Экинчи дуния къазауат

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="krc">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>krcwiki</dbname>
    <base>https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Къуллукъ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сюзюу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Къошулуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Къошулуучуну сюзюу</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия сюзюу</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлны сюзюу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни сюзюу</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблонну сюзюу</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болушлукъ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушлукъну сюзюу</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны сюзюу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Экинчи дуния къазауат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1613</id>
    <revision>
      <id>125881</id>
      <parentid>123151</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T14:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <origin>125881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170353" sha1="fzlhnfmhtnui3t9cjhga6bgoyfompf3" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    ='''Экинчи дуния къазауат'''
|partof      = 
|сурат       = [[Файл:Infobox collage for WWII.PNG|300px]] 
|башлыкъ     = ''Башындагъы сол учдан башлаб, сагъат бурулгъаныча'': Ваньцзялинде сермешиуде къытай аскер; Эль-Аламейнде биринчи сермешиуню заманында 25-фунтлу австралий тоб; Ju 87 немец бомбалаучу (1943—1944 къыш); американ аскер-тенгиз кючле Лингайен богъазда, [[Филиппинле]]; Вильгельм Кейтель Германияны капитуляциясыны юсюнден актха къол салады; совет аскер Сталинград ючюн сермешиуде
|датасы= 1-чи сентябрь 1939 — 2-чи сентябрь 1945
|джери = [[Европа]], [[Кюнчыгъыш Азия|Кюнчыгъыш]] эм [[Къыбыла-кюнчыгъыш Азия]], [[Шимал Африка|Шимал]], Шимал-кюнчыгъыш эм [[Кюнбатыш Африка]], [[Джууукъ Кюнчыгъыш]], [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Индий океан|Индий]], [[Шош океан|Шош]] эмда [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] океанла.
|чуруму = [[Экинчи дуния къазауатны чурумлары|Талай къралны политикалары; Версаль-Вашингтон системаны эсеблери; дуния экономика кризис]].
|эсеби = Гитлерге къаршчы коалицияны хорламы. [[БМО|БМО-ну]] къуралыуу. [[Фашизм]] бла [[Миллет-социализм|Нацизм]] идеологияланы джасакъ этиу. [[СССР]] бла [[АБШ]] деу къралла боладыла. [[Уллу Британия]] бла [[Франция]]ны дуния политикада ауурлукълары азалады. Дуния эки тюрлю джамагъат-политика системасы болгъан бир-бирине къаршчы лагерге юлешинеди: [[Социализм|социалист]] эм [[Капитализм|капиталист]]. [[Сууукъ къазауат]] башланады. Уллу колониялы империяланы [[Деколонизация|деколонизациясы]].
|къаршчы1 =
'''[[Гитлерге къаршчы коалиция]] эмда аны джанлыла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|20px|border]] [[СССР]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уллу Британия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|20px|border]] [[Къытай Республика]]&lt;br /&gt;&lt;hr&gt;
[[Файл:Flag of Norway.svg|20px|border]] [[Норвегия]]&lt;br /&gt; 
[[Файл:Flag of Poland.svg|20px|border]] [[Польша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Australia.svg|20px|border]] [[Австралия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of France.svg|20px|border]] [[Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Югославия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Denmark.svg|20px|border]] [[Дания]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Greece (1828-1978).svg|20px|border]] [[Греция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Canadian_Red_Ensign_1921-1957.svg|20px|border]] [[Канада]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of New Zealand.svg|20px|border]] [[Джангы Зеландия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|20px|border]] [[Чехословакия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|20px|border]] [[Монголия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px|border]] [[Къыбыла Африка Бирлик]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Brazil (1889-1960).svg|20px|border]] [[Бразилия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Mexico.svg|20px|border]] [[Мексика]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Ethiopia (1897).svg|20px|border]] [[Эфиопия]]&lt;br /&gt;
----
'''Фашист блокдан чыкъгъан къралла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния Королевство|Румыния]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]] [[Болгария]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|border]] [[Италия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Finland.svg|20px|border]] [[Финляндия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Hungary 1940.svg|20px|border]] [[Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iraq 1924.svg|20px|border]] [[Ирак]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iran (1925).svg|20px|border]] [[Иран]]&lt;br /&gt;
----
'''Германиягъа къазауат баямлагъан, алай а къазауатха къошулмагъан къралла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Nepal.svg|20px|border]] [[Непал]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Panama.svg|20px|border]] [[Панама]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Argentina.svg|20px|border]] [[Аргентина]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Чили]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Cuba.svg|20px|border]] [[Куба]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] [[Перу]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Guatemala.svg|20px|border]] [[Гватемала]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Colombia.svg|20px|border]] [[Колумбия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Paraguay.svg|20px|border]] [[Парагвай]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Ecuador.svg|20px|border]] [[Эквадор]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Costa Rica.svg|20px|border]] [[Коста-Рика]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of San Marino.svg|20px|border]] [[Сан-Марино]]&lt;br /&gt;
 [[Гондурас]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of El Salvador.svg|20px|border]] [[Сальвадор]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Haiti.svg|20px|border]] [[Гаити]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Nicaragua.svg|20px|border]] [[Никарагуа]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Liberia.svg|20px|border]] [[Либерия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Turkey.svg|20px|border]] [[Туркия|Тюрк]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|20px|border]] [[Сауд Арабия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] [[Уругвай]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Lebanon.svg|20px|border]] [[Ливан]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Venezuela.svg|20px|border]] [[Венесуэла]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] [[Боливия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of India.svg|20px|border]] [[Индия]]
|къаршчы2 =
'''[[Нацист блокну къраллары]]''':&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Уллу Германия рейх|Германия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Япон Империя]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|border]] [[Фашист Италия|Италия]]&lt;br /&gt;&lt;hr&gt;
[[Файл:Flag of Hungary 1940.svg|20px|border]] [[Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Philippe_Pétain,_Chief_of_State_of_Vichy_France.svg|20px|border]] [[Вишини режими|Виши Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Finland.svg|20px|border]] [[Финляндия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния Королевство|Румыния]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]] [[Болгария]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|20px|border]] [[Словакия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Бойсунмагъан Хорват Кърал|Хорватия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Thailand.svg|20px|border]] [[Таиланд]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Manchukuo.svg|20px|border]] [[Маньчжоу-го]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iraq 1924.svg|20px|border]] [[Иракъ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iran (1925).svg|20px|border]] [[Иран]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Mengjiang.svg|20px|border]] [[Мэнцзян]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Republic of China-Nanjing (Outdoors).jpg|20px|border]] Къытай Республика ([[Ван Цзинвэй|Ван Цзинвэйни режими]])&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Philippines.svg|20px|border]] [[Экинчи Филиппин Республика|Филиппинле]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Burma 1943.svg|20px|border]] [[Бирма Кърал|Бирма]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Old Flag Of Vietnam.svg|20px|border]] [[Вьетнам империя|Вьетнам]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Laos.svg|20px|border]] [[Лаос]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg|20px|border]] [[Камбоджия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:1931 Flag of India.svg|20px|border]] [[Азад Хинд]]&lt;br /&gt;
----
'''Нацист блок джанлы къралла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|20px|border]] [[Испания]]&lt;ref&gt; «[[Кёк дивизия]]ны» Кюнчыгъыш фронтха джибергенди эмда испан портлагъа немча суу тюбю кемелени алгъанды&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Albania_(1939-1943).svg|20px|border]] [[Уллу Албания]]&lt;br /&gt;
|командир1 = 
[[Файл:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|20px|border]] [[Иосиф Сталин]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Франклин Рузвельт]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уинстон Черчилль]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|20px|border]] [[Чан Кайши]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of France.svg|20px|border]] [[Голль, Шарль де|Шарль де Голль]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Australia.svg|20px|border]] [[Кёртин, Джон|Джон Кёртин]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Броз Тито, Иосип|Иосип Броз Тито]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Poland.svg|20px|border]] [[Рыдз-Смиглы, Эдвард|Эдвард Рыдз-Смиглы]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Canadian_Red_Ensign_1921-1957.svg|20px|border]] [[Кинг, Уильям Лайон Маккензи|Уильям Лайон Маккензи Кинг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of New Zealand.svg|20px|border]] [[Саваж, Майкл Джозеф|Майкл Джозеф Саваж]] †
|командир2 =
[[Файл:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]] †
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Тодзио Хидэки]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|border]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Philippe_Pétain,_Chief_of_State_of_Vichy_France.svg|20px|border]] [[Петен, Анри Филипп|Анри Филипп Петен]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Hungary 1940.svg|20px|border]] [[Хорти, Миклош|Миклош Хорти]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Finland.svg|20px|border]] [[Рюти, Ристо|Ристо Рюти]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Антонеску, Ион Виктор|Ион Виктор Антонеску]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]] [[Борис III]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|20px|border]] [[Тисо, Йозеф|Йозеф Тисо]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Павелич, Анте|Анте Павелич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Thailand.svg|20px|border]] [[Махидол, Ананда|Ананда Махидол]]
|къурманла1 = '''Ёлген аскерчи:''' 17 миллиондан артыкъ &lt;br /&gt;
'''Граждан адамла:''' 33 миллиондан артыкъ&lt;br /&gt;
'''Бютеулей:''' 50 миллион чакълы бир&lt;br /&gt;
|къурманла2 = '''Ёлген аскерчи:''' 8 миллион чакълы бир&lt;br /&gt;
'''Граждан адамла:''' 4 миллион&lt;br /&gt;
'''Бютеулей:''' 12 миллион&lt;br /&gt;
|белги=&lt;references/&gt;
}}
'''Экинчи дуния къазауат''' 1939 джылны 1-чи сентябрында башланыб&lt;ref&gt;Бу дата кёб тинтиучу бла терсге саналады.&lt;/ref&gt; — 1945 джылны 2-чи сентябрында бошалгъанды. Эки аскер-политика коалицияны сауутлу урушу, [[Адам улу|адам улуну]] тарихинде эм уллу, эм къанлы къазауатха саналады. Бу къазауатха 62 кърал къатышханды. Сермешиуле юч [[континент]] бла терт [[Океан|океанны]] сууларында болгъандыла.

== Кошулгъанла ==

Башында айтылгъаныча, къазауатха 62 кърал къатышханды. Бу сан къазауатны баргъан заманында тюрленнгенди. Къралланы бир къаууму сермешиулеге къатышмасада, бирликчилерине азыкъ, сауут бла болушханды, бир къаууму уа къазауатны баямлагъандан ары бармай, къазауатха къошулгъан ат этгендиле.
[[Гитлерге къаршчы коалиция]]гъа [[Польша]], [[Уллу Британия]], [[Франция]] (1939 джылдан башлаб), [[СССР]] (1941 джылдан башлаб), [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] (1941), [[Къытай]], [[Австралия]], [[Канада]], [[Югославия]], [[Нидерландла]], [[Норвегия]], [[Джангы Зеландия]], [[Къыбыла Африка Бирлик]], [[Чехословакия]], [[Бельгия]], [[Греция]], [[Эфиопия]], [[Дания]], [[Бразилия]], [[Мексика]], [[Монголия]], [[Люксембург]], [[Непал]], [[Панама]], [[Аргентина]], [[Чили]], [[Куба]], [[Перу]], [[Гватемала]], [[Колумбия]], [[Коста-Рика]], [[Доминикан Республика|Доминикан республика]], [[Албания]], [[Гондурас]], [[Сальвадор]], [[Гаити]], [[Парагвай]], [[Эквадор]], [[Сан-Марино]], [[Туркия|Тюрк]], [[Уругвай]], [[Венесуэла]], [[Ливан]], [[Сауд Арабия]], [[Никарагуа]], [[Либерия]], [[Боливия]] киргендиле. Къазауатны баргъаны бла талай кърал нацист блокдан чыгъыб бу коалициягъа къошулгъаныла: [[Иран]] (1941), [[Иракъ]] (1943), [[Италия]] (1943), [[Румыния]] (1944), [[Болгария]] (1944), [[Маджар]] (1945), [[Финляндия]] (1945)
Алагъа къаршчы [[Гитлер коалиция|нацист блокну къраллары]] болгъандыла: [[нацист Германия|Германия]], [[Италия]] (1943 дери), [[Япон империя]], [[Финляндия]] (1944 дери), [[Болгария]] (1944 дери), [[Румыния]] (1944 дери), [[Маджар]] (1945 дери), [[Словакия]], [[Таиланд]] (Сиам), [[Иракъ]] (1941 дери), [[Иран]] (1941 дери), [[Маньчжоу-Го]], [[Хорватия]]. Оккупация этилген джерледе кеслери башларына оноу этерге эркинликсиз «гинджи» къралла къуралгъандыла, ала фашист коалициягъа кирселеда, сермешиуге къошулмагъанны орнунда болгъандыла: [[Вишини Режими|Виши Франция]], [[Сало Республика]], [[Сербия]], [[Уллу Албания]], [[Черногория]], [[Ич Монголия]], [[Бирма]], [[Филиппинле]], [[Вьетнам]], [[Камбоджа]], [[Лаос]]. Германия бла Япония джанлы болуб кёб санда коллаборацинист саутлу кюч сермешгенди, ала фашист коалициягъа къаршчы къралланы адамларындан къуралгъандыла, сёз ючюн: [[Орус Къутхарыу Аскер|ОКъА]] (РОА), [[Орус Къутхарыу Халкъ Аскер|ОКъХА]] (РОНА), [[CC|CC-ни]] тыш кърал дивизиялары (орус, украин, белорус, эстон, 2 латыш, норвег-дат, 2 голланд, 2 белгиячы, 2 босниячы, француз, албан), [[&quot;Азат Индия&quot;|«Азат Индия»]]. Аны тышында нацист блокну джанында нейтрал саналгъан, алай нацистлеге иги къарагъан къралладан, кеслери келиб къошулгъан адамла сермешгендиле: [[Испания]]дан ([[Кёк дивизия]]), [[Швеция]]дан эмда [[Португалия]]дан.

== Къазауат баргъан территорияла ==

Сермешиуле болгъан территорияны беш театргъа юлеширге боллукъду:
* [[Экинчи дуния къазауатны Кюнбатыш-Европа театры|Кюнбатыш-Европа театр]]: [[Кюнбатыш Германия]], [[Дания]], [[Норвегия]], [[Бельгия]], [[Люксембург]], [[Нидерландла]], [[Франция]], [[Уллу Британия]] (авиабомбалау), [[Атлантика океан|Атлантика]].
* [[Экинчи дуния къазауатны Кюнчыгъыш-Европа театры|Кюнчыгъыш-Европа театр]]: [[СССР]] (кюнбатышы), [[Польша]], [[Финляндия]], Шимал [[Норвегия]], [[Чехословакия]], [[Румыния]], [[Маджар]], [[Болгария]], [[Югославия]], [[Австрия]] (кюнчыгъышы), [[Кюнчыгъыш Германия]], [[Баренцни тенгизи]], [[Балтика тенгиз]], [[Къара тенгиз]].
* [[Экинчи дуния къазауатны джерле арасы тенгиз театры|Джерле арасы тенгиз театр]]: [[Югославия]], [[Греция]], [[Албания]], [[Италия]], джерле арасы тенгиздеги айрымканла ([[Мальта]], [[Кипр]] д.б.), [[Мисир]], [[Ливия]], [[Француз Шимал Африка]], [[Сирия/Сирия]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Джерле арасы тенгиз]].
* [[Экинчи дуния къазауатны африка театры|Африкан театр]]: [[Эфиопия]], [[Итальян Сомали]], [[Британ Сомали]], [[Кения]], [[Судан]], [[Француз Кюнбатыш Африка]], [[Француз Экватор Африка]], [[Мадагаскар]].
* [[Экинчи дуния къазауатны шош океан театры|Шош океан театр]]: [[Къытай]] (кюнчыгъышы эмда [[Манчжурия|шимал-кюнчыгъышы]]), [[Япония]] ([[Корея]], [[Къыбыла Сахалин]], [[Курил айрымканла]]), [[СССР]] ([[Узакъ Кюнчыгъыш]]), [[Алеут айрымканла]], [[Монголия]], [[Гонконг]], [[Француз Индокъытай]], [[Бирма]], [[Андаман айрымканла]], [[Малайя]], [[Сингапур]], [[Саравак]], [[Голланд Ост-Индия]], [[Сабах]], [[Бруней]], [[Джангы Гвинея]], [[Папуа]], [[Соломонну Айрымканлары|Соломонну айрымканлары]], [[Филиппинле]], [[Гавай айрымканла]], [[Гуам]], [[Уэйк]], [[Мидуэй]], [[Мариан айрымканла]], [[Каролин айрымканла]], [[Маршаллны айрымканлары]], [[Гилбертни айрымканлары]], дагъыда [[Шош океан]] бла [[Индий океан]]ны кёб ууакъ айрымканы.

== Къазауатны чурумлары ==
=== [[Европа]]да къазауатны чурумлары ===

[[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль кесамат]] [[Германия]]ны аскер джаны бла уллу тыйгъычда тутханды.
1922 джылны апрелинде-майында Шимал Италияда Рапалло шахарда [[Генуэз конференция]] бардырылгъанды. Ары [[РСФСР|Совет Россияны]] келечилери: [[Чичерин, Георгий|Георгий Чичерин]] (председатель), [[Красин, Леонид|Леонид Красин]], [[Иоффе, Адольф|Адольф Иоффе]] эмда башхала чакъырылгъандыла. Германияны ([[Веймар республика]]ны) [[Ратенау, Вальтер|Вальтер Ратенау]] келечилик этгенди. Бу конференцияны баш темасы [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора келген заран ючюн бир-бирлерине дау этмеу болгъанды. Бу конференцияны ахырында [[Рапалло кесамат (1922)|Рапалло кесамат]] алыннганды. Ол кесамат [[РСФСР]] бла [[Веймар республика]]ны арасында дипломатия илишкилени орнуна келтиргенди. Совет Россиягъа бу кесамат тарихинде биринчи халкъла арасы келишиу болгъанды. Ол заманнга дери закон тышында болгъан Германиягъы бу кесамат уллу магъана тутханды, бу кесамат бла Германия дуния джамагъат бла танылгъан, къабыл этилген къралланы сафына къайтханды.

