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N. | title=Advances in Aquatic Biology and Fisheries | publisher=Prof. N Balakrishnan Nair felicitation committee | author1=Natarajan, P | author2=Suryanarayanan H | author3=Balakrishnan Nair, N. | year=1987 | pages=437 | access-date=2026-08-10 | archive-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250709055609/http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16591&query_desc=au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20branch%3AUL%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N.%20and%20au%3ABalakrishnan%20Nair%2C%20N. | url-status=dead}} * {{cite book | title=Marine timber destroying organisms of the Andaman-Nicobar Islands and the Lakshadweep archipelago | publisher=The Survey | author=N. Balakrishnan Nair | year=1994 | pages=87 | asin=B0006F9OSI}} * {{cite book | title=Kadal: Oru Adbhudam | publisher=The State Institute of Languages | author=Balakrishnan Nair N. | year=2002 | pages=149 | isbn=81-7638-325-2}} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{reflist|group=note}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{cite web | url=http://www.kufos.ac.in/pub%26awards.php | title=Publications and Awards | publisher=University of Kerala | date=2016 | access-date=15 September 2016 | archive-date=4 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151004043314/http://www.kufos.ac.in/pub%26awards.php | url-status=dead }} * {{cite web | url=http://id.loc.gov/authorities/names/n81130985.html | title=Balakrishnan Nair, N. (Narayana) | publisher=Library of Congress | work=Author profile | date=2016 | access-date=15 September 2016}} b3pyqmt2brig579x7e9pva9ygzkmgdc 0 180544 1431617 1383699 2026-10-08T23:50:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431617 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic building in Rivne Oblast, Ukraine}} {{Infobox building | name = ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ | native_name = Дубенський замок | native_name_lang = ukr | image = Дубенський замок, вигляд з боку р.Іква.jpg | caption = ಇಕ್ವಾ ನದಿಯಿಂದ ಕಾಣುವ ದೃಶ್ಯ | construction_stop_date = 1492 | embedded = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Замок}} (''Castle'') |designation1_type = ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ |designation1_number = 170023/1 }} | renovation_date = {{Plainlist| * 17ನೇ ಶತಮಾನ * 1871 }} }} ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Дубенський замок; ರೋಮನೀಕೃತ ರೂಪ: Dubens'kyi zamok; ಪೋಲಿಷ್: Zamek w Dubnie) ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವೊಲ್ಹಿನಿಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ದುಬ್ನೊ ನಗರದ ಸಮೀಪ, ಇಕ್ವಾ ನದಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಎತ್ತರದ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 1492ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಕಾನ್ಸ್ಟಾಂಟಿನ್ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಗರವು ಲಿಥುವೇನಿಯಾದ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಡಚಿಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚರ್ಚ್, ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು 73 ತೋಪುಗಳಿದ್ದವು. ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಪತ್ತು ಕ್ರಿಮಿಯನ್ ಟಾಟರ್‌ಗಳ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದು, 1577ರಲ್ಲೇ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=Дубенська міська рада |url=https://dubno-adm.gov.ua/?context=menu011 |access-date=2023-12-04 |website=dubno-adm.gov.ua}} {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಕೋಟೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ == 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಕೊನೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಯಾನುಶ್ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಬಲಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಟ್ರೇಸ್ ಇಟಾಲಿಯೆನ್ ಅಥವಾ “ಇಟಾಲಿಯನ್ ಶೈಲಿ”ಯ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಈ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಬಲಿಷ್ಠ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಗಳು, ಭದ್ರವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಯುದ್ಧತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯು ಆ ಕಾಲದ ವೊಲ್ಹಿನಿಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಯಾನುಶ್ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅರಮನೆಯ ಭಾಗವು ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. == ಖ್ಮೆಲ್ನಿಟ್ಸ್ಕಿ ದಂಗೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಬೆಳವಣಿಗೆ == 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಖ್ಮೆಲ್ನಿಟ್ಸ್ಕಿ ದಂಗೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಪೋಲಿಷ್ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಸಾಕ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಹಲವು ತೀವ್ರ ಘರ್ಷಣೆಗಳು ನಡೆದವು. ಈ ಕಾಲದ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ದುಬ್ನೊ ಪ್ರದೇಶದ ಘಟನೆಗಳು ರಷ್ಯನ್ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ನಿಕೊಲೈ ಗೊಗೋಲ್ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾರಾಸ್ ಬುಲ್ಬಾ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿವೆ. ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಆಸ್ತಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಭಾಗವಾಗಿ ಕೋಟೆಯು ನಂತರ ಪೋಲಿಷ್ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾವ್ ಡೊಮಿನಿಕ್ ಜಸ್ಲಾವ್ಸ್ಕಿ ಅವರ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. 1660ರಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಪಡೆಗಳು ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗಲೂ ಕೋಟೆಯ ಬಲಿಷ್ಠ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದು ಮುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಎದುರಿಸಿತು. == ಅರಮನೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆ == 18ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯ ಮೂಲ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ ಕ್ರಮೇಣ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಗತ್ಯವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿ ಅವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಅರಮನೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. 1780ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಸ್ಟಾನಿಸ್ಲಾವ್ ಲುಬೊಮಿರ್ಸ್ಕಿ ಅವರ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳಾದ ಹೆನ್ರಿಕ್ ಇಟ್ಟಾರ್ ಮತ್ತು ಡೊಮೆನಿಕೊ ಮೆರ್‌ಲಿನಿ ಅವರು ಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪುನರ್‌ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ವಿನ್ಯಾಸದಂತೆ ಸರಳವಾದ ಆಯತಾಕಾರದ, ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಅರಮನೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದೆ, ರಾಜವಂಶೀಯ ನಿವಾಸ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಕೋಟೆಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://ostvr.com/en/dubno-castle</ref> == ನಂತರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರಾಗೃಹ == 1871ರಲ್ಲಿ ಲುಬೊಮಿರ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬವು ದುಬ್ನೊ ನಿವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಬೊರ್ಯಾಟಿನ್ಸ್ಕಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಾಪಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ಬಾರ್ಡರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ಪಡೆಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಮೂಲ ಆಂತರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳು ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾದವು. 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಹಳೆಯ ಬಾರ್ಬಿಕನ್‌ನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. 1941ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ NKVD ಸುಮಾರು 550 ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿತು. ಇಂದು ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dubno_Castle</ref> =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= bfjxecv0qjob8posg93a3e3g85tksn2 0 187146 1431618 1427442 2026-10-09T00:01:01Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431618 wikitext text/x-wiki ಧಾರಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯವು ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇವತೆ ಕಾಳಿಯ ಅವತಾರವಾದ 'ಮಾ ಧಾರಿ ದೇವಿ'ಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತರಾಖಂಡ ಮತ್ತು ಗರ್ವಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಕ ದೇವತೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಮಾ ಧಾರಿ ದೇವಿಯ ದೇಹದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/dhari-devi-temple/ ಮಾ ಧಾರಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ]</ref> ದೇವತೆಯ ವಿಗ್ರಹದ ಮುಖವು ದಿನವಿಡೀ ಬಾಲಕಿಯಿಂದ ಯುವತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ವೃದ್ಧೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಧಾರಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯವು 'ಶ್ರೀಮದ್ ದೇವಿ ಭಾಗವತ'ದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಭಾರತದ 108 ಶಕ್ತಿಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ದೇವಿ ಸತಿಯ ದೇಹದ ಭಾಗಗಳು ಬಿದ್ದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾ ಸತಿಯ ದೇಹದ ಮೇಲ್ಭಾಗ (ಧಡ) ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಯ ದೇಹದ ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಸುಮಾರು 66 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಳಿಮಠ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಸ್ಥಳ == ಈ ದೇವಾಲಯವು ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಗರ್ವಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀನಗರ ಮತ್ತು ರುದ್ರಪ್ರಯಾಗ ಪಟ್ಟಣಗಳ ನಡುವಿನ ಕಲ್ಯಾಸೌರ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಅಲಕನಂದಾ ನದಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು, ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 560 ಮೀಟರ್ (1,837 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ನದಿಯ 360 ಡಿಗ್ರಿ ನೋಟವನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref>{{Cite web |url=https://musafirresort.in/dhari-devi-temple/ |title=ಮಾ ಧಾರಿ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಳ |access-date=2026-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903034452/https://musafirresort.in/dhari-devi-temple/ |archive-date=2026-09-03 |url-status=dead}}</ref> nm3rforyaawc1n5qapfxxptmmr1qojm 0 187165 1431616 1427564 2026-10-08T23:32:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431616 wikitext text/x-wiki ತ್ರಿಯುಗಿನಾರಾಯಣವು ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಹಿಂದೂ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವು ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯರ ವಿವಾಹ ನಡೆದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/triyuginarayan-temple-a-sacred-place-of-worship/ ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯ ವಿವಾಹ ಸ್ಥಳ]</ref> ಈ ದೇವಾಲಯವು ವಿಷ್ಣು ದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷತೆಗಳೆಂದರೆ, ಆ ದಿವ್ಯ ವಿವಾಹದ ಸಮಯದಿಂದಲೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾದ 'ಅಖಂಡ ಧುನಿ' (ಶಾಶ್ವತ ಜ್ಯೋತಿ) ಮತ್ತು ರುದ್ರ ಕುಂಡ, ವಿಷ್ಣು ಕುಂಡ, ಬ್ರಹ್ಮ ಕುಂಡ ಹಾಗೂ ಸರಸ್ವತಿ ಕುಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನದ ಕುಂಡಗಳ ಜಲಧಾರೆ. ನವವಿವಾಹಿತ ದಂಪತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ದೇವತೆಗಳ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯರ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಈ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು ಈ ದಿವ್ಯ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಸಕಲ ಆತ್ಮಗಳು, ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ದೇವಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸಹೋದರನಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ದೇವರು ವಿವಾಹದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ಪುರೋಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. == ಸ್ಥಳ == ತ್ರಿಯುಗಿನಾರಾಯಣವು ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಗರ್ವಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ರುದ್ರಪ್ರಯಾಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕೇದಾರನಾಥ ಯಾತ್ರೆಯ ನೆಲೆ ಶಿಬಿರವಾದ ಗೌರಿಕುಂಡದಿಂದ ಕೇವಲ 16 ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಸೋನಪ್ರಯಾಗದಿಂದ 11 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>[https://musafirresort.in/triyuginarayan-temple/ ತ್ರಿಯುಗಿನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಳ] {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> au86iwppmsqt6pochvj0458pd45l0j6 0 187296 1431662 1428166 2026-10-09T09:59:02Z Dashami12 98178 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1431662 wikitext text/x-wiki [[File:Gajendra Chauk.jpg|thumb|ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ 'ಗಜೇಂದ್ರ ಚೌಕ್'ಗೆ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಮಧೇಶಿ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ನಾಯಕ ಗಜೇಂದ್ರ ನಾರಾಯಣ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ; ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ರಾಜ ತ್ರಿಭುವನ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 'ಗೋಲ್ ಚೌಕ್' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.]] ರಾಜಬಿರಾಜ್ (ನೇಪಾಳಿ: राजविराज) [[ನೇಪಾಳ]]ದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ 'ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆ 2' ರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ನಗರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಎಂಟನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಸಪ್ತಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಜೈಪುರ ನಗರದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, 1938 ರಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು 1959 ರಲ್ಲಿ ಪುರಸಭೆಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಯೋಜಿತ ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನೇಪಾಳದ ಮೊದಲ ಪಟ್ಟಣ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. 2011 ರ ನೇಪಾಳದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 69,803 ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ 33 ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪುರಸಭೆಯಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು 16 ವಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ನಗರವು 55.64 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ "ಪಿಂಕ್ ಸಿಟಿ" (ಗುಲಾಬಿ ನಗರ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಜೈಪುರದ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ 1938 ರಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಈ ನಗರವನ್ನು ನೇಪಾಳದ "ಪಿಂಕ್ ಸಿಟಿ" ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದ ಉಪಕ್ರಮವು ನಗರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ನೇಪಾಳದ ಮೊದಲ ಪಟ್ಟಣವನ್ನಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು. ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಸಪ್ತಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ; 1944 ರಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್‌‌ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಿಂದಿನ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಎಂಟನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, 1959 ರಲ್ಲಿ ಪುರಸಭೆಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 2021 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 70,803 ಆಗಿತ್ತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನೇಪಾಳದ 77 ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪುರಸಭೆಯಾಯಿತು. ನಗರದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 55.64 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (21.48 ಚದರ ಮೈಲಿ) ಆಗಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಒಟ್ಟು 16 ವಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ==ಹೆಸರಿನ ಹಿನ್ನಲೆ== 14ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಪ್ರಾಚೀನ 'ರಾಜದೇವಿ ದೇವಾಲಯ'ದ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ 'ರಾಜಬಿರಾಜ್' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೇಪಾಳದ ಆಧುನಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ತವರುಮನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://newstoday.com.np/2016/02/08/4277</ref> 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ರಾಜರು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜದೇವಿ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಈ ನಗರವು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ನೇಪಾಳದ ಆಧುನಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅನೇಕ ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಪ್ತಾರಿ 2(ಬಿ) ಪ್ರಾಂತೀಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಮಧೇಶ್ ಪ್ರಾಂತೀಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯರು ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ, ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಸಪ್ತಾರಿ 2 ಕ್ಷೇತ್ರದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಭೆಗೆ (ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರು - MP) ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯರು ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಲು ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ವಾಯು ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೂ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ 78 ಕಿ.ಮೀ (48 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ನೇಪಾಳದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾದ ಬಿರಾಟ್‌‌ನಗರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ 10 ಕಿ.ಮೀ (6.2 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕುನೌಲಿಯ ಭಾರತ-ನೇಪಾಳ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>https://nepaltraveller.com/travel/cities/rajbiraj</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Neta Chwok, Rajbiraj (1).JPG|thumb|Neta Chwok, Rajbiraj (1)]] ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನಗರವು ಮಿಥಿಲಾ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮಿಥಿಲಾ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ರಾಜ [[ಜನಕ|ಜನಕನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 8-7ನೇ ಶತಮಾನ) ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ಗೆ ಜನಕಪುರದೊಂದಿಗೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಈ ಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ ಜನಕನ ಸಹೋದರನಾದ ಕುಶಧ್ವಜನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಕುಶಧ್ವಜನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಮಾಂಡವಿ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ನಂತರ, ಕುಶಧ್ವಜನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದನು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಕಾಶ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡನು. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 520ರಲ್ಲಿ, ರಾಜ ಸಲಹೇಶ್ ಮಿಥಿಲಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದನು. ಅವನು ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ 35 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಲಹನ್ ಬಳಿ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ತರುವಾಯ, ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕರ್ನಾಟ ರಾಜವಂಶವು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಅವರು 11ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಮಿಥಿಲಾವನ್ನು (ಇದನ್ನು ತಿರ್ಹುತ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಆಳಿದರು. ಕರ್ನಾಟ ರಾಜವಂಶದ ಐದನೇ ರಾಜನಾದ ಶಕ್ತಿಸಿಂಹದೇವ (ಆಳ್ವಿಕೆ: ಕ್ರಿ.ಶ. 1285–1295), ತನ್ನ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಹರಿಸಿಂಹದೇವನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದನು. ಅವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿನ್ನಮಸ್ತ ಭಗವತಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ 'ಗಧಿ ಗಚ್ಚಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟ ರಾಜವಂಶದ ಪತನದ ನಂತರ, ಸೇನ ರಾಜವಂಶವು ಮಿಥಿಲಾವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. 13ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರೂಪನಗರದ ಮೂಲಕ ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಸೇನ ರಾಜವಂಶವು, 15ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 18ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿತು. 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇನ ರಾಜನೊಬ್ಬ ರಾಜದೇವಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕುಶಧ್ವಜನ ಕುಲದೇವತೆಯ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಮಾಂಡವಿ, ಊರ್ಮಿಳಾ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿಯರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಂದಿರಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವು ಶಿಥಿಲಗೊಂಡವು. ==ಆಧುನಿಕ ಯುಗ== 1816ರ ಸುಗೌಲಿ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ನೇಪಾಳ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಾಗ ಪುರಸಭೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಕೆಲವೇ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ನಗರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಮೊದಲ ನಗರ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಇದಕ್ಕಿದೆ. ನೇಪಾಳ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ಅನ್ನು ಮಾದರಿ ನಗರವನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಡಿಲ್ಲಿ ಜಂಗ್ ಥಾಪಾ ಅವರು ಭಾರತದ ಜೈಪುರ ನಗರದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಹಲವಾರು ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ, ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ಈಗ ಪೂರ್ವ ನೇಪಾಳದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ==ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರಗಳು== 2021ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 70,803 ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 36,284 ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 34,519 ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದರು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು 76.60% ರಷ್ಟಿತ್ತು; ಇದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ 85.30% ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ 67.40% ಆಗಿತ್ತು. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವು ಇಲ್ಲಿನ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 87% ರಷ್ಟಿದ್ದು, ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು (10.89%), ಜೈನರು (1.26%) ಮತ್ತು ಸಿಖ್ಖರು (0.64%) ಇದ್ದಾರೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಜೊತೆಗೆ, ಸಿಖ್, ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸಮುದಾಯಗಳು ಕೂಡ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನೇಪಾಳದ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ತರೈ (Terai) ಸಮುದಾಯಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಸ್ಥ, ದೇವೋ, ಯಾದವ್, ಮಂಡಲ್, ಮುಸ್ಲಿಂ, ಮೈಥಿಲ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಜಪೂತ, ಮಾರ್ವಾರಿ, ಥಾರು, ಬಢಾಯಿ, ಲೋಹಾರ್, ಸೋನಾರ್, ತೆಲಿ, ಬನಿಯಾ, ದಮಾಯಿ, ನೇವಾರ್ ಮತ್ತು ಬಾಹುನ್ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತರು, ಬೌದ್ಧರು ಮತ್ತು ಇತರ ಧರ್ಮಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು (0.19%) ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ==ಸಾರಿಗೆ== ನೇಪಾಳದ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಹೆದ್ದಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ಕೂಡ ಒಂದು. ಈ ಹೆದ್ದಾರಿಯು ನಗರದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 10 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (6 ಮೈಲಿ) ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ 17 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (11 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 'ಹುಲಾಕಿ ರಾಜಮಾರ್ಗ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ರಸ್ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ನೇಪಾಳದ ಇತರ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಿಗೆ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋವ್ಯಾನ್‌ಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನಗಳಾಗಿವೆ. ==ವಾಯು ಸಾರಿಗೆ== ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು (IATA: RJB, ICAO: VNRB) ನೇಪಾಳದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 1959 ರಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಸಾರಿಗೆ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದ ಗಣೇಶ್ ಮಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ಸುಮಾರು ಮೂರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸದೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು, 1990 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳದ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು 303 ಮಿಲಿಯನ್ ನೇಪಾಳಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, 2007 ರಲ್ಲಿ ವಿಮಾನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಮೇ 23, 2018 ರಂದು, ಶ್ರೀ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌ನ 50 ಆಸನಗಳ CRJ-200 ವಿಮಾನವು ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ತರುವಾಯ, ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿದ್ದ ವಿಮಾನ ಸೇವೆಗಳು ಜೂನ್ 24, 2018 ರಂದು ಪುನರಾರಂಭಗೊಂಡವು. ಶ್ರೀ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌ನ ಸುರಕ್ಷತಾ ವಿಭಾಗದ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಡಿ.ಆರ್. ನಿರೌಲಾ ಹಾಗೂ ತರಬೇತುದಾರ ಪೈಲಟ್‌ಗಳಾದ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಪ್ರಜ್ವಲ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ರಾಜೇಶ್ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅವರು ಈ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಾರಾಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಇದರ ನಂತರ, ಜೂನ್ 24, 2018 ರಂದು ವಿಮಾನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಪುನರಾರಂಭಗೊಂಡವು. ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಬುದ್ಧ ಏರ್ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಮತ್ತು ಕಠ್ಮಂಡು ನಡುವೆ ದೈನಂದಿನ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ನಗರದೊಳಗಿನ ಸಾರಿಗೆ ನಗರದೊಳಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸೈಕಲ್ ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ರಿಕ್ಷಾಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಪ ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಟೋ-ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಕೂಡ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇವು ಮುಖ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ==ಹವಾಮಾನ== ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ಪುರಸಭೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬೇಸಿಗೆ, ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಋತುಗಳಿವೆ. ನೇಪಾಳದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಾದ 'ತೆರಾಯ್'ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾದ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯ ಋತುವು ಏಪ್ರಿಲ್ ಆರಂಭದಿಂದ ಆಗಸ್ಟ್ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನವು 23°C (73°F) ರಿಂದ 44°C (111°F) ವರೆಗೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲವು ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧೂಳಿನ ಬಿರುಗಾಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಗುಡುಗು ಸಹಿತ ಮಳೆಯ ನಂತರ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲವು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಿಂದ ಮಾರ್ಚ್‌ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆರ್ದ್ರತೆಯು ಚಳಿಗಾಲದ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಬಿಸಿಲಿನ ದಿನಗಳು ಮತ್ತು ಆನಂದದಾಯಕವಾದ ತಂಪಾದ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ; ತಾಪಮಾನವು 6°C (41°F) ರಿಂದ 30°C (86°F) ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಚಳಿಗಾಲವು ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕ ಸಮಯವಾಗಿದೆ; ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ ಅಂತ್ಯ ಅಥವಾ ಏಪ್ರಿಲ್ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಜನವರಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೀತಲವಾದ ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು ಜೂನ್ ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಯಾದ ತಿಂಗಳು. ==ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ== ರಾಜ್‌ಬಿರಾಜ್ ತನ್ನ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಮಿಥಿಲಾ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಮೈಥಿಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಅನ್ವೇಷಿಸಬಹುದಾದ ಮತ್ತು ಆನಂದಿಸಬಹುದಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಅನೇಕ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು 2,000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾಗಿವೆ. ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ 'ಕೋಶಿ ಟಪ್ಪು ವನ್ಯಜೀವಿ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ'ವು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 40 ನಿಮಿಷಗಳ ಪ್ರಯಾಣದ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಕೇವಲ 25 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ 'ಕೋಶಿ ಬ್ಯಾರೇಜ್' ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. 'ಇನ್ನರ್ ಮಧೇಶ್' ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಹತ್ತಿರದ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಧರನ್ (75 ಕಿಮೀ) ಮತ್ತು ಗೈಘಾಟ್ (60 ಕಿಮೀ) ಸೇರಿವೆ. ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಲ್ವಾರ್ ಕಮೀಜ್ ಮತ್ತು ಸೀರೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಪುರುಷರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಧೋತಿ ಮತ್ತು ಕುರ್ತಾ ಬದಲಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಟ್ರೌಸರ್ಸ್, ಶರ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟಿ-ಶರ್ಟ್‌ಗಳಂತಹ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಕೂಡ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಶೈಲಿಯ ಜೀನ್ಸ್ ಧರಿಸಿದ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲೇಜು ಆವರಣಗಳಲ್ಲಿ ಟಿ-ಶರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಮಿನಿ-ಸ್ಕರ್ಟ್ ಧರಿಸಿದ ಯುವತಿಯರು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯುವತಿಯರು ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳಂತಹ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಲೆಹೆಂಗಾಗಳನ್ನು ಸಹ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು== ರಾಜದೇವಿ ದೇವಾಲಯವು ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಮೂಲತಃ 14ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ರಾಜದೇವಿ ದೇವತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು 1990ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತಿ ದೇವಾಲಯ, ಬಾಗೇಶ್ವರಿ ದೇವಾಲಯ, ಶ್ರೀ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯ, ವೈಷ್ಣವಿ ಕಾಳಿ ಮಂದಿರ, ತಂಗಾಚಿ ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಗುಪ್ತ ಮಂದಿರಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಭಕ್ತರು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಪ್ರತಿದಿನ ಈ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. [[File:Rajdevi temple shirshak baniya.jpg|thumb|Rajdevi temple shirshak baniya]] [[File:Shree Radhe Krishna Temple at Rajbiraj (1).JPG|thumb|Shree Radhe Krishna Temple at Rajbiraj (1)]] [[File:Baishnawi Kali Mandir, Rajbiraj.jpg|thumb|Baishnawi Kali Mandir, Rajbiraj]] ==ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ== [[ಸಪ್ತಕೋಶಿ ನದಿ]]ಯ ಪ್ರವಾಹದಿಂದಾಗಿ ಸಪ್ತಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಗಿನ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದ್ದ ಹನುಮಾನ್-ನಗರ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಾಧಿತವಾದ ನಂತರ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನಗರವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. 1938-39ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬಾಬರ್ ಶಂಶೇರ್ ಜಂಗ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ರಾಣಾ (ಆಗಿನ ಪೂರ್ವ ಕಮಾಂಡ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು) ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಪ್ರಕಾಶ್ ಶಂಶೇರ್ ಜೆ.ಬಿ. ರಾಣಾ (ಆಗಿನ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಅಥವಾ 'ಬಡಾಹಕಿಮ್') ಅವರು ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಅನ್ನು ಸಪ್ತಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿದರು. ಆ ಕಾಲದ ಮುಖ್ಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ದಿಲ್ಲಿ ಜಂಗ್ ಥಾಪಾ ಅವರು, ಭಾರತದ ಜೈಪುರ ನಗರವನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು 60 ಬಿಘಾ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಜನವಸತಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ನರಿಗಳ ಕೂಗು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. 1941ರಲ್ಲಿ ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಅನ್ನು ಸಪ್ತಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ವಸತಿಗಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ನಗರವನ್ನು 60 ಬಿಘಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳಿಗಾಗಿ ('ಕಚಹರಿ ಲೈನ್') ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 10 ಬಿಘಾ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ನಿವಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ('ಸ್ವರ್ಣ ಟೋಲೆ') ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ 8 ಬಿಘಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು; ಇದರೊಂದಿಗೆ ನಗರದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 78 ಬಿಘಾಗಳಿಗೆ ಏರಿತು. ನಾಲ್ಕು ಮನೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಓಣಿಗಳು, ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ ರಸ್ತೆಗಳ ಕೂಡುದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ 'ಚೌಕ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವೃತ್ತಗಳು, ದಿನಸಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಯೋಜಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಮೂಲಕ, ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನೇಪಾಳದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ನಗರವಾಯಿತು. ಹಬ್ಬಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿಜಯ ದಶಮಿ|ವಿಜಯದಶಮಿ]], ದೀಪಾವಳಿ, ಛತ್, [[ಹೋಳಿ]], ಸಾಮ ಚಕೇವಾ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಪೂಜೆಯಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಛತ್ ಮತ್ತು ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ, ಒಂದು ರೀತಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪಾಕ ವೈವಿಧ್ಯ== ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಧಾನ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನ, ರೊಟ್ಟಿ, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ, ಚಟ್ನಿ, ದಾಲ್, ಸಾಗ್, ಪನೀರ್, ಮೀನು, ಮಟನ್ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಮೇಲೋಗರಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಹಬ್ಬಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಜನರು ಇತರ ವಿಶೇಷ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ತರುವಾ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿವಿಧ ಕರಿದ ತರಕಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮೈಥಿಲಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಮೀನು ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಿಂದ ಮಾಡಿದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ವಿವಿಧ ಮಸಾಲೆಗಳ ಕೌಶಲ್ಯಪೂರ್ಣ ಬಳಕೆಯಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ತಿನಿಸುಗಳಲ್ಲಿ ಕಧಿ ಬಾರಿ, ಪಾಲಕ್ ಪನೀರ್, ಖಿಚಡಿ, ಆಲೂ ಮಟರ್, ದಮ್ ಆಲೂ, ಮತ್ತು ಮಟನ್ ಅಥವಾ ಚಿಕನ್ ಬಿರಿಯಾನಿ ಸೇರಿವೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಜಾ, ಜಲೇಬಿ, ಮಲ್ಪುವಾ, ರಾಬ್ರಿ, ಖೀರ್, ತೆಕುವಾ, ಲಡ್ಡು ಮತ್ತು ಗುಲಾಬ್ ಜಾಮೂನ್ ಸೇರಿವೆ. ನಗರದ ಪಾಕಶಾಲೆಯ ಭೂದೃಶ್ಯವು ಮೈಥಿಲ್, ನೇಪಾಳಿ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಬಗಿಯಾ, ಮುರ್ಹಿ ಕೆ ಲೈ (ಉಬ್ಬಿದ ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸಿಹಿ ಚೆಂಡುಗಳು), ಮತ್ತು ಲಿಟ್ಟಿ ಕೂಡ ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಬೀದಿ ಆಹಾರಗಳಾದ ಸಮೋಸಾ, ಚಾಟ್, ಪಾನಿಪುರಿ, ಚೌಮೇನ್, ಮೊಮೊ, ಆಮ್ಲೆಟ್ ಮತ್ತು ಸೆಕುವಾ ಕೂಡ ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನ ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ==ಭಾಷೆಗಳು== ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೈಥಿಲಿಯ ನಂತರ, ನೇಪಾಳಿ ಭಾಷೆಯೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ವಾರಿ ಸಮುದಾಯ, ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಮಧೇಶ್ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಮಿಥಿಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ==ಮಾಧ್ಯಮ== ಮುದ್ರಣ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ *ಅನ್ನಪೂರ್ಣ ಪೋಸ್ಟ್*, *ಗೋರ್ಖಾಪತ್ರ*, *ಕಾಂತಿಪುರ ಪತ್ರಿಕಾ* ಮತ್ತು *ನೇಪಾಳ ಸಮಾಚಾರಪತ್ರ*ದಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಗರದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುವ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಇವೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ *ನಯಾ ಉಮ್ಮಿದ್*, *ರಾಜಬಿರಾಜ್ ದೈನಿಕ*, *ಕೃಷ್ಣ ದೈನಿಕ*, *ನ್ಯೂಸ್ ಟುಡೇ ಪತ್ರಿಕಾ* ಮತ್ತು *ಗ್ರೀನ್ ಮಧೇಶ್ ಪತ್ರಿಕಾ* ಸೇರಿವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, *ದಿ ಹಿಮಾಲಯನ್ ಟೈಮ್ಸ್* ಮತ್ತು *ದಿ ಕಠ್ಮಂಡು ಪೋಸ್ಟ್*ನಂತಹ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳ ಟೆಲಿಕಾಂ, ಎನ್‌ಸೆಲ್ (Ncell), ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಸೆಲ್ ಮತ್ತು ಯುಟಿಎಲ್ (UTL) ನೇಪಾಳ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ಲಿಂಕ್ (WorldLink), ಬ್ರಾಡ್‌ಲಿಂಕ್ (BroadLink) ಮತ್ತು ಸುಬಿಸು (Subisu) ನಂತಹ ಕಂಪನಿಗಳು ಬ್ರಾಡ್‌ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಎಫ್‌ಎಂ (FM) ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: * ಭೋರುಕುವಾ ಎಫ್‌ಎಂ * ಚಿನ್ನಮಸ್ತ/ಅಪ್ಪನ್ ಎಫ್‌ಎಂ * ಸಿ (C) ಎಫ್‌ಎಂ * ರೇಡಿಯೋ ಚಂದ್ರಮಾ ಎಫ್‌ಎಂ * ಜೈ ಮಧೇಶ್ ಎಫ್‌ಎಂ * ಅಪ್ಪನ್ ಎಫ್‌ಎಂ ==ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು== ರಾಜಬಿರಾಜ್ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳು ನಗರದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ವ-ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಪ್ರೌಢ, ಹಿರಿಯ ಪ್ರೌಢ ಹಂತಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪದವಿ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನದವರೆಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಅನೇಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ರಾಜಬಿರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. ರಾಜಬಿರಾಜ್ ನೇಪಾಳದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ಪ್ರಮುಖ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ==ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು== * ಸಾಗರಮಾಥಾ ವಲಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ (ಗಜೇಂದ್ರ ಎನ್.ಆರ್. ಸಿಂಗ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ) * ಯೂನಿಕ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ * ಸಾಗರಮಾಥಾ ಚೌಧರಿ ಕಣ್ಣಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆ * ರಾಮ್ ರಾಜಾ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿಂಗ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್ ಸೈನ್ಸಸ್ * ಛಿನ್ನಮಸ್ತ ಆಸ್ಪತ್ರೆ * ಅನಾರ್ ಭೂಪೇಂದ್ರ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ==ಕ್ರೀಡೆ== ನಗರದ ಯುವಜನರಲ್ಲಿ [[ಕಬಡ್ಡಿ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಾಗಿವೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ಥಳೀಯ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಿವೆ. ಕ್ರೀಡಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಬಹು-ಉದ್ದೇಶಿತ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾದ 'ರಾಜ್ ರಂಗಶಾಲೆ'ಯ ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿವೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್, ಫುಟ್‌ಬಾಲ್, ವಾಲಿಬಾಲ್, ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್, ಕಬಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಸೇರಿವೆ. 'ಫ್ರೀಡಮ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್' ಮತ್ತು 'ರಾಜ್ದೇವಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಅಕಾಡೆಮಿ' ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಲ್ಲಿ 'ಮಹೇಂದ್ರ ಕ್ಲಬ್' ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಇಲ್ಲಿ 'ಸಪ್ತರಿ ಗೋಲ್ಡ್ ಕಪ್' ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಕ್ಲಬ್ ಮಟ್ಟದ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== * ಮೆಹಬೂಬ್ ಆಲಂ – ನೇಪಾಳದ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ (ನೇಪಾಳ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್); ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮಂಡಳಿಯ (ICC) ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯೊಂದರ ಒಂದೇ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಬೌಲರ್. * ದಿಪೇಂದ್ರ ಚೌಧರಿ – ನೇಪಾಳದ ಮಾಜಿ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ. * ಪರಮಾನಂದ ಝಾ – ನೇಪಾಳದ ಮೊದಲ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ; ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು. * ಸಿ.ಕೆ. ರೌತ್ – ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಜನಮತ್ ಪಕ್ಷ. * ಗಜೇಂದ್ರ ನಾರಾಯಣ್ ಸಿಂಗ್ – ಸ್ಥಾಪಕರು, ನೇಪಾಳ ಸದ್ಭಾವನಾ ಪಕ್ಷ. * ರಾಮ್ ರಾಜಾ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿಂಗ್ – ರಾಜಕಾರಣಿ. * ರಾಮ್‌ಜಿ ಯಾದವ್ – [[ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ (ಸಂಸದ)|ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ]]; ಯುವಜನ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತೆ ಸಚಿವ. * ಉಪೇಂದ್ರ ಯಾದವ್ – ಸ್ಥಾಪಕರು, ಫೆಡರಲ್ ಸೋಷಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಫೋರಂ (ನೇಪಾಳ); ಮಾಜಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವ; ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಖಾತೆ ಸಚಿವ. [[ವರ್ಗ:ನೇಪಾಳ]] 96skbax92g0ip9xu2v8mr66bdhedt5r 0 187433 1431663 1429270 2026-10-09T10:08:58Z PJ Geest 54902 Replace raster graph with SVG reconstruction: Serum protein electrophoresis densitogram.svg 1431663 wikitext text/x-wiki [[Image:Serum protein electrophoresis densitogram.svg|thumb|upright=1.2|Schematic representation of a [[protein electrophoresis]] gel]] '''ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್''' - [[ರಕ್ತ]]ದ ವಸೆಯಲ್ಲೂ ಹಾಲೊಡಕಿನಲ್ಲೂ (ಮಸ್ತಿ) ಇರುವ ಒಂದು ಬಗೆಯ [[ಪ್ರೋಟೀನ್|ಪ್ರೋಟೀನು]] ಸಂಯುಕ್ತ. ಹಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್ನಿಗೆ ಲ್ಯಾಕ್ಟೊಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಹಾಲೊಡಕಿನಲ್ಲಿ ಇದರ ಮೊತ್ತ 0.1%ನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದೇ ತಾನೆ ಕರುಹಾಕಿದ ಹಸುವಿನ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದರ ಮೊತ್ತಗಣನೀಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. (ಇನ್ನೊಂದು ಬಗೆಯ ಪ್ರೋಟೀನಾದ ಆಲ್ಬ್ಯುಮಿನ್ನೂ ಸೇರಿ ಇದರ ಮೊತ್ತ 11%-12% ರಷ್ಟಿರಬಹುದು). 24 ಗಂಟೆಗಳ ಅನಂತರ ಈ ಪರಿಮಾಣ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾಯಿ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ರೋಗಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿವಸ್ತುಗಳ (ಆ್ಯಂಟಿಬಾಡೀಸ್) ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಪ್ರತಿವಸ್ತುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ತಾಯಿಯ ಹಾಲನ್ನು ಕರುಗಳು ಕುಡಿದಾಗ ಅವಕ್ಕೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಗೆಯ ರೋಗನಿರೋಧಕಗಳ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಆಲ್ಫ, ಬೀಟ, ಗಾಮಾ ಎಂಬ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಇವನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್‍ಕ್ಷೇತ್ರ ಚಲನದಿಂದ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊಫೋರೆಸಿಸ್) ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪ್ರೋಟೀನುಗಳಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಲ್ಫ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಪ್ಟೊಗ್ಲಾಬಿನ್, ಸೆರುಲೋಪ್ಲಾಸ್ಮಿನ್, α2 ಮ್ಯಾಕ್ರೊಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನುಗಳೂ ಬೀಟ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನುಗಳಲ್ಲಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್‍ಫರಿನ್, ಬೀಟ ಲೈಪೋಪ್ರೋಟೀನುಗಳೂ ಗ್ಯಾಮ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನುಗಳಲ್ಲಿ 5 ರೀತಿಯ ಇಮ್ಯೂನೋ ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನುಗಳೂ ಇವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ಲಾಬ್ಯುಲಿನ್}} [[ವರ್ಗ:ರಕ್ತ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು]] 0293gbuh4svd7089w9tyberdeasyk8t 0 187561 1431665 1431512 2026-10-09T10:20:00Z VILAS GOWDA KB 102133 this article is not based on AI content its by the available literature 1431665 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು | image = ಶ್ರೀ_ಯೋಗಿ_ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು.png | caption = ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು | birth_place = [[ಕೋಟಹಳ್ಳಿ]], [[ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ]] ತಾಲೂಕು, [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | citizenship = [[ಭಾರತ]] | known_for = ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ, ಗೋಸೇವೆ }} '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು''' (Shree Yogi Dyavappathatha) [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ]] ತಾಲೂಕಿನ [[ಕೋಟಹಳ್ಳಿ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref name="vk2015">{{cite news |title=ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ |url=https://vijaykarnataka.com/news/chikkaballapura/-/articleshow/46805272.cms |work=Vijaya Karnataka |date=2015-04-03 |access-date=2026-10-07}}</ref> ಅವರು ಗೋವುಗಳ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು “'''ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ'''” ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="vd2025">{{cite news |title=ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನ ಜಾತ್ರಾ ಉತ್ಸವ |url=https://www.vijayadarpana.com/News.ID/8505 |work=Vijaya Darpana |date=2025-04-07 |access-date=2026-10-07}}</ref> ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಪಶು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಬಡವರು ಮತ್ತು ಅಸಹಾಯಕರ ನೆರವಿಗೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೋಟಹಳ್ಳಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ದೊರಕುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಗೋಕುಂಟೆಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರಿನ ಸೆಲೆಗಳು ಅವರ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಾಲ್ಯ, ಗುರುದರ್ಶನ, ಉಪದೇಶ ಹಾಗೂ ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ವಿವರಗಳು ''[[ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ]]''ಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಸಕಲ ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅಂತ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇಂದು ಆ ಸ್ಥಳ '''ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಗುಡಿ''' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಜನರು ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="ns2025">{{cite news |title=ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-yogi-dyavappa-tata-utlu-aradhane/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2025-04-06 |access-date=2026-10-07}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕವೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸ್ಮರಣೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಅವರ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆದ [[ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ]] ಇಂದು ಅವರ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ == '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು''' ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ ತಾಲೂಕಿನ '''ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ''', [[ವಕ್ಕಲಿಗ]] ಸಮುದಾಯದ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ '''ಶ್ರೀಮತಿ ಬೈಯಮ್ಮ''' '''ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ನಂಜಪ್ಪ''' ದಂಪತಿಯ ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಕುಟುಂಬದ ಎರಡನೇ ಮಗುವಾಗಿದ್ದರು. ಸುಮಾರು ಅರವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸದಸ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯ ಜೀವನಾಧಾರ ಕೃಷಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಆರೈಕೆಯೂ ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಇಂತಹ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ '''ಗೋವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಒಲವು ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿ''' ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು [[ಗುರುಕುಲ]]ಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮನೆಯ ಜಾನುವಾರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಕುಟುಂಬದವರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಾಗ ಅವರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವುದು, ಅವುಗಳ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳ ಆರೈಕೆಯ ನಡುವೆ ಕಳೆದ ಬಾಲ್ಯವು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು '''ವೆಂಕಟಮ್ಮನವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು'''. ಅವರಿಗೆ '''ದ್ಯಾವಮ್ಮ''' ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಜನಿಸಿದರು. ಕುಟುಂಬ ಜೀವನವು ತನ್ನ ಸಹಜ ಗತಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಗಳೂ ಬೆಳೆದು ವಿವಾಹವಾದಳು. ಆದರೆ ಈ ನಡುವೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬವು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನುವಾರುಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಾಲುಗಳಾಗಿ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಗೋವುಗಳು ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡುವುದನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಗೋವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ನಂಟು ಕೇವಲ ಸಾಕಾಣಿಕೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನೇ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವರು, ಈ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ನೋವಿಗೊಳಗಾದರು. ಈ ಘಟನೆ ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೊಸ ತಿರುವು ನೀಡಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಬದುಕಿನಿಂದ ದೂರವಾಗಿ, ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ತೆರಳತೊಡಗಿದರು. ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಗೋವುಗಳ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನುಭವವೇ ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಕೋಟಹಳ್ಳಿಯ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನವು ಕ್ರಮೇಣ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಬದುಕಿನತ್ತ ತಿರುಗಿತು. == ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು == === ತಿರುಪತಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ === ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ '''ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ದಯಾಭಾವ''' ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು. ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಗೋವುಗಳ ಹಾಲಿನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕರುಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟು, ಹಾಲು ಸಿಗದ ಬಡ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಶಿಶುಗಳಿಗೂ ಹಾಲು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದ ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮನನೊಂದ ಅವರು '''[[ತಿರುಪತಿ]]ಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ''' ಕೈಗೊಂಡು, [[ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ|ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿಯ]] ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಅವರು ತಿರುಪತಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರ ಆರೈಕೆಯ ಗೋವುಗಳು ಮೇವು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಂಡವು. ಅವುಗಳಿಂದ ಹಾಲು ಕರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಹಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ರಕ್ತವೂ ಬರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿರುಗಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ನೇರವಾಗಿ ದನದ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗೆ ತೆರಳಿ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನೀರು ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ಮನೆಯವರು ಬಡ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಾಲು ನೀಡುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸದೆ, ಅವರ ಸೇವೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು ಎಂದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ==== ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆ ==== ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಗೋವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''[[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]] ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು'''. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವರಿಗೆ ಗೋವುಗಳ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಅವರ ಜೀವನಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗುರುಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, ಗುರುೋಪದೇಶದ ಬಳಿಕ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ, ಗೋವುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ತಮಗೆ ದೊರೆತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡತೊಡಗಿದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಅವರ ಪಶುಸೇವೆಯು ಹಳ್ಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಈ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅವರು “'''ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ'''” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು.<ref name="vd2025" /> ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಎಂಬ ಪರಂಪರೆಯೂ ಇದೆ. ===== ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ಭೇಟಿ ===== ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನವು ದೂರದೂರಿಗೂ ಹರಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]]ಯ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅನಾರೋಗ್ಯಪೀಡಿತ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ತೆರಳಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಅಲ್ಲಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಗೋವುಗಳು ಗುಣಮುಖವಾದವು. ಆದರೆ ಎರಡು ಗೋವುಗಳು ಮಾತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜರು, “ಈ ಎರಡು ಗೋವುಗಳು ಗುಣಮುಖವಾಗುವವರೆಗೆ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಬಾರದು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, “ಸ್ವಾಮೀ, ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಗೋವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಎರಡು ಗೋವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನನ್ನಿಂದ ಏನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೋ ಲೋಹದ ತುಂಡು (ಸೂಜಿ) ಇರುವುದರಿಂದ ಅವು ಗುಣಮುಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ಸಾಯುತ್ತವೆ” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಆದರೂ ರಾಜರು, ಅವುಗಳ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಆ ಎರಡು ಗೋವುಗಳೂ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದವು. ಅವುಗಳ ಮರಣೋತ್ತರ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಲೋಹದ ಸೂಜಿಯಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದವು ಎಂಬುದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸಂಗತಿ ಸರಿಯಾಗಿರುವುದು ಅರಮನೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ನಂತರ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ತೆರಳಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದರು. ಅವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿದ ರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸೂಚಿಸಿ ಹಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಬಟ್ಟಲು ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. ಆದರೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ, ತಾವು ಎಂದಿಗೂ ನಾಲ್ಕು ನಯಾ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ನಾಲ್ಕು ನಯಾ ಪೈಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಈ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಇನಾಂ ಆಗಿ ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿ ಅರಣ್ಯದ ಸಮೀಪ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಸುಮಾರು ೧೨ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ನೀಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಯ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞಾನ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಥನವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳು == ಕುಟುಂಬದ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಲೌಕಿಕ ಕುಟುಂಬ ಜೀವನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸೇವಾಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆದರು. ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಯೇ ಅವರ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನವರೆಗೂ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ಅವರ ನಿಧನದ ಬಳಿಕ ಕುಟುಂಬದವರು ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಿಗೂ ಮುನ್ನ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಮತ್ತು ಆಪ್ತರಿಗೆ, ತಾವು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಎರಡು ಹುತ್ತಗಳ ಮತ್ತು ಎರಡು ಯಕ್ಕದ ಗಿಡಗಳ ನಡುವೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ, ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೈಲಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ದಿಬ್ಬೂರಹಳ್ಳಿ ರಸ್ತೆಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಸ್ಥಳವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ == [[ಚಿತ್ರ:ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ.png|thumb|ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರನೋಟ]] [[ಚಿತ್ರ:ಶ್ರೀ_ಯೋಗಿ_ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ_ದೇವಾಲಯದ_ಗರ್ಭಗುಡಿಯ_ಒಳಭಾಗ_ಮತ್ತು_ದೇವರ_ವಿಗ್ರಹಗಳು.png|thumb|ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ದೇವರ ವಿಗ್ರಹಗಳು]] ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ, ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎರಡು ಹುತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಯಕ್ಕದ ಗಿಡಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಆ ಸಮಾಧಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯರು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಯಿಲೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಭಕ್ತರು ಸಮಾಧಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಹೀಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿ ಕ್ರಮೇಣ ಭಕ್ತರ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು. ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪ ಅವರು ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ಭಕ್ತರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಸಮಾಧಿಗೆ ಬಂದು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. 28 ಮೇ 1959ರಂದು, ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಪಟೇಲ್ ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಧೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಹಾಗೂ ಎತ್ತಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಕ್ರಮೇಣ ದೇವಾಲಯದ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಕ್ರಮೇಣ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆ, ಭಕ್ತರ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತು. == ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು == ಪ್ರತಿವರ್ಷ [[ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ]]ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಐದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="vk2015" /> ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಿ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಹರಕೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಎತ್ತಿನಗಾಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾನಕ, ಮಜ್ಜಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಬೇಳೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ವಿತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ವತಿಯಿಂದ ಅನ್ನದಾಸೋಹವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸುವ ರಾಗಿ ಮುದ್ದೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಿನ ಸಾರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ದಿನಗಳ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಉಟ್ಟು, ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದು, ಇವು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. === ಹಾಲು ಉಟ್ಟು === ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಲಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಗೋರಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿಯ ನಾಯಕ ಸಮುದಾಯದ ಸುಬ್ಬರಾಯಪ್ಪ ಅವರು ಆ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಾಲು ದೊರೆಯಲಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಿತಾಗಲಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ns2024">{{cite news |title=ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಗುಡಿಯ ಕಾಯಿ ಉಟ್ಲು, ಕ್ಷೀರ ಉಟ್ಲು ಉತ್ಸವ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-dyavappanagudi-utlu-parishe/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2024-04-17 |access-date=2026-10-07}}</ref> ==== ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು ==== ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು''' ಎಂಬ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಟ್ಟು ಕಂಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಚಕ್ರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಂಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿಯ ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದವರು ಚಕ್ರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿಯ ಸಿದ್ದಪ್ಪನವರ ಪುತ್ರರಾದ ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿರುವ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="ns2022">{{cite news |title=ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ದೇವಾಲಯದ ಕ್ಷೀರ ಹಾಗೂ ಕಾಯಿ ಉಟ್ಲು ಪರಿಷೆ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/dyavappanagudi-yogi-dyavappa-tata-utlu-parishe/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2022-04-13 |access-date=2026-10-07}}</ref> ===== ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ===== [[ಚಿತ್ರ:Dangala_jathra_document.jpg|thumb|ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆ, ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ]] ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ''' ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಗೋವುಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆಯ ನೆನಪಿನೊಂದಿಗೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆದಾರರು ತಮ್ಮ ದನ-ಕರುಗಳನ್ನು ಕರೆತಂದು ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜಾತ್ರೆಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ವತಿಯಿಂದ ನೀರು ಮತ್ತು ಮೇವಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವ ರೈತರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ [[ಹಳ್ಳಿಕಾರ್]] ತಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿವೆ. ಜಾನುವಾರುಗಳ ಖರೀದಿ–ಮಾರಾಟದ ಜೊತೆಗೆ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆದಾರರ ಸಮಾಗಮಕ್ಕೂ ಈ ಜಾತ್ರೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.<ref name="ns2026">{{cite news |title=ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪನವರ ಜಯಂತೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-dyavappanavara-jayantotsava/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2026-03-30 |access-date=2026-10-07}}</ref> == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಉಪದೇಶ == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಉಪದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಹಿಂಸೆ]], ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ, ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದವು. ಮೂಕಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಶ್ರಮಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳಿಗೆ ನೀರು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಗೋಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು, ಮರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಹಾಗೂ ನೀರನ್ನು ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅವರ ಉಪದೇಶಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಯಾರಾದರೂ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕೈ ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಆ ನೀರು ಗಿಡಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂತೆ ಗಿಡದ ಬಳಿ ಕೈ ತೊಳೆಯುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮೂಕಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವವರು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ನಂತರವೂ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ, ತಮ್ಮ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು == ಗೋವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಪಾರ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಗೋಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವುದು, ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಗೋವುಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಮೂಲಕ ಗೋಸೇವೆ, ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. === ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ === ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಗೋರಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವರ ಜೀವನಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಆ ದಿವ್ಯಾನುಭವದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ, ದರ್ಶನವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಆರಾಧನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಕಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಸ್ಥಳವು ಸ್ಥಳೀಯರ ಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋವುಗಳ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಜಾತ್ರೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗೋಸೇವೆಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ==== ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ ==== ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಒಂದು ಗೋಕುಂಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗೋವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ಕುಂಟೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ '''“ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ”''' ಎಂಬ ಹೆಸರು ರೂಢಿಯಾಯಿತು. ಕುಂಟೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವರು ಪಡೆದರು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ '''ಕ'''ಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ ನೀಡಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾ, ಅವರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬಳಸದೆ, ಇಂತಹ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ ಇಂದಿಗೂ ಆ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೋವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವುದು ಈ ಕುಂಟೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಗೋವುಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಕುಂಟೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುವ (ಸಿಲ್ಟ್ ರಿಮೂವಲ್) ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. === ತಾತನ ಕುಂಟೆ === ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮಾಧಿ ಮಂದಿರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ '''ತಾತನ ಕುಂಟೆ''' ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರೇ ಈ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಟೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದನಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅವರು ಪಡೆದರು. ಅವರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ನಯಾ ಪೈಸೆ ಹಣ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗೋವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ಇಂತಹ ಜನೋಪಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಗೋಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ತಾತನ ಕುಂಟೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ಪೂಜೆಗೆ ಮುನ್ನ ಕೈಕಾಲು ತೊಳೆಯಲು ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ನೀರಿನ ಮೂಲವು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ನೀರಿನ ಮೂಲವು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಥಳದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕುಂಟೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ===== ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನ ===== ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮೀಪ, ನಂದಿಗೆರೆಕೆರೆಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾಳಜಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ಆಲದ ಮರ]], [[ಮಾವಿನ ಮರ]], [[ಹೊಂಗೆಮರ]], ಮುದುಗಮರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜಾತಿಯ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಮರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಗೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ಮಾವಿನ ಮತ್ತು ಆಲದ ಮರಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗಿವೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಗೂ ಉರುವಲುಗಾಗಿ, ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಾರಂಭಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಸುಡಲು ಮರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಹೊಂಗೆಮರಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯ ಮರಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಈ ತಪೋವನವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೇಮದ ಸ್ಮರಣೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಜನರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳು ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕುರಿತು ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಭೂಮಾಲೀಕರು ಹಾಗೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೆಲವರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಿಯ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಕಡಿತದ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="vd2026">{{cite news |title=ಶ್ರೀಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಒತ್ತುವರಿಯಾಗಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಜಾಗ ತೆರವಾಗಲಿ |url=https://www.vijayadarpana.com/News.ID/15094 |work=Vijaya Darpana |date=2026-05-24 |access-date=2026-10-07}}</ref> ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ತಪೋವನದ ಉಳಿದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ಸ್ಥಳದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ತಪೋವನದ ಭೂಮಿ ಮರಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಧರ್ಮದರ್ಶಿಗಳು == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಭಕ್ತರು, ದಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪೂಜಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಅನ್ನದಾಸೋಹ, ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ನಿರಂತರತೆಗೆ ಅನೇಕರು ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ದಾನಿಗಳು, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತರು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಹಾಗೂ ದನಗಳ ಮಾಲೀಕರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ. === ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪ === ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಆಪ್ತ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಅನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳನ್ನು ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಬೆಳೆಯಲು ಆರಂಭವಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಗುಡಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿದರು. ನಂತರವೂ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ತಮ್ಮಿಂದಾದ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧದ ನೆನಪಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪ ==== ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪನವರು '''ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಗೌಡರಾಗಿದ್ದು''', ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ವಂಶಿಕರೂ ಹಾಗೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. 28 ಮೇ 1959ರಂದು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಧೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮತ್ತು ಗೋವಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸ್ಥಳಪುರಾಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಶಿಲಾಶಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು; ಅಲ್ಲದೆ, ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಲೇಖಕ ಶ್ರೀ ಬಿ.ವಿ. ನಂಜುಂಡಾಚಾರ್ಯರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ '''“ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ”''' ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ===== ಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ಕರಗದವರ ಬೈರಮ್ಮ ===== ಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿಯ ಕರಗದವರ ಬೈರಮ್ಮನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭೋಜನಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಭೋಜನಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನ್ನದಾಸೋಹ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾವಿ ತೋಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಅವರು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ, ಅನ್ನದಾಸೋಹ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಬಳಕೆಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಬಾವಿಯು ನೆರವಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * ಬಿ. ವಿ. ನಂಜುಂಡಾಚಾರ್ಯ, ''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ'', ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ, 1961. * ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು * ಸ್ಥಳೀಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯ ವರದಿಗಳು. * ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ, ಮೌಖಿಕ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು. {{ಎಐ-ರಚನೆ}} [[ವರ್ಗ:Leterature]] ma7jxoiv8gcbke71b4xfktsqqqa0sln 1431667 1431665 2026-10-09T10:38:44Z VILAS GOWDA KB 102133 added saints to the category 1431667 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು | image = ಶ್ರೀ_ಯೋಗಿ_ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು.png | caption = ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು | birth_place = [[ಕೋಟಹಳ್ಳಿ]], [[ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ]] ತಾಲೂಕು, [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | citizenship = [[ಭಾರತ]] | known_for = ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ, ಗೋಸೇವೆ }} '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು''' (Shree Yogi Dyavappathatha) [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ]] ತಾಲೂಕಿನ [[ಕೋಟಹಳ್ಳಿ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ.<ref name="vk2015">{{cite news |title=ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ |url=https://vijaykarnataka.com/news/chikkaballapura/-/articleshow/46805272.cms |work=Vijaya Karnataka |date=2015-04-03 |access-date=2026-10-07}}</ref> ಅವರು ಗೋವುಗಳ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು “'''ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ'''” ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="vd2025">{{cite news |title=ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನ ಜಾತ್ರಾ ಉತ್ಸವ |url=https://www.vijayadarpana.com/News.ID/8505 |work=Vijaya Darpana |date=2025-04-07 |access-date=2026-10-07}}</ref> ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಪಶು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಬಡವರು ಮತ್ತು ಅಸಹಾಯಕರ ನೆರವಿಗೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೋಟಹಳ್ಳಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ದೊರಕುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಗೋಕುಂಟೆಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರಿನ ಸೆಲೆಗಳು ಅವರ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಾಲ್ಯ, ಗುರುದರ್ಶನ, ಉಪದೇಶ ಹಾಗೂ ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ವಿವರಗಳು ''[[ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ]]''ಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಸಕಲ ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅಂತ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇಂದು ಆ ಸ್ಥಳ '''ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಗುಡಿ''' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಜನರು ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="ns2025">{{cite news |title=ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-yogi-dyavappa-tata-utlu-aradhane/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2025-04-06 |access-date=2026-10-07}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕವೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸ್ಮರಣೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಅವರ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆದ [[ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ]] ಇಂದು ಅವರ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ == '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು''' ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ ತಾಲೂಕಿನ '''ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ''', [[ವಕ್ಕಲಿಗ]] ಸಮುದಾಯದ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ '''ಶ್ರೀಮತಿ ಬೈಯಮ್ಮ''' '''ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ನಂಜಪ್ಪ''' ದಂಪತಿಯ ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಕುಟುಂಬದ ಎರಡನೇ ಮಗುವಾಗಿದ್ದರು. ಸುಮಾರು ಅರವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸದಸ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯ ಜೀವನಾಧಾರ ಕೃಷಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಆರೈಕೆಯೂ ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಇಂತಹ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ '''ಗೋವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಒಲವು ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿ''' ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು [[ಗುರುಕುಲ]]ಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮನೆಯ ಜಾನುವಾರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಕುಟುಂಬದವರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಾಗ ಅವರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವುದು, ಅವುಗಳ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳ ಆರೈಕೆಯ ನಡುವೆ ಕಳೆದ ಬಾಲ್ಯವು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು '''ವೆಂಕಟಮ್ಮನವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು'''. ಅವರಿಗೆ '''ದ್ಯಾವಮ್ಮ''' ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಜನಿಸಿದರು. ಕುಟುಂಬ ಜೀವನವು ತನ್ನ ಸಹಜ ಗತಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಗಳೂ ಬೆಳೆದು ವಿವಾಹವಾದಳು. ಆದರೆ ಈ ನಡುವೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬವು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನುವಾರುಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಾಲುಗಳಾಗಿ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಗೋವುಗಳು ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡುವುದನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಗೋವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ನಂಟು ಕೇವಲ ಸಾಕಾಣಿಕೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನೇ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವರು, ಈ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ನೋವಿಗೊಳಗಾದರು. ಈ ಘಟನೆ ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೊಸ ತಿರುವು ನೀಡಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಬದುಕಿನಿಂದ ದೂರವಾಗಿ, ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ತೆರಳತೊಡಗಿದರು. ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಗೋವುಗಳ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನುಭವವೇ ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಕೋಟಹಳ್ಳಿಯ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನವು ಕ್ರಮೇಣ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಬದುಕಿನತ್ತ ತಿರುಗಿತು. == ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು == === ತಿರುಪತಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ === ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ '''ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ದಯಾಭಾವ''' ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು. ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಗೋವುಗಳ ಹಾಲಿನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕರುಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟು, ಹಾಲು ಸಿಗದ ಬಡ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಶಿಶುಗಳಿಗೂ ಹಾಲು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದ ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮನನೊಂದ ಅವರು '''[[ತಿರುಪತಿ]]ಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ''' ಕೈಗೊಂಡು, [[ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ|ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿಯ]] ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಅವರು ತಿರುಪತಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರ ಆರೈಕೆಯ ಗೋವುಗಳು ಮೇವು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಂಡವು. ಅವುಗಳಿಂದ ಹಾಲು ಕರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಹಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ರಕ್ತವೂ ಬರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿರುಗಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ನೇರವಾಗಿ ದನದ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗೆ ತೆರಳಿ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನೀರು ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ಮನೆಯವರು ಬಡ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಾಲು ನೀಡುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸದೆ, ಅವರ ಸೇವೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು ಎಂದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ==== ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆ ==== ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಗೋವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''[[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]] ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು'''. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವರಿಗೆ ಗೋವುಗಳ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಅವರ ಜೀವನಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗುರುಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, ಗುರುೋಪದೇಶದ ಬಳಿಕ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ, ಗೋವುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ತಮಗೆ ದೊರೆತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡತೊಡಗಿದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಅವರ ಪಶುಸೇವೆಯು ಹಳ್ಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಗೋವುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಈ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅವರು “'''ಪಶು ಕಷ್ಟ ನಿವಾರಣ ಯೋಗಿ'''” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು.<ref name="vd2025" /> ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಎಂಬ ಪರಂಪರೆಯೂ ಇದೆ. ===== ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ಭೇಟಿ ===== ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನವು ದೂರದೂರಿಗೂ ಹರಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]]ಯ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅನಾರೋಗ್ಯಪೀಡಿತ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ತೆರಳಿದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಅಲ್ಲಿ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಗೋವುಗಳು ಗುಣಮುಖವಾದವು. ಆದರೆ ಎರಡು ಗೋವುಗಳು ಮಾತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜರು, “ಈ ಎರಡು ಗೋವುಗಳು ಗುಣಮುಖವಾಗುವವರೆಗೆ ನೀವು ಇಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಬಾರದು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು, “ಸ್ವಾಮೀ, ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಗೋವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಎರಡು ಗೋವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನನ್ನಿಂದ ಏನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೋ ಲೋಹದ ತುಂಡು (ಸೂಜಿ) ಇರುವುದರಿಂದ ಅವು ಗುಣಮುಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ಸಾಯುತ್ತವೆ” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಆದರೂ ರಾಜರು, ಅವುಗಳ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಆ ಎರಡು ಗೋವುಗಳೂ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದವು. ಅವುಗಳ ಮರಣೋತ್ತರ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಲೋಹದ ಸೂಜಿಯಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದವು ಎಂಬುದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸಂಗತಿ ಸರಿಯಾಗಿರುವುದು ಅರಮನೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ನಂತರ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ತೆರಳಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದರು. ಅವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿದ ರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸೂಚಿಸಿ ಹಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಬಟ್ಟಲು ನೀಡಲು ಮುಂದಾದರು. ಆದರೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ, ತಾವು ಎಂದಿಗೂ ನಾಲ್ಕು ನಯಾ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ನಾಲ್ಕು ನಯಾ ಪೈಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಈ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಇನಾಂ ಆಗಿ ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿ ಅರಣ್ಯದ ಸಮೀಪ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಸುಮಾರು ೧೨ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ನೀಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಗೋಶಾಲೆಯ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞಾನ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಥನವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳು == ಕುಟುಂಬದ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಲೌಕಿಕ ಕುಟುಂಬ ಜೀವನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸೇವಾಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆದರು. ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಯೇ ಅವರ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನವರೆಗೂ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ಅವರ ನಿಧನದ ಬಳಿಕ ಕುಟುಂಬದವರು ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಿಗೂ ಮುನ್ನ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಮತ್ತು ಆಪ್ತರಿಗೆ, ತಾವು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಎರಡು ಹುತ್ತಗಳ ಮತ್ತು ಎರಡು ಯಕ್ಕದ ಗಿಡಗಳ ನಡುವೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ, ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೈಲಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ದಿಬ್ಬೂರಹಳ್ಳಿ ರಸ್ತೆಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಸ್ಥಳವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ == [[ಚಿತ್ರ:ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ.png|thumb|ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರನೋಟ]] [[ಚಿತ್ರ:ಶ್ರೀ_ಯೋಗಿ_ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ_ದೇವಾಲಯದ_ಗರ್ಭಗುಡಿಯ_ಒಳಭಾಗ_ಮತ್ತು_ದೇವರ_ವಿಗ್ರಹಗಳು.png|thumb|ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ದೇವರ ವಿಗ್ರಹಗಳು]] ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ, ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎರಡು ಹುತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಯಕ್ಕದ ಗಿಡಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಆ ಸಮಾಧಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯರು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಯಿಲೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಭಕ್ತರು ಸಮಾಧಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಹೀಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿ ಕ್ರಮೇಣ ಭಕ್ತರ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು. ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪ ಅವರು ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ಭಕ್ತರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಸಮಾಧಿಗೆ ಬಂದು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. 28 ಮೇ 1959ರಂದು, ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಪಟೇಲ್ ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಧೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಹಾಗೂ ಎತ್ತಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಕ್ರಮೇಣ ದೇವಾಲಯದ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಕ್ರಮೇಣ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆ, ಭಕ್ತರ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತು. == ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು == ಪ್ರತಿವರ್ಷ [[ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ]]ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಐದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="vk2015" /> ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಿ, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಹರಕೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಎತ್ತಿನಗಾಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾನಕ, ಮಜ್ಜಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಬೇಳೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ವಿತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ವತಿಯಿಂದ ಅನ್ನದಾಸೋಹವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸುವ ರಾಗಿ ಮುದ್ದೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಿನ ಸಾರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ದಿನಗಳ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಉಟ್ಟು, ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದು, ಇವು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. === ಹಾಲು ಉಟ್ಟು === ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಲಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಗೋರಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿಯ ನಾಯಕ ಸಮುದಾಯದ ಸುಬ್ಬರಾಯಪ್ಪ ಅವರು ಆ ಮಡಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಾಲು ದೊರೆಯಲಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಿತಾಗಲಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ns2024">{{cite news |title=ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಗುಡಿಯ ಕಾಯಿ ಉಟ್ಲು, ಕ್ಷೀರ ಉಟ್ಲು ಉತ್ಸವ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-dyavappanagudi-utlu-parishe/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2024-04-17 |access-date=2026-10-07}}</ref> ==== ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು ==== ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಕಾಯಿ ಉಟ್ಟು''' ಎಂಬ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಟ್ಟು ಕಂಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಚಕ್ರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಂಬದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿಯ ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದವರು ಚಕ್ರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿಯ ಸಿದ್ದಪ್ಪನವರ ಪುತ್ರರಾದ ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿರುವ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="ns2022">{{cite news |title=ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ದೇವಾಲಯದ ಕ್ಷೀರ ಹಾಗೂ ಕಾಯಿ ಉಟ್ಲು ಪರಿಷೆ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/dyavappanagudi-yogi-dyavappa-tata-utlu-parishe/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2022-04-13 |access-date=2026-10-07}}</ref> ===== ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ===== [[ಚಿತ್ರ:Dangala_jathra_document.jpg|thumb|ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆ, ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ]] ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ '''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ''' ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಗೋವುಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಶು ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯ ಸೇವೆಯ ನೆನಪಿನೊಂದಿಗೆ ಈ ಜಾತ್ರೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆದಾರರು ತಮ್ಮ ದನ-ಕರುಗಳನ್ನು ಕರೆತಂದು ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜಾತ್ರೆಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ವತಿಯಿಂದ ನೀರು ಮತ್ತು ಮೇವಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವ ರೈತರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ [[ಹಳ್ಳಿಕಾರ್]] ತಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿವೆ. ಜಾನುವಾರುಗಳ ಖರೀದಿ–ಮಾರಾಟದ ಜೊತೆಗೆ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಾಣಿಕೆದಾರರ ಸಮಾಗಮಕ್ಕೂ ಈ ಜಾತ್ರೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.<ref name="ns2026">{{cite news |title=ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪನವರ ಜಯಂತೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ |url=https://www.sidlaghatta.com/news/sidlaghatta-dyavappanavara-jayantotsava/ |work=Namma Shidlaghatta |date=2026-03-30 |access-date=2026-10-07}}</ref> == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಉಪದೇಶ == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಉಪದೇಶಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಹಿಂಸೆ]], ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ, ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದವು. ಮೂಕಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಶ್ರಮಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೋವುಗಳಿಗೆ ನೀರು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಗೋಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು, ಮರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಹಾಗೂ ನೀರನ್ನು ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅವರ ಉಪದೇಶಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಯಾರಾದರೂ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕೈ ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ, ಆ ನೀರು ಗಿಡಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂತೆ ಗಿಡದ ಬಳಿ ಕೈ ತೊಳೆಯುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಪಶುಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮೂಕಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವವರು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ನಂತರವೂ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ, ತಮ್ಮ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. == ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು == ಗೋವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಪಾರ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಗೋಕುಂಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸುವುದು, ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಗೋವುಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಮೂಲಕ ಗೋಸೇವೆ, ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. === ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ === ಅಜ್ಜಕದಿರೇನಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಗೋರಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವರ ಜೀವನಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಆ ದಿವ್ಯಾನುಭವದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ, ದರ್ಶನವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಆರಾಧನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಕಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಸ್ಥಳವು ಸ್ಥಳೀಯರ ಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋವುಗಳ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದ್ಯಾವಪ್ಪನ ಜಾತ್ರೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗೋಸೇವೆಯ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ==== ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ ==== ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಒಂದು ಗೋಕುಂಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗೋವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ಕುಂಟೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ '''“ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ”''' ಎಂಬ ಹೆಸರು ರೂಢಿಯಾಯಿತು. ಕುಂಟೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವರು ಪಡೆದರು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ '''ಕ'''ಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ ನೀಡಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾ, ಅವರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬಳಸದೆ, ಇಂತಹ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೃಷ್ಣನ ಕುಂಟೆ ಇಂದಿಗೂ ಆ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೋವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವುದು ಈ ಕುಂಟೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಗೋವುಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಕುಂಟೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುವ (ಸಿಲ್ಟ್ ರಿಮೂವಲ್) ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. === ತಾತನ ಕುಂಟೆ === ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮಾಧಿ ಮಂದಿರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ '''ತಾತನ ಕುಂಟೆ''' ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಗೋವುಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರೇ ಈ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಟೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದನಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅವರು ಪಡೆದರು. ಅವರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ನಯಾ ಪೈಸೆ ಹಣ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕುಂಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗೋವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ಇಂತಹ ಜನೋಪಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಗೋಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ತಾತನ ಕುಂಟೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರು ಪೂಜೆಗೆ ಮುನ್ನ ಕೈಕಾಲು ತೊಳೆಯಲು ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ನೀರಿನ ಮೂಲವು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ನೀರಿನ ಮೂಲವು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಥಳದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕುಂಟೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಹಾಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೂಳು ತೆಗೆಯುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ===== ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನ ===== ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮೀಪ, ನಂದಿಗೆರೆಕೆರೆಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ತಪೋವನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾಳಜಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ಆಲದ ಮರ]], [[ಮಾವಿನ ಮರ]], [[ಹೊಂಗೆಮರ]], ಮುದುಗಮರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜಾತಿಯ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಮರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಗೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ಮಾವಿನ ಮತ್ತು ಆಲದ ಮರಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗಿವೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಗೂ ಉರುವಲುಗಾಗಿ, ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಾರಂಭಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಸುಡಲು ಮರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಹೊಂಗೆಮರಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯ ಮರಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಈ ತಪೋವನವು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಗೋಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೇಮದ ಸ್ಮರಣೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಜನರು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳು ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕುರಿತು ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಭೂಮಾಲೀಕರು ಹಾಗೂ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೆಲವರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಿಯ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಕಡಿತದ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="vd2026">{{cite news |title=ಶ್ರೀಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪ ತಾತನವರ ಗುಡಿಯ ಬಳಿ ಒತ್ತುವರಿಯಾಗಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಜಾಗ ತೆರವಾಗಲಿ |url=https://www.vijayadarpana.com/News.ID/15094 |work=Vijaya Darpana |date=2026-05-24 |access-date=2026-10-07}}</ref> ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ತಪೋವನದ ಉಳಿದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ಸ್ಥಳದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ತಪೋವನದ ಭೂಮಿ ಮರಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಉಳಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಧರ್ಮದರ್ಶಿಗಳು == ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಭಕ್ತರು, ದಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನರು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪೂಜಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಅನ್ನದಾಸೋಹ, ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ನಿರಂತರತೆಗೆ ಅನೇಕರು ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ದಾನಿಗಳು, ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತರು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಹಾಗೂ ದನಗಳ ಮಾಲೀಕರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ. === ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪ === ಶ್ರೀ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಆಪ್ತ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಅನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳನ್ನು ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವರ ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಬೆಳೆಯಲು ಆರಂಭವಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಗುಡಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿದರು. ನಂತರವೂ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ತಮ್ಮಿಂದಾದ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧದ ನೆನಪಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ಓಬಳಪ್ಪನವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪ ==== ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪನವರು '''ಕೋಟಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಗೌಡರಾಗಿದ್ದು''', ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ವಂಶಿಕರೂ ಹಾಗೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು. ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. 28 ಮೇ 1959ರಂದು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಧೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮತ್ತು ಗೋವಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಸ್ಥಳಪುರಾಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಶಿಲಾಶಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಪಟೇಲ್ ಚಿಕ್ಕವೀರಪ್ಪನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ, ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು; ಅಲ್ಲದೆ, ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಲೇಖಕ ಶ್ರೀ ಬಿ.ವಿ. ನಂಜುಂಡಾಚಾರ್ಯರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ '''“ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ”''' ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ===== ಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ಕರಗದವರ ಬೈರಮ್ಮ ===== ಮಲ್ಲಹಳ್ಳಿಯ ಕರಗದವರ ಬೈರಮ್ಮನವರು ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಭಕ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭೋಜನಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಭೋಜನಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನ್ನದಾಸೋಹ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾವಿ ತೋಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಅವರು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ, ಅನ್ನದಾಸೋಹ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಬಳಕೆಗೆ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಬಾವಿಯು ನೆರವಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * ಬಿ. ವಿ. ನಂಜುಂಡಾಚಾರ್ಯ, ''ಶ್ರೀ ಯೋಗಿ ದ್ಯಾವಪ್ಪತಾತನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ'', ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ, 1961. * ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು * ಸ್ಥಳೀಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದ್ಯಾವಪ್ಪನಗುಡಿ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆಯ ವರದಿಗಳು. * ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ, ಮೌಖಿಕ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು. {{ಎಐ-ರಚನೆ}} [[ವರ್ಗ:Leterature]] [[ವರ್ಗ:Saints]] ob6s5mtca2ppp2ehl0acy7kr0tzskeh 3 187567 1431605 1431370 2026-10-08T18:31:31Z ~2026-54153-20 102237 /* Chandru y a */ ಹೊಸ ವಿಭಾಗ 1431605 wikitext text/x-wiki ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ (ಶಿಕ್ಷಕರು) ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ಸಹಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಹಾಗೂ ನಾವೀನ್ಯತಾ ಶಿಕ್ಷಕರು. ಇವರು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳಿಗಾಗಿ 'ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಜನನ ಹಾಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ 9, 1985 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ಪತ್ನಿ ವಾಣಿಶ್ರೀ. ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಇವರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ ಅವರು ಜೂನ್ 21, 2008 ರಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಬೋಧನಾ ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. * ಇವರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಬೆಂಡೋಣಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. * ನಂತರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4, 2024 ರಂದು ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೀಳಗಿ ತಾಲೂಕಿನ ಕೊಪ್ಪ ಎಸ್ ಕೆ ಸರ್ಕಾರದ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಗೊಂಡು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು * ಚಿಣ್ಣರ ಗಣಿತ ಲೋಕ: ಗಣಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ಭೌತಿಕ ಮಾದರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲು 'ಚಿಣ್ಣರ ಗಣಿತ ಲೋಕ' ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. * ದ್ವಿಭಾಷಾ ಮಾಧ್ಯಮ ಶಿಕ್ಷಕ: ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಲಿಕಾ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ದಾಖಲಾತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ದ್ವಿಭಾಷಾ (Bilingual) ಮಾಧ್ಯಮ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಆ ಕುರಿತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ಸಚೇತನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ: ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ಗಣಿತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂಘಟಿತ ಬೆಳಗಿನ ಶಾಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾದ 'ಸಚೇತನ' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಬಿತ್ತುವಿಕೆ: ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು ಮೊಬೈಲ್ ಇವಿಎಂ (EVM) ಆಧಾರಿತ ಮಾದರಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಸತ್ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗಣನೀಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == Chandru y a == yes it's right They made special Maths lab and Science Lab [[ವಿಶೇಷ:Contributions/~2026-54153-20|~2026-54153-20]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:~2026-54153-20|talk]]) ೦೦:೦೧, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) r95cemrkd8bn1ec7fiof7k4vhnqqevp 1431669 1431605 2026-10-09T11:18:22Z Chandru Y A 102158 /* https://www.google.com/search?hl=kn-IN&client=ms-android-vivo-rvo3&hs=iXmq&sca esv=11c016ce86d16d05&q=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%20%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%20%E0%B2%B2%E0%B3%8B%E0%B2%95%3A&docid=9aOqxyKnFlpqmM&ibp=video&shem=epsd1%2Civsple%2Crimspwouoe&shndl=41&shmd=H4sIAAAAAAAA -O6zsiV-mDTrAeb9j YtPjB5l4QuWmDwoNN08EsoOgSIGfTg83dDzZNVVBWcPbw9PNzDHJU8HUM8QhWCPcP8nFRVnD3CAhWcHL1c H38wQq8vH0c3cMDnUPDQJyghw9nT1Cg6QYtOhjUcUNlgbG3UwAxg391NoAAAA&shmds=v1 AR... 1431669 wikitext text/x-wiki ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ (ಶಿಕ್ಷಕರು) ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ಸಹಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಹಾಗೂ ನಾವೀನ್ಯತಾ ಶಿಕ್ಷಕರು. ಇವರು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳಿಗಾಗಿ 'ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಜನನ ಹಾಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ 9, 1985 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ಪತ್ನಿ ವಾಣಿಶ್ರೀ. ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಇವರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಚಂದ್ರು ವೈ ಎ ಅವರು ಜೂನ್ 21, 2008 ರಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಬೋಧನಾ ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. * ಇವರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸೂಗೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಬೆಂಡೋಣಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. * ನಂತರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4, 2024 ರಂದು ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ ಬೀಳಗಿ ತಾಲೂಕಿನ ಕೊಪ್ಪ ಎಸ್ ಕೆ ಸರ್ಕಾರದ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಗೊಂಡು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು * ಚಿಣ್ಣರ ಗಣಿತ ಲೋಕ: ಗಣಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ಭೌತಿಕ ಮಾದರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲು 'ಚಿಣ್ಣರ ಗಣಿತ ಲೋಕ' ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. * ದ್ವಿಭಾಷಾ ಮಾಧ್ಯಮ ಶಿಕ್ಷಕ: ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಲಿಕಾ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ದಾಖಲಾತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ದ್ವಿಭಾಷಾ (Bilingual) ಮಾಧ್ಯಮ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಆ ಕುರಿತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ಸಚೇತನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ: ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ಗಣಿತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂಘಟಿತ ಬೆಳಗಿನ ಶಾಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾದ 'ಸಚೇತನ' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಬಿತ್ತುವಿಕೆ: ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು ಮೊಬೈಲ್ ಇವಿಎಂ (EVM) ಆಧಾರಿತ ಮಾದರಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಸತ್ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗಣನೀಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == Chandru y a == yes it's right They made special Maths lab and Science Lab [[ವಿಶೇಷ:Contributions/~2026-54153-20|~2026-54153-20]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:~2026-54153-20|talk]]) ೦೦:೦೧, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) == https://www.google.com/search?hl=kn-IN&client=ms-android-vivo-rvo3&hs=iXmq&sca_esv=11c016ce86d16d05&q=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%20%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%20%E0%B2%B2%E0%B3%8B%E0%B2%95%3A&docid=9aOqxyKnFlpqmM&ibp=video&shem=epsd1%2Civsple%2Crimspwouoe&shndl=41&shmd=H4sIAAAAAAAA_-O6zsiV-mDTrAeb9j_YtPjB5l4QuWmDwoNN08EsoOgSIGfTg83dDzZNVVBWcPbw9PNzDHJU8HUM8QhWCPcP8nFRVnD3CAhWcHL1c_H38wQq8vH0c3cMDnUPDQJyghw9nT1Cg6QYtOhjUcUNlgbG3UwAxg391NoAAAA&shmds=v1_ARwrE23eArTTnC1lIhEPuZi0Y7dG0hkegkLLTC7pgmGeMTS38w&source=sh%2Fx%2Fvid%2Fm1%2F2&kgs=36834df474009456 == https://www.google.com/search?hl=kn-IN&client=ms-android-vivo-rvo3&hs=iXmq&sca_esv=11c016ce86d16d05&q=%E0%B2%9A%E0%B2%BF%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%20%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%20%E0%B2%B2%E0%B3%8B%E0%B2%95%3A&docid=9aOqxyKnFlpqmM&ibp=video&shem=epsd1%2Civsple%2Crimspwouoe&shndl=41&shmd=H4sIAAAAAAAA_-O6zsiV-mDTrAeb9j_YtPjB5l4QuWmDwoNN08EsoOgSIGfTg83dDzZNVVBWcPbw9PNzDHJU8HUM8QhWCPcP8nFRVnD3CAhWcHL1c_H38wQq8vH0c3cMDnUPDQJyghw9nT1Cg6QYtOhjUcUNlgbG3UwAxg391NoAAAA&shmds=v1_ARwrE23eArTTnC1lIhEPuZi0Y7dG0hkegkLLTC7pgmGeMTS38w&source=sh%2Fx%2Fvid%2Fm1%2F2&kgs=36834df474009456 [[ಸದಸ್ಯ:Chandru Y A|Chandru Y A]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Chandru Y A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೮, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) auc9j5t9j2du9fldnu5cyg2h3mxpss8 2 187588 1431598 1431546 2026-10-08T16:28:21Z SAS8055 102197 /* */ 1431598 wikitext text/x-wiki [[User:SAS8055]]/sandbox {{Infobox company | name = ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ ಅರ್ಬನ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. | native_name = Shri Shantappanna Mirji Urban Co-operative Bank Ltd. | type = ನಗರ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ | industry = ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ | founded = 1961 | founder = ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ | headquarters = ಚಿಕ್ಕೋಡಿ, ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ | num_locations = 14 ಶಾಖೆಗಳು | key_people = ಸುರೇಶ ಶಿವಲಿಂಗ ಘರ್ಬಡೆ (ಅಧ್ಯಕ್ಷ) | website = https://www.shantappannamirajibank.com/ }} '''ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ ಅರ್ಬನ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್.''' (Shri Shantappanna Mirji Urban Co-operative Bank Ltd.) ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಕ್ಕೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ 1961ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ ಅವರನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="annual">{{cite report |title=64ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿ 2023–24 |publisher=Shri Shantappanna Mirji Urban Co-operative Bank Ltd. |year=2024 }}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ ಅರ್ಬನ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ 1961ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 2023–24ರ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯು ಬ್ಯಾಂಕಿನ 64ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="annual"/> ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿ ಚಿಕ್ಕೋಡಿಯ ಗುರುವಾರ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="annual"/> == ಆಡಳಿತ == 2023–24ರ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸುರೇಶ ಶಿವಲಿಂಗ ಘರ್ಬಡೆ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅನಿಲ್ ಅನಂತ ಸದಳಗೆ ಮತ್ತು ಜನರಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ (ಪ್ರಭಾರ) ಆಗಿ ಆರ್. ಎಸ್. ವಂಡೂರೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="annual"/> == ಶಾಖೆಗಳು == 2023–24ರ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ 14 ಶಾಖೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕೋಡಿ ಮುಖ್ಯ ಶಾಖೆ, ಎಕ್ಸಾಂಬಾ, ಮಂಜರಿ, ಕೊಥಳಿ, ಕಾರೋಶಿ, ಗೋವೀಸ್ (ಬೆಳಗಾವಿ), ಆರ್. ಕೆ. ಕಾಲೋನಿ, ನಸಲಾಪುರ, ಸವದತ್ತಿ, ಆಟೋನಗರ, ನಿಪ್ಪಾಣಿ, ಅಥಣಿ, ಉಗಾರಖುರ್ದ್ ಮತ್ತು ಹಾರುಗೇರಿ ಶಾಖೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="annual"/> ಹಾರುಗೇರಿ ಶಾಖೆಯನ್ನು 28 ಮಾರ್ಚ್ 2024ರಂದು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="annual"/> == ಸದಸ್ಯತ್ವ == 2023–24ರ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ 12,389 ಆಗಿದ್ದು, ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 401 ಹೊಸ ಸದಸ್ಯರು ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ನಂತರ 31 ಮಾರ್ಚ್ 2024ರಂದು ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ 12,533 ಆಗಿತ್ತು.<ref name="annual"/> == ಹಣಕಾಸು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ == 31 ಮಾರ್ಚ್ 2024ರ ವೇಳೆಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಠೇವಣಿಗಳು ₹232.55 ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಸಾಲಗಳು ಹಾಗೂ ಮುಂಗಡಗಳು ₹144.64 ಕೋಟಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಸ್ವಂತ ನಿಧಿಗಳು ₹48.92 ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ಲಾಭ ₹2.25 ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು. ನಿವ್ವಳ ಮೌಲ್ಯ ₹27.62 ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="annual"/> ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಒಟ್ಟು ಅನುತ್ಪಾದಕ ಆಸ್ತಿಗಳ (Gross NPA) ಪ್ರಮಾಣವು 5.88% ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಆಸ್ತಿಗಳ (Net NPA) ಪ್ರಮಾಣವು 0% ಎಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಬಂಡವಾಳ ಸಮರ್ಪಕತಾ ಅನುಪಾತ (CRAR) ಸುಮಾರು 20.3% ಆಗಿತ್ತು.<ref name="annual"/> {| class="wikitable" |+ 31 ಮಾರ್ಚ್ 2024ರ ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ! ಅಂಶ !! ಮೊತ್ತ / ಪ್ರಮಾಣ |- | ಸದಸ್ಯರು || 12,533 |- | ಠೇವಣಿಗಳು || ₹232.55 ಕೋಟಿ |- | ಸಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂಗಡಗಳು || ₹144.64 ಕೋಟಿ |- | ಸ್ವಂತ ನಿಧಿಗಳು || ₹48.92 ಕೋಟಿ |- | ನಿವ್ವಳ ಲಾಭ || ₹2.25 ಕೋಟಿ |- | ನಿವ್ವಳ ಮೌಲ್ಯ || ₹27.62 ಕೋಟಿ |- | Gross NPA || 5.88% |- | Net NPA || 0% |- | CRAR || 20.3% |- | ಶಾಖೆಗಳು || 14 |} == ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳು == 2023–24ರ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೋರ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೊಲ್ಯೂಷನ್ (CBS), RTGS, NEFT, SMS ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಡಿಜಿಟಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, UPI, QR ಕೋಡ್, ATM/ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್, ಪಾಸ್‌ಬುಕ್ ಮುದ್ರಣ, ಇ-ಸ್ಟಾಂಪ್ ಮತ್ತು ಲಾಕರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="annual"/> ಮಾರ್ಚ್ 2024ರಿಂದ ಹೊಸ CBS ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ತರಲಾಯಿತು ಎಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="annual"/> == ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಠೇವಣಿ ವಿಮೆ == ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ Non-Scheduled Urban Co-operative Banks ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ ಅರ್ಬನ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಹೆಸರು ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref name="rbi">{{cite web |title=List of Non-Scheduled Urban Co-operative Banks |url=https://www.rbi.org.in/commonman/upload/English/Content/pdfs/nonschedulecoop.pdf |publisher=Reserve Bank of India |access-date=2026-10-07 }}</ref> Deposit Insurance and Credit Guarantee Corporation (DICGC) ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ insured banks ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಹೆಸರು ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref name="dicgc">{{cite web |title=List of Insured Banks |url=https://www.dicgc.org.in/insured-banks |publisher=Deposit Insurance and Credit Guarantee Corporation |access-date=2026-10-07 }}</ref> 2023–24ರ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ DICGC ವಿಮಾ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಆಗಿ ₹0.30 ಕೋಟಿ ಪಾವತಿಸಿತ್ತು.<ref name="annual"/> == ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ == ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರ ನಗರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮಹಾಮಂಡಳಿಯ (Karnataka State Co-operative Urban Bank Federation Ltd.) ಸದಸ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref name="kubfed">{{cite web |title=Member Banks |url=https://www.kubfed.com/member-banks/ |publisher=Karnataka State Co-Operative Urban Bank Federation Ltd. |access-date=2026-10-07 }}</ref> == ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಕರಣ == 2023ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಧಾರವಾಡ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಪ್ಪಣ್ಣ ಮಿರಜಿ ಅರ್ಬನ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎರಡು ಮೇಲ್ಮನವಿ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದವು. ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಸಹಕಾರ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಇತರರು ಪ್ರತಿವಾದಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. 24 ನವೆಂಬರ್ 2023ರಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಪಕ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರಾಜಿ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವೆಂದು ದಾಖಲಿಸಿ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳನ್ನು ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡಿತು.<ref name="hc">{{cite web |title=Shantappanna Mirji Urban vs The Department Of Co-Operation on 24 November, 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/176817624/ |publisher=Karnataka High Court |access-date=2026-10-07 }}</ref> == ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು == 2023–24ರ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಉಚಿತ ಸಸಿಗಳ ವಿತರಣೆ, ಸಾಧಕರ ಸನ್ಮಾನ, ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಅಭಿಯಾನ, ನಿವೃತ್ತ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಸನ್ಮಾನ ಮತ್ತು ಸಾಲ ವಸೂಲಾತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.<ref name="annual"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [https://www.shantappannamirajibank.com/ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] * [https://www.rbi.org.in/ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ] * [https://www.dicgc.org.in/ DICGC] * [https://www.kubfed.com/ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರ ನಗರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮಹಾಮಂಡಳಿ] jajr3ouvr53okc0e88tg871ywfrlskl 0 187591 1431620 1431560 2026-10-09T00:29:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431620 wikitext text/x-wiki [[File:Nehemiah_Grew.png|thumb|ನೆಹೆಮಿಯ ಗ್ರೂ]] '''ನೆಹೆಮಿಯ ಗ್ರೂ''' (1641-1712) [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ]] ಒಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ [[ಅಂಗರಚನಾವಿಜ್ಞಾನ|ಅಂಗರಚನಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಮತ್ತು [[ಶರೀರಶಾಸ್ತ್ರ|ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನಿ]]. == ಜೀವನ, ಸಾಧನೆಗಳು == ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ [[:en:Warwickshire|ವಾರ್‌ವಿಕ್‌ಷೈರ್]] ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 26, 1641ರಂದು ಈತನ [[ಜನನ|ಜನನವಾಯಿತು]]. 1661ರಲ್ಲಿ [[ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಪದವೀಧರನಾಗಿ<ref>{{acad|GRW658N|name=Nehemiah Grew}}</ref> 1671ರಲ್ಲಿ [[:en:Leiden_University|ಲೀಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] [[:en:Doctor_of_Medicine|ಎಂ.ಡಿ.]] [[ಪದವಿ]] ಪಡೆದು [[:en:Coventry|ಕೊವೆಂಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ]] ವೈದ್ಯಕೀಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಇರದೆ [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್ನಿಗೆ]] ಹೋಗಿ ನೆಲೆಸಿದ. ಅಲ್ಲಿ ಬಹುಬೇಗನೆ [[ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ|ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡ. 1677ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯೂ ಆದ. ಸಂಘದ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇಲೆ 1681ರಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ವವಸ್ತುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗೂ ವಿವರಣೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ (''ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಅಂಡ್ ಡಿಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ ಆಫ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಅಂಡ್ ಆರ್ಟಿಫಿಷಿಯಲ್ ರೇರಿಟೀಸ್'') ಎಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದ. [[:en:Plant_anatomy|ಸಸ್ಯ ಅಂಗರಚನಾಶಾಸ್ತ್ರದ]] ಸಹಸ್ಥಾಪಕನಾದ [[ಮಾರ್ಸೆಲ್ಲೊ ಮ್ಯಾಲ್ಪಿಘಿ|ಮ್ಯಾಲ್ಪೀಗಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಅವಿರತವಾಗಿ ದುಡಿದು ''ಅನಾಟಮಿ ಆಫ್ ವೆಜಿಟಬಲ್ಸ್ ಬಿಗುನ್'' ಎಂಬ [[ಪುಸ್ತಕ|ಪುಸ್ತಕವನ್ನು]] 1672ರಲ್ಲಿ ಬರೆದ (ಅನಂತರ ಇದನ್ನು ಮಾಲ್ಪೀಗಿ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್|ಲ್ಯಾಟಿನಿಗೆ]] [[ಭಾಷಾಂತರ|ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದ]]).<ref>{{Cite web |last=Grew |first=Nememiah |date=1672 |title=Anatomy of Vegetables begun |url=https://library.si.edu/digital-library/book/anatomyofvegetab00grew? |access-date=09/08/2026 |website=Smithsonian Libraries and Archives}}</ref> ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಂಗರಚನಾಶಾಸ್ತ್ರ (ಕಂಪ್ಯಾರಟಿವ್ ಅನಾಟಮಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಬಳಕೆಗೆ ತಂದವ ಈತ. ''ಕಂಪ್ಯಾರಟಿವ್ ಅನಾಟಮಿ ಆಫ್ ಟ್ರಂಕ್ಸ್'' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು 1675ರಲ್ಲಿಯೂ, ''ಕಂಪ್ಯಾರಟಿವ್ ಅನಾಟಮಿ ಆಫ್ ಸ್ಟಮಕ್ ಅಂಡ್ ಗಟ್ಸ್'' ಎಂಬ ಹೊತ್ತಗೆಯನ್ನು 1681ರಲ್ಲಿಯೂ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ.{{sfn|Chisholm|1911|pp=585–586}} ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 35 ಪ್ರಭೇದಗಳ ಅಂಗರಚನಾವಿವರಗಳು ಇವೆ. ಮರು ವರ್ಷ ಅಂದರೆ 1682ರಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಅಂಗರಚನಾಶಾಸ್ತ್ರ (''ಅನಾಟಮಿ ಆಫ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್'') ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಗ್ರೂ [[ವಿಜ್ಞಾನ|ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಿತ್ತ]] ಕೊಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಹೂವು|ಹೂಗಳೇ]] [[ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಅಂಗ|ಜನನೇಂದ್ರಿಯ]] ಭಾಗಗಳೆಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದುದು. ಹೂಗಲ್ಲಿ [[:en:Sepal|ಪುಷ್ಪಪಾತ್ರೆ]], ಪುಷ್ಪದಳ, [[ಪುಂಕೇಸರ|ಕೇಸರ]] ಮತ್ತು [[:en:Ovary_(botany)|ಅಂಡಾಶಯಗಳೆಂಬ]] ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕೇಸರ ಮತ್ತು ಅಂಡಾಶಯಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಂಡು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ಜನನೇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ. ಗ್ರೂ ಸಣ್ಣ ಗಿಡಗಳಲ್ಲಿನ ನಾಳಕೂರ್ಚಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನೂ ನಡೆಸಿದ. ಹೀಗೆ ಸಸ್ಯಗಳ ಅಂಗರಚನಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದಾತ ಗ್ರೂ. ಇವನು ಮಾರ್ಚ್ 25, 1712ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ 71ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲಂಡನಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನನಾದ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * {{EB1911|wstitle=Grew, Nehemiah|volume=12|pages=585–586}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{BHL author}} * {{Gutenberg author|58907}} * {{cite EB9|wstitle=Nehemiah Grew|volume=XI|last=|first=|author-link=|page=189|short=1}} * {{cite DNB|wstitle=Grew, Nehemiah|volume=23|short=x}} * [https://web.archive.org/web/20120315090430/http://www.botanicus.org/item/31753000008869 "The Anatomy of Plants" by Nehemiah Grew in ''Botanicus.org''] {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೂ, ನೆಹೆಮಿಯ}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] 2ri4jr7rcythqet3lzbyt60aeucncxx 0 187605 1431655 1431586 2026-10-09T08:08:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1431655 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ಹರಿಯಾಣವಿ | nativename = हरियाणवी | image = Haryanvi language.svg | imagecaption = ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ "ಹರಿಯಾಣವಿ" ಎಂಬ ಪದ | states = [[ಭಾರತ]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] | region = [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಪಂಜಾಬ್]], ಸಿಂಧ್ | ethnicity = ಹರಿಯಾಣವಿ ಜನರು | date = 2011 | familycolor = ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ | fam2 = ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು | fam3 = ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು | fam4 = ಕೇಂದ್ರೀಯ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು | fam5 = ಪಶ್ಚಿಮ ಹಿಂದಿ | script = [[ದೇವನಾಗರಿ]], ನಸ್ತಾಲಿಕ್ | iso3 = bgc | glotto = hary1238 | glottorefname = Haryanvi | map = Haryanvi map.png | mapcaption = ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣವಿ ಮಾತೃಭಾಷಿಕರ ವಿತರಣೆಯ ಪ್ರದೇಶ }} '''ಹರಿಯಾಣವಿ''' (हरियाणवी ಅಥವಾ हरयाणवी) ಎಂಬುದು ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತದ [[ಹರಿಯಾಣ]] ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು [[ದೆಹಲಿ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{cite web |title=The Languages of Delhi – A Microcosm of India's Diversity |url=https://thewire.in/urban/the-languages-of-delhi-a-microcosm-of-indias-diversity |publisher=The Wire |access-date=28 July 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grierson |first=George Abraham |title=Linguistic Survey of India: Volume IX, Indo-Aryan Family: Central Group, Part 1, Specimens of Western Hindī and Pañjābī |publisher=Superintendent of Government Printing |year=1916 |pages=1}}</ref> ಹರಿಯಾಣವಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಿಂದಿಯ ಉಪಭಾಷಾ ಗುಂಪಿನ ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಖಡೀಬೋಲಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಜ್ ಭಾಷೆ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ. ಹರಿಯಾಣವಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು [[ದೇವನಾಗರಿ]] ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name=":1">{{e28|bgc|Haryanvi}}</ref> ಹರಿಯಾಣವಿಯ ರಂಗ್ರಿ ಉಪಭಾಷೆ (ಹರಿಯಾಣವಿ) ರಂಗರ್ ಸಮುದಾಯದವರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದ ಪಂಜಾಬ್ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ) ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮುಹಾಜಿರ್ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ) ವಲಸಿಗರು ಇಂದಿಗೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ [[ಹರಿಯಾಣ]]ದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಉಪಭಾಷೆ ಅಳಿದುಹೋಗಿದೆ. ಈ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು ಪರ್ಷಿಯನ್–ಅರೇಬಿಕ್ ಲಿಪಿಯ ನಸ್ತಾಲಿಕ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="aqaid-e-azim">{{cite book|url=https://archive.org/details/AQAIDEAZEEM|title=عقائدِ عظیم|last=Mehami|first=Hazrat Shah Muhammad Ramzan|language=Haryanvi|trans-title=Aqaid-e-azim|date=c. 1825|author-link=Muhammad Ramzan (preacher)}}</ref> ==ರಂಗ್ರಿ ಉಪಭಾಷೆ== ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ, ಭಾರತದ [[ಹರಿಯಾಣ]] ಮತ್ತು [[ದೆಹಲಿ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು 12 ಲಕ್ಷ ಹರಿಯಾಣವಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮುಸ್ಲಿಮರು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋದರು. ಇಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮೂಲೆ ಜಾಟ್ ಮತ್ತು ರಂಗರ್ ಮುಸ್ಲಿಮರ "ಮೊದಲ ಭಾಷೆ/ಮಾತೃಭಾಷೆ"ಯಾಗಿದೆ. ಅವರು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬ್]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸಾವಿರಾರು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ನೂರಾರು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 1947ರಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ನಂತರ, [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]ದ ಅನೇಕ ರಂಗರ್‌ಗಳು ಸಹ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಕರಾಚಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಈ ಜನರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಾಹೋರ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಶೇಖುಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ, ಭಕ್ಕರ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಬಹಾವಲ್‌ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ, ರಹೀಮ್ ಯಾರ್ ಖಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಾನ್‌ಪುರ ತಹಸಿಲ್), ಒಕಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ, ಲಯ್ಯಾ ಜಿಲ್ಲೆ, ವೇಹಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಸಾಹಿವಾಲ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಸರಗೋಧಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಫುಲ್ಲರ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಮುಲ್ತಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಕ್ಪತ್ತನ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಒಕಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಬಹಾವಲ್‌ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರಂಗ್ರಿ ಭಾಷಿಕರ ಸಾಂದ್ರತೆ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರಾಗಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಸೇನೆ, ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗ್ರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪಂಚಾಯತಿ ರಾಜ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ನೀಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಈ ಪಂಚಾಯತ್ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. <ref>Muslim Communities of South Asia Culture, Society and Power edited T N Madan pages 42–43</ref> ರಂಗಾರ್ ಹರಿಯಾಣವಿ ಭಾಷಿಕರು ಸಿಂಧ್‌ನ ಮೀರ್ಪುರ್ ಖಾಸ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ನವಾಬ್‌ಶಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ.ಇಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಂಗರ್‌ಗಳು ದ್ವಿಭಾಷಿಕರಾಗಿದ್ದು, [[ಉರ್ದು ಭಾಷೆ|ಉರ್ದು]] ಭಾಷೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ, [[ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ|ಪಂಜಾಬಿ]], ಸರೈಕಿ ಉಪಭಾಷೆ ಮತ್ತು [[ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆ|ಸಿಂಧಿ]] ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ರಂಗ್ರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ "ಮೊದಲ ಭಾಷೆ", "ಮಾತೃಭಾಷೆ", "ಗ್ರಾಮದ ಭಾಷೆ" ಅಥವಾ "ಸಮುದಾಯ ಭಾಷೆ"ಯಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಂಗರ್ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು [[ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್]] ರಾಜಧಾನಿ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ರಂಗ್ರಿ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಉರ್ದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೂಲೆ ಜಾಟ್ರು ಹಾಗೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಓಧ್ ಜನರು ಸಮುದಾಯದವರೂ ರಂಗ್ರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. [[File:Haryanvi Folk Story — The Bond Beyond Blood by Dada Zile Singh Malik Ji.webm|thumb|ಅಚಲವಾದ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಕಥೆ ಇದು; ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ನಿಷ್ಠೆಯು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನ ಗೌರವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಊರಿನ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ತೆರೆ ಎಳೆಯುತ್ತದೆ.ಹರಿಯಾಣವಿ ಜಾನಪದ ಕಥೆ — ರಕ್ತಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಬಂಧ (ದಾದಾ ಝಿಲೆ ಸಿಂಗ್ ಮಲಿಕ್ ಅವರಿಂದ)]] ==ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ== ದಂಗಲ್ (2016ರ ಚಲನಚಿತ್ರ) ನಂತಹ ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು,<ref>{{cite news |title=Aamir Khan's Dangal Declared Tax Free in Haryana |url=https://www.ndtv.com/india-news/aamir-khans-dangal-declared-tax-free-in-haryana-1641736 |access-date=6 October 2018 |work=NDTV.com |date=25 December 2016}}</ref> 'ಸುಲ್ತಾನ್' (2016ರ ಚಲನಚಿತ್ರ) ಮತ್ತು 'ತನು ವೆಡ್ಸ್ ಮನು: ರಿಟರ್ನ್ಸ್' ಚಿತ್ರಗಳು ಹರಿಯಾಣವಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite news |title=Haryanvi cinema booms |url=https://www.hindustantimes.com/gurugram/the-fall-and-rise-of-haryanvi-cinema/story-Wh2vC3WJ9phh9Gr4xzBuXP.html |access-date=6 October 2018 |work=HT |date=23 September 2018 |language=en}}</ref> ಈ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ.<ref>{{cite news |title=South Korean First Lady, a Fan of Dangal, Invites Phogat Sisters For Tea |url=https://www.news18.com/news/india/south-korean-first-lady-a-fan-of-dangal-invites-phogat-sisters-for-tea-1805613.html |access-date=6 October 2018 |work=News18 |date=9 July 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=As audiences embrace local stories, should Bollywood tap into 'Make in India'? |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/as-audiences-embrace-local-stories-should-bollywood-tap-into-make-in-india-3017151.html |access-date=6 October 2018 |work=Moneycontrol |date=5 October 2018}}</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲದ ಕೆಲವರು ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |title=Foreigner speaks with locals in Haryanvi, leaves big smiles on their faces |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/foreigner-speaks-with-locals-in-haryanvi-leaves-big-smiles-on-their-faces/story-YpJk04oBpQ29s4OP60F2jK.html |access-date=6 October 2018 |work=Hindustan Times |date=8 February 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Cabbies Confess: 'I Want Google Maps to Talk in Haryanvi' |url=https://www.thequint.com/videos/cab-mein-charcha/cab-mein-charcha-cabbies-confess-i-want-google-maps-to-talk-in-haryanvi |access-date=6 October 2018 |work=The Quint |language=en}}</ref>ಹರಿಯಾನ್ವಿ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ,<ref>{{cite news |title=Haryanvi cinema vies to create its own space |url=https://www.hindustantimes.com/gurugram/the-fall-and-rise-of-haryanvi-cinema/story-Wh2vC3WJ9phh9Gr4xzBuXP.html |access-date=6 October 2018 |work=Hindustan Times |date=23 September 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Reel good news: Filmmaking accorded status of industry in Haryana |url=https://www.hindustantimes.com/gurugram/reel-good-news-filmmaking-accorded-status-of-industry-in-haryana/story-tSBAEiwZHoLKhhMbnSMRfO.html |access-date=6 October 2018 |work=Hindustan Times |date=7 September 2018 |language=en}}</ref> ದೂರದರ್ಶನ,<ref>{{cite news |last=Labhde |first=Bhagyashree |date= |title=Had to undergo rigorous training to learn Haryanvi for Super Sisters: Muskan Bamne |url=https://www.mumbailive.com/en/entertainment/muskan-bamne-on-training-to-learn-haryanvi-for-super-sisters-26884 |work=Mumbai Live |access-date=6 October 2018 |language=en}}</ref> ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳು<ref>{{cite news |title='Hat Ja Tau' a typical small-town wedding song |url=http://www.fridaymoviez.com/news/hat-ja-tau-a-typical-small-town-wedding-song |access-date=6 October 2018 |work=Friday Moviez |date=22 February 2018 |archive-date=6 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006194717/http://www.fridaymoviez.com/news/hat-ja-tau-a-typical-small-town-wedding-song |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Latest Haryanvi Song Ek Chhori Ne Sabki Leni Kar Rakhi Sung By Masoom Sharma Haryanvi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/haryanvi/latest-haryanvi-song-ek-chhori-ne-sabki-leni-kar-rakhi-sung-by-masoom-sharma/videoshow/66002778.cms |access-date=6 October 2018 |work=The Times of India |date=29 September 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Latest Haryanvi Song Mohtarma Bawal Sung By Masoom Sharma |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/haryanvi/latest-haryanvi-song-mohtarma-bawal-sung-by-masoom-sharma/videoshow/66094595.cms |access-date=28 March 2021 |work=The Times of India |date=6 October 2018 |language=en}}</ref> ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯ,<ref>{{cite news |title=Poet Hali: A Haryanvi to the 'red-ripe' |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/haryanatribune/poet-hali-a-haryanvi-to-the-red-ripe-663736/ |access-date=6 October 2018 |work=The Tribune |date=6 October 2018 |archive-date=6 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006114717/https://www.tribuneindia.com/news/weekly-pullouts/haryana-tribune/poet-hali-a-haryanvi-to-the-red-ripe/663736.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Need to respect Haryanvi dialect and create culturally linked transitional courses for Haryana's rural kids |url=http://www.merinews.com/article/need-to-respect-haryanvi-dialect-and-create-culturally-linked-transitional-courses-for-haryanas-rural-kids/15930670.shtml |access-date=6 October 2018 |work=www.merinews.com |date=3 June 2018}}</ref> ಕ್ರೀಡೆ, ಬಾಲಿವುಡ್, ರಕ್ಷಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣದ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ,<ref>{{cite news |title=Veer Ahirs of Rewari fought valiantly at Rezangla, Ladakh in 1962 war |url=https://theprint.in/opinion/this-day-1962-rezangla-ladakh/17081/ |access-date=6 October 2018 |work=The Print |date=18 November 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Nobody believed we had killed so many Chinese at Rezang La in 1962, 13 Kumaon Regiment |url=http://archive.indianexpress.com/news/-nobody-believed-we-had-killed-so-many-chinese-at-rezang-la.