1922 джылны 11-чи августунда джашыртын келишиу бла Германиягъа [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль кесамат]] бла джасакъ болгъан саутланыу Совет Россияны болушлугъун гарантия этгенди. Бу келишиуге кёре саутланы джангы юлгюлери Германияда тюл, Россияда сыналлыкъдыла. Россия джашыртын Германиягъа сауут чыгъарыргъа керек материалла сатаргъа унагъанды&lt;ref name=&quot;MK&quot;&gt;''Martin Kitchen''. The Cambridge Illustrated History of Germany:-Cambridge University Press 1996 ISBN 0-521-45341-0&lt;/ref&gt;.

1928 джылны 27-чи июлунда [[Париж]]де [[Бриан — Келлогну пакты]]на къол салынады. Бу кесамат къазауатны миллет политиканы саууту кибик хайырланмазгъа деген борчну алдырады къол салгъан къралгъа. Пакт официал халда 1929 джылны 24-чю июлунда кючге кирирге керек эди, алай а кючге киргинчи огъунакъ [[Москва]]да «Литвиновну протоколу» атлы протоколгъа къол салынады. Ол протокол бу кесаматны болджалдан алгъа [[СССР]], [[Польша]], [[Румыни]]я, [[Эстония]] эмда [[Латвия]]ны арасында кючге киргизеди. 1929 джылны 1-чи апрелинде протоколгъа [[Туркия|Тюрк]], 5-чи апрелде уа [[Литва]] къошулады.

1932 джылны 25-чи июлунда Польша бла Совет Союзну арасында Бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесаматха къол салынады. Аны бла Польша Кюнчыгъышдан агрессия къоркъуудан кесин сакъларгъа кюрешеди.

1933 джылда Германияда властха [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]] башчылыкъ этген [[Миллет-социалист ишчи партия]]ны келиуу бла, Германия Версаль кесаматны тыйгъычларын къулакъгъа алмай башлайды. Сёз ючюн джасакъ болгъан аскерге чакъырыуну орнуна салыб, сауутлу кючлени санын терк кёлтюреди, сауут бла аскер техниканы чыгъарыуда да уллу кёлтюрюу болады. 1933 джылны 14-чю октябрында Германия [[Миллетлени Лигасы]]ндан чыгъады эмда Сауутланмауну юсюнден бардырылгъан Женева конференциягъа къошулургъа унамайды. 1934 джылны 26-чы январында Польша бла Германияны арасында бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесамат къабыл этиледи. 1934 джылны 24-июлунда Германия Австрияны ара шахары Венада правительствогъа къаршчы путч этиб, [[аншлюс]] этерге излейди, алай а итальян диктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолинини]] къаршчы болгъаны себебли тохтатады.

30-чу джыллада [[Италия]] да агрессиялы политиканы бардыргъанды. 1935 джылны 3-чю октябрында [[Эфиопия]]гъа чабады, эмда 1936 джылны майына бютеулей къолгъа алады ([[Итальян-эфиоп къазауат (1935-1936)|итальян-эфиоп къазауат]]). 1936 джыл Итальян империя баям этиледи. [[Джерле арасы тенгиз]] «Бизни тенгиз» ат алады ([[Латин тил|лат.]] — ''Mare Nostrum''). Быллай агрессиялы чыгъышла кюнбатыш къралла бла [[Миллетлени Лигасы]]ны джанындан ушатылмайды. Кюнбатыш къралла бла илишкилерини аман болууу Италияны Германия бла джууукълашдырады. 1936 джылны январында Муссолини, немчала джанындан Австрияны аннексиясын, ала Адриатикагъа къол узатмасала, унайды. 1936 джылны 7-чи мартында герман аскерле [[Рейн демилитаризация зона]]ны кючлейдиле. [[Уллу Британия]] бла [[Франция]] уллу къаршчылыкъ кёргюзмей, джангыз формал халда протест билдиредиле. 1936 джылны 25-чи ноябрында [[Германия]] бла [[Япония]] [[Антикоминтерн пакт]]ны аладыла. Бу пактха кёре ала коммунист идеологиягъа къаршчы биргелей кюреширик болгъандыла. 1937 джылны 6-чы ноябрында пактха [[Италия]]да къошулады.

Британияны премьер-министри Чемберлен бла Гитлерни арасында 1938 джылны 30-чу сентябрында Уллу Британия бла Германия арасында чабмау бла бютеу дау сорууланы мамырлыкъда оноуун этилирни юсюнден келишиу декларациягъа къол салыннганды. 1938 джылда Чемберлен Гитлер бла юч кере тюбешгенди, Мюнхенде тюбешиуюнден сора уа ол Лондоннга кесини белгили «Мен сизге мамырлыкъ келтирдим» сёзлери бла къайтады.

1938 джылны мартында [[Германия]] къаршчылыкъ, тыйгъыч кёрмей, кесине [[Австрия]]ны къошады ([[Аншлюс]]). 

Француз Республиканы тыш ишлерини министри Жорж Боннэ бла Герман Рейхни тыш ишлерини министри Иоахим Риббентроп, 1938 джылны 6-чы декабрында француз-герман декларациягъа къол саладыла.

1938 джылны октябрында [[Мюнхен келишиу]]ге таяныб, Германия [[Чехословакия]]гъа кирген [[Судет область|Судет областны]] кючлейди. Бу актха Ингилизда, Францияда разы боладыла. Чехословакияны оюмуна ау киши да тынгылмайды. 1939 джылны 15-чи мартында, Мюнхен келишиуню бузуб, [[Чехия]]ны оккупация этеди. Чех территорияда немчалагъа бойсуннган [[Богемия бла Моравияны протектораты]] къуралады. Маджар бла Польшада къошадыла юлюшлерин Чехославакияны юлешиуде. [[Словакия]] уа герман болушлукъ бла кесини азатлыгъын баямлайды. 1939 джылны 24-чю февралында [[Антикоминтерн пакт]]ха [[Маджар]], 27-чи мартда — [[Испания]] къошуладыла.

Ол заманнга дери Германияны агрессив чыгъышлары [[Уллу Британия]] бла [[Франция]]ны джанындан уллу къаршчылыкъ кёрмейдиле, ала къазауатны башлаб къояргъа къоркъуб, джарашыу политика бла [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль кесаматны]] къутхарыргъа кюрешедиле. Алай а Мюнхен кесаматны бузулгъанындан сора бу эки къралда да Гитлерге къаршчы къаты политика бардырылыргъа керек болгъаны терен ангылана башлайды. [[Германия]] джанындан андан ары агрессия политиканы тохтатыр умутлу, Уллу Британия бла Франция [[Польша]]гъа [[Ингилиз-поляк аскер альянс|аскер гарантияла]] бередиле. [[Италия]] [[Албания]]ны 1939 джылны 7-12 апрелинде кючлегенинден сора, аллай гарантияла ([[Итальян-албан къазауат]]) [[Румыния]] бла [[Греция]]гъада бериледиле.

Объектив чурумла Совет Союзнуда Версаль системагъа къаршчы этгендиле. [[Биринчи дуния къазауат]]ны, [[Октябрь революция]]ны эмда [[Россияда Граждан къазауат|Граждан къазауатны]] сылтауу бла СССР терен кризис джашагъаны себебли дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Алай а арт джыллада совет къралны кючлениую бла, къралны башчылары дуниялыкъ кърал статусну къайтарыр къайгъыгъа кириб, амалла излейдиле. Совет правительство официал дипломатия каналланы, [[Коминтерн]] мадарларын, социал пропаганданы, пацифист идеяланы, [[Антифашизм|антифашизмни]] хайырланыб, агрессорланы къурманларына болушлукъ этгенча этиб дунияда мамырлыкъ эмда социал прогресс ючюн эм баш кюрешчи атха ие бола башлайды. «Коллектив къоркъуусузлукъ» ючюн кюрешиу совет правительствону тыш политика тактикасы болады. СССР башха къралланы, кесини тышлар мадарларын азайтыргъа кюрешеди. Алай а [[Мюнхен келишиу]] СССР алкъын дуния деу кърал статусдан бек узакъ болгъанын кёргюзеди&lt;ref name=&quot;Мельтюхов&quot;&gt;[http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html/ М. Мельтюхов. Упущенный шанс Сталина. 2000.]&lt;/ref&gt;.

СССР къазауатха къызыуда хазырланыб кюрешгенди. Джашыртын мобилизация бла кюнбатыш чекледе сауутлу кючлени санын ёсдюрюу бардырылады. Халкъны ичиндеда аскер юретиу бардырылгъанды.

[[Рапалло кесамат (1922)|Рапалло кесамат]] бла аны ызындан къабыл этилген джашыртын келишиулеге таяныб Липецк шахарда немча аскер-хауа кючлеге [[Люфтваффе|«Люфтваффеге»]] пилотла юретиучю аралыкъ ачылады. [[Къазан]]ны къатында танка бирликлеге командирле хазырлаучу «Кама» атлы юретиу аралыкъ, Вольск шахарда химия сауут бла кюрешиуге юретиучу «Томка» аралыкъла ачыладыла&lt;ref name=&quot;ЛИ&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20140221064745/http://www.lipetsk.ru/town/kraeved/li02soro.html?pass=1&amp;backurl=%2Ftown%2Fkraeved%2Fli02soro.html сайтдан информация&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛИ2&quot;&gt;hrono.info: http://www.hrono.info/dokum/192_dok/ber_doc.html&lt;/ref&gt;. Украинада, артдан Германия СССР-ге къаршчы джетишимли хайырланнган танкала сыналгъандыла. Совет Союзда практикаларын белгили немча аскер тамадала (Кейтель, Манштейн д.б.) ётгендиле. «Камадан» белгили немча абычарла ([[Гудериан, Гейнц Вильгельм|Гейнц Гудериан]] бла [[Гёпнер, Эрих|Эрих Гёпнер]] кибик) билим алыб чыкъгъандыла&lt;ref name=&quot;ГГ&quot;&gt; Гейнц Гудериан, «Воспоминания немецкого генерала. Танковые войска Германии во Второй мировой войне. 1939—1945», Центрполиграф, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛЮ&quot;&gt;Лубченков Ю., «100 Великих полководцев Второй Мировой», Вече, 2005 Сайтладан билгиле: http://velikvoy.narod.ru, https://web.archive.org/web/20130117115251/http://www.achtungpanzer.bos.ru/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛЮ1&quot;&gt;Беседа Ворошилова с генералом [[Гаммерштейн-Экворд, К. фон|Гаммерштейном]], 5 сентября 1929 г, http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/voro.html сайтдан билги&lt;/ref&gt;.

40-чы джылланы аллына СССР-ни промышленносту асламысы бла аскер продукция чыгъарыугъа кёчеди (аннга мобилизация дерге боллукъду) 1939 джылны 11-чи январында (Европа да къазауатха джораланыб) Аскер кереклени наркоматы (халкъ комиссариаты, министерствосу) эмда Сауутланы наркоматы къуралады. Чыкъгъан джюк мешинала бирида къалмай джакъчы бояу бла боялыб башлайдыла.

1939 джылны политика кризисинден сора [[Европа]]да эки аскер-политика блок къуралады: ингилиз-француз эмда герман-итальян, ала экисида СССР-ни ала джанлы болурун излегендиле. Бу болумда 1939 джылны 23-чю августунда [[Москва]]да СССР Германия бла [[СССР бла Германияны арасында чабмауну кесаматы|Чабмауну кесаматына]] къол салады. Бу кесаматны джашыртын протоколунда [[Кюнчыгъыш Европа]]ны юлешиуню юсюнден да джазылгъанды.

[[Польша]], [[Уллу Британия]]дан эмда [[Франция]]дан герман агрессиягъа къаршчы аскер гарантия алгъандан сора, Германия бла ангылашыулада, Германияны излемлерин къабыл этерге излемейди ([[Польша коридор]]). СССР, Германия, Франция, Великобритания эмда башха къралла къазауатха хазырланыула этиб башлайдыла. Сёз ючюн мобилизациядан сора СССР-ни саутлу кючлери 1939 джылгъа 5 миллиондан артыкъ болады.

=== [[Азия]]да къазауатха чурумла ===

[[Япония]]ны, [[Маньчжурия]] бла Шимал [[Къытай]]ны оккупациясы 1931 джылда башланады. 1937 джылны 7-чи июнунда Япония Къытайны ич районларына джюрюшню башлайды. ([[Япон-къытай къазауат (1937-1945)|япон-къытай къазауат]]).

Японияны экспансиясы деу къралланы джанындан уллу къаршчылыкъгъа тюбейди. [[Уллу Британия]], [[АБШ]] эмда [[Нидерландла]] Япониягъа къаршчы экономика санкцияла саладыла. Совет Союз да бу къаугъадан къыйырда къалмагъанды, 1938 джылдан башлаб чекде Япония бла баямланмагъан къазауат кибик сермешиуле болгъандыла (эм белгилилери [[Хасанда сермешиуле (1938)|Хасан кёлню джагъасында сермешиуле]] бла [[Халхин-Голда сермешиу (1939)|Халхин-Голда сермешиу]] болгъандыла).

Ахырында [[Япония]]ны аллында, къазауатны мындан ары бардырса, эки сайлам болады: не шималгъа, СССР-ге къаршчы, неда къыбылагъа. Япония «къыбыла вариантны» сайлайды. 1941 джылны 13-чю апрелинде Япония бла СССР-ни арасында 5-джыллыкъ болджалда нейтралитетни сакълауну юсюнден келишиуге къол салынады. Япония [[АБШ]] бла аны джанлы къраллагъа къаршчы къазауатха хазырланыб башлайдыл. 

1941 джылны 7-чи декабрында Япония [[Пёрл-Харбор]] атлы американ аскер-тенгиз базагъа чабады. 1941 джылны декабрындан башлаб япон-къытай къазауат Экинчи дуния къазауатны бир кесегине саналады.

== Къазауатны биринчи кёзюую (сентябрь 1939 — июнь 1941) ==

=== Польшагъа чабыу ===
[[Файл:Радиостанция в Гляйвице.jpg |thumb | left| Гляйвицде радиостанция ]]
[[Файл:Бромбергский погром.jpg|thumb|left| Бромберг погром]]
1939 джылны 23-чю майында Гитлерни кабинетинде, бютеу мийик абычарлада къошулуб джыйылыу болгъанды. «Польша проблема» Ингилиз бла Франциягъа байланыбды, аланы дженгил хорлагъан а уа къыйын болгъаны чертилгенди. Польша большевизмден тыйгъыч болур мадарыда джокъду, Германияны баш нюзюрю бусагъатда джашау аламын кенгертиудю, Кюнчыгъышдан къоркъуунуда къурутууду, ол себебден Польша бир мадар табылыб къолгъа алыныргъа кереклиди. 
31-чи августда Германияны басымы быллай билдириу бергенди: «…орта кюн 20 сагъат тёгерегинде Гляйвицдеги радиостанцияны мекямын полякла кючлегендиле».

1-чи сентябрда 4 сагъат бла 45 минутда [[Гданьск|Данцигге]] шохлукъ зыярат бла келген немча юретиу кеме- эски болгъан «Шлезвиг-Гольштейн» Вестернплятдагъы поляк позициялагъа от ачады. Германияны сауутлу кючлери Польшагъа киредиле. Германияны джанында къазауатха [[Словакия]]ны аскерлеринда къошуладыла. '''Экинчи дуния къазауат башланады.'''&lt;ref name=&quot;D III R&quot;&gt;II.Weltkrieg /Dokumentation Das III.Reich. Gütersloch:  Mohndruck Graphische Betriebe GmbH,. 1989 ISBN 3-88199-536-6&lt;/ref&gt;

1-чи сентябрда Гитлер аскер формасы бла Рейхстагда сёлешеди. Польшагъа чабыуулну, Гляйвицде болгъанла бла акъларгъа кюрешеди. Аны бла бирге Гитлер Франция бла Британияны къазауат ачарларындан къоркъуб «къазауат» сёзню хайырланмайды. Ол басамалагъан буйрукъда къуру поляк агрессиягъа къаршчы «актив джакълауну» юсюнден джазылады.

Ол кюн огъунакъ Ингилиз бла Франция немча аскерлени Польшаны джерлеринден чыгъарылырын излегенди. Муссолини поляк сорууну тешер ючюн конференция къуралырын теджегенди, алай а Гитлер унамагъанды&lt;ref&gt;Christian Zentner/ CHRONICK ZWEITER WELTKRIEG / Otus Verlag AG, St.Gallen, S. 20-22, 2007 ISBN 978-3-907200-56-8&lt;/ref&gt;.

1-чи сентябрда Совет Союзда хар кимда аскер къуллукъну ётерге керек болгъан -аскер борчлулукъ киреди. Аны бла бирге аскерге чакъырыуну джашы 21 джылдан 18 джылгъа дери тюшюрюледи. Закон эрлай ишлеб башлайды, къысха заманны ичинде аскерни саны 5 миллион неда саулай адам сандан 3 % болады.
 
3-чю сентябрда, 9 сагъатда Ингилиз, 12:20 Франция, дагъыда [[Австралия]] бла [[Джангы Зеландия]] Германиягъа къазауат баямлайдыла. Талай кюнню ичинде алагъа [[Канада]], [[Ньюфаундленд (доминион)|Ньюфаундленд]], [[Къыбыла Африка Бирлик]] бла [[Непал]] къошулады&lt;ref&gt;II. Weltkrieg / Dokumentation Das III. Reich. Gütersloch: Mohndruck Graphische Betriebe GmbH. 1989 ISBN 3-88199-536-6&lt;/ref&gt;. 

3-чю сентябрда Бромбергде (Bromberg) — Кюнчыгъыш Пруссиядан Версаль кесамат бла Польшагъа берилген, алай 3/4 немча болагъан шахарда, полякла мингден артыкъ немчалыны ёлтюредиле, бу къазауатны миллет ышанына кёре биринчи кёбчюлюк мурдарлыкъгъа саналады&lt;ref name=&quot;DL&quot;&gt;''Reinhard Pözorny(Hg)''Deutsches National-Lexicon- DSZ-Verlag ISBN 3-925924-09-4&lt;/ref&gt;.

5-чи сентябрда [[АБШ]] бла [[Япония]] европачы къазауатда кеслерини нейтралитетлерини баямлайдыла&lt;ref name=&quot;CZW&quot;&gt;Chronik des Zweiten Weltkrieg. MOHN Media. Mohndruck GmbH. Gütersloch. 2004,
ISBN 3-577-14367-3&lt;/ref&gt;. 

Герман аскерлени алгъа джюрюшлери планнга кёре баргъанды, полякланы уланлары, герман танкала бла самолетлагъа къаршчы бек къарыусуз кюч болгъандыла. Кюнабатыш фронтда къазауат ачылсада ингилиз-француз аскерле шошлукъну сакълайдыла. 
Польшада къазауатны биринчи ыйыгъында огъунакъ немча аскерле поляк фронтну джыртыб Мазовия бла Кюнчыгъыш Пруссияны кючлейдиле. Талай кюнден кюнбатыш Галиция бла Огъары Силез индустриал районда къолларына тюшеди. 9-чу сентябргъа герман аскерле [[Варшава]]гъа джууукълашадыла.

10-чу сентябрда поляк аскер башчы [[Рыдз-Смиглы, Эдвард|Эдвард Рыдз-Смиглы]] бютеу аскерлени къыбыла-кюнчыгъыш Польшагъа ыхтырылырын буйрукъ этеди, алай а аскерлени асламысы [[Висла]]ны ётелмей, къуршоугъа тюшеди. Сентябрны арасына, кюнчыгъышдан болушлукъ келмегенинде, Польшаны сауутлу кючлери джокъну орнуна келедиле, бир кюч халдан чыгъадыла. Джангыз локал сермешиуле боладыла.

16-чы сентябрда СССР-деги Польшаны посолуна быллай билдириу этиледи- Польша кърал кибик джокъ болгъаны себебли, Совет Союз Кюнбатыш Украина бла Кюнбатыш Белоруссияны халкъларын джакъларгъа борчлуду. 17-чи сентябрда, Германия бла алгъаракъ къабыл этелиген джашыртын планнга кёре, 6 сагъатда Къызыл Аскерни бёлеклери кърал чекни ётюб Польшагъа киредиле. Белорус фронтха башчылыкъ генерал Ковалев, Украин фронтха уа маршал Тимошенко этгендиле. Польша кесини къраллыгъын сакълар амалын тас этгенди, ол кюн огъунакъ поляк правительство Румыниягъа кёчеди.

Совет правительство «Польшаны кюнчыгъыш районларыны украин эмда белорус халкъыны джашауларын эмда мюлклерин джакъларыгъын, эмда аскерлени герман агрессия болмаз ючюн киргизгенин билдиреди». 19-чу сентябрда Къызыл Аскер Вильнону, 20-чы сентябрда Грондно бла Львовну кючлейди, 23-чю сентябрда Буг сууну кючыгъыш джагъасына джетеди.
СССР-ни чабарыны аллыбла 14-чю сентябрда Гудериянны 19-чу танка корпусу Кючыгъыш Пруссиядан алгъа атлаб, [[Брест (Белоруссия)|Брестни]] кючлейди. Поляк аскерле, генерал Плисовскийни башчылыгъы бла дагъыда талай кюнню [[Брест къала]]ны джакълайдыла. 17-чи сентябрны кечесинде къаланы джакъчылары Буг сууну ары джанына ётедиле.
28-чи сентябрда [[Варшава]] тюшеди, 30-да - Модлин, 2-чи октябрда -Хель кчюленнгендиле. 6-чы октябрда поляк аскерни ахыр бёлеги хорланнганды. Германия бла СССР-ни арасында чек Польшаны ичи бла белгиленеди.
Поляк джерлени бир бёлеги Ючюнчю Рейхге къошулады. Бу джерле «германизация» этилирге керекдиле. Полякла бла чууутлула былайдан, Польшаны ара районларына кёчюрюледиле. СССР бла Германияны ичине кирмеген районларында генерал-губернаторлукъ къуралады, анда поляк халкъгъа къаршчы кючлю зулмулукъ бардырылады. Алай а эм ауур къадар чууутлулагъа тюшеди, ала [[Гетто|геттолагъа]] сюрюлюб, ачлыкъда, сууукълукъда къара джазыуларын сакълайдыла.
СССР-ге кирген джерле [[Украин ССР]], [[Белорус ССР]] бла ол заманда алкъын эркин болгъан Литвагъа къошуладыла. Литвагъа къошулгъан джерлени тышында джерледе социалист тюрлениуле башланадыла (промышленностну национализациясы, эл мюлкню коллекивизациясы), бу тюрлениуле бла бирге алгъыннгы «огъары классладагъылагъа»— буржуазияны келечилерине, бай эллилеге, интеллигенцияны бир къауумуна депортацияла бла репрессияла бардырыладыла.

1939 джылны 6-чы октябрында Гитлер Европада проблемаланы оноуун мамырлыкъ халда этер ючюн конференция теджейди, алай а Уллу Британия бла Франция немчалыла аскерлени Польша бла Чехиядан чыгъарыб, алагъа эркинликлерин ызына къайтармасала, конференциягъа къошулмазлыкъларын билдиредиле. Алай бла конференция башланмайды. Немча аскерле Кюнбатышха къазауат этерге хазырланадыла.

=== Атлантика ючюн сермешиу ===

[[Файл:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|right|250px|''«Адмирал Граф Шпее»'' линкорну Ла-Плата сууну аягъында батдырылгъан кёзюуде ёртен]]
Мамырлыкъ конференциягъа къошулургъа излемеселеда [[Уллу Британия]] бла [[Франция]] 1939 джылны сентябрындан башлаб 1940 джылны октябрына дери къазауатны шош халда бардырадыла, алгъа джюрюр мурат этмейдиле, аны бла немча аскер башчылыкъгъа кюч алыргъа себеб боладыла. Актив халда сермешиуле джангы тенгизде барадыла. Къазауатха дери огъунакъ [[Вермахт|немча аскер башчылыкъ]] [[Атлантика океан]]нга 2 броня джюрютген эмда 18 суу тюбю кеме джибереди, ала къазауат башланнганлай Уллу Британия бла аны джанлы къралланы саудюгер кемелерине чабыуул этиб башлайдыла. 1939 джылны сентябрындан декабргъа дери Уллу Британия 114 кемесинден къуру къалады, 1940 джыл а уа 471 кемеси батдырылады. Германия эсе уа 1939 джыл къуру 9 суу тюбю кемеден къуру къалады. Уллу Британияны тенгиз коммуникацияларына чабыуул, 1941 джылны джайына, британ сатыу-алыу флотну тоннажыны юч этиб бири джокъ этеди. Бу, къралны экономикасына уллу заран келтиреди.

=== Совет-фин къазауат ===

[[Файл:Finnish areas ceded in 1940 RUS.png|thumb|250px|СССР-ни къазауатдан сора къошхан джерлери]]1938-1939 джыллада бардырылгъан совет-фин кёрюшюуледе СССР Финляндиядан Карел «боюнчыкъну» излегенди, аны орнуна эки къатха кёб джер теджегенди, алай а Финляндия кесини джерлерин берирге унамагъанды. 1939 джылны 30-чу ноябрында СССР Финляндиягъа чабады. 1939 джылны 14-чю декабрында къазауатны башлагъаны ючюн СССР [[Миллетлени Лигасы]]ндан къысталады.

Декабрдан башлаб февралгъа дери совет аскерле 15 ышанчы дивизия болуб «[[Маннергеймни Сызын|Маннергеймани Сызын]]» юзерге кюрешедиле, алай а уллу джетишимли болалмайдыла. 

Уллу Британия бла Франция [[Скандинав джарымайрымкан]]гъа десант атаргъа оноу этедиле, ала Германия швед темир магъаданны къайнакъларын къолгъа алырын къоркъадыла, аны бла бирге бу десант Финляндиягъа аскер джибериуде джол ачаргъа керекди; аны бла бирге узакъ бомбалаучу авиация Джууукъ Кюнчыгъышха джибериледи, ала Ингилиз Финляндияны джанында къазауатха кирсе, Бакудагъы нефть къайнакъланы бомбаларгъа хазырланадыла. Алай а [[Швеция]] бла [[Норвегия]] нейтралитетлерин андан ары сакъларгъа излеб, кеслерини территорияларында ингилиз-француз аскерлеге къонакъбайлыкъ этмезликлерин билдиредиле. 1940 джылны 16-чы февралында британ эсминецле «Альтмарк» атлы немча кемеге норвег суулада чабадыла, аннга дери скандинав къралланы нейтрал къалыларын излеген Гитлер, десантдан къоркъуб [[Дания]] бла [[Норвегия]]ны кючлерге буйрукъ береди ([[Weserübung Операция]]).

1940 джылны мартында совет аскерле «[[Маннергеймни Сызын|Маннергеймани Сызын]]» джыртыб Выборг шахарны джюклейдиле. 1940 джылны 13-чю мартында [[Москва]]да [[Москва мамылыкъ кесамат (1940)|СССР бла Финляндия арасында мамырлыкъ кесаматха]] къол салынады, советлени излемлери мюкюл этиледи: Карел «боюнчукъда» чек [[Ленинград]]даншимал-кючыгъышха 120 километр узакъланады, СССР-ге Фин богъазда талай айрымкан тюшеди. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120509142910/http://heninen.net/sopimus/1940.htm]Мирный договор между Союзом Советских Социалистических Республик и Финляндской Республикой, Статья III, Москва, 12 марта 1940&lt;/ref&gt;.

Къазауатны бошалгъанына къарамай ингилиз-француз [[Норвегия]]да, операциягъа хазырланадыла, алай немчала аланы джашыртын планларын бузгъандыла.

Совет-фин къазауатны заманында финле артдан дуниягъа белгили болгъан «[[Молотовну Коктейли]]н» къурагъандыла.

=== Европада блицкриг ===

[[Файл:HMS Warspite, Norway 1940.jpg|thumb|left|250px|Норвегияны джагъаларында тенгиз сермешиу. 10 апрель 1940]]
1940 джылны 9-чу апрелинде [[нацист Германия|Германия]] [[Дания]] бла [[Норвегия]]гъа чабады.

Данияда тенгиз эмда хауа десант бла немчалыла тыйгъычсыз талай сагъатха бютеу магъаналы объектлени къолгъа аладыла, бютеу дат авиацияны джокъ этедиле. Граждан джамагъатны бомбаланы тюбюне тюшерини къоркъууунда, дат король [[Кристиан X]] капитуляциягъа къол салыб,аскерге сауутну салырына буйрукъ этеди.

Норвегияда немчалыла 9-10 апрелледе бютеу баш портланы кючлейдиле ([[Осло]], [[Тронхейм]], [[Берген]], [[Нарвик]]. 14 апрелде ингилиз-француз десант Нарвикни къатында тюшеди, 16 апрелде Тронхеймге джюрюш этедиле, алай а джетишимли болалмайдыла, майны аллында ара Норвегиядан кючлерин къоратыргъа керек боладыла. Нарвик ючюн талай сермешиуден сора союзникле шимал Норвегияданда аскерлерин къоратадыла. 1940 джылны 10-чу июнунда норвег аскерлени ахыр бёлеклери капитуляция этедиле. Норвегия немча оккупацион администрация (рейхскомиссариат) бла оноу этиледи; Дания эсе уа герман протекторат баямланнганды, эмда ич ишлеге кеси оноу этеди.

Германия бла бирге британ эмда американ аскерле аны тенгиз арты джерлерин — [[Фарер айрымканла]], [[Исландия|Исландиз]] эм [[Гренландия]]ны кючлейдиле.

[[Файл:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|right|250px|Немча бомбалауладан сора Роттердамны арасы]]
1940 джылны 10-чу майында Германия 135 дивизияны кючю бла [[Бельгия]]гъа, [[Нидерландла]]гъа эмда [[Люксембург]]га чабады. Ингилиз-француз аскерлени биринчи къаууму Бельгияны территориясына джюрюш этеди, алай а голландлылагъа болушалмайды, немча аскерле къыбыла [[Голландия]]ны талай кюнде алыб, 12-чи майгъа Роттердамгъа джетедиле. 15-чи майда Нидерландла капитуляция этедиле. 

Бельгияда немча десантчыла 10-чу майда Альбертни каналыны башы бла баргъа кёпюрлени къолгъа аладыла, аны бла уллу герман танка кючлеге Бельгий тюзге джол ачылады. 17-чи майда [[Брюссель]], немчалыланы къолларына тюшеди.

Алай а баш джумдурукъ «А» аскер къауумдан келеди. 10-чу майда Люксембургну кючлегенден сора, [[Гудериан, Гейнц Вильгельм|Гудерианны]] юч танка дивизиясы къыбыла [[Арденнле]]ни ётюб 14-чю майда [[Маас (суу)|Маас сууну]] Седан шахарны къатында ётедиле. Аны бла бирге [[Гот, Герман|Готну]] танка корпусу, ауур техникагъа къыйын болгъан шимал Арденнлеге ётюб, 13-чю майда Маас сууну, [[Динан (Бельгия)|Динандан]] шималыракъ ётеди. Герман танка кючле кюнбатышха юрюнедиле. Французла сакъланмагъан джерден урулуб, келген кючлени тыялмайдыла. 16-чы майда Гудерианны бёлеклери Уазагъа джетедиле; 20-чы майгъа [[Па-де-Кале]]ге чыгъыб, [[Абвиль|Абвилден]] узакъ болмай шималгъа бурадыла, аны бла француз, бельгий эмда ингилиз аскерлени сыртларындан кириб, 28 дивизияны къуршоугъа аладыла. 

Француз аскер башчылыкъны 21-23 майда Аррасны къатында контратака этиуу, джетишимли боллукъ эди, Гудериан сау танка батальонну джокъ этиб, бу атаканы тыяды. Гудериан союзниклени Булонгъа ыхтырылыу джолларын кеседи. 23-чю майда Гравлиннге чыгъыб, ингилиз-француз аскерлени эвакуация этер мадары болгъан джангыз къалгъан [[Дюнкерк]] портдан 10 километр узакълыкъда тохтайдыл. Былайда Гудерианны аскерлери Гитлерни кишида ангыламагъан буйругъу бла («Дюнкерк сейирлик») (башха версиягъа кёре тохтауну чуруму, Гитлерни буйругъу тюл, танкаланы ингилиз флотну тобу джетген зонагъа кириуу болгъанды.). Талай кюн солууу, француз бла ингилиз кючлеге Дюнкеркни джакълауну кючлендирирге амал береди. Кючлендириб ала кючюлерин тенгиз бла эвакуация этер ючюн [[Дюнкерк операция|«Динамо» операцияны]] башлайдыла. 26-чы майда немча аскерле Кюнбатыш Фландрияда бельгий фронтну джыртадыла, 28-чи майда Бельгия капитуляция этеди. Ол кюн огъунакъ [[Лилль|Лиллни]] къатында немчалыла уллу француз аскер къауумну къуршоулайдыла. 31-чи майда алада джесир боладыла. Француз аскерлени уллу кесеги (114 минг адам) эмда бютеу британ аскерле (224 минг) британ кемелени болушлугъу бла Дюнкерк портну юсю бла эвакуация этиледиле. Немчалыла союзниклени къоюб къачыб кетген бютеу британ эмда француз ауур сауутну къолгъа аладыла. Аны бла Дюнкеркден сора Уллу Британияны къолунда ауур сауут бек аз къалады, алай а адамларын сакълайды сауутну багъасы бла.

5-чи июнда немча аскерле Лан-Абвиль сызда алгъа джюрюш башлайдыла. Француз аскер башчылыкъны фронтда «тешиклени» хазырланмагъан аскерле бла джабаргъа кюрешгени джетишимли болмайды, французла сермешиуден сермешиуге кеслерин хорлатадыла, фронт джыртылады, аскерле къызыуда къыбылагъа ыхтырыладыла.

10-чу июнда Италия Франция бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды, итальяна аскерле Францияны къыбыла районларына киредиле, алай а терен баралмайдыла. Ол кюн огъунакъ француз правительство Парижден къачады. 11-чи майда немчалыла Шато-Тьеррини къатында Марну суудан ётедиле, 14-чю июнда урушсуз, тыйгъычсыз [[Париж]]ге киредиле, эки кюнден Рона сууну ёзенине чыгъадыла. 16-чы июнда маршал [[Петен, Анри Филипп|Петен]] Францияны джангы правительствосун къурайды, 17-чи июнну кечесинде Германиягъа къазауатны тохтатыу тилек джибереди. 18-чи июнда, [[Лондон]]нга къачхан француз генерал [[Де Голль, Шарль|Шарль Де Голль]], французланы анданда ары къаршчыланыгъыз деб чакъырады. 21-чи июнда герман аскерле къаршчыланыу сынамай [[Луара]]гъа джетедиле, ол кюн огъунакъ [[Лион]]ну кючлейдиле.

22-чи июнда [[Компьен]]де 1918 джыл Германияны капитуляциягъа къол салгъан вагонда [[Компьен къазауат тохтатыу|француз-немча къазауат тохтатыугъа]] къол салынады, аннга кёре Франция кесини территориясыны кёбюсюн оккупация этдиртирге унайды, джерли аскерлени асламысын саутсузландырыргъа эмда аскер-тенгиз флотну интерн этерге разы болады. Эркин зонада кърал переворотдан сора 10-чу июлда [[Петен, Анри Филипп|Петен]] оноуну къолгъа алады ([[Виши Режим]]), бу правительство Германия бла ишбирлик этерге курс алады ([[коллаборационизм]]). Франция аскер джанындан эм кючлю кърал болмасада, быллау къысха заманда, кесин бу халда хорлатханы бек сейирди, эмда акъыл ангылаталмазчады.