-our-commander-called-me-crazy-and-warned-that-i-could-be-courtmartialled-/1023745/ |access-date=6 October 2018 |work=Indian Express |date=30 October 2012 |language=en-gb}}</ref><ref>{{cite news |title=Rewari to get Army recruitment centre: FM rajnath Singh in Haryana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Rewari-to-get-Army-recruitment-centre/articleshow/55467690.cms |access-date=6 October 2018 |work=The Times of India |date=17 November 2016}}</ref> ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ <ref>{{cite news |title=Economic Development in Haryana, GSDP of Haryana, HSIIDC |url=https://www.ibef.org/states/haryana-presentation |access-date=6 October 2018 |work=www.ibef.org |date=August 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=BJP seeks Harayana votes on the promise of delivering Skill enhancement & growth |url=https://www.tribuneindia.com/2014/20141009/haryana.htm |access-date=6 October 2018 |work=www.tribuneindia.com |date=9 October 2014}}</ref> ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ.<ref>{{cite news |title=Haryana CM Manohar Lal Khattar gives NOC for dam's construction - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/haryana-cm-manohar-lal-khattar-gives-noc-for-dams-construction/articleshow/65914611.cms |access-date=6 October 2018 |work=The Times of India |date=22 September 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Various political leaders from Haryana including Bhupinder Singh Hooda, AIJASS chief Yashpal Malik invited by PM Modi for inauguration of 64-foot tall statue of peasant leader Chhotu Ram |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/hooda-aijass-chief-malik-invited-for-modi-event/articleshow/66092806.cms |access-date=6 October 2018 |work=The Times of India |issue=6 October 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Haryana Govt: Babus to Pay 1 Re/KM for use of swanky SUVs. |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/manohar-lal-khattars-govt-order-accessed-haryana-babus-get-car-at-re-1/km/videoshow/66068131.cms |access-date=6 October 2018 |work=Economic Times |issue=4 October 2018}}</ref> ಹರಿಯಾಣವಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ <ref>{{cite news |last1=Pioneer |first1=The |title=Haryana Govt okays film policy for growth of Haryanvi, non-Haryanvi cinema |url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/hry-okays-film-policy-for-growth-of-haryanvi--non-haryanvi-cinema.html |access-date=6 October 2018 |work=The Pioneer |date=7 September 2018 |language=en}}</ref> ಇದನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. 'ಮೋಲ್ಕಿ' (2020-2022) ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಅಮರ್ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಅವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೀರೇಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿಂಗ್ ಎಂಬ ಪಾತ್ರವು ಹರಿಯಾಣವಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |title='You have to be true to your character' |url=https://www.dailypioneer.com/2020/show-time/---you-have-to-be-true-to-your-character---.html |access-date=2 March 2021 |work=The Pioneer |date=9 November 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123102235/https://www.dailypioneer.com/2020/show-time/---you-have-to-be-true-to-your-character---.html |archive-date=23 ಜನವರಿ 2024 |url-status=dead}}</ref> ==ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ== ಹರ್ಯಾಣ್ವಿ ಭಾಷೆಯು ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು, ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶ್ರೀಮಂತ ಮೌಖಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹರ್ಯಾಣ್ವಿ ಭಾಷಿಕರು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. [[File:Haryanvi Folk Song — Banjara.webm|thumb|ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಿಕರೊಬ್ಬರು ಹಾಡಿದ ಹರಿಯಾಣವಿ ಜಾನಪದ ಗೀತೆ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} [[Category:Central Indo-Aryan languages]] [[Category:Culture of Haryana]] [[Category:Haryanvi]] [[Category:Languages written in Devanagari]] [[Category:Languages listed as Hindi dialects in latest census]] 9z104rla5axs3x5gwo0tyb6cyc6rp8p 4 187606 1431587 2026-10-08T12:06:06Z Santhosh Notagar99 82732 ಹೊಸ ಪುಟ: {{WAM|header=ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬<div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:Asian Month kannada.svg|300px|center]]</div>|subheader='''ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು''' ವಾರ್ಷಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ವಿ... 1431587 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬<div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:Asian Month kannada.svg|300px|center]]</div>|subheader='''ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು''' ವಾರ್ಷಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ವಿಷಯದ ಪ್ರಚಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯವು ಹೊಸ ವಿಷಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅಥವಾ ತಮ್ಮದೇ ದೇಶದ ಹೊರತಾಗಿ ಏಷ್ಯಾದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಎಡಿಟ್-ಎ-ಥಾನ್ ಅನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯು ಏಷ್ಯಾದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ ಏಳು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೫೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಸಂಪಾದಕರು ೬೪ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ೫೬೨೬೫ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಏಷ್ಯನ್ ಸಮುದಾಯದ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಭಾಗವಾಗಿ, ಕನಿಷ್ಠ ನಾಲ್ಕು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ವಿಶೇಷ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ! ಯಾವ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯವು ನಿಮಗೆ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ! ಪ್ರತಿ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ವಿಕಿಪೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು "ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು" ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Asia (orthographic projection).svg|center|200px]] <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|ಫೌಂಟೈನ್ ಉಪಕರಣದ ಮೂಲಕ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-kn-2025/add|class=mw-ui-progressive}} <!--{{Clickable button 2|Submit focus theme|url=|class=mw-ui-progressive}}--> </div>|body=== ನಿಯಮಗಳು == ''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು: * ಲೇಖನ ನವೆಂಬರ್ 15 ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ 15 ರ ನಡುವೆ ರಚಿಸಿರಬೇಕು. * ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಪುಟಗಳು ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬೇಕು. ** ಇತರ ಭಾರತೀಯೇತರ ಏಷ್ಯನ್ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು, ನಾವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದ್ದೇವೆ. * ಕನಿಷ್ಠ 3,000 ಬೈಟ್‌ ಹಾಗು ಕನಿಷ್ಟ 300 ಪದಗಳ ಉದ್ದ ಇರಬೇಕು (ಮಾಹಿತಿಯು ಬಾಕ್ಸ್, ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್, ವರ್ಗ, ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.) * 4000 ಬೈಟ್‌ ಕೆಳಗಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು. ಕನಿಷ್ಠ 3000 ಬೈಟ್‌ ಹಾಗು ಕನಿಷ್ಠ 300 ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. * ಲೇಖನವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿರಬೇಕು. * ನಿಖರವಾದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು. * ಗೂಗಲ್ ಭಾಷಾಂತರದಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲೇಖನ ಮಾನ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. * ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್ಗಳು ಇರಬಾರದು. * ಪೂರ್ವನಿರ್ಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲ. ನಿಮಗಿಷ್ಟವಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. * ಸಂಘಟಕರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಇತರ ಸಂಘಟಕರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. * ಮೇಲಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ೪ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನೀವು ರಚಿಸಿದಾಗ, ನೀವು '''ಡಿಜಿಟಲ್ ಬಾರ್ನ್‌ಸ್ಟಾರ್''' ಮತ್ತು '''ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್''' ([[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು/೨೦೨೫/ಅರ್ಹ ಸಂಪಾದಕರ ಪಟ್ಟಿ|ಅರ್ಹ ಸಂಪಾದಕರ ಪಟ್ಟಿ]]) ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೀರಿ. * ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು ಏಷ್ಯನ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ [[m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A]] ಅನ್ನು ನೋಡಿ. {{clear}} == ಸಂಘಟಕರು == * [[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == * [[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] * [[User:A826|A826]] == ಬಹುಮಾನಗಳು == == ಹಿಂದಿನ ಆವೃತ್ತಿಗಳು == * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವಗಳು/ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೧೫]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು 2018]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೦]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೪]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೫]] |footer=== ಉಪಯುಕ್ತ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month – Rewarded Participants' Data Privacy Statement|Data Privacy Statement]] * [[m:Wikipedia Asian Month/Onsite edit-a-thon|Onsite edit-a-thon]] * [[m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A]] * [[w:Wikipedia:Requested articles/Biography/By nationality]] * [[w:Portal:Asia]] }} == Affiliates == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Hablon User Group|Hablon User Group]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians User Group]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedians of Korea User Group|Wikimedians of Korea User Group]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Turkey|Wikimedia Community User Group Turkey]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] * [[:m:Maithili Wikimedians User Group|Maithili Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of Santali Language User Group|Wikimedians of Santali Language User Group]] }} {{clear}}}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬]] lt513991m9yd5cg4owyjbdqk465v819 1431656 1431587 2026-10-09T08:30:55Z A826 72368 A826 moved page [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬]] to [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬]] without leaving a redirect: ತಪ್ಪಾಗಿ ಬರೆದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 1431587 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬<div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:Asian Month kannada.svg|300px|center]]</div>|subheader='''ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು''' ವಾರ್ಷಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ವಿಷಯದ ಪ್ರಚಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯವು ಹೊಸ ವಿಷಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅಥವಾ ತಮ್ಮದೇ ದೇಶದ ಹೊರತಾಗಿ ಏಷ್ಯಾದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಎಡಿಟ್-ಎ-ಥಾನ್ ಅನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯು ಏಷ್ಯಾದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ ಏಳು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೫೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಸಂಪಾದಕರು ೬೪ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ೫೬೨೬೫ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಏಷ್ಯನ್ ಸಮುದಾಯದ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಭಾಗವಾಗಿ, ಕನಿಷ್ಠ ನಾಲ್ಕು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ವಿಶೇಷ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ! ಯಾವ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯವು ನಿಮಗೆ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ! ಪ್ರತಿ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ವಿಕಿಪೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು "ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು" ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Asia (orthographic projection).svg|center|200px]] <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|ಫೌಂಟೈನ್ ಉಪಕರಣದ ಮೂಲಕ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-kn-2025/add|class=mw-ui-progressive}} <!--{{Clickable button 2|Submit focus theme|url=|class=mw-ui-progressive}}--> </div>|body=== ನಿಯಮಗಳು == ''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು: * ಲೇಖನ ನವೆಂಬರ್ 15 ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ 15 ರ ನಡುವೆ ರಚಿಸಿರಬೇಕು. * ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಪುಟಗಳು ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬೇಕು. ** ಇತರ ಭಾರತೀಯೇತರ ಏಷ್ಯನ್ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು, ನಾವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದ್ದೇವೆ. * ಕನಿಷ್ಠ 3,000 ಬೈಟ್‌ ಹಾಗು ಕನಿಷ್ಟ 300 ಪದಗಳ ಉದ್ದ ಇರಬೇಕು (ಮಾಹಿತಿಯು ಬಾಕ್ಸ್, ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್, ವರ್ಗ, ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.) * 4000 ಬೈಟ್‌ ಕೆಳಗಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು. ಕನಿಷ್ಠ 3000 ಬೈಟ್‌ ಹಾಗು ಕನಿಷ್ಠ 300 ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. * ಲೇಖನವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿರಬೇಕು. * ನಿಖರವಾದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು. * ಗೂಗಲ್ ಭಾಷಾಂತರದಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲೇಖನ ಮಾನ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. * ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್ಗಳು ಇರಬಾರದು. * ಪೂರ್ವನಿರ್ಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲ. ನಿಮಗಿಷ್ಟವಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. * ಸಂಘಟಕರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಇತರ ಸಂಘಟಕರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. * ಮೇಲಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ೪ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನೀವು ರಚಿಸಿದಾಗ, ನೀವು '''ಡಿಜಿಟಲ್ ಬಾರ್ನ್‌ಸ್ಟಾರ್''' ಮತ್ತು '''ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್''' ([[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು/೨೦೨೫/ಅರ್ಹ ಸಂಪಾದಕರ ಪಟ್ಟಿ|ಅರ್ಹ ಸಂಪಾದಕರ ಪಟ್ಟಿ]]) ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೀರಿ. * ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು ಏಷ್ಯನ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ [[m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A]] ಅನ್ನು ನೋಡಿ. {{clear}} == ಸಂಘಟಕರು == * [[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == * [[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] * [[User:A826|A826]] == ಬಹುಮಾನಗಳು == == ಹಿಂದಿನ ಆವೃತ್ತಿಗಳು == * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವಗಳು/ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೧೫]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು 2018]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೦]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೪]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೫]] |footer=== ಉಪಯುಕ್ತ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month – Rewarded Participants' Data Privacy Statement|Data Privacy Statement]] * [[m:Wikipedia Asian Month/Onsite edit-a-thon|Onsite edit-a-thon]] * [[m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A]] * [[w:Wikipedia:Requested articles/Biography/By nationality]] * [[w:Portal:Asia]] }} == Affiliates == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Hablon User Group|Hablon User Group]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians User Group]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedians of Korea User Group|Wikimedians of Korea User Group]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Turkey|Wikimedia Community User Group Turkey]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] * [[:m:Maithili Wikimedians User Group|Maithili Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of Santali Language User Group|Wikimedians of Santali Language User Group]] }} {{clear}}}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬]] lt513991m9yd5cg4owyjbdqk465v819 1431657 1431656 2026-10-09T08:32:11Z A826 72368 1431657 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬<div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:Asian Month kannada.svg|300px|center]]</div>|subheader='''ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು''' ವಾರ್ಷಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ವಿಷಯದ ಪ್ರಚಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯವು ಹೊಸ ವಿಷಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅಥವಾ ತಮ್ಮದೇ ದೇಶದ ಹೊರತಾಗಿ ಏಷ್ಯಾದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಎಡಿಟ್-ಎ-ಥಾನ್ ಅನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯು ಏಷ್ಯಾದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಲೇಖನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ ಏಳು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೫೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಸಂಪಾದಕರು ೬೪ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ೫೬೨೬೫ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಏಷ್ಯನ್ ಸಮುದಾಯದ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಭಾಗವಾಗಿ, ಕನಿಷ್ಠ ನಾಲ್ಕು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ವಿಶೇಷ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ! ಯಾವ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯವು ನಿಮಗೆ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ! ಪ್ರತಿ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ವಿಕಿಪೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು "ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು" ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Asia (orthographic projection).svg|center|200px]] <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|ಫೌಂಟೈನ್ ಉಪಕರಣದ ಮೂಲಕ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-kn-2025/add|class=mw-ui-progressive}} <!--{{Clickable button 2|Submit focus theme|url=|class=mw-ui-progressive}}--> </div>|body=== ನಿಯಮಗಳು == ''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು: * ಲೇಖನ ನವೆಂಬರ್ 15 ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ 15 ರ ನಡುವೆ ರಚಿಸಿರಬೇಕು. * ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಪುಟಗಳು ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬೇಕು. ** ಇತರ ಭಾರತೀಯೇತರ ಏಷ್ಯನ್ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು, ನಾವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದ್ದೇವೆ. * ಕನಿಷ್ಠ 3,000 ಬೈಟ್‌ ಹಾಗು ಕನಿಷ್ಟ 300 ಪದಗಳ ಉದ್ದ ಇರಬೇಕು (ಮಾಹಿತಿಯು ಬಾಕ್ಸ್, ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್, ವರ್ಗ, ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.) * 4000 ಬೈಟ್‌ ಕೆಳಗಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು. ಕನಿಷ್ಠ 3000 ಬೈಟ್‌ ಹಾಗು ಕನಿಷ್ಠ 300 ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. * ಲೇಖನವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿರಬೇಕು. * ನಿಖರವಾದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು. * ಗೂಗಲ್ ಭಾಷಾಂತರದಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲೇಖನ ಮಾನ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. * ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್ಗಳು ಇರಬಾರದು. * ಪೂರ್ವನಿರ್ಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲ. ನಿಮಗಿಷ್ಟವಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. * ಸಂಘಟಕರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಇತರ ಸಂಘಟಕರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. * ಮೇಲಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ೪ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನೀವು ರಚಿಸಿದಾಗ, ನೀವು '''ಡಿಜಿಟಲ್ ಬಾರ್ನ್‌ಸ್ಟಾರ್''' ಮತ್ತು '''ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್''' ([[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು/೨೦೨೫/ಅರ್ಹ ಸಂಪಾದಕರ ಪಟ್ಟಿ|ಅರ್ಹ ಸಂಪಾದಕರ ಪಟ್ಟಿ]]) ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೀರಿ. * ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು ಏಷ್ಯನ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ [[m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A]] ಅನ್ನು ನೋಡಿ. {{clear}} == ಸಂಘಟಕರು == * [[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == * [[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] == ಬಹುಮಾನಗಳು == == ಹಿಂದಿನ ಆವೃತ್ತಿಗಳು == * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವಗಳು/ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೧೫]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು 2018]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೦]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೪]] * [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೫]] |footer=== ಉಪಯುಕ್ತ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month – Rewarded Participants' Data Privacy Statement|Data Privacy Statement]] * [[m:Wikipedia Asian Month/Onsite edit-a-thon|Onsite edit-a-thon]] * [[m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A]] * [[w:Wikipedia:Requested articles/Biography/By nationality]] * [[w:Portal:Asia]] }} == Affiliates == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Hablon User Group|Hablon User Group]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians User Group]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedians of Korea User Group|Wikimedians of Korea User Group]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Turkey|Wikimedia Community User Group Turkey]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] * [[:m:Maithili Wikimedians User Group|Maithili Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of Santali Language User Group|Wikimedians of Santali Language User Group]] }} {{clear}}}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೬]] o2jpux53xpj97zxcdt65n3ltbna272i 3 187607 1431588 2026-10-08T13:05:41Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431588 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Panda kutty}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೩೫, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 73aizn4ovl2w310y80nf9isrbwngjea 3 187608 1431589 2026-10-08T13:10:30Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431589 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Tejaswini N Banakar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೪೦, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) da0jovcrwfym4y2kwbw83txhb2sfoyy 3 187609 1431590 2026-10-08T13:24:20Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431590 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Ramu kolakar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೮:೫೪, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) l6jekwppoimz8wapscyzj58yl24cv2t 3 187610 1431591 2026-10-08T14:06:31Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431591 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Preethi2122}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೩೬, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 8nw0j7xbz3ylc8sot2yonamek0q5ks9 3 187611 1431592 2026-10-08T14:15:54Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431592 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Preethi2109}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೪೫, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 9mbjwyniqcf8u3pczcvcx8ra3cfqb6j 3 187612 1431593 2026-10-08T15:53:25Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431593 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Ramya acharya19}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೨೩, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) bqfxi7u3q84dpehnkhbf8t42x8mzw0l 0 187613 1431595 2026-10-08T16:20:45Z Reema Jalihal 87461 ಹೊಸ ಪುಟ: {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%; padding:0.4em;" | ಎಮೈ ಪರ್ವತ<br /><small>(峨眉山)</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" | [[File:Mount Emei - Sunrise above the clouds.jpg|250px]]<br /><small>ಮೋಡಗಳ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯ... 1431595 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%; padding:0.4em;" | ಎಮೈ ಪರ್ವತ<br /><small>(峨眉山)</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" | [[File:Mount Emei - Sunrise above the clouds.jpg|250px]]<br /><small>ಮೋಡಗಳ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯೋದಯ</small> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | Mount Emei Scenic Area, including Leshan Giant Buddha Scenic Area |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಸ್ಥಳ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಸಿಚುವಾನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಚೀನಾ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಾನ್‌ಫೋ ಶಿಖರ (೩,೦೯೯ ಮೀ) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಮಾನದಂಡ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಮಿಶ್ರ (ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ): (iv)(vi)(x) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಪಟ್ಟಿ ಸೇರ್ಪಡೆ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೧೯೯೬ ([[ಲೆಶಾನ್ ಮಹಾ ಬುದ್ಧ]]ನೊಂದಿಗೆ) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಿಸ್ತೀರ್ಣ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೧೫,೪೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (ಬಫರ್ ವಲಯ: ೪೬,೯೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ದೇಶ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಚೀನಾ |} '''ಎಮೈ ಪರ್ವತ''' (ಎಮೈಶಾನ್) ಚೀನಾದ ಸಿಚುವಾನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಬೌದ್ಧ ಪರ್ವತ. ಇದರ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರ ವಾನ್‌ಫೋ ೩,೦೯೯ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವಿದೆ.<ref name="eastchinatrip">{{cite web |title=Mount Emei Travel Guide |url=https://www.eastchinatrip.com/mount-emei-travel-guide/ |website=East China Trip |access-date=2026-10-07}}</ref> ಇದು ಚೀನಾದ ನಾಲ್ಕು ಪವಿತ್ರ ಬೌದ್ಧ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಸಮಂತಭದ್ರ ಬೋಧಿಸತ್ವನ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತ.<ref name="historyhit">{{cite web |title=Emei Shan - History and Facts |url=https://www.historyhit.com/locations/emei-shan/ |website=History Hit |access-date=2026-10-07}}</ref> ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ [[ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ಇದನ್ನು [[ಲೆಶಾನ್ ಮಹಾ ಬುದ್ಧ]]ನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು.<ref name="unesco">{{cite web |title=Mount Emei Scenic Area, including Leshan Giant Buddha Scenic Area |url=https://whc.unesco.org/en/list/779/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-07}}</ref> == ಬೌದ್ಧ ಇತಿಹಾಸ == ಕ್ರಿ.ಶ. ಒಂದನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಮೊದಲ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು; ಅದು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಹರಡಲು ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.<ref name="unesco"/> ಜಿನ್‌ಡಿಂಗ್ ಶಿಖರದ ಬಳಿ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯ ಬೆಳೆಗಾರನೊಬ್ಬ ಆ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಸಮಂತಭದ್ರನ (ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪುಕ್ಸಿಯಾನ್) ಆರಾಧನೆ ಪ್ರಬಲವಾಯಿತು.<ref name="historyhit"/> ಕಾಲಾನಂತರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ೩೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇವಾಲಯಗಳು ಎದ್ದವು.<ref name="unesco"/> ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ.<ref name="historyhit"/> == ದೇವಾಲಯಗಳು == [[File:Mount Emei pic 1.jpg|thumb|ಎಮೈ ಪರ್ವತದ ನೋಟ]] ಬಾವೊಗುವೊ ದೇವಾಲಯ ಮಿಂಗ್ ವಂಶದ ವಾನ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (೧೫೭೨–೧೬೨೦) ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು; ವಾನ್ನಿಯನ್ ದೇವಾಲಯ ಪೂರ್ವ ಜಿನ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೩೯೯) ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪರ್ವತ ಸುಮಾರು ೧೫೪ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="chinafetching">{{cite web |title=Mount Emei - Buddhist Temples and Golden Summit |url=https://www.chinafetching.com/mount-emei |website=ChinaFetching |access-date=2026-10-07}}</ref> ವಾನ್ನಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಂಗ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದ ೭.೮೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ, ೬೨ ಟನ್ ತೂಕದ ಕಂಚಿನ ಸಮಂತಭದ್ರನ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ; ಕಿಂಗ್ಯಿನ್ ಮಂಟಪವನ್ನು ಟ್ಯಾಂಗ್ ಕಾಲದ ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿ ಕಟ್ಟಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="chinatravel">{{cite web |title=Emei Mountain |url=https://chinatravel.com/leshan/attraction/emei-mountain |website=ChinaTravel |access-date=2026-10-07}}</ref> ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡ ೧೬೧೧ರದ್ದು.<ref name="historyhit"/> ಬಾವೊಗುವೊ ಪರ್ವತದ ಬುಡದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಹತ್ತು ಎಕರೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="chinatravel"/> ಬುಡದಲ್ಲಿ ಫುಹು ದೇವಾಲಯ, ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಹುವಾಜಾಂಗ್ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ; ಕಿಂಗ್ಯಿನ್ ಮಂಟಪ ತನ್ನ ಜಲದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.<ref name="eastchinatrip"/> ೧೬–೧೭ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ ಕಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತೆಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ.<ref name="chinatravel"/> ಬೋಧಿಸತ್ವನನ್ನು ಆರು ದಂತಗಳ ಆನೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="whs"/> ಆನೆ ಸ್ನಾನದ ಕೊಳದ ದೇವಾಲಯ ಸುಮಾರು ೩,೬೦೦ ಚದರ ಮೀಟರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ್ದು.<ref name="chinafetching"/> == ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರ == [[File:Emeishan.jinding.chiwen.jpg|thumb|left|ಜಿನ್‌ಡಿಂಗ್ (ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರ)ದ ಅಲಂಕಾರ]] ಜಿನ್‌ಡಿಂಗ್ ೩,೦೭೭ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೪೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ, ೬೬೦ ಟನ್ ತೂಕದ ಚಿನ್ನ ಲೇಪಿತ ತಾಮ್ರದ ಸಮಂತಭದ್ರ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ.<ref name="chinatravel"/> ಸೂರ್ಯೋದಯ, ಮೋಡಗಳ ಸಮುದ್ರ, ಬುದ್ಧನ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ದೇವತಾ ದೀಪಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು; ಬುದ್ಧನ ಬೆಳಕು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧೪ ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="chinatravel"/><ref name="eastchinatrip"/> [[File:Samantabhadra Emeishan.JPG|thumb|ಸಮಂತಭದ್ರ ಬೋಧಿಸತ್ವ]] == ನಿಸರ್ಗ == ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಲೆಗಳು ಅಂತ್ಯ ಪ್ರೀಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಯನ್ ಕಾಲದ ಸಂಚಿತ ಸ್ತರಗಳು; ಮೋಡ ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶ (ಸುಮಾರು ೮೫ ಶೇಕಡಾ) ಹೆಚ್ಚು, ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ ಸರಾಸರಿ ೧,೯೯೨ ಮಿಲಿಮೀಟರ್.<ref name="wcmc">{{cite web |title=China - Mount Emei |url=https://thesalmons.org/lynn/wh-wcmc/China%20-%20Mount%20Emei.pdf |website=World Heritage datasheet (WCMC) |access-date=2026-10-07}}</ref> ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಐದು ಸಸ್ಯ ವಲಯಗಳಿವೆ: ೧,೫೦೦ ಮೀಟರ್‌ಗಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಅರಣ್ಯ, ೨,೮೦೦ ಮೀಟರ್‌ಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಉಪಹಿಮ ಪೊದೆಗಳು.<ref name="wcmc"/> ೨೪೨ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸುಮಾರು ೩,೨೦೦ ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೨,೩೦೦ ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ೫೧ ಸಸ್ತನಿಗಳು ಮತ್ತು ೨೫೬ ಪಕ್ಷಿಗಳು; ಚೀನೀ ದೈತ್ಯ ಸಲಾಮಾಂಡರ್ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿದೆ.<ref name="unesco"/><ref name="wcmc"/> ೧೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೇ ಸೀಮಿತ; ೨೯ ರೋಡೊಡೆಂಡ್ರಾನ್ ಪ್ರಭೇದಗಳೂ ಇವೆ; ಮ್ಯಾಗ್ನೋಲಿಯಾ ಒಮೈಎನ್ಸಿಸ್ ಮತ್ತು ಚೀನಿ ಯೂ ಮರಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ.<ref name="wcmc"/> ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರದ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಚಹಾ ತೋಟಗಳೂ ಇವೆ.<ref name="whs"/> ಕೆಲವು ಮರಗಳು ೧,೦೦೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯವು.<ref name="unesco"/> ಕೆಂಪು ಪಾಂಡಾ, ಏಷ್ಯನ್ ಕಪ್ಪು ಕರಡಿ ಮತ್ತು ಎಮೈಶಾನ್ ಲಿಯೋಸಿಚ್ಲಾ ಪಕ್ಷಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="whs">{{cite web |title=Mount Emei Scenic Area, including Leshan Giant Buddha Scenic Area |url=https://www.worldheritagesite.org/list/id/779 |website=World Heritage Site |access-date=2026-10-07}}</ref> [[File:Emei shan.jinding.Old Tibetan macaque.jpg|thumb|left|ಟಿಬೆಟನ್ ಮಕಾಕ್ ಮಂಗ]] == ಮಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಭೇಟಿ == ಇಲ್ಲಿನ ಟಿಬೆಟನ್ ಮಕಾಕ್ ಮಂಗಗಳು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಸಿಯುವುದುಂಟು.<ref name="eastchinatrip"/> ಹಾದಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಚಾರಣಕ್ಕೆ ೬ರಿಂದ ೨೦ ಗಂಟೆಗಳು ಬೇಕು; ಮಾರ್ಚ್–ಮೇ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್–ನವೆಂಬರ್ ಭೇಟಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಕಾಲ.<ref name="eastchinatrip"/> ಜೀಯಿನ್ ಸಭಾಂಗಣದಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಕೇಬಲ್ ಕಾರ್ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref name="eastchinatrip"/> ವಾನ್ನಿಯನ್ ದೇವಾಲಯದಿಂದಲೂ ಕೇಬಲ್ ಕಾರ್ ಲಭ್ಯ.<ref name="chinatravel"/> ವರ್ಷದ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದಾದರೂ ಹವಾಮಾನ ಬಹಳ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="chinatravel"/> ಲೆಶಾನ್ ಮಹಾ ಬುದ್ಧನ ತಾಣ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೦ ನಿಮಿಷದ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೋಡುವವರು ಹೆಚ್ಚು.<ref name="chinaxiantour">{{cite web |title=Leshan Giant Buddha - A Top Choice for Chengdu Side Trip |url=https://www.chinaxiantour.com/leshan-giant-buddha.html |website=China Xi'an Tour |access-date=2026-10-07}}</ref> [[File:EmeiShanTop.jpg|thumb|ಎಮೈ ಶಿಖರದ ನೋಟ]] == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ == ಈ ತಾಣ ೧೫,೪೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವಿದ್ದು, ಬಫರ್ ವಲಯ ೪೬,೯೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳು (iv), (vi) ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮಾನದಂಡ (x) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಎಮೈ ಪರ್ವತ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಈ ತಾಣವನ್ನು ಮೂರು ನಿರ್ವಹಣಾ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="wcmc"/> ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಚೀನೀ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾದರಿಗಳು, ಎಮೈ ಬೌದ್ಧರ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref name="unesco"/> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಲೆಶಾನ್ ಮಹಾ ಬುದ್ಧ]] * [[ಚೀನಾ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> g5qog36uhw98myubr1ltshxy0m7wpv0 0 187614 1431600 2026-10-08T16:37:47Z Reema Jalihal 87461 ಹೊಸ ಪುಟ: {{short description|ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ}} ''ಪೌರಾಣಿಕ ಅಸುರರ ಕುರಿತು [[ಅಸುರ]] ಲೇಖನ ನೋಡಿ.'' '''ಅಸುರ್''' (Asur) ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಒಂದ... 1431600 wikitext text/x-wiki {{short description|ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ}} ''ಪೌರಾಣಿಕ ಅಸುರರ ಕುರಿತು [[ಅಸುರ]] ಲೇಖನ ನೋಡಿ.'' '''ಅಸುರ್''' (Asur) ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ. ಇವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ವೃತ್ತಿಯವರು.<ref name="leuva">{{Cite book|last=Leuva|first=K. K.|title=The Asur: A Study of Primitive Iron-Smelters|publisher=Bharatiya Adimjati Sevak Sangh|year=1963|location=New Delhi|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.533482/2015.533482.asur-a_djvu.txt}}</ref> ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಅತಿ ದುರ್ಬಲ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮೂಹ (Particularly Vulnerable Tribal Group, PVTG) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರ ಭಾಷೆ ಅಸುರಿ.<ref name="raven">{{Cite journal|last1=Raven|first1=Akash Vinod|last2=Murmu|first2=Sadhan Kumar|year=2025|title=Comprehensive Analysis of the Asur Tribe of Jharkhand: A Multidisciplinary Perspective|journal=International Journal for Multidisciplinary Research (IJFMR)|volume=7|issue=2|id=IJFMR250239937|url=https://www.ijfmr.com/papers/2025/2/39937.pdf}}</ref> [[File:Abu raij re Asur Sarhul Song.webm|thumb|upright=1.3|ಅಸುರ್ ಸರ್ಹುಲ್ ಹಾಡು]] == ವಾಸಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ == ಅಸುರರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಛೋಟಾನಾಗಪುರದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದ [[ನೇತರ್ಹಾಟ್]] ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="leuva"/> ಈಗ ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಮ್ಲಾ, ಲೋಹರ್ದಗಾ, ಪಲಾಮು ಮತ್ತು ಲತೇಹರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೨,೪೫೯ ಮತ್ತು [[ಬಿಹಾರ]]ದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪,೧೨೯ ಅಸುರರಿದ್ದರು.<ref name="raven"/> [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]]ದಲ್ಲೂ ಅಸುರ ಸಮುದಾಯವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೂಚ್‌ಬಿಹಾರ್, ಜಲ್ಪೈಗುರಿ, ಅಲಿಪುರ್‌ದ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ಪುರುಲಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಚಹಾ ತೋಟಗಳಿಗೆ ಇವರನ್ನು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಕರೆತಂದಿತು ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="das">{{Cite journal|last1=Das|first1=Sutapa|last2=Biswas|first2=Samar Kumar|year=2024|title=The Asur: A Study in North Bengal Areas|journal=North Bengal Anthropologist|volume=11–12|pages=94–118|url=https://ir.nbu.ac.in/bitstreams/433966b0-ebbf-479e-b317-993794d84d62/download}}</ref> == ಉಪವಿಭಾಗಗಳು == ಅಸುರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಬಿರ್ ಅಸುರ್, ಬಿರ್ಜಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಗರಿಯಾ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.<ref name="leuva"/> ಬಿರ್ಜಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಗರಿಯಾ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="das"/> ಬಿರ್ ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ, ಸಸ್ಯ ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರಿನ ಹನ್ನೆರಡು ಕುಲಗಳಿವೆ.<ref name="das"/> == ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ವೃತ್ತಿ == ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವುದು ಅಸುರರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಡಿನ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಇದ್ದಿಲು ಸಿಗದಾದಾಗ ಈ ವೃತ್ತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು; ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈಗಲೂ ತಮ್ಮ ತಿದಿ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಖರೀದಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ನೇಗಿಲ ಗಳುವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="leuva"/> ಆಧುನಿಕ ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯೂ ಈ ವೃತ್ತಿಗೆ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿದವು. ಉತ್ತಮ ಕಬ್ಬಿಣ ಸಿಗಲೆಂದು "ಸಾನ್ಸಿ-ಕುಟಾಸಿ" (Sansi-Kutasi) ಎಂಬ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="das"/> == ಭಾಷೆ == ಅಸುರರು ಆಡುವ ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮುಂಡಾರಿಯ ಒಂದು ಉಪಭಾಷೆ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರ ವ್ಯಾಕರಣ [[ಸಂತಾಲಿ ಭಾಷೆ|ಸಂತಾಲಿ]] ಮತ್ತು ಮುಂಡಾರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗ್ರಿಯರ್ಸನ್ ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು.<ref name="leuva"/> ಇಂದು ಈ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಕುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ;<ref name="raven"/> ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ [[ಸಾದ್ರಿ ಭಾಷೆ|ಸಾದ್ರಿ]]ಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಸುರಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="das"/> [[File:Numbers in Asuri language.webm|thumb|ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಗುಮ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಲಕಿಯೊಬ್ಬಳು ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದು]] [[File:Chhotni speaking Asuri.webm|thumb|ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಛೋಟ್ನಿ]] == ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳು == ಸರ್ಹುಲ್ (Sarhul) ಅಸುರರ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬ; ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು ಮಾರ್ಚ್ ಕೊನೆ–ಏಪ್ರಿಲ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ–ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾರಿ (Hariari) ಎಂಬ ಕೃಷಿ ಹಬ್ಬವೂ ಇದೆ.<ref name="das"/> ಸರ್ಹುಲ್, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಧನ್‌ಬುನಿ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಪೂಜಾ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಮಹಿಷಾಸುರ ದಸೈನ್" ಎಂಬ ಶೋಕಾಚರಣೆಯನ್ನೂ ಅಸುರರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="raven"/> ಪುರುಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಅಸುರ್ ಉತ್ಸಬ್" ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="das"/> ಅಸುರರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರ ಆತ್ಮಗಳು, ದುಷ್ಟ ಆತ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಟಗಾತಿಯರ ಕುರಿತ ಭಾವನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.<ref name="leuva"/> == ಹಾಡುಗಳು == ಅಸುರರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಖಾರಾ ಎಂಬ ನೃತ್ಯ ಅಂಗಳವು ಸಮುದಾಯ ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name="leuva"/><ref name="das"/> ೨೦೨೬ರಲ್ಲಿ ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಅಸುರ ಸಮುದಾಯದ ಹಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" (Ashar Siring) ಎಂಬ ಹಾಡುಗಳು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಜೂನ್–ಜುಲೈ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳೆಂದು ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿವರಣೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳು ವಿವಾಹ ಸಂದರ್ಭದ ಹಾಡುಗಳು. irtfk0015j3b0c7xmhfkxoh85pql8n2 1431601 1431600 2026-10-08T16:38:48Z Reema Jalihal 87461 1431601 wikitext text/x-wiki {{short description|ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ}} ''ಪೌರಾಣಿಕ ಅಸುರರ ಕುರಿತು [[ಅಸುರ]] ಲೇಖನ ನೋಡಿ.'' '''ಅಸುರ್''' (Asur) ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ. ಇವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ವೃತ್ತಿಯವರು.<ref name="leuva">{{Cite book|last=Leuva|first=K. K.|title=The Asur: A Study of Primitive Iron-Smelters|publisher=Bharatiya Adimjati Sevak Sangh|year=1963|location=New Delhi|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.533482/2015.533482.asur-a_djvu.txt}}</ref> ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಅತಿ ದುರ್ಬಲ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮೂಹ (Particularly Vulnerable Tribal Group, PVTG) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರ ಭಾಷೆ ಅಸುರಿ.<ref name="raven">{{Cite journal|last1=Raven|first1=Akash Vinod|last2=Murmu|first2=Sadhan Kumar|year=2025|title=Comprehensive Analysis of the Asur Tribe of Jharkhand: A Multidisciplinary Perspective|journal=International Journal for Multidisciplinary Research (IJFMR)|volume=7|issue=2|id=IJFMR250239937|url=https://www.ijfmr.com/papers/2025/2/39937.pdf}}</ref> [[File:Abu raij re Asur Sarhul Song.webm|thumb|upright=1.3|ಅಸುರ್ ಸರ್ಹುಲ್ ಹಾಡು]] == ವಾಸಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ == ಅಸುರರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಛೋಟಾನಾಗಪುರದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದ [[ನೇತರ್ಹಾಟ್]] ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="leuva"/> ಈಗ ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಮ್ಲಾ, ಲೋಹರ್ದಗಾ, ಪಲಾಮು ಮತ್ತು ಲತೇಹರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೨,೪೫೯ ಮತ್ತು [[ಬಿಹಾರ]]ದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪,೧೨೯ ಅಸುರರಿದ್ದರು.<ref name="raven"/> [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]]ದಲ್ಲೂ ಅಸುರ ಸಮುದಾಯವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೂಚ್‌ಬಿಹಾರ್, ಜಲ್ಪೈಗುರಿ, ಅಲಿಪುರ್‌ದ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ಪುರುಲಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಚಹಾ ತೋಟಗಳಿಗೆ ಇವರನ್ನು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಕರೆತಂದಿತು ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="das">{{Cite journal|last1=Das|first1=Sutapa|last2=Biswas|first2=Samar Kumar|year=2024|title=The Asur: A Study in North Bengal Areas|journal=North Bengal Anthropologist|volume=11–12|pages=94–118|url=https://ir.nbu.ac.in/bitstreams/433966b0-ebbf-479e-b317-993794d84d62/download}}</ref> == ಉಪವಿಭಾಗಗಳು == ಅಸುರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಬಿರ್ ಅಸುರ್, ಬಿರ್ಜಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಗರಿಯಾ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.<ref name="leuva"/> ಬಿರ್ಜಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಗರಿಯಾ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="das"/> ಬಿರ್ ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ, ಸಸ್ಯ ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರಿನ ಹನ್ನೆರಡು ಕುಲಗಳಿವೆ.<ref name="das"/> == ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ವೃತ್ತಿ == ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವುದು ಅಸುರರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಡಿನ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಇದ್ದಿಲು ಸಿಗದಾದಾಗ ಈ ವೃತ್ತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು; ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈಗಲೂ ತಮ್ಮ ತಿದಿ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಖರೀದಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ನೇಗಿಲ ಗಳುವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="leuva"/> ಆಧುನಿಕ ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯೂ ಈ ವೃತ್ತಿಗೆ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿದವು. ಉತ್ತಮ ಕಬ್ಬಿಣ ಸಿಗಲೆಂದು "ಸಾನ್ಸಿ-ಕುಟಾಸಿ" (Sansi-Kutasi) ಎಂಬ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="das"/> == ಭಾಷೆ == ಅಸುರರು ಆಡುವ ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮುಂಡಾರಿಯ ಒಂದು ಉಪಭಾಷೆ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರ ವ್ಯಾಕರಣ [[ಸಂತಾಲಿ ಭಾಷೆ|ಸಂತಾಲಿ]] ಮತ್ತು ಮುಂಡಾರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗ್ರಿಯರ್ಸನ್ ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು.<ref name="leuva"/> ಇಂದು ಈ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಕುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ;<ref name="raven"/> ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ [[ಸಾದ್ರಿ ಭಾಷೆ|ಸಾದ್ರಿ]]ಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಸುರಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="das"/> [[File:Numbers in Asuri language.webm|thumb|ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಗುಮ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಲಕಿಯೊಬ್ಬಳು ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದು]] [[File:Chhotni speaking Asuri.webm|thumb|ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಛೋಟ್ನಿ]] == ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳು == ಸರ್ಹುಲ್ (Sarhul) ಅಸುರರ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬ; ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು ಮಾರ್ಚ್ ಕೊನೆ–ಏಪ್ರಿಲ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ–ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾರಿ (Hariari) ಎಂಬ ಕೃಷಿ ಹಬ್ಬವೂ ಇದೆ.<ref name="das"/> ಸರ್ಹುಲ್, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಧನ್‌ಬುನಿ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಪೂಜಾ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಮಹಿಷಾಸುರ ದಸೈನ್" ಎಂಬ ಶೋಕಾಚರಣೆಯನ್ನೂ ಅಸುರರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="raven"/> ಪುರುಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಅಸುರ್ ಉತ್ಸಬ್" ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="das"/> ಅಸುರರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರ ಆತ್ಮಗಳು, ದುಷ್ಟ ಆತ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಟಗಾತಿಯರ ಕುರಿತ ಭಾವನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.<ref name="leuva"/> == ಹಾಡುಗಳು == ಅಸುರರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಖಾರಾ ಎಂಬ ನೃತ್ಯ ಅಂಗಳವು ಸಮುದಾಯ ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name="leuva"/><ref name="das"/> ೨೦೨೬ರಲ್ಲಿ ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಅಸುರ ಸಮುದಾಯದ ಹಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" (Ashar Siring) ಎಂಬ ಹಾಡುಗಳು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಜೂನ್–ಜುಲೈ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳೆಂದು ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿವರಣೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳು ವಿವಾಹ ಸಂದರ್ಭದ ಹಾಡುಗಳು. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಸೋಹರಾಯ್]] * [[ಕರ್ಮ ನೃತ್ಯ]] == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> File:Oka kona re Auri Ashari song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸಮುದಾಯದ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" ಹಾಡು File:Jhimir Jhita Asur Ashari Song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸಮುದಾಯದ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" ಹಾಡು File:Birid me Haas Asur wedding song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ವಿವಾಹ ಗೀತೆ File:Okay Aalaa dipag diya Asur Domkoch Song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ವಿವಾಹ ಗೀತೆ File:छोटे टुवार बेटी असुर बिहा गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ ವಿವಾಹ ಗೀತೆ File:Tonang Buru lo chaba Asur Sarhul Song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸರ್ಹುಲ್ ಹಾಡು File:कारमा डाहु रा भितर रे असुर कराम गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಕರಮ್ (ಕರ್ಮ) ಹಬ್ಬದ ಹಾಡು File:नेस रा आकाल रे असुर सोहराय गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ [[ಸೋಹರಾಯ್]] ಹಾಡು File:नेस रा काल के असुर सोहराय गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸೋಹರಾಯ್ ಹಾಡು </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} 3viw4t34rrqlxp5ug3hxvty1619hvcb 1431602 1431601 2026-10-08T16:39:26Z Reema Jalihal 87461 1431602 wikitext text/x-wiki {{short description|ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ}} ''ಪೌರಾಣಿಕ ಅಸುರರ ಕುರಿತು [[ಅಸುರ]] ಲೇಖನ ನೋಡಿ.'' '''ಅಸುರ್''' (Asur) ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯ. ಇವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ವೃತ್ತಿಯವರು.<ref name="leuva">{{Cite book|last=Leuva|first=K. K.|title=The Asur: A Study of Primitive Iron-Smelters|publisher=Bharatiya Adimjati Sevak Sangh|year=1963|location=New Delhi|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.533482/2015.533482.asur-a_djvu.txt}}</ref> ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಅತಿ ದುರ್ಬಲ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮೂಹ (Particularly Vulnerable Tribal Group, PVTG) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರ ಭಾಷೆ ಅಸುರಿ.<ref name="raven">{{Cite journal|last1=Raven|first1=Akash Vinod|last2=Murmu|first2=Sadhan Kumar|year=2025|title=Comprehensive Analysis of the Asur Tribe of Jharkhand: A Multidisciplinary Perspective|journal=International Journal for Multidisciplinary Research (IJFMR)|volume=7|issue=2|id=IJFMR250239937|url=https://www.ijfmr.com/papers/2025/2/39937.pdf}}</ref> [[File:Abu raij re Asur Sarhul Song.webm|thumb|upright=1.3|ಅಸುರ್ ಸರ್ಹುಲ್ ಹಾಡು]] == ವಾಸಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ == ಅಸುರರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಛೋಟಾನಾಗಪುರದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದ [[ನೇತರ್ಹಾಟ್]] ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="leuva"/> ಈಗ ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಮ್ಲಾ, ಲೋಹರ್ದಗಾ, ಪಲಾಮು ಮತ್ತು ಲತೇಹರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೨,೪೫೯ ಮತ್ತು [[ಬಿಹಾರ]]ದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪,೧೨೯ ಅಸುರರಿದ್ದರು.<ref name="raven"/> [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]]ದಲ್ಲೂ ಅಸುರ ಸಮುದಾಯವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೂಚ್‌ಬಿಹಾರ್, ಜಲ್ಪೈಗುರಿ, ಅಲಿಪುರ್‌ದ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ಪುರುಲಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಚಹಾ ತೋಟಗಳಿಗೆ ಇವರನ್ನು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಕರೆತಂದಿತು ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="das">{{Cite journal|last1=Das|first1=Sutapa|last2=Biswas|first2=Samar Kumar|year=2024|title=The Asur: A Study in North Bengal Areas|journal=North Bengal Anthropologist|volume=11–12|pages=94–118|url=https://ir.nbu.ac.in/bitstreams/433966b0-ebbf-479e-b317-993794d84d62/download}}</ref> == ಉಪವಿಭಾಗಗಳು == ಅಸುರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಬಿರ್ ಅಸುರ್, ಬಿರ್ಜಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಗರಿಯಾ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.<ref name="leuva"/> ಬಿರ್ಜಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಗರಿಯಾ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="das"/> ಬಿರ್ ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ, ಸಸ್ಯ ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರಿನ ಹನ್ನೆರಡು ಕುಲಗಳಿವೆ.