Вишист аскерлени башчысы [[Дарлан, Франсуа|Франсуа Дарлан]] бютеу француз флотну [[Француз Шимал Африка]]ны джагъаларына элтирге деб буйрукъ береди. Бютеу француз флот Германия бла Италияны къолуна тюшеди деген къоркъууда, 1940 джылны 3-чю июлунда братин авиация [[Мерс-эль-Кебир]]де француз флотну бомбалайды. Июлну ахырына британлыла бютеулей француз флотну джараусуз халгъа келтиредиле.

=== Прибалтиканы, Бессарабияны эмда Шимал Буковинаны СССР-ге къошулуу ===

[[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|right|250px|Совет аскерле [[Рига]]гъа киредиле. 17-чи июн 1940]]
1939 джылны къачында [[Эстония]], [[Латвия]] бла [[Литва]] зорланыб СССР бла бир-бирге болушуу атлы кесаматлагъа къол салгъандыла, неда ол кесаматла базаланы юсюнден кесамат деб билинедиле, ол кесаматлагъа кёре бу республикаланы ичинде совет аскер базала орналгъандыла. 1940 джылны 17-чи июнунда СССР балтика къраллагъа, кеси джаратмагъан правительстволаны отставкагъа кетиулерин излеб ультиматум береди. Ол ультиматумда СССР аны тышында правительстволаны советле джанлы сол политикачыладан къуралыуну, кёзюусюз сайлауланы бардырыуну, къошакъ аскер кючлени киргизиуню излейди. Джакъсыз, болушлукъсуз къалгъан къарыусуз къралла бу излемлеге боюн иедиле.
Прибалтикагъа аскерлени киргенинден сора, совет кючлени басымыны тюбюнде, альтернативасыз сайлаула бардырыладыла. Тинтиучюлени билдиргенлерине кёре бу сайлаулада кеб законну бузуу, алдауукъ болуб &lt;ref name=semirjaga&gt;Семиряга М. И. [http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/app.html#664 Тайны сталинской дипломатии 1939—1941] — М.: Высшая школа., 1992.&lt;/ref&gt; коммунист партияла хорлайдыла. Аны бла бирге прибалтика политикачыла НКВД джанында кёбчюлюк санда тутуладыла. 1940 джылны 21 июлундан джангы сайланнган, совет джанлы парламентле СССР-ни Баш Советине бу юч къралны СССР-ге алыгъыз деб тилек джибередиле. 3-чю августда [[Литва Совет Социалист Республика|Литва ССР]], 5-чи августда — [[Латвия Совет Социалист Республика|Латвия ССР]], 6-чы августда — [[Эстон Совет Социалист Республика|Эстон ССР]] къуралады.

1940 джылны 27-чи июнунда СССР-ни правительствосу румын правительствогъа эки ультиматум нота джибереди, анда 1812 джыл [[Орус-тюрк къазауат 1806—1812|Орус-тюрк къазауатдан]] сора Россиягъа къошулгъан [[Бессарабия]]ны (1918 джыл Совет Россияны къарыусузлугъу бла хайырланыб алгъанды Румыния) ызына излейди эмда [[Буковина|Шимал Буковинаны]] (ёмюрю Россия империяныкъ болмагъан, алай а асламысы бла украинлиле джашагъан) «Бессарабияны Румыния 22 джыл къолда тутуб, Совет Союзгъа этген зараннга тёлеуге» излейди. [[Румыния]] СССР бла къазауат болса башха къралладан болушлукъ болмазын ангылаб бу ультиматумну къабыл этеди, 28-чи июнда аскерлери бла администрациясын Бессарабия бла Шимал Буковинадан къоратады, аны ызы бла эрлай совет аскерле киредиле. 2-чи августда Бессарабия бла анга дери Украинагъа кирген [[Молдаван Автоном Совет Социалист Республика|Молдаван АССР]] бир-бирине къошулуб [[Молдаван Совет Социалист Республика|Молдаван ССР]] къуралады. Шимал Буковина [[Украин Совет Социалист Республика|Украин ССР-ге]] къошулады.

=== Британия ючюн сермешиу ===

Францияны капитуляциясындан сора Германия Уллу Британиягъа мамырлыкъ теджейди, алай а къабыл этилмейди. 1940 джылны 16-чы июлунда Гитлер Уллу Британиягъы чабыуну юсюнден директива этеди («Тенгиз Аслан» операция). Алай а [[Кригсмарине|немча АТК]] бла джаяу аскерлени башчылыкълары, британ флотну кючлюлюгюн сылтаугъа салыб, алгъы бурун авиацияны кёкде бийликни къолгъа алырын излейдиле. 1940 джылны августунда герман авиация Уллу Британияны аскер-экономика потенциалын бузаргъа, халкъны моралын тюшюрюр муратда, айрымканны бомбалаб башлайды. Ахыр нюзюрю къралны капитуляциясы болгъанды. [[Люфтваффе|Немча АХК]] бла АТК Ла-Маншда ингилиз тенгизлеге чабыуул этедиле тохтаусуз. 4-чю сентябрдан башлаб немча авиация къралны къыбыласында орналгъан шахарланы бомбалаб башлайды: [[Лондон]], [[Рочестер (Кент)|Рочестер]], [[Бирмингем]], [[Манчестер]].

Граждан адамланы ичинде кёб ёлюм болгъанына къарамай, ингилизлиле Британия ючюн сермешиуню хорлайдыла — Германия десант операция этиуню башламагъанлай тохтатады. 1940 джылны декабрындан башлаб хауа болумну аман болгъаны себебли герман авиация айрымканны бомбалауну азайтады. Баш нюзюрлерин- Уллу Британияны къазауатдан чыгъарыргъа немчалыланы къарыуларында келмейди.

=== Африкада, Джерларасында эмда Балканлада сермешиуле ===

Италия къазауатха киргенинден сора, аскерлери [[Джерле арасы тенгиз|Джерларасы]], [[Шимал Африка|Шимал]] эмда [[Кюнбатыш Африка]] ючюн сермешиулени къызыуда башлайдыла. 11-чи июнда итальян авиация [[Мальта]]дагъы британ базаны урады. 13-чю майда итальянлыла [[Кения]]да британ базаланы бомбалайдыла. Июлну аллында итальян аскерле [[Эфиопия]] бла [[Сомали]]ден эки британ колониягъа - [[Кения]] бла [[Судан]]нга урадыла, алай а таукелсиз уруш этгенлери себебли терен кирелмейдиле. 1940 джылны 3-чю августунда итальян аскерле [[Британ Сомали]]ге киредиле. Адам саны аслам болгъаны себебли алайда британ эмда къыбыла африкан аскерлени ачыкъ богъазны ол бир джанына, Британияны [[Аден]] колониясына ыхтырадыла.

Францияны капитуляциясындан сора, талай колонияны администрациялары [[Виши Режим|виши правительствону]] таныргъа унамай, [[Лондон]]да генерал [[Де Голль, Шарль|Де Голль]] къурагъан «[[Сермешген Франция]]гъа» бойсунадыла. Британ аскерле бла «Сермешген Францияны» отрядлары виши аскерлеге къазауат башлайдыла, аланы баш нюзюрлери колонияланы къолгъа алыу болгъанды. Сентябргъа алай къазауатсыз бютеулей [[Француз Экватор Африка]]ны къолгъа аладыла. 27-чи октябрда [[Браззавиль|Браззавилде]] Де Голлну аскерлерини къолунда болгъан бютеу территориялагъа оноу оноу этген орган къуралады, атыда «Империяны Джакълауну Баш Кенгеши» болады. 24-чю сентябрда француз-британ кючле [[Сенегал]]да кеслерин фашист аскерлеге хорлатадыла (Дакар операция), алай а ноябрда [[Габон]]ну сыйырадыла (Габон операция).

13-чю сентябрда итальянлыла [[Ливия]]ны джеринден [[Мисир]]ге чабадыла. 16 сентябргъа Сиди-Барранини къолгъа алыб, ала тохтайдыла. Ингилизлиле уа Мерса-Матрухха ыхтырыладыла. [[Африка]] бла [[Джерле арасы тенгиз|Джерларасында]] кеслерини болумларын игилер ючюн итальянлыла [[Греция]]ны къолгъа алыр мурат этедиле. Урум правительствону, итальян аскерлени кесини джери бла ётерге эркинлик бермеуюнден сора, 1940 джылны 28-чи октябрында итальяна аскерле Грециягъа чабадыла. Ал кюнлеледе итальян аскерле талай урум шахарны къолгъа аладыла, алай а 8-чи ноябргъа алгъа джюрюшлери тохтатылады, 14-чю ноябргъа эсе уа урум аскер алгъа джюрюш этиб къралны бютеулей къолгъа алады, итальянлыланы къолларында болгъан [[Албания]]гъа огъунакъ киреди.

[[Файл:Awm 005392 2nd11th.jpg|thumb|left|250px|Австралиячы аскерле Шимал Африкада. 21-чи январь 1941]]
1940 джылны ноябрында ингилиз авиация Тарантода итальян портну урады. Бу атакадан сора [[Шимал Африка]]дагъы итальан аскерлеге керекле эмда азыкъ ташыу къыйын болады. Аны бла хайырланыб, 1940 джылны 9-чу декабрында ингилиз аскерле Мисирде алгъа джюрюш этедиле, январда [[Киренаика]]ны бютеулей кючлейдиле, февралгъа уа Эль-Агейлагъа чыгъадыла.

Январны аллында ингилизлиле Кюнчыгъыш Африкадада алгъа джюрюйдюле,. 21-чи январда итальянлыладан [[Кассала]]ны сыйырыб, ала Судандан [[Эритрея]]гъа киредиле, 27-чи мартда Кэрэнни, 1-чи апрельде [[Асмара]]ны, 8-чи апрелде Массава портну къолгъа аладыла. Февралда британ аскерле [[Кения]]дан Итальян Сомалиге киредиле, [[Могадишо]] портну къолгъа алгъандан сора, шималгъа айланыб, [[Эфиопия]]гъа киредиле. 16-чы апрелде ингилиз десант [[Британ Сомали]]ге тюшеди, кёб турмай итальян аскерлени хорлайды. Ингилиз аскерле бла бирге Эфиопиягъа 1936 джыл итальянлыла тахтасындан къоратхан эфиоп император [[Хайле Селассие]]де къайтады. Ингилизлилеге кёб санда эфиоп партизанда къошулады. 17-чи мартда британ эмда эфиоп аскерле [[Джиджига]]ны, 29-чу мартда — [[Харар]]ны, 6-апрелде - Эфиопияны ара шахары [[Аддис-Абеба]]ны эркин этедиле. Кюнчыгъыш Африкадагъы Итальян колония империя джокъ болады. Эфиопия бла Сомалини территорияларында итальяна аскерлени кесеклери 1941 джылны 27-чи ноябрына дери къаршчылыкъ кёргюзгендиле.

1941 джылны мартында, [[Крит]] айрымканны къатында тенгиз сермешиуде, британлыла итальяна флотну энтда бир кере къаушатадыла. 2-чи мартда Грецияда ингилиз эм австралиячы аскерле десант тюшедиле. 9-чу мартда итальяна аскерле урумлулагъа къаршчы энтда бир кере алгъа урадыла, алай а къаушатылыб, 26-чы мартха ызларына ыхтырыладыла.

Бютеу фронтлада кесин хорлатыб, [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] Гитлерден болушлукъ излер керекли къалады. 1941 джылны февралында [[Ливия]]гъа [[Роммель, Эрвин Йоханнес Ойген|Роммелни]] башчылыгъында немча экспедицион корпус келеди. 1941 джылны 31-чи мартында итальян-немча аскерле алгъа уруб, ингилизлидене [[Киренаика]]ны сыйырадыла, сора Мисирни чеклерине чыгъадыла. Аны бла 1941 джылны ноябрына дери фронт шош болады.

=== Фашист къралланы блокуну кенгериую. Балканла бла Джууукъ Кюнчыгъышда сермешиуле ===

[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] кесини тыш политикасына джангыдан къарай башлайды. Уллу Британия кёбден кёб джакъ, дагъан ала башлайды АБШ-дан. 1940 джылны майында [[АБШ-ны Конгресси]] аскер бла флотну кереклерин баджарыр ючюн 3 млрд доллар джиберирге къабыл этеди, джай а уа  — 6,5 млрд, аны ичинде 4 млрд «эки океанны флотун» ишлерге. Уллу Британиягъа сауут бла аскер керекни джибериуюда кёбден кёб бола баргъанды. 1940 джылны 2-чи сентябрында АБШ Уллу Британиягъа Кюнбатыш Джарымтобда 8 базаны бегендге бергени ючюн 50 эсминец береди. АБШ-ны Конгрессини бегимине кёре ([[Ленд-лиз]]), Уллу Британиягъа 7 млрд доллар ассигнация этилгенди. Кечирек ленд-лиз [[Къытай]]гъа, [[Греция]]гъа эмда [[Югославия|Югославиягъада]] джайылгъанды. Шимал Атлантика АБШ-ны аскер флотуну «патруль зонасы» баямланады, аны бла бирге Уллу Британиягъа джол алгъан саудюгер кемеледа къоруугъа алынадыла.

1940 джылны 24-чи сентябрында Германия, Италия эм Япония [[Ючлю пакт]]ха: дунияны джангы юлешиу эмда аскер болушлукъ келишиуге къол саладыла. 1940 джылны ноябрында совет-герман кёрюшюуледе немча дипломатла бу пактха СССР-ни къошулурун излейдиле. Алай а Совет правительство унамайды. Гитлер СССР-ге чабыуну планын мюкюл этеди. Аны тындырыр ючюн Гитлер [[Кюнчыгъыш Европа]]да кеси джанлы къралла излеб башлайды. 20-чы ноябрда Ючлю бирликге [[Маджар]], 23-чю ноябрда — [[Румыния]], 24-чю ноябрда — [[Словакия]], 1941 джылда  — [[Болгария]], [[Финляндия]] бла [[Испания]] къошуладыла. 1941 джылны 25-чи мартында пактха [[Югославия]]да къошулады, алай а 27 мартда, [[Белград]]да ингилиз агентураны болушлугъу бла кърал переворот болады, оноугъа [[Симович, Дусан|Симовични]] правительствосу келеди, ол король этиб джаш [[Пётр II Каргеоргиевич|Петр II-ни]] баямлайды, эмда Югославияны нейтрал боллугъун баям этеди. 5-чи апрелде Югославия СССР бла шохлукъ бла чабмауну кесаматына къол салады. Ишле Гитлер ушатхан джанына бармагъаны себебли, Гитлер Югославияны кючлерге эмда Грецияда итальян аскерлеге болушлукъ этерге оноу этеди.

1941 джылны 6-чы апрелинде, уллу шахарланы, темир джолну эмда аэродромланы кючлю бомбалаб, Германия бла Венгрия Югославиягъа чабадыла. Ол кёзюуде итальян аскерле, герман аскерлени болушлукълары бла Грецияда алгъа урадыла. 8-чи апрелге Югославияны саутлу кючлери талай кесекге джыртыладыла, эмда бир аскер болуудан чыгъадыла. 9-чу апрелде немча аскерле югослав территорияны юсю бла ётюб Грецияны чеклерине чыгъадыла. Ол кюн огъунакъ Салониклени кючлеб, урумлуланы [[Кюнчыгъыш-Македон аскер]]лерин джесирга аладыла. 10-чу апрелде немчалыла [[Загреб]]ни кючлейдиле. 11-чи апрелде эсе уа [[Усташи|хорват нацистлени]] бачамасы [[Павелич, Анте|Анте Павелич]] [[Хорватия]]ны азат баям этеди, эмда хорватлыланы югослав аскерлени сафларында къачарларын чакъырады, аны бла югослав аскерле къарысузлукъларындада къарыусуз боладыла. 13-чю апрелде немчалыла [[Белград]]ны къолгъа аладыла. 15-чи апрелде югослав правительство къралдан къачады, 16-чи апрелде немча аскерле [[Сараево]]гъа киредиле. 16-чы апрелде итальянлыла [[Бар]] бла [[Крк]] айрымканны къолгъа аладыла, 17-чи апрелде уа [[Дубровник]] тюшеди. Ол кюн огъунакъ югослав аскер капитуляция этеди, аны 344 минг аскерчиси бла абычары джесирге тюшедиле.

Югославия къаушатылгъандан сора немчалыла бла итальянлыла бютеу кючлерин Греция бла кюрешге атадыла. 20-чы апрелде Эпир аскер капитуляция этеди. Ингилиз-австралиячы аскер башчылыкъны [[Фермопилле]]ни къатында джакъны бегитиб, итальян-немча аскерлени орта Грециягъа ётюулерине тыйгъыч болур муратлары толмайды, 20-чы апрелде ингилиз-австралиячы бирликлени эвакуация этер оноу алынады. 21-чи апрелде Янина тюшеди. 23-чю апрелде [[Цолакоглу, Георгиос|Цолакоглу]] урум аскер кючлени бютеулей капитуляциясына къол саладыла. 24-чю апрелде король [[Георг II]] правительство бла бирге Критге къачады. Ол кюн огъунакъ Лемнос, Фарос эмда Самофракия айрымканла немча-итальян аскерлени къолларына тюшедиле. 27-чи апрелде [[Афинле]] тюшедиле.

[[Файл:German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg|thumb|left|250px|Критде фашист десант]]
20-чы майда немчалыла Критге десант атадыла, британ флот немчалыланы аскер болушлукъну тенгиз бла келтириюне тыйгъыч болсада, 21-чи майда немчалыла Малемеде аэродромну кючлейдиле, сора болушлукъдну хауадан аладыла. 31-чи майда, кючлю сермешиуледен сора британ аскерле айрымканны къояргъа керек боладыла. 2-чи июннга айрымкан фашистлени къолларына толу тюшеди. Алай а парашютчюлени ичинде кёб къурман болгъаны ючюн, Гитлер [[Кипр (айрымкан)|Кипр]] бла [[Суэц канал]]гъай десант атыудан тохтайды.