<ref name="das"/> == ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವ ವೃತ್ತಿ == ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಕಬ್ಬಿಣ ಕರಗಿಸುವುದು ಅಸುರರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಡಿನ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಇದ್ದಿಲು ಸಿಗದಾದಾಗ ಈ ವೃತ್ತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು; ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈಗಲೂ ತಮ್ಮ ತಿದಿ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಖರೀದಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ನೇಗಿಲ ಗಳುವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="leuva"/> ಆಧುನಿಕ ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯೂ ಈ ವೃತ್ತಿಗೆ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿದವು. ಉತ್ತಮ ಕಬ್ಬಿಣ ಸಿಗಲೆಂದು "ಸಾನ್ಸಿ-ಕುಟಾಸಿ" (Sansi-Kutasi) ಎಂಬ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="das"/> == ಭಾಷೆ == ಅಸುರರು ಆಡುವ ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮುಂಡಾರಿಯ ಒಂದು ಉಪಭಾಷೆ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರ ವ್ಯಾಕರಣ [[ಸಂತಾಲಿ ಭಾಷೆ|ಸಂತಾಲಿ]] ಮತ್ತು ಮುಂಡಾರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗ್ರಿಯರ್ಸನ್ ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು.<ref name="leuva"/> ಇಂದು ಈ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಕುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ;<ref name="raven"/> ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ [[ಸಾದ್ರಿ ಭಾಷೆ|ಸಾದ್ರಿ]]ಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಸುರಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="das"/> [[File:Numbers in Asuri language.webm|thumb|ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಗುಮ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಲಕಿಯೊಬ್ಬಳು ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದು]] [[File:Chhotni speaking Asuri.webm|thumb|ಅಸುರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಛೋಟ್ನಿ]] == ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳು == ಸರ್ಹುಲ್ (Sarhul) ಅಸುರರ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬ; ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು ಮಾರ್ಚ್ ಕೊನೆ–ಏಪ್ರಿಲ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ–ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾರಿ (Hariari) ಎಂಬ ಕೃಷಿ ಹಬ್ಬವೂ ಇದೆ.<ref name="das"/> ಸರ್ಹುಲ್, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಧನ್‌ಬುನಿ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಪೂಜಾ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಮಹಿಷಾಸುರ ದಸೈನ್" ಎಂಬ ಶೋಕಾಚರಣೆಯನ್ನೂ ಅಸುರರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="raven"/> ಪುರುಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಅಸುರ್ ಉತ್ಸಬ್" ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="das"/> ಅಸುರರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರ ಆತ್ಮಗಳು, ದುಷ್ಟ ಆತ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಟಗಾತಿಯರ ಕುರಿತ ಭಾವನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.<ref name="leuva"/> == ಹಾಡುಗಳು == ಅಸುರರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಖಾರಾ ಎಂಬ ನೃತ್ಯ ಅಂಗಳವು ಸಮುದಾಯ ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name="leuva"/><ref name="das"/> ೨೦೨೬ರಲ್ಲಿ ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಅಸುರ ಸಮುದಾಯದ ಹಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" (Ashar Siring) ಎಂಬ ಹಾಡುಗಳು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಜೂನ್–ಜುಲೈ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳೆಂದು ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿವರಣೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳು ವಿವಾಹ ಸಂದರ್ಭದ ಹಾಡುಗಳು. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಸೋಹರಾಯ್]] * [[ಕರ್ಮ ನೃತ್ಯ]] == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> File:Oka kona re Auri Ashari song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸಮುದಾಯದ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" ಹಾಡು File:Jhimir Jhita Asur Ashari Song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸಮುದಾಯದ "ಆಶಾರ್ ಸಿರಿಂಗ್" ಹಾಡು File:Birid me Haas Asur wedding song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ವಿವಾಹ ಗೀತೆ File:Okay Aalaa dipag diya Asur Domkoch Song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ವಿವಾಹ ಗೀತೆ File:छोटे टुवार बेटी असुर बिहा गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ ವಿವಾಹ ಗೀತೆ File:Tonang Buru lo chaba Asur Sarhul Song.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸರ್ಹುಲ್ ಹಾಡು File:कारमा डाहु रा भितर रे असुर कराम गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಕರಮ್ (ಕರ್ಮ) ಹಬ್ಬದ ಹಾಡು File:नेस रा आकाल रे असुर सोहराय गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ [[ಸೋಹರಾಯ್]] ಹಾಡು File:नेस रा काल के असुर सोहराय गीत.webm|thumb|ಅಸುರ್ ಸೋಹರಾಯ್ ಹಾಡು </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [[:commons:Category:Asur folk song|ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಸುರ್ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು]] e0zrgpa9lvf276bd7eckh809z2k5xbe 3 187615 1431604 2026-10-08T17:50:13Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431604 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=SKRART08}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೩:೨೦, ೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 6n74ehh0wraaeu0imich7pwmna51wxn 3 187616 1431626 2026-10-09T02:48:38Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431626 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Anusha26}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೧೮, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) j3q1hlgx8oa4y6u6c3fr9yidevedufc 3 187617 1431627 2026-10-09T03:03:33Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431627 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Kshama kanchan}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೩೩, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) k8vmclmtg5zndhi1lqi7udi7ayx3twk 3 187618 1431628 2026-10-09T03:14:17Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431628 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Kasthoori.y}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೪೪, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 5g3d7d4halbnkievjln3vi1a4czzb33 3 187619 1431629 2026-10-09T03:15:53Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431629 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Vaishnavi devadiga}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೪೫, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 5zai3ng3eurqzgpw6a21dhr3luohbxt 3 187620 1431630 2026-10-09T03:24:41Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431630 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Anushri poojary}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೫೪, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 9p7nf2aoydt5hczsabf0za62rafr1db 3 187621 1431631 2026-10-09T03:58:54Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431631 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Diganth s k}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೨೮, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) h6p8hbvs11kzbbwe1oqj05qdngce1di 3 187622 1431632 2026-10-09T03:58:55Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431632 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Sathvi karkera}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೨೮, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 65e0m9ngimxekuivzdgokp5s21jaynu 3 187623 1431634 2026-10-09T04:06:27Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431634 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dhanush vcm}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೩೬, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) nzcklwy9kh41r9c0u6fmu178n7vb2l3 3 187624 1431635 2026-10-09T04:09:37Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431635 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Manvith VCM}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೩೯, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) fe1z78oqimuc8441r8n0r9261qd9rqm 3 187625 1431636 2026-10-09T04:15:05Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431636 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Roshinipoojary}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೪೫, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) kv3zzhfclgu8ohg8f38iz7oewjyi5o4 3 187626 1431637 2026-10-09T04:22:34Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431637 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Apoorva kv}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೫೨, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 28adljx0881x0untqgfcgan495gimbu 3 187627 1431638 2026-10-09T04:27:28Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431638 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=H Chaithra Salian}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೯:೫೭, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) r36296g9v753cn0d8xyxpqtbzev563d 3 187628 1431639 2026-10-09T04:32:17Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431639 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dhanya s Poojary}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೦೨, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ti85f46g6ydrd29u461bhxs3qih89nu 3 187629 1431641 2026-10-09T04:55:35Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431641 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Kasthoori.ya}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೨೫, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) jil58558s74xs63l9nebufyccsu4hd1 0 187630 1431643 2026-10-09T05:06:39Z A826 72368 ಹೊಸ ಪುಟ: {{Infobox school | name = ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ | native_name = Vijaya College, Mulki | image = | caption = | motto = | established = 1963 | founder = ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ | type = ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು | affiliation = ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | location = ಮುಲ್ಕಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | campus = 15... 1431643 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ | native_name = Vijaya College, Mulki | image = | caption = | motto = | established = 1963 | founder = ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ | type = ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು | affiliation = ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | location = ಮುಲ್ಕಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | campus = 15 ಎಕರೆ | website = [https://vijayacollegemulki.in vijayacollegemulki.in] }} '''ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ'''ವು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮುಲ್ಕಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜು ಕಲೆ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅನ್ವಯಗಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಮಣಿಪಾಲದ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಯಿತು. ಆರು ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ತನ್ನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. == ಆವರಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ == ಕಾಲೇಜು ಮುಲ್ಕಿಯ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಮುಲ್ಕಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಸುಮಾರು ೧೫ ಎಕರೆ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ. ಕಾಲೇಜಿನ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡದ ಸುಧೀಂದ್ರ ತೀರ್ಥ ಹಾಲ್ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳು, ಮಲ್ಟಿ-ಜಿಮ್, ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಸಭಾಂಗಣ, ವಾಲಿಬಾಲ್, ಟೆನ್ನಿಸ್ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್ಬಾಲ್‌ನಂತಹ ಹೊರಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಸುಮಾರು ೧,೫೦೦ ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪ್ರಥಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಸೇರಿವೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಹಲವಾರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ (ಪಿಯು) ಮತ್ತು ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. '''ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು:''' * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ (ಬಿ.ಎ.)''': ಇತಿಹಾಸ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ.)''': ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತ; ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ (ಬಿ.ಕಾಂ.)''': ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಷಯಗಳು * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್ (ಬಿಸಿಎ)''' ಕಾಲೇಜು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಪರಿಷತ್ತು (NAAC) ನಿಂದ '''ಬಿ++''' ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. == ಆಡಳಿತ == ಕಾಲೇಜು ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ಮಣಿಪಾಲ್ ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" |- ! ಹುದ್ದೆ !! ಹೆಸರು |- | ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಕಾಲೇಜು ಟ್ರಸ್ಟ್) || ಡಾ. ರಂಜನ್ ಆರ್. ಪೈ |- | ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ) || ಶ್ರೀ ಸುಹಾಸ್ ಹೆಗ್ಡೆ, ನಂದಳಿಕೆ |- | ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ || ಡಾ. ಶ್ರೀಧರ್ ಆರ್. ಪೈ |} == ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು == * ಕಾಲೇಜು ೨೦೧೨-೧೩ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆಗೆ '''ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ'''ವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು, * ಬೋಧಕ ವರ್ಗದ ಸದಸ್ಯರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ಮಣಿಪಾಲ್]] * [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] * [[ಮುಲ್ಕಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://vijayacollegemulki.in ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] 6kd53alqx8lyp6b2ohxcqbsny3k3ixu 1431644 1431643 2026-10-09T05:07:12Z A826 72368 A826 moved page [[ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಮೂಲ್ಕಿ]] to [[ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಮುಲ್ಕಿ]] without leaving a redirect 1431643 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ | native_name = Vijaya College, Mulki | image = | caption = | motto = | established = 1963 | founder = ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ | type = ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು | affiliation = ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | location = ಮುಲ್ಕಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | campus = 15 ಎಕರೆ | website = [https://vijayacollegemulki.in vijayacollegemulki.in] }} '''ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ'''ವು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮುಲ್ಕಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜು ಕಲೆ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅನ್ವಯಗಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಮಣಿಪಾಲದ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಯಿತು. ಆರು ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ತನ್ನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. == ಆವರಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ == ಕಾಲೇಜು ಮುಲ್ಕಿಯ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಮುಲ್ಕಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಸುಮಾರು ೧೫ ಎಕರೆ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ. ಕಾಲೇಜಿನ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡದ ಸುಧೀಂದ್ರ ತೀರ್ಥ ಹಾಲ್ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳು, ಮಲ್ಟಿ-ಜಿಮ್, ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಸಭಾಂಗಣ, ವಾಲಿಬಾಲ್, ಟೆನ್ನಿಸ್ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್ಬಾಲ್‌ನಂತಹ ಹೊರಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಸುಮಾರು ೧,೫೦೦ ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪ್ರಥಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಸೇರಿವೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಹಲವಾರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ (ಪಿಯು) ಮತ್ತು ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. '''ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು:''' * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ (ಬಿ.ಎ.)''': ಇತಿಹಾಸ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ.)''': ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತ; ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ (ಬಿ.ಕಾಂ.)''': ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಷಯಗಳು * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್ (ಬಿಸಿಎ)''' ಕಾಲೇಜು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಪರಿಷತ್ತು (NAAC) ನಿಂದ '''ಬಿ++''' ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. == ಆಡಳಿತ == ಕಾಲೇಜು ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ಮಣಿಪಾಲ್ ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" |- ! ಹುದ್ದೆ !! ಹೆಸರು |- | ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಕಾಲೇಜು ಟ್ರಸ್ಟ್) || ಡಾ. ರಂಜನ್ ಆರ್. ಪೈ |- | ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ) || ಶ್ರೀ ಸುಹಾಸ್ ಹೆಗ್ಡೆ, ನಂದಳಿಕೆ |- | ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ || ಡಾ. ಶ್ರೀಧರ್ ಆರ್. ಪೈ |} == ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು == * ಕಾಲೇಜು ೨೦೧೨-೧೩ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆಗೆ '''ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ'''ವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು, * ಬೋಧಕ ವರ್ಗದ ಸದಸ್ಯರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ಮಣಿಪಾಲ್]] * [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] * [[ಮುಲ್ಕಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://vijayacollegemulki.in ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] 6kd53alqx8lyp6b2ohxcqbsny3k3ixu 1431646 1431644 2026-10-09T05:12:48Z A826 72368 1431646 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox school | name = ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ | native_name = Vijaya College, Mulki | image = | caption = | motto = | established = 1963 | founder = ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ | type = ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು | affiliation = ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | location = ಮುಲ್ಕಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | campus = 15 ಎಕರೆ | website = [https://vijayacollegemulki.in vijayacollegemulki.in] }} '''ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ'''ವು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮುಲ್ಕಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜು ಕಲೆ, ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅನ್ವಯಗಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಮಣಿಪಾಲದ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಯಿತು. ಆರು ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ತನ್ನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. == ಆವರಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ == ಕಾಲೇಜು ಮುಲ್ಕಿಯ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಮುಲ್ಕಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಸುಮಾರು ೧೫ ಎಕರೆ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ. ಕಾಲೇಜಿನ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡದ ಸುಧೀಂದ್ರ ತೀರ್ಥ ಹಾಲ್ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳು, ಮಲ್ಟಿ-ಜಿಮ್, ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಸಭಾಂಗಣ, ವಾಲಿಬಾಲ್, ಟೆನ್ನಿಸ್ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್ಬಾಲ್‌ನಂತಹ ಹೊರಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಸುಮಾರು ೧,೫೦೦ ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪ್ರಥಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಸೇರಿವೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಹಲವಾರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ (ಪಿಯು) ಮತ್ತು ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. '''ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು:''' * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ (ಬಿ.ಎ.)''': ಇತಿಹಾಸ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ.)''': ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತ; ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ (ಬಿ.ಕಾಂ.)''': ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಷಯಗಳು * '''ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್ (ಬಿಸಿಎ)''' ಕಾಲೇಜು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಪರಿಷತ್ತು (NAAC) ನಿಂದ '''ಬಿ++''' ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. == ಆಡಳಿತ == ಕಾಲೇಜು ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ಮಣಿಪಾಲ್ ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" |- ! ಹುದ್ದೆ !! ಹೆಸರು |- | ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಕಾಲೇಜು ಟ್ರಸ್ಟ್) || ಡಾ. ರಂಜನ್ ಆರ್. ಪೈ |- | ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ) || ಶ್ರೀ ಸುಹಾಸ್ ಹೆಗ್ಡೆ, ನಂದಳಿಕೆ |- | ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ || ಡಾ. ಶ್ರೀಧರ್ ಆರ್. ಪೈ |} == ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು == * ಕಾಲೇಜು ೨೦೧೨-೧೩ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆಗೆ '''ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ'''ವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು, * ಬೋಧಕ ವರ್ಗದ ಸದಸ್ಯರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್, ಮಣಿಪಾಲ್]] * [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] * [[ಮುಲ್ಕಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://vijayacollegemulki.in ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] 1mlzjffhfn79wpaswdqted1oj9y84pa 1431647 1431646 2026-10-09T05:33:26Z A826 72368 Cleaned up using [[WP:AutoEd|AutoEd]] 1431647 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Infobox school | name = ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ | native_name = Vijaya College, Mulki | image = | caption = | motto = | established = 1963 | founder = ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ | type = ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು | affiliation = ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | location = ಮುಲ್ಕಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಭಾರತ | campus = 15 ಎಕರೆ | website = [https://vijayacollegemulki.in vijayacollegemulki.in] }} '''ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮುಲ್ಕಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="about">"About Us - Vijaya Pre University College Mulki". ''vijayacollegemulki.in''. Retrieved 2026-10-09.</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಮಣಿಪಾಲದ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಡಾ. ಟಿ.ಎಂ.ಎ. ಪೈ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="dept">"Department - Vijaya Pre University College Mulki". ''vijayacollegemulki.in''. Retrieved 2026-10-09.</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೮೦ರಿಂದ ಇದು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ.ಆರು ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ತನ್ನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. == ಆವರಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ == ಕಾಲೇಜು ಮುಲ್ಕಿಯ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಮುಲ್ಕಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಸುಮಾರು ೧೫ ಎಕರೆ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ. ಕಾಲೇಜಿನ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡದ ಸುಧೀಂದ್ರ ತೀರ್ಥ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಕೇರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="library">"Library - Vijaya Pre University College Mulki". ''vijayacollegemulki.in''. Retrieved 2026-10-09.</ref> ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ೭೮,೧೬೯ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ೫೦ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು, ೧೮೦ ಸಿಡಿ ಮತ್ತು ಡಿವಿಡಿಗಳು, ೧೧ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="library" /> == ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘ == ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜ್ ಮುಲ್ಕಿ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಅಲ್ಯೂಮ್ನಿ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (ವಿಸಿಎಂಜಿಎಎಎಂ) ಎಂಬ ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘವು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಘವು ವಾರ್ಷಿಕ ಸ್ನೇಹ ಸಮ್ಮಿಲನ, ಗುರುವಂದನೆ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="alumni">"ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಮೂಲ್ಕಿ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಅಲ್ಯೂಮ್ನಿ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಂಭ್ರಮ". ''buntsnow.com''. Retrieved 2026-10-09.</ref> ೨೦೨೫ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಗಳ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಶ್ರೀ ಐಕಳ ಹರೀಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಅವರು ಕಾಲೇಜಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref name="council">"ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು ಮುಲ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಗಳ ಉದ್ಘಾಟನೆ". ''Shikshamitra''. Retrieved 2026-10-09.</ref> == ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು == * ಕಾಲೇಜು ೨೦೧೨-೧೩ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆಗೆ '''ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ'''ವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು.<ref name="about" /> * ೨೦೨೩-೨೪ರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಬರವಣಿಗೆ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ, ನಾಯಕತ್ವ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರ, ಜೂಮೋ ಬುಕ್ಸ್ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ, ಗೇಮಿಫೈಡ್ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ ಮುಂತಾದವು ಸೇರಿವೆ.<ref name="workshop">"Report on Workshops conducted in the college during the year 2023-24". ''vijayacollegemulki.in''. Retrieved 2026-10-09.</ref> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಮಣಿಪಾಲ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಹೈಯರ್ ಎಜುಕೇಶನ್]] * [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] * [[ಮುಲ್ಕಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://vijayacollegemulki.in ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಲೇಜುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] jfc5vtsi57ggdnlt4kz0q77p9wvd314 3 187631 1431648 2026-10-09T06:50:20Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431648 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Misbaa}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೨೦, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ae3i2xxtug2xllxkvjqum3mkqhzw55e 3 187632 1431649 2026-10-09T06:56:39Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431649 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Shobha simani}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೨೬, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) l72get4098k1uvgjyvefv0v4wlx6jlu 3 187633 1431668 2026-10-09T10:41:54Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1431668 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=ನಿಮ್ಮ}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೧೧, ೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 0swh7nc3rs76ozwigllwnnl1vfd2hxy