Югославия къаушатылгъандан сора талай кесекге юлешинеди. Германия шимал [[Словения]]ны, Маджар — кюнбатыш [[Воеводина]]ны, [[Болгария]] — вардар [[Македония]]ны, Италия — къыбыла Словенияны, [[Далматия|Далмацияны]] джагъасыны бир кесегин, [[Черногория]] бла [[Косово (тарих область)|Косовону]] кючлейдиле. [[Хорватия]] итальян-немча протекторат тюбюнде бойсунмагъан кърал баямланады. [[Сербия]]да [[Недич, Милан|Недични]] коллаборационист правительствосу къуралады.

Грецияны капитуляциясындан сора Болгария кюнчыгъшы Македония бла кюнбатыш Фракияны кючлейди; къралны къалгъаны эки оккупацион зонагъа юлешинедиле (итальян-кюнбатыш эмда герман - кюнчыгъыш).

[[Файл:BritsLookingOnBaghdad1941.jpg|thumb|right|250px|Британ аскерле [[Багдад]]да сермешиуден сора]]
1941 джылны 1-чи апрелинде, [[Ирак]]да переворот болуб, оноугъа Германия джанлы, миллетчи [[Али-Гайлани, Рашид|Рашид Али-Гайланини]] къаууму келеди. [[Виши Режим|Виши режими]] бла келишиб, Германия 12-чи майда, Франциягъа мандат бла берилген [[Сирия]]ны юсю бла Иракга сауут джибериб башлайды. Алай а СССР бла къазауатха хазырлана тургъан немчалыла ирак миллетчилеге кёб болушлукъ этелмейдиле. Ингилиз аскерле Иракга чабадыла эмда Аль-Гайланини правительствосун къыстайдыла. 8-чи июнда ингилизлиле [[Сермешген Франция|«Сермешген Францияны»]] бёлеклери бла бирге Сирия бла [[Ливан]]нга киредиле, июлну ортасына виши аскерле капитуляция этедиле.

Уллу Британия бла СССР-ни оюмларына кёре 1941 джыл Германияны джанында Иранны къазауатха къошулур мураты бар эди. Ол себеден, 25-чи августдан башлаб 17-чи сентябргъа дери ингилиз-совет [[Ираня операция|Иранны оккупация этиуюню операциясы]] бардырылады. Бу операцияны баш нюзюрю иран нефть къайнакъланы, Германияны къолгъа алыуунндан къоруулау болады. Операцияда союзниклени аскерлери Ираннга киредиле эмда темир джолла бла нефть къайнакъланы къолгъа аладыла. Аны бла бирге ингилизлиле къыбыла Иранны, СССР да шимал Иранны оккупация этедиле.

=== Азия ===

[[Къытай]]да японлула 1939-1941 джыллада къралны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле. Къытай, къыйын ич политика болумда болгъаны себебли керекли къаршчылыкъны кёргюзелмегенди. ([[Къытайда граждан къазауат]]). [[Франция]]ны капитуляциясындан сора [[Француз Индокъытай|Французо Индокъытайны]] администрациясы виши правительствону къабыл этгенди. [[Таиланд]], Францияны къарыусузлугъун мараб, Француз Индокъытайны талай джерин даулагъанды. 1940 джылны октябрында таиланд аскерле Француз Индокъытайгъа чабхандыла. Таиланд виши аскерлени талай сермешиуде дженгендиле. 1941 джылны 9-чу майында [[Япония]]ны басымына бойсунуб, Виши Режим Таиланд бла мамырлыкъ кесаматны къабыл этеди, ол кесаматха кёре Таиландха [[Лаос]] бла [[Камбоджа]]ны кесеги кетеди. [[Африка]]да колонияланы асламысыны тас этгенинден сора, Индокъытайны британлыла бла деголлчуланы къолларына къоркъуу чыкъгъанды. Аннга джол бермез ючюн виши правительство колониягъа 1941 джылны июнунда япон аскер контингентни ийгендиле.

== Къазауатны экинчи кёзюую (июнь 1941 — ноябрь 1942) ==
=== СССР-ге чабыу ===

1941 джылны 22-чи июнунда [[Ючюнчю рейх|Германия]] кесини эгерлерини болушлугъу бла ([[Италия]], [[Маджар]], [[Румыния]], [[Финляндия]] эмда [[Словакия]]) [[СССР|СССР-ге]] чабханды. Совет-герман къазауат башланнганды. Совет, россия тарих илмуда бу къазауат [[Уллу Ата Джурт къазауат]]атны джюрютеди.

Немча аскерле сакъланмай тургъанлай, совет чекде юч уллу аскер къауум ([[«Шимал» аскер къауум|«Шимал»]], [[«Орта» аскер къауум|«Орта»]] эмда [[«Къыбыла» аскер къауум|«Къыбыла»]]) совет коммуникациялагъа кючлю ургъанды. Биринчи кюн огъунакъ, герман аскер кёб совет сауутну, джаныучуну, аскер техниканы къурутханды неда къолгъа алгъанды: 1200 самолет кёкге чыкъмагъанлай джокъ этилгенди. 23-25 июнда совет фронтла контр уруу этерге излейдиле, алай а джетишимли болалмайдыла.

Биринчи декаданы ахырына немча аскерле [[Латвия]]ны, [[Литва]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Украина]]ны иги кесек джерин эмда [[Молдавия]]ны кючлейдиле. Совет [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш фронтну]] баш кючлери [[Белосток-Минск сермешиу]]де къаушатыладыла. &lt;br /&gt;
Совет [[Шимал-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Шимал-Кюнбатыш фронт]] чекде урушлада кесин хорлатыб ызына ыхтырылады. Алай а 14 июнь- 18 июлда Сольцаны къатында совет контратака немчаланы Ленинградха алгъа джюрюшлерин юч ыйыкъ чакълы бирге тохтатады. &lt;br /&gt;
22-чи июнда, эртден алты сагъатда совет самолетла Хельскинкини бомбалайдыла.&lt;ref&gt;Карл Густав Маннергейм, мемуары. Изд. «Вагриус», Москва, 2003 г.&lt;/ref&gt;
25-чи июнь - совет самолетла фин аэродромланы бомбалайдыла. 26-чы июнда фин аскерле алгъа урадыла, кеб турмай, совет аскерле алгъаракъ кючлеген Карел боюнчукъну къайтарадыла. Эски тарих чекни ётмей тохтайдыла фин аскерле. 29-чу июнда герман-фин аскерле Полюсну башы районнга джюрюш этедиле, алай а тохтатыладыла. &lt;br /&gt;
Украинада совет [[Къыбыла-Кюнбатыш фронт (Шимал-Кюнбатыш фронт)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтда]] къаушатылыб, чекден кери атылады, алай а [[Дубно — Луцк — Броды сермешиу|совет мехкорпусну контратакасы]] немча аскерлени Киевге иймейди.

Джангы алгъа джюрюшде совет-герман фронтну арасында, 10-чу июлда [[«Орта» аскер къауум]] [[Смоленск]]ни кючлеб, джангыдан къуралгъан [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш фронтну]] баш кючлерин къуршоугъа алады. Бу джетишимге къууаныб, Ленинград бла Киевге алгъа барыуну артына дери джетдирир муратда, аскер башчылыкъны унамагъанына къарамай, Гитлер баш урууну москва табадан, къыбылагъа- Киев бла Донбассха эмда шималгъа -Ленинградха бурулуугъа буйрукъ береди.&lt;ref&gt;Герман Гот «Танковые операции», Смоленск «Русич», 1999 стр.153.&lt;/ref&gt;. Бу оноугъа кёре Москвагъа джюрюш этген танка къауумла «Орта» къауумдан алыныб къыблагъа (2-чи танка къауум) эмда шималгъа (3-чю танка къауум) джиберилгендиле. Москвагъа «Орта» къауумну джаяу дивизиялары джюрюрге керек боладыла, алай а [[Смоленск сермешиуе (1941)|Смоленскни къатында сермешиу]] бошалмагъаны себебли, 30-чу июлда «Орта» аскер къауум кесин джакъларгъа буйрукъ алады. Аны бла Москвагъа джюрюш талай заманнга тохтатылады.

8-чи - 9-чу августда [[«Шимал» аскер къауум]] [[Ленинградны джакълау операция|Ленинградха алгъа джюрюшню]] джангыдан башлагъанды. Совет аскерлени фронтлары талай джерде джыртылгъанды, ала [[Таллинн]] бла [[Санкт-Петербург|Ленинградха]] ыхтырылыргъа керек боладыла. Таллинни джакълау немча аскерлени бир кесегин былайда тохтады, алай а 28-чи августда совет аскерле эвакуацияны башларгъа керек боладыла. 8-чи сентябрда Шлиссербургну кючлеб [[Ленинградны блокадасы|Ленинградны тогъайгъа]] аладыла. &lt;br /&gt;
Алай а Ленинградны кючлер нюзюрде, 9-чу сентябрда джангы алгъа уруу джетишим бла бошалмайды. Аны юсюне «Шимал» къауумну аскерлери, Москвагъа атакагъа алынадыла. &lt;br /&gt;

[[Санкт-Петербург|Ленинградны]] алалмай «Шимал» къауум 16-чы октябрда фин аскерле бла бирлешир муратда [[Тихвин джакълау операция|Тихвин таба урады]]. Алай а [[Тихвин алгъа джюрюш операция|совет аскерлени Тихвинде контратакалы]] джауну тыяды.

Украинада августну аллында [[«Къыбыла» аскер къауум]]эки совет аскерни [[Днепр]] суудан кесиб [[Уманны къатында сермешиу|Уманны къатында къуршоулайдыла]]. Алай а [[Киев]]ни биягъынлай алалмайдыла. «Орта» аскер къауумну къыбылагъа бурулгъаны бла совет [[Кьыбыла-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтну]] аскерлерини болуму аманнга кетеди. Немча 2-чи танка къауум Брянск фронту аскерлерини контрурууларын тохтатыб [[Десна (суу)|Деснаны]] ётеди, сора 15-чи сентябрда Кременчугдан алгъа джюрюген 1-чи танка къауум бла бирлешеди. [[Киев операция (1941)|Киев ючюн сермешиуде]] [[Кьыбыла-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтну]] къаушатылыб, джокъну орнуна келеди. &lt;br /&gt;
Киевде совет аскерлени къаушатыу, немчалылагъа къыбылагъа джол ачады. 5-чи октябрда [[1-чи танка аскер (Германия)|1-чи танка къауум]] [[Азау тенгиз]]ге [[Мелитополь|Мелитополну]] къатында чыгъыб, [[Къыбыла фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла фронтну]] аскерлерине джол кеседи. 1941 джылны октябрында немча аскерле [[Севастополь]] тышында бютеу [[Кърым]]ны кючлейдиле. &lt;br /&gt;
Къыбылада болуб, немчалылагъа [[Донбасс]] бла [[Ростов-на-Дону|Ростовха]] джол ачадыла. 24-чю октябрда [[Харьков]] кючленеди, октябрны ахырына Донбассны баш шахарлары немчалыланы къолларына тюшедиле. 17-чи октябрда [[Таганрог]] тюшеди. 21-чи ноябрда 1-чи танка аскер Ростовха киреди, аны бла «Барбароссаны» къыбылада планы толады. Алай а 21-чи ноябрда совет аскерле немчалыланы Ростоданы къыстайдыла. 1942 джылны джайына дери къыбылада фронту сызы [[Миус (суу)|Миус]] бла барады.

[[Файл:Soviet Offensive Moscow December 1941.jpg|thumb|250px|left|Москваны тюбюнде совет аскерчиле къарда]]
1941 джылны 30-чу сентябрында немча аскерле [[Москова сермешиу (1941—1942)|Москвагъа алгъа джюрюшню]] башлайдыла. Немча танка бирликлени фронту юзюб терен алгъа киргенлери себебли совет [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш]], [[Резерв фронт|Резерв]] эм [[Брянс фронт|Брянск фронтну]] баш кчюлени [[Вязьма операция|Вязьма]] бла Брянскны къатында къуршоугъа тюшедиле. Бютеулейда джесирге тюшгенлени саны 660 минг адамдан артыкъ болады.
Кюнбатыш эмда Резерв фронтдан къалгъанла 10-чу октябрда бирлешген Кюнбатыш фронтха джыйыладыла. Башчылыкъда аскерни генералы [[Жуков, Георгий Константинович|Г. К. Жуковха]] бериледи. &lt;br /&gt;
15-18 ноябрда немча аскерле Москвагъа алгъа джюрюшню джангыдан башлайдыла, алай а ноябрны ахырына бютеулеу тохтатыладыла.

1941 джылны 15-чи декабрында [[Калинин фронт|Калинин]], [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш]] эмда [[Кьыбыла-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтну]] аскерлери алгъа урадыла. Совет аскерлени джетишимли алгъа джюрюшлери джауну кесини джакълагъан тактикагъа кёчерге зорлайды. Алгъа джюрюшде Кюнбатыш фронтну аскерлери [[Яхрома]]ны, [[Клин]]ни, [[Волоколамск]]ны, [[Калуга]]ны джаудан ариулайдыла; Калинин фронт [[Калинин (шахар)|Калинин]] шахарны колгъа алады; Къыбыла-Кюнбатыш фронт — [[Ефремов (шахар)|Ефремов]] бла [[Елец]]ни джаудан ариулайдыла. Ахырына 1942 джылны аллына немчалыла 100-250 километрге кюнбатышха кери атылгъандыла. Москваны тюбюндеги хорланыу, бу къазауатда биринчи уллу дженгилиу болгъанды вермахтха.

[[Москва]]дагъы хорлам, совет аскер башчылыкъны бютеу кючленида алгъа урургъа батырлыкъ береди. 1942 джылны 8-чи январында [[Калинин фронт|Калинин]], [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш фронтну]] эмда [[Шимал-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Шимал-Кюнбатыш фронтну]] аскерлери немча «Орта» аскер къауумгъа къаршчы джюрюш этедиле. Алай а ала салынган нюзюрню тындыралмайдыла, апрелни ортасына уллу къурманла бериб, алгъа джюрюшню тохтатыргъа керек къаладыла. Немчалыла Ржев-Вязьма плацдармны къолда тутуб, Москвагъа къоркур позицияны алгъандыла. [[Волхов фронт|Волхов]] эм [[Ленинград фронт|Ленинград]] фронтланы, Ленинградны блокадасын юзер мурат бла уруулары джетишимли бошалмайдыла, ахырында уа Волхов фронтну аскерлерини бир къаууму къуршоугъа огъунакъ тюшеди.

=== Японлуланы Шош океанда алгъа джюрюшлери ===

[[Файл:Burning ships at Pearl Harbor.jpg|thumb|right|200px|[[Теннесси (линкор)|«Теннесси»]] и [[Кюнбатыш Вирджиния (линкор)|«Кюнбатыш Виргиния»]] атлы американ линкорла Пёрл-Харборгъа атакадан сора джанадыла]]
1941 джылны 7-чи декабрында [[Япония]] [[Пёрл-Харбор/Пёрл-Харбордагъы]] американ аскер базаны урады. Чабыулда алты япон авиаташыучу кемеден 441 самолет учханды, бомбалаудан сора АБШ-ныкъы болгъан 8 линкор, 6 крейсер эмда 300 самолет уллу заран кёргендиле. Алай бла бир кюнню ичине АБШ-ны [[Шош океан (АБШ)|Шош океан флотуну]] линкорларыны асламысы джокъ этилгенди. АБШ-дан сора экинчи кюн Япониягъа [[Уллу Британия]], [[Нидерландла]] (эмиграциядагъы правительство), [[Канада]], [[Австралия]], [[Джангы Зеландия]], [[Къыбыла Африка Бирлик]], [[Куба/Куба]], [[Коста-Рика]], [[Доминикан республика]], [[Сальвадор]], [[Гондурас]] эм [[Венесуэла]] къазауат баям этедиле. 11-чи декабрда [[нацист Германия|Германия]] бла [[Италия]], 13-чю декабрда уа  — [[Румыния]], [[Маджар]] эм [[Болгария]] — АБШ-гъа къазауат ачадыла.
[[Файл:Japanese troops mopping up in Kuala Lumpur.jpg|thumb|left|250px|[[Куала-Лумпур]]ну орамларында япон аскерле сермешедиле]]
8-чи декабрда японлула [[Гонконг]]дагъы ингилиз базаны блокадагъа алыб, [[Таиланд]]ха, британ [[Малайя|Малайгъа]] эм американ [[Филиппинле]]ге чабадыла. Тенгизге болушлукъ ючюн чыкъгъан британ эскадра хауадан уруладыла, эки линкор-ингилизлилени баш кючлери батады.

Таиланд талай кюнню къаршчыланнгандан сора [[Япония]] джанлы болургъа унаб, АБШ бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды. Япон авиация Таиландны территориясындан [[Бирма]]ны бомбалайдыла.

10-чу декабрда [[Гуам]] айрымкандагъы американ базаны, 23 декабрда — [[Уэйк]] айрымканны кючлейдиле, 25-чи декабрда [[Гонконг]] тюешеди. 8-чи декабрда японлула Малайны британ фронтну юзюб къызыу алгъа джюрюйдле, британ аскерле [[Сингапур]]гъа ыхтырыладыла. Аннга дери британлыла «хорланмазлыкъ къалагъа» санагъан Сингапур 1942 джылны 15-чи февралында тюшеди. 70 минг чакълы бир британ эмда австралиячы аскерчи джесирге тюшедиле.

Филиппинледе декабрны ахырына японлыла [[Минданао]] бла [[Лусон]] айрымканланы кючлейдиле. Американ аскерлени къалгъан кесеги [[Батаан]] джарымайрымкан бла [[Коррехидор]] айрымканда бегийдиле.

1942 джылны 11-чи январында япон аскерле [[Голланд Ост-Индия]]гъа чабадыла, джууукъда [[Калимантан|Борнео]] бла [[Сулавеси|Целебс]] айрымканланы кючлейдиле. 28-чи январда [[Ява тенгиз]]де, япон флот ингилиз-голланд эскадраны дженгеди. Не кюрешселеда [[Ява (айрымкан)|Ява]] айрымкандагъы аскерледа 2-чи мартха капитуляция этедиле.

1942 джылны 23-чю январында японлула Бисмаркны архипелагын кючлейдиле, аны ичинди Джангы Британия айрымканныда. Кечирек Соломонну айрымканларыны кюнбатыш кесегин, февралда уа -Гилбертни айрымканын къолгъа аладыла. Мартны аллында [[Джангы Гвинея]]гъа чабадыла.

8-чи мартда Бирмада алгъа джюрюш этиб, японлула [[Рангун]]ну, апрелни ахырына уа Мандалайны къолгъа аладыла, майгъа бютпу Бирманы кючлейдиле. Алай бла ала Къыбыла Къытай бла [[Индия]]ны ортасында байламны юзедиле. Алай а джангурну чагъы башланганы себебли, эмда кючлени джетмегени ючюн японлула Индиягъа кирмейдиле.

6-чы майда Филиппинледе ахыр американ эмда филиппин аскер къауум капитуляция этеди. 1942 джылны майыны ахырына Япония кёб къурманда бермегенлей бютеу Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны, Шимал-Кюнбатыш Океанияны къолгъа алады. Американ, британ, голланд эмда австралиячы аскерле къаушатылыб бу регионда кючлерин джокъ этедиле.

=== Атлантика ючюн сермешиуню экинчи кёзюую ===

[[Файл:Convoy_WS-12_en_route_to_Cape_Town,_1941.jpg|thumb|250px|left|Американ конвой Британиягъа джол тутханды. Ноябрь 1941]]
1941 джылны джайындан башла [[Атлантика океан|Атлантикада]] [[Уллу Британия]]гъасауутну, стратегия сырьёну, азыкъны ташыуну азайтыр ючюн герман эмда итальян флотланы баш нюзюрлери саудюгер кемелени батдырыу болады. Немча эмда итальян аскер башчылыкъ Атлантикада асламысы бла суу тюбю кемелени хайырланады, ала Британияны [[Шимал Америка]] бла, африкан колонияла бла, [[Къыбыла Африка Бирлик]] бла, [[Австралия]] бла, [[Индия]] бла эмда [[СССР]] байлагъан коммуникациялагъа чабыуул этиб тургъандыла.

1941 джылны августуну ахырындан башлаб Уллу Британия бла СССР-ни араларында келешиуге кёре совет шимал портланы юсю бла бир-бирлери бла сатыу-алыу этилиб башлайды, аны бла бирге немча суу тюбю кемелени иги кесеги Шимал Атлантикагъа кёчеди. 1941 джылны къачында АБШ алкъын къазауатха къошулгъунчу, немча суу тюбю кемеле талай американ кемеге чабадыла. Аннга джууабха АБШ-ны конгресси 13-чю ноябрда нейтралитетни юсюнгден законнга эки тюрлениу этеди, алагъа кёре американ кемеле къазауат баргъан зоналагъа кирирге эркин боладыла эмда саудюгер кемелени сауутландырыргъа болады.

Кемеге къаршчы джакъны кючленнгени бла, июлда-ноябрда Уллу Британияны сатыу-алыу флоту азыракъ кемени тас этеди. 1941 джылны биринчи джарымына кёре, экинчи джарымында 2,8 кереге аз кемеси къурбан болады немча суу тюбю кемелеге.

Алай а бир талай замандан немча флот джангыдан инициативаны къолгъа алады. АБШ-ны къазауатха къошулгъанындан сора немча суу тюбю кемелени иги кесеги Американы атлантика джагъаларына кёчеди. 1942 джылны биринчи кесегинде ингилиз-американ кемелени Атлантикада батдырылыуу эмда заран берилиуюню саны кёлтюрюледи. Кечирек кемелеге къаршчы джакъны амалларын игилитегенлери себебли эмда американ аскер флотну талай урууундан сора немча суу тюбю кемеле Атлантиканы ара районларына ыхтырыладыла.

Немча суу тюбю кемеле Атлантика океанны бютеулей акваториясына джайыладыла: [[Африка]]ны, [[Къыбыла Америка]]ны джагъаларында, Кариб бассейнде. 1942 джылны 22-чи августунда, талай бразил кемени немчалыла батдыргъандан сора, [[Бразилия]] [[нацист Германия|Германиягъа]] къазауат баямлайды. Андан сора Къыбыла Америкадагъы башха къралланы ачыуландырыргъа излемей, немча суу тюбю кемеле бу регионда сермешиулерин азайтадыла.

Бютеулей алыб къарасакъ, Германия талай джетишимни тышында ингилиз-американ тенгиз джюк ташыуну тохтаталмагъанды. 1942 джылны

=== Джерле арасы-африкан компанияла ===

1941 джылны джайында [[Джерле арасы тенгиз|Джерларасындагъы]] бютеу немча авиация совет-герман фронтха атылады. Бу ингилизлилени къолларын бошлайды, алайсызда алай уллу актив болмагъан итальян флот къымылдамаз халгъа келтириледи. 1942 джылны арасына ингилизлиле талай джетишимсизлик болсада, [[Италия]] бла [[Ливия]] эм [[Мисир]]деги итальян аскерлени арасында тенгиз байламны ахыры бла бузадыла.
[[Файл:Crusadertankandgermantank.jpg|thumb|200px|right|Тобрукну къатында урулгъан немча танка. 27-чи ноябрь 1941]]

1941 джылны джайына [[Шимал Африка]]да ингилиз аскерлени болумлары игилешеди.[[Эфиопия]]да итальянлыланы дженгилиую британлылагъа [[Кюнчыгъыш Африка]]дан шималгъа кючлени джиберирге мадар береди.

Болумну алагъа таб болгъаны бла хайырланыб, ингилиз аскерле 1941 джылны 18-чи ноябрында алгъа урадыла. 24-чю ноябрда немчала контратака этерге кюрешедиле, алай а къарыу этелмейдиле. Ингилизлиле [[Тобрук]]ну блокадасын юзедиле, сора алгъа джюрюшню тохтатмай Эль-Газалны, Дернаны эмда [[Бенгази]]ни кючлейдиле. Январгъа [[Киренаика]]ны къолгъа аладыла, алай а аскерлери уллу джерде джайылгъаны бла [[Роммель, Эрвин Йоханнес Ойген|Роммель]] хайырланыб, немча-итальян аскерлени алгъа урады, ала ингилиз фронтну юзюб шимал-кюнчыгъышха джюрюйдюле, алай а Эль-Газальны къатында тохтатыладыла. Аны бла фронт 4 айгъа шош болады.

1942 джылны 26-чы майына [[нацист Германия|Германия]] бла [[Италия]] [[Ливия]]да алгъа джюрюшню башлайдыла. Ингилизлиле ызларына ыхтырылыргъа керек боладыла. 21-чи июнда Тобрукдагъы ингилиз гарнизон капитуляция этеди. Итальян-немча аскерле джетишимли алгъа джюрюб барадыла, 1-чи июлда, [[Александрия]]дан 60 километр узакълыкъда, Эль-Аламейндеги ингилиз джакъ сызгъа джетедиле. Адай а былайда адам кёб тас этиб тохтаргъа керек боладыла. Августда Шимал Африкадагъа британ аскер башчылыкъ ауушдурулады. 30-чу августда немча аскерле [[Эль-Халфа]]ны къатында ингилиз джакъны юзерге кюрешедиле, алай къарыу этелмейдиле, адамларында кёб санда тас этедиле. Бу сермешиу бютеу кампанияны айланч нохтасыды дерге боллукъду.

1942 джылны 23-чю октябрында ингилизлиле алгъа джюрюшню башлайдыла, джауну джагъын юзюб Мисирни бютеу территориясын ариулайдыла.[[Ливия]]гъа кириб [[Киренаика]]ны кючлейдиле.

[[Файл:Westland Lysander - Madagascar WWII.jpg|thumb|200px|left|Британ АХК Мадагаскарда. декабрь 1942]]
Ол заманнга [[Африка]]да виши правительствону оноундагъы француз колония [[Мадагаскар]] ючюн сермешиуле барадыла. Баш чуруму ингилизлилеге бу айрымканны немча кемелеге база болур мадарлары болгъанды. 1942 джылны 5-чи майында айрымканнга ингилиз эмда къыбыла африкан аскерле десант этиледиле. Француз аскерле къаршчылансалада, ноябргъа капитуляция этерге керек боладыла. Мадагаскар [[Эркин Франция|«Эркин Францияны»]] къолуна тюшеди.

1942 джылны 8-чи ноябрында американ-ингилиз десант [[Француз Шимал Африка]]гъа тюшеди. Экинчи кюн [[Виши Режим|Виши]] кючлени башчысы [[Дарлан, Франсуа|Франсуа Дарлан]] американлыла бла бирлик болургъа келишеди эмда бютеу Француз Шимал Африкада оноуну къолгъа алады. Аннга джуубха немчалыла виши правительстводан эркинлик алыб къыбыла Францияны кючлейдиле, андан Тунисге аскер джибере башлайдыла. 13-чю ноябрда бирлик аскерле Тунисге Алжирден урадыла, ол кюн огъунакъ Тобрукну ингилизлиле къолгъа аладыла. Бирликни аскерлери Кюнбатыш Тунисге джетедиле, 17-чи ноябрда Тунисни кюнчыгъыш районларын къолгъа алыб бегиген немча аскерлеге тюртюледиле. 30-чу ноябргъа хауаны аманлыгъы себебли ачыкъ сермешиуле тохтайдыла, фронт 1943 джылны февралына дери шош болады.

=== Гитлерге къаршчы коалицияны къуралыуу ===

[[Германия]]ны [[СССР|СССР-ге]] чабханындан сора, [[Уллу Британия]] бла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] Совет Союз джанлы болгъанларын билдиргендиле, эмда аннга экономика болушлукъ этиб башлагъандыла. 1942 джылны 1-чи январында [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтонда]] СССР-ни, АБШ-ны, Уллу Британияны эмда [[Къытай]]ны келечилери Бирлешген Миллетлени Декларациясына къол салгъандыла, аны бла [[Гитлерге къаршчы коалиция]]гъа тамал салыннганды. Кечирек аннга дагъыда 22 кърал къошулгъанды.

=== Кюнчыгъыш фронтда немчалыланы экинчи алгъа джюрюшлери ===

Совет аскерледа, герман аскерледа 1942 джылны джайын алгъа джюрюш этер ючюн сакълагъандыла. Гитлер ауурлукъну къыбылагъа айландырыр муратда болгъанды. Аны чуруму экономика сылтаула болгъандыла-къыбыладагъы нефть бек керек болгъанды.&lt;br /&gt;
Совет аскер башчылыкъны стратегия планы уа «''тохтаусуз талай стратегия операция этиб, джауну резервлерин чачаргъа, аланы бир уллу кючге джыйылыб алгъа урууларына мадар бермезгеди''»&lt;ref&gt;Борис Соколов «Неизвестный Жуков». Мн., 2000, стр. 358&lt;/ref&gt;. &lt;br /&gt;
Къызыл Аскер эм башда, [[Баш Аскер Башчылыкъны Ставкасы|БАБ-ны Ставкасыны]] акъыл этгенине кёре,совет-герман фронтну орта секторунда кючлерин джыйяргъа керек болгъанды. Андан сора аскерле Харьковда, Кърымда алгъа джюрюш этерге планланнганды. Ленинградныда блокадасы юзюлюрге керек болгъанды.

Алай а 1942 джылны майында совет аскерлени [[Харьков операция (1942)|Харьковда алгъа джюрюшлери]] джетишимсиз бошалады. Немча аскерле урууну тохтатыб, кеслери уруб, совет аскерлени къаушатыб, алгъа джюрюш этгендиле. Совет аскерле Кърымдада къаушатылгъандыла. Совет аскерни къыбыладагъы позициялары къарыусуз болгъанды. Аны бла хайырланыб немча аскер башчылыкъ аскер кючлерин эки табагъа джибергендиле- [[Сталинград]] бла [[Кавказ]]гъа. &lt;br /&gt;
[[Воронеж]]ни къатында эмда [[Донбасс]]да ачы сермешиуледен сора [[аскерлени «Б» къаууму]] Дон суугъа чыгъады. Июлну ортасында [[Сталинград сермешиу]] башланады, анда совет аскерле кёб къурбан бериб джауну аскерлерин тыяладыла.&lt;br /&gt;
Кавказгъа джюрюш этген [[Аскерлени «А» къаууму]] 23-чю июлда Ростовну алыб, Къобан регионнга джюрюуню бардырады. 12-чи августда [[Краснодар]] тюшеди. Алай а Кавказ таулада эмда Новороссийскде совет аскерле джауну тыядыла.

Ол заманнга фронтну ара кесегинде совет аскер башчылыкъ джауну ржев-сычевм къауумну къаушатыр мурат бла алгъа джюрюш этеди. Алай а 30-чу июлдан сентябрны ахырына дери баргъан [[Биринчи Ржев-Сычёв операция|Ржев-Сычёв операция]] джетишимли бошалмайды. &lt;br /&gt;
[[Ленинградны блокадасы]]нда юзелмейдиле, алай совет аскерлени алгъа уруулары, немчалыланы шахарны штурм этгенден тыяды.

== Къазауатны ючюнчю кёзюую (ноябрь 1942 — июнь 1944) ==
=== Кюнчыгъыш фронтда тюрлениуле ===

1942 джылны 19-чу ноябрында Къызыл Аскер [[Волгоград|Сталинградны]] къатында алгъа джюрюшню башлайды, бу джюрюшню эсебинде эки немча, эки румын эмда бир итальян аскер къуршоуланыб къаушатылады.

Совет-герман фронтну ара кесегинде совет алгъа джюрюшню джетишимсизлиги огъуна ([[Экинчи Ржево-Сычёв операция|«Марс» операция]]) Германия стратегия болумун игилешдирелмейди.

1943 джылны аллында совет аскерле бютеу фронтда алгъа джюрюшню башлайдыла. [[Санкт-Петербург|Ленинградны]] блокадасы юзюлгенди, Курск дагъыда талай шахар къолгъа алыннгандыла. Февралда-мартда фельдмаршал [[Манштейн, Эрих фон|Манштейн]] дагъыда бир кере инициативаны къолгъа алыб, къыбылада совет аскерлени ызына ыхтыртады, алай а джетишимин андан ары ёсдюрелмейди.

1943 джылны июлунда немча аскер башчылыкъ ахыр кере кесине инициативаны, [[Курск сермешиу 1943|Курскны къатында сермешиуде]], алыргъа излейди, алай а кесин хорлатыб, аскер кючюда уллу заран алады. Бютеу фронта немча аскерле ызларына ыхтырылыб башлайдыла- ала [[Орёл]], [[Белгород]], [[Новороссийск]] кибик уллу шахарланы коядыла. [[Белорус ССР|Белоруссия]] бла [[Украин ССР|Украина]] ючюн сермешиуле башланадыла. Днепр ючюн сермешиуде Къызыл Аскер Германияны аскерлерин къаушатыб Солджагъа Украина бла Кърымны азатлайды.

1943 джылны ахырында-1944 джылны биринчи джарымында сермешиулени асламы къыбыла фронтлада барады. Немчалыла Украинаны территориясындан кетедиле. Къызыл Аскер къыбылада 1941 джылны чеклерине чыгъыб, [[Румыния]]гъа киреди.

=== Африка бла Италияда ингилиз-американ десант ===

1942 джылны 8-чи ноябрында [[Марокко]]да уллу ингилиз-американ десант тюшеди. Виши правительствону аскерлери уллу къаршчылыкъ этелмейдиле, ноябрында ахырына 900 километрни ётюб [[Тунис]]ге киредиле, ол заманнга ары немчалылада [[Кюнбатыш Европа]]дан аскер бёлекле джибередиле.

Ол заманда ингилиз аскер [[Ливия]]да алгъа джюрюш этеди. Былайдагъы итальян-герман аскерле [[Эль-Аламейн]]ни къатында тохтаялмай ызына ыхытырылыб Тунисге къайтадыла. 20-чы мартда бирлешген ингилиз-американ аскерле Тунисни ичине джюрюш этеди. Итальян-немча аскер башчылыкъ аскерлерин [[Италия]]гъа къоратыргъа излейди, алай а ол заманнга британ флот Джерларасын къолда тутханды. Къачаргъа джол кесилгени себебли 13-чю майда итальян-немча аскерле капитуляция этедиле.
1943 джылны 10-чу июлунда [[Бирликни кючлерини Сицилиягъа тюшюую|бирликни кючлери]] [[Сицилия]]гъа киредиле. Андагъы итальян аскерле къаршчылыкъ кёргюзмегенни орнунда джесир боладыла, сермешген джангыз немча 14-чю танка корпус болады. 22-чи июлда американ аскерле Палермону къолгъа аладыла, немчалыла айрымканны шимал-кюнчыгъышына ыхтырыладыла, Мессина ачыкъ богъазгъа джууукъ болур муратда. 17-чи августха немча бёлекле бютеу техникалары бла аууур сауутларын къоюб [[Апеннин джарымайрымкан]]нга къачадыла. Итальян аскерни хорланыуу, къралда болумду къыйын этеди. [[Муссолини, Бенито|Муссолинини]] режимин ушатмагъан адамланы саны ёседи. Король [[Виктор Эммануил III]] Муссолинини тюрмеге атаргъа оноу этеди, къралгъа башчылыкъгъа маршал Бадольону правительствосу келеди.

1943 джылны сентябрында ингилиз-американ аскерле Апеннин джарымайрымканны къыбыласына киредиле. Бадольо мамырлыкъ кесаматха къол салыб, Италияны къазауатдан чыкъгъанын баямлайды. Алай а Гитлер Муссолинини тюрмеден кюч бла чыгъартады, эмда къралны шималында [[Сало Республика]] атлы «гинджи» кърал къуратады.

[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Уллу Британия]]ны аскерлери 1943 джылны къачында шималгъа джюрюйдюле. 1-чи октябрда бирликни кючлери бла партизанла Неапольну азатлайдыла, 15-чи ноябргъа Болтурио сууда немча бетджанны къаушатыб шималгъа джолларын ачадыла. 1944 джылны январына бирликчиле Монте-Кассинодагъы немча бетджаннга («Къыш сыз») джетедиле. 1944 джылны январында, февралында эмда мартында ала юч кере немчалыланы бетджанларын алыб, [[Рим]]ге джол ачаргъа кюрешедиле, алай а хауаны аманлыгъы ючюн алгъа баралмай фронт шош болады. Аны бла бирге бирликчиле Римден къыбылада Анциода десант тюшюредиле, немчалыла не кючрешселеда хорлаялмайдыла. Майгъа хауа иги болгъанлай, 11-чи майда ингилиз-американ аскерле джангыдан алгъа урадыла ([[Монте-Кассинода сермешиу]]), бу джол немча аскерлени джакъларын къаушатыб Анциодагъы десант тюшген аскерле бла биригиб 4-чю июнда Римни азатлайдыла.

=== Германияны стратегия бомбалау ===

1943 джылны январында [[Касабланка конференция]]да Германия стратегия бомбалауну башларгъа оноу алынады. Нюзюрле аскер промышленностну объектлерни бла уллу шахарла болургъа керекдиле. Операция [[&quot;Пойнт-бланк&quot; операция|«Пойнт-бланк»]] код ат алады.

1943 джылны июлунда-августунда [[Гамбургну бомбалау|Гамбург бомбаланыды]]. Биринчи кёб самолет бла Германияны ичинде объектлеге учуу 17-чи августда [[Швайнфурт бла Регенсбургну бомбалау|Швайнфурт бла Регенсбургга экили рейд болады]]. Бобмбалаучу самолетла кеслерин къурутуучу самолетладан къоруулаялмагъанлары ючюн 20% чакълы бири тюшюрюледи. Быллай заран болургъа болмазлыгъын ангылаб P-51 Mustang къурутуучу самолетла келгинчи американ авиация учууну тохтады.

=== Гуадалканал. Азия ===

1942 джылны августундан башлаб 1943 джылны февралына дери япон эм американ аскерле Соломонну айрымканлары архипелагдагъы [[Гуадалканал (айрымкан)|Гуадалканал]] айрымкан ючюн сермешедиле. Бу сермешиуде Бирлешген Штатла дженгедиле. Гуадалканалгъа аскер джиберирге кереклик [[Джангы Гвинея]]дагъы япон кючлени къарыусуз этеди, аны бла хайырланыб бирликчи аскерле 1943 джылны аллында айрымканны японлулада ариулайдыла.

1942 джылны ахырында эмда бютеу 1943 джыл британ аскерле [[Мьянма|Бирмада]] алгъа джюрюш этерге кюрешедиле.

1943 джылны ноябрында бирликчиле Тарава атлы япон шахарны кючлейдиле.

=== Къазауатны ючюнчю кёзюуюнде конференция ===

Къазауатны фронтларында, артыкъсызда совет-герман фронтда болумну терк тюрлениую Бирликни эндиги джылгъа не этерлерини оноуун этерге керекли этеди. 1943 джылны ноябрында [[Каир конференция|конференции в Каирде]] эмда [[Тегеран конференция]]да бу оноула этиледиле.

== Къазауатны тёртюнчю кёзюую (июнь 1944 — май 1945) ==
=== Германияны Кюнбатыш фронту ===

1944 джылны 6-чы июнунда [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ-ны]], [[Уллу Британия]]ны эм [[Канада]]ны бирлик кючлери талай аны эс бёлюб тарихни эм уллу десант операциясын башлайдыла, аскерле [[Нормандия]]гъа тюшедиле.

Августда американ эм француз аскерле [[Франция]]ны къыбыласына тюшедиле, Марсель, Тулон шахарланы азатлагъандан сора, 25-чи августда Парижге киредиле, француз партизанла бла бирге аны кючлейдиле.

Сентябрда бирликчи кючле [[Бельгия]]гъа джюрюшню башлайдыла. 1944 джылны ахырына немчалыла кёб къыйын салыб кюнбатышда фронтну шош этедиле. 16-чы декабрда немчалыла [[Арденнле]]де алгъа джюрюш башлайдыла, бирликчилени аскер башчылыгъы уа Арденнлеге фронту башха кесеклеринде эмда резерв аскерлени болушлукъ иеди. Немчалыла [[Бельгия]]ны ичине 100 километрге киредиле, алай а 1944 джылны 25-чи декабрына немча алгъа джюрюш тохтайды, бирликчиле уа алгъа урадыла. Инициатива ызына къайтмаздан Бирликчилеге тюшеди. 27-чи декабргъа немчалыла Арденнледен ызына ыхтырыла башлайдыла. 1945 джылны январында, немчалыла Эльзасда Берликчилени эслерин бёлюрге талай контруруу этгендиле, алай а джетишимли болмагъандыла. Андан сора американ эмда француз аскерле Кольмар шахарны къатында 19-чу немча аскерни бёлеклерин къуршоугъа алыб, 9-чу февралгъа къаушатадыла («Кольмар чоюн»). Бирликчиле немча джакълыкъланы юзюб («Зигфридни Сызы») Германиягъа киредиле.

1945 джылны февралында-мартында бирликчиле Маас-Рейн операцияда Рейнден кюнатышдагъы бютеу Германияны кючлейдиле, немча аскерле Арденн эмда Маас-Рейн операциялада уллу зарауат кёрюб, Рейнни онг джагъасына ыхтырыладыла. 1945 джылны апрелинде бирликчиле «Б» аскер къауумну Рурда къуршоулаб 17-чи апрелге къаушатадыла, аны бла вермахт Германияны эм магъаналы индустрия региону -Рур индустрия районндан къуру къалады.

Бирликни кючлери Германияны ичине джюрюшню тохтатмай бардыргъандыла, 25-чи апрелге Эльбада совет аскерле бла тюбешгендиле. 2-чи майгъа британ эмда канада аскерле Германияны шимал-кюнбатышын кючлеб Данияны чеклерине джетгендиле.

Рур операция бошалгъандан сора бош болгъан американ кючле къыбыла фланнга, 6-чи аскер къауумгъа къошулгъандыла, ала Германияны къыбыла районлары бла Австрияны кючлер нюзюрде болгъандыла.

Къыбыла флангда американ эм француз аскерле Германияны къыбылассы, Австрияны кючлеб, 7-чи американ аскерни бёлеклери Альпладан Бреннер аууш бла ётюб, Шимал Италиядагъы 15-чи аскер къауумну кючлери бла бирлешедиле.

Шимал Италия:
[[Италия]]да бирликчилени алгъа джюрюшлери бек аъыртын баргъанды. Не кюрешселеда 1944 джылны ахырына джауну джагъын джыртыб По суудан ётелмегендиле. 1945 джылны апрелинде ала джангыдан сынагъандыла эмда немча бетджанланы («Готман сыз») къурутуб По сууну ёзенине киредиле.

1945 джылны 28-чи апрелинде итальян партизанла [[Муссолини, Бенито|Муссолинини]] тутуб асадыла. Шимал Италия саулайлай 1945 джылны майында ариуланады фашистледен.
[[Файл:April-1945fatality.jpg|thumb|Ёлюм]]

=== Совет алгъа джюрюш ===

1944 джылны джайында Къызыл Аскер бютеу фронту узунлугъуна алгъа урады. Къачха немча аскерледен [[Белорус ССР|Белоруссия]], [[Украин ССР|Украина]], [[Прибалтика]] азатланады. Джангыз Латвияны кюнбатышында къуршоуда немча аскер бирлик къазауатны ахырына дери къаршчыланады.

Шималда совет аскерлени алгъа джюрюшлеринден сора [[Финляндия]] къазауатдан чыгъарыгъын билдиреди, алай а немча аскерле Финляндияны территориясындан кетерге унамайдыла, аны бла тюненеги «сауут къарнашла» бир-бирлери бла къазауат этерге керек боладыла. Августда къазауатдна [[Румыния]], сентябрда — [[Болгария]] чыгъады. Немчалыла аскерлерин [[Югославия]] бла [[Греция]]дан къоратыб башлайдыла, анда оноуну къолгъа халкъ-азатлау кючле аладыла.

1945 джылны февралында [[Будапешт операция]] бардырылады, андан сора Германияны ахыр европачы бирликчиси — [[Венгрия]] — капитуляция этеди. [[Польша]]да алгъа джюрюш башланады, Къызыл Аскер [[Кюнчыгъыш Пруссия]]ныкъолгъа алады.

1945 джылны апрелини ахырында [[Берлин ючюн сермешиу]] башланады. Кеслерини хорланнганларын ангылаб, [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] и [[Геббельс, Йозеф|Геббельс]] кеслерин ёлтюредиле. 8-чи майда герман ара шахар ючюн эки ыйыкъ ачы къазауатдан сора немча башчылыкъ капитуляцияны актына къол салады. Германия терт оккупацион зонагъа юлешинеди: совет, американ, британ эмда француз.

14-15 майлады шимал [[Словения]]да Экинчи дуния къазауатны [[Европа]]да ахыр сермешиуу болгъанды, анда [[Югославияны Халкъ-Азатлау аскери]] немча эмда ала бла бирге болгъан кёб санда коллаборационистлени къаушатханды.

=== Къазауатны Шош океан театры ===

[[Шош океан]]да къазауат бирликчиле ючюн бек иги баргъанды. 1944 джылны июнунда американлыла [[Мариан айрымканла]]ны кючлейдиле. 1944 джылны октябрында Лейте богъазда уллу сермешиу болады, анда АБШ-ны кючлери тактика хорламлы боладыла. Къургъакъда сермешиуледе япон аскерле джетишимлиирек болгъандыла, ала бютеу Къыбыла Къытайны кючлеб Индокъытайдагъы аскерлери бла бирлешедиле.

== Къазауатны бешинчи кёзюую (май 1945 — сентябрь 1945) ==
=== Япония бла къазауатны бошалыуу ===

Европада къазауатны бошалыуундан сора антифашист коалицияны ахыр джауу [[Япония]] къалады. Бу заманнга Япониягъа 60-дан артыкъ кърал къазауат баямлагъанды. Алай а бу болумгъада къарамай японлула капитуляция этер акъыл этмейгендиле, хорламгъа дери къазауат этериклерин билдиргендиле. 1945 джылны июнунда японлула [[Индонезия]]ны, кечирекда Индокъытайны къоядыла. 1945 джылны 26-чы июлунда АБШ, Уллу Британия эмда Къытай японулулагъа ультиматум этгендиле, алай а ультиматум уналгъманды. 6-чы августда [[Хиросима]]гъа, юч кюнденда [[Нагасаки]]ге [[атом бомба]] атылыб, эки шахар джер бла тенг этиледиле. 8-чи августда СССР Япониягъа къазауат ачады, 9-чу августда алгъа уруб [[Маньчжурия]]дагъы япон [[Квантун аскер]]ни къаушатады. 2-чи сентябрда [[Япония]]ны толу капитуляциясыны актына къол салынады. Адам улуну эм уллу къазауаты бошалады.

== Оюмла бла багъала ==

* Къазауатны заманында, бир кере [[Уинстон Черчилль]], совет посол Иван Майскийни Уллу Британия берелликден аслам болушлукъ излегеб, унамасала СССР дженгилирге боллукъду дегенине ачыуланыб былай айтхайнды: {{Цитата|Эсигизге тюшюрюгюз, тёрт ай мындан алгъа биз сизни къралыгъыз бизге немчала джанында чабарыкъмысыз, чабарыкъ тюлмюсюз билмей эдик. Биз ол заманда болургъа боллукъду деген оюмда эдик, алай а ол заманда огъунакъ ахырында биз хорларыгъызбгъа ишегибиз джокъ эди. Бизни къутхарылыуубуз сизни джюрюуюгюзге байламлыды деб чырт сагъыш этмегенбиз. Не болсада, къалай джюрсегизда бизге гурушха этерге эркинлигигиз джокъду сизни.&lt;ref name=&quot;Ч 1&quot;&gt;Die Chronik des Zweiten Weltkrieges, Chronik Verlag,1Auflage 1994. ISBN 3-86047-136-8&lt;/ref&gt;}}

{{Цитата|
Аланы (Сталин), башларынада келмегенди, Гитлер алты ай андан алгъа аланы къурутур оноу этгенине. Аланы разведкалары Кюнчыгъышха кёб герман кючню атылгъанын билдирген эсе алагъа, ала кёб этилир керекли атламны  этмей къойгъандыла.
Сталин бла коммунист бачамала халатча халатланы тарих биле болмаз, ала орунларындан тебмей Россиягъа чабыуулну сакълагъандыла неда аланы не сакълагъанын ангыламагъандыла. Бусагъатха дери аланы эгоистлеге санагъанбыз. Алай а бу кёзюуде ала алай терен адамла болмагъанлары белгили болгъанды.|автор=Уинстон Черчилль, Экинчи дуния къазауат.}}

== Къазауатны эсеблери ==
[[Файл:Second world war europe animation small.gif|thumb|300px|Европада Экинчи дуния къазауатны баргъаны. Анимация]]
Экинчи дуния къазауат адам улуну джазыуунда уллу орун алгъанды. Аннга 62 кърал (дунияны адам санындан 80%) къошулгъанды. Къазауат 40 къралны территориясында бардырылгъанды. Сауутлу кючлеге 110 млн адам мобилизация этилгенди. Адам къурманны саны 50-55 млн адам чакълы бир болгъанды, аланы ичинде фронтлада 27 млн адам ёлгенди. Эм кёб адам къурман СССР, Къытай, Германия, Япония эмда Польша бергендиле.

Аскер джоюмла бла аскер заран 4 триллион доллар чакълы бир болгъанды. Джоюмла къралланы миллет хайырларыны 60-70% болгъанды. Къуру СССР, АБШ, Уллу Британия бла Германияны промышленносту 652,7 минг самолет, 286,7 минг танка, 1 млн тоб сауут, 4,8 млн пулемёт (Германия тышында), 53 млн шкок, автомат аны тышындада кёб аскер керек чыгъаргъандыла. Къазауат ёлчемсиз чачылыугъа, зарауатлыкъгъа келтиргенди, онла бла минг шахар, эл джер бла тенг этилгенди.

Къазауатдан сора [[Кюнбатыш Европа]]ны дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Дунияда эм баш къралла СССР бла АБШ болгъандыла. Уллу Британия бла Франция хорламларына къарамай къраыуларын тауусхандыла. Къазауат аланы эмда башха кюнбатыш европачы къралланы колониялыкъ империяланы тутар къарыулары болмагъанын ачыкъ кёргюзгенди. Африка бла Азияны къралларында колониялизмге къаршчы къозгъалыу кючленнгенди. Къазауатдан сора талай кърал бойсунмазлыкъларына ие болгъанды: [[Исландия]], [[Сирия]], [[Ливан]], [[Вьетнам]], [[Индонезия]]. [[Кюнчыгъыш Европа]]да социалист режимла салыннгандыла. Экинчи дуния къазауатны эм баш эсеблерини бирида [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|БМО-ну]] къуралыуу болгъанды.

Бир-бир къраллада къазауатны заманында къуралгъан партизан къозгъалыула,къазауатдан сорада кюрешлерин бардырыргъа кюрешгедиле. [[Греция]]да коммунистле бла къазауатха деричи правительствону арасында уруш [[Грецияда граждан къазауат|граждан къазауатха]] ёсгенди. Антикоммунист сауутлу кючле къазауатдан сора талай джылны Кюнбатыш Украинада, Прибалтикада, Польшада къазауат этгендиле. Къытайда 1927 джылда башланнган [[Къытайда граждан къазауат|граждан къазауатандан]] ары баргъанды.

[[Фашизм|Фашист]] и [[Миллетчи-социализм|нацист]] идеологияла [[Нюрнберг процесс]]де адамгъа къаршчы саналгъандыла эмда джасакъланнгандыла. Кёб кюнбатыш къралда, антифашист кюрешге актив къошулгъаны ючюн, коммунист партия джанлыланы саны ёсгенди.

[[Европа]] эки лагерге юлешиннгенди: кюнбатыш ([[Капитализм|капиталист]]) эм кюнчыгъыш ([[Социализм|социалист]]). Къазауатндан сора талай джылда эки блокну арасында илишкиле аманнга кетгендиле, [[Сууукъ къазауат]] башланнганды.

'''Къурманланы саны'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!style=&quot;text-align: left;background:#B0C4DE&quot;|Кърал
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Адам саны (1939)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Ёлген (Аскерчи)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Ёлген (граждан)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Ёлген (Чууутлула)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Бютеулей
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|1939 адам санына &lt;br /&gt;кёре тасны ёлчеми
|-
|align=left|'''[[Австралия]]''' || 6,998,000 || 39,400 || 700 || || 40,100 || 0.57%
|-
|align=left|'''[[Австрия]]''' || 6,653,000 || ||40,500 || 65,000 || 105,500 || 1.59%
|-
|align=left|'''[[Албания]]''' || 1,073,000 || 28,000 || ||200 || 28,200 || 2.63%
|-
|align=left|'''[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]''' || 131,028,000 || 416,800 ||1,700|| || 418,500 ||  0.32%
|-
|align=left|'''[[Бельгия]]''' || 8,387,000 || 12,100 ||49,600 ||24,400 || 86,100 || 1.02%
|-
|align=left|'''[[Мьянма|Бирма]]''' || 16,119,000 ||22,000 ||250,000 || || 272,000 || 1.16%
|-
|align=left|'''[[Болгария]]''' || 6,458,000 || 22,000 ||3,000 || || 25,000 || 0.38%
|-
|align=left|'''[[Бразилия]]''' || 40,289,000 || 1,000 || 1,000 || || 2,000  || 0.00%
|-
|align=left|'''[[Германия]]''' || 69,623,000 || 5,533,000 || 1,600,000 ||160,000 ||7,293,000 ||  10.47%
|-
|align=left|'''[[Греция]]''' || 7,222,000 || 20,000 ||220,000||71,300 ||311,300 ||  4.31%
|-
|align=left|'''[[Дания]]''' || 3,795,000 || 2,100 || 1,000 || 100 || 3,200 ||  0.08%
|-
|align=left|'''[[Джангы Зеландия]]''' || 1,629,000 ||11,900|| || || 11,900 ||  0.67%
|-
|align=left|'''[[Индокъытай]]'''|| 24,600,000 || || 1,000,000|| || 1,000,000 ||  4.07%
|-
|align=left|'''[[Индия]]''' || 378,000,000 || 87,000 || 1,500,000 || || 1,587,000 ||  0.42%
|-
|align=left|'''[[Индонезия]]''' || 69,435,000 || ||4,000,000|| || 4,000,000 ||  5.76%
|-
|align=left|'''[[Иран]]''' || 14,340,000 || 200 || || || 200 ||  0.00%
|-
|align=left|'''[[Ирак]]''' || 3,698,000 || 1,000 || || || 1,000 ||  0.03%
|-
|align=left|'''[[Ирландия]]''' || 2,960,000 ||  ||200 || || 200 ||  0.00%
|-
|align=left|'''[[Исландия]]''' || 119,000 || || 200 || ||200 ||  0.17%
|-
|align=left|'''[[Испания]]''' || 25,637,000 || 4,500 || || ||4,500 ||  0.02%
|-
|align=left|'''[[Италия]]''' || 44,394,000 || 301,400 || 145,100 || 8,000 || 454,500 ||  1.02%
|-
|align=left|'''[[Канада]]''' || 11,267,000 || 45,300 || || || 45,300 ||  0.40%
|-
|align=left|'''[[Куба]]''' || 4,235,000 ||  || 100 || ||100 || 0.00%
|-
|align=left|'''[[Корея]]''' || 23,400,000 ||  || 378,000 || || 378,000 ||  1.6%
|-
|align=left|'''[[Кюнчыгъыш Тимор]]''' || 500,000 || ||55,000|| || 55,000 ||  11.00%
|-
|align=left|'''[[Къыбыла Африка Республика]]''' || 10,160,000 || 11,900 || || ||11,900||  0.12%
|-
|align=left|'''[[Къытай Республикаi|Къытай]]''' || 517,569,531 || 3,800,000 || 16,200,000 || ||20,000,000 ||  3.86%
|-
|align=left|'''[[Латвия]]''' || 1,995,000 || || 147,000 || 80,000 || 227,000 ||  11.38%
|-
|align=left|'''[[Литва]]''' || 2,575,000 || || 212,000 ||141,000|| 353,000 ||  13.71%
|-
|align=left|'''[[Люксембург]]''' || 295,000 || || 1,300 ||700|| 2,000 || 0.68%
|-
|align=left|'''[[Маджар]]''' || 9,129,000 || 300,000 || 80,000 ||200,000 ||580,000 ||  6.35%
|-
|align=left|'''[[Малайзия]]''' || 4,391,000 || ||100,000 || ||100,000 ||  2.28%
|-
|align=left|'''[[Мальта]]''' || 269,000 || || 1,500 || || 1,500 || 0.56%
|-
|align=left|'''[[Мексика]]''' || 19,320,000 || ||100 ||  || 100 ||  0.00%
|-
|align=left|'''[[Монголия]]''' || 819,000 || 300 || || || 300 || 0.04%
|-
|align=left|'''[[Нидерландла]]''' || 8,729,000 || 15,800 || 124,500|| 106,000 ||246,300||  2.82%
|-
|align=left|'''[[Ньюфаунленд бла Лабрадор]]''' || 300,000 ||1,000||100|| || 1,100 ||  0.37%
|-
|align=left|'''[[Норвегия]]''' || 2,945,000 || 3,000 || 5,800 || 700 || 9,500 ||0.32% 
|-
|align=left|'''[[Польша]]''' || 34,849,000 || 160,000 || 2,440,000 ||3,000,000 || 5,600,000 ||  16.07%
|-
|align=left|'''[[Румыния]]''' || 19,934,000 || 300,000|| 64,000 || 469,000 ||833,000||  4.22%
|-
|align=left|'''[[Сингапур]]''' || 728,000 || || 50,000 || ||50,000 || 6.87%
|-
|align=left|'''[[Совет Социалист Республикаланы Союзу|Совет Союз]]''' || 168,500,000 || 10,700,000 || 11,400,000 || 1,000,000 || 23,100,000 ||  13.71%
|-
|align=left|'''[[Таиланд]]''' ||15,023,000 || 5,600|| 300 || ||5,900 ||  0.04%
|-
|align=left|'''[[Туркия|Тюрк]]'''||30.000.000|| ||200|| ||200||0.00%
|-
|align=left|'''[[Уллу Британия]]''' || 47,760,000 || 382,600 || 67,800 || || 450,400 ||  0.94%
|-
|align=left|'''[[Филиппинле]]''' || 16,000,000 || 57,000 || 90,000 || ||147,000 ||  0.92%
|-
|align=left|'''[[Финляндия]]''' || 3,700,000 || 95,000 || 2,000 || || 97,000 ||  2.62%
|-
|align=left|'''[[Франция]]''' || 41,700,000 || 217,600 || 267,000|| 83,000 ||567,600|| 1.36%
|-
|align=left|'''[[Чехословакия]]''' || 15,300,000 || 25,000 || 43,000 || 277,000 || 345,000||  2.25%
|-
|align=left|'''[[Швеция]]'''|| 6,341,000 || 200 || 2,000 || ||2,200 || 0.03%
|-
|align=left|'''[[Швейцария]]'''|| 4,210,000 || || 100|| ||100 || 0.00%
|-
|align=left|'''[[Шош океан]]''' || 1,900,000 || ||57,000|| ||57,000|| 3.00%
|-
|align=left|'''[[Эстония]]''' || 1,134,000 || || 40,000 || 1,000 ||41,000 ||3.62%
|-
|align=left|'''[[Эфиопия]]''' || 17,700,000 || 5,000 || 95,000 || || 100,000 ||  0.6%
|-
|align=left|'''[[Югославия]]''' || 15,400,000 || 446,000 || 514,000 ||67,000 ||1,027,000 ||  6.67%
|-
|align=left|'''[[Япония]]''' || 71,380,000|| 2,100,000 || 580,000 || || 2,680,000 ||  3.75%
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|align=left|'''Бютеулей''' ||1,991,913,000 || 25,173,700 || 41,830,600 || 5,754,400 ||72,758,900 ||  3.71% 
|}

{{refs}}
{{Commonscat|World War II}}
{{Сайланнган статья}}

[[Категория:Экинчи дуния къазауат| ]]</text>
      <sha1>fzlhnfmhtnui3t9cjhga6bgoyfompf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125891</id>
      <parentid>125881</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T19:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170386" sha1="eed5ovioe4hqnvp0z9qwnmv5vg9u0do" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    ='''Экинчи дуния къазауат'''
|partof      = 
|сурат       = [[Файл:Infobox collage for WWII.PNG|300px]] 
|башлыкъ     = ''Башындагъы сол учдан башлаб, сагъат бурулгъаныча'': Ваньцзялинде сермешиуде къытай аскер; Эль-Аламейнде биринчи сермешиуню заманында 25-фунтлу австралий тоб; Ju 87 немец бомбалаучу (1943—1944 къыш); американ аскер-тенгиз кючле Лингайен богъазда, [[Филиппинле]]; Вильгельм Кейтель Германияны капитуляциясыны юсюнден актха къол салады; совет аскер Сталинград ючюн сермешиуде
|датасы= 1-чи сентябрь 1939 — 2-чи сентябрь 1945
|джери = [[Европа]], [[Кюнчыгъыш Азия|Кюнчыгъыш]] эм [[Къыбыла-кюнчыгъыш Азия]], [[Шимал Африка|Шимал]], Шимал-кюнчыгъыш эм [[Кюнбатыш Африка]], [[Кюнбатыш Азия]], [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Индий океан|Индий]], [[Шош океан|Шош]] эмда [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] океанла.
|чуруму = [[Экинчи дуния къазауатны чурумлары|Талай къралны политикалары; Версаль-Вашингтон системаны эсеблери; дуния экономика кризис]].
|эсеби = Гитлерге къаршчы коалицияны хорламы. [[БМО|БМО-ну]] къуралыуу. [[Фашизм]] бла [[Миллет-социализм|Нацизм]] идеологияланы джасакъ этиу. [[СССР]] бла [[АБШ]] деу къралла боладыла. [[Уллу Британия]] бла [[Франция]]ны дуния политикада ауурлукълары азалады. Дуния эки тюрлю джамагъат-политика системасы болгъан бир-бирине къаршчы лагерге юлешинеди: [[Социализм|социалист]] эм [[Капитализм|капиталист]]. [[Сууукъ къазауат]] башланады. Уллу колониялы империяланы [[Деколонизация|деколонизациясы]].
|къаршчы1 =
'''[[Гитлерге къаршчы коалиция]] эмда аны джанлыла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|20px|border]] [[СССР]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уллу Британия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|20px|border]] [[Къытай Республика]]&lt;br /&gt;&lt;hr&gt;
[[Файл:Flag of Norway.svg|20px|border]] [[Норвегия]]&lt;br /&gt; 
[[Файл:Flag of Poland.svg|20px|border]] [[Польша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Australia.svg|20px|border]] [[Австралия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of France.svg|20px|border]] [[Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Югославия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Denmark.svg|20px|border]] [[Дания]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Greece (1828-1978).svg|20px|border]] [[Греция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Canadian_Red_Ensign_1921-1957.svg|20px|border]] [[Канада]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of New Zealand.svg|20px|border]] [[Джангы Зеландия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|20px|border]] [[Чехословакия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|20px|border]] [[Монголия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px|border]] [[Къыбыла Африка Бирлик]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Brazil (1889-1960).svg|20px|border]] [[Бразилия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Mexico.svg|20px|border]] [[Мексика]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Ethiopia (1897).svg|20px|border]] [[Эфиопия]]&lt;br /&gt;
----
'''Фашист блокдан чыкъгъан къралла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния Королевство|Румыния]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]] [[Болгария]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|border]] [[Италия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Finland.svg|20px|border]] [[Финляндия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Hungary 1940.svg|20px|border]] [[Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iraq 1924.svg|20px|border]] [[Ирак]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iran (1925).svg|20px|border]] [[Иран]]&lt;br /&gt;
----
'''Германиягъа къазауат баямлагъан, алай а къазауатха къошулмагъан къралла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Nepal.svg|20px|border]] [[Непал]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Panama.svg|20px|border]] [[Панама]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Argentina.svg|20px|border]] [[Аргентина]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Чили]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Cuba.svg|20px|border]] [[Куба]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] [[Перу]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Guatemala.svg|20px|border]] [[Гватемала]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Colombia.svg|20px|border]] [[Колумбия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Paraguay.svg|20px|border]] [[Парагвай]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Ecuador.svg|20px|border]] [[Эквадор]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Costa Rica.svg|20px|border]] [[Коста-Рика]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of San Marino.svg|20px|border]] [[Сан-Марино]]&lt;br /&gt;
 [[Гондурас]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of El Salvador.svg|20px|border]] [[Сальвадор]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Haiti.svg|20px|border]] [[Гаити]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Nicaragua.svg|20px|border]] [[Никарагуа]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Liberia.svg|20px|border]] [[Либерия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Turkey.svg|20px|border]] [[Туркия|Тюрк]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|20px|border]] [[Сауд Арабия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] [[Уругвай]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Lebanon.svg|20px|border]] [[Ливан]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Venezuela.svg|20px|border]] [[Венесуэла]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] [[Боливия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of India.svg|20px|border]] [[Индия]]
|къаршчы2 =
'''[[Нацист блокну къраллары]]''':&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Уллу Германия рейх|Германия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Япон Империя]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|border]] [[Фашист Италия|Италия]]&lt;br /&gt;&lt;hr&gt;
[[Файл:Flag of Hungary 1940.svg|20px|border]] [[Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Philippe_Pétain,_Chief_of_State_of_Vichy_France.svg|20px|border]] [[Вишини режими|Виши Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Finland.svg|20px|border]] [[Финляндия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния Королевство|Румыния]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]] [[Болгария]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|20px|border]] [[Словакия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Бойсунмагъан Хорват Кърал|Хорватия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Thailand.svg|20px|border]] [[Таиланд]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Manchukuo.svg|20px|border]] [[Маньчжоу-го]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iraq 1924.svg|20px|border]] [[Иракъ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Iran (1925).svg|20px|border]] [[Иран]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Mengjiang.svg|20px|border]] [[Мэнцзян]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Republic of China-Nanjing (Outdoors).jpg|20px|border]] Къытай Республика ([[Ван Цзинвэй|Ван Цзинвэйни режими]])&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Philippines.svg|20px|border]] [[Экинчи Филиппин Республика|Филиппинле]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Burma 1943.svg|20px|border]] [[Бирма Кърал|Бирма]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Old Flag Of Vietnam.svg|20px|border]] [[Вьетнам империя|Вьетнам]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Laos.svg|20px|border]] [[Лаос]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg|20px|border]] [[Камбоджия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:1931 Flag of India.svg|20px|border]] [[Азад Хинд]]&lt;br /&gt;
----
'''Нацист блок джанлы къралла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|20px|border]] [[Испания]]&lt;ref&gt; «[[Кёк дивизия]]ны» Кюнчыгъыш фронтха джибергенди эмда испан портлагъа немча суу тюбю кемелени алгъанды&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Albania_(1939-1943).svg|20px|border]] [[Уллу Албания]]&lt;br /&gt;
|командир1 = 
[[Файл:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|20px|border]] [[Иосиф Сталин]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Франклин Рузвельт]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уинстон Черчилль]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|20px|border]] [[Чан Кайши]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of France.svg|20px|border]] [[Голль, Шарль де|Шарль де Голль]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Australia.svg|20px|border]] [[Кёртин, Джон|Джон Кёртин]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|20px|border]] [[Броз Тито, Иосип|Иосип Броз Тито]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Poland.svg|20px|border]] [[Рыдз-Смиглы, Эдвард|Эдвард Рыдз-Смиглы]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Canadian_Red_Ensign_1921-1957.svg|20px|border]] [[Кинг, Уильям Лайон Маккензи|Уильям Лайон Маккензи Кинг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of New Zealand.svg|20px|border]] [[Саваж, Майкл Джозеф|Майкл Джозеф Саваж]] †
|командир2 =
[[Файл:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|20px|border]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]] †
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Тодзио Хидэки]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|border]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Philippe_Pétain,_Chief_of_State_of_Vichy_France.svg|20px|border]] [[Петен, Анри Филипп|Анри Филипп Петен]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Hungary 1940.svg|20px|border]] [[Хорти, Миклош|Миклош Хорти]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Finland.svg|20px|border]] [[Рюти, Ристо|Ристо Рюти]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Антонеску, Ион Виктор|Ион Виктор Антонеску]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]] [[Борис III]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|20px|border]] [[Тисо, Йозеф|Йозеф Тисо]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Croatia Ustasa.svg|20px|border]] [[Павелич, Анте|Анте Павелич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Thailand.svg|20px|border]] [[Махидол, Ананда|Ананда Махидол]]
|къурманла1 = '''Ёлген аскерчи:''' 17 миллиондан артыкъ &lt;br /&gt;
'''Граждан адамла:''' 33 миллиондан артыкъ&lt;br /&gt;
'''Бютеулей:''' 50 миллион чакълы бир&lt;br /&gt;
|къурманла2 = '''Ёлген аскерчи:''' 8 миллион чакълы бир&lt;br /&gt;
'''Граждан адамла:''' 4 миллион&lt;br /&gt;
'''Бютеулей:''' 12 миллион&lt;br /&gt;
|белги=&lt;references/&gt;
}}
'''Экинчи дуния къазауат''' [[1939 джыл|1939 джылны]] 1-чи сентябрында башланыб&lt;ref&gt;Бу дата кёб тинтиучу бла терсге саналады.&lt;/ref&gt; — [[1945 джыл|1945 джылны]] 2-чи сентябрында бошалгъанды. Эки аскер-политика коалицияны сауутлу урушу, [[Адам улу|адам улуну]] тарихинде эм уллу, эм къанлы къазауатха саналады. Бу къазауатха 62 кърал къатышханды. Сермешиуле юч [[континент]] бла терт [[Океан|океанны]] сууларында болгъандыла.

== Кошулгъанла ==

Башында айтылгъаныча, къазауатха 62 кърал къатышханды. Бу сан къазауатны баргъан заманында тюрленнгенди. Къралланы бир къаууму сермешиулеге къатышмасада, бирликчилерине азыкъ, сауут бла болушханды, бир къаууму уа къазауатны баямлагъандан ары бармай, къазауатха къошулгъан ат этгендиле.

[[Гитлерге къаршчы коалиция]]гъа [[Польша]], [[Уллу Британия]], [[Франция]] (1939 джылдан башлаб), [[СССР]] (1941 джылдан башлаб), [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] (1941), [[Къытай]], [[Австралия]], [[Канада]], [[Югославия]], [[Нидерландла]], [[Норвегия]], [[Джангы Зеландия]], [[Къыбыла Африка Бирлик]], [[Чехословакия]], [[Бельгия]], [[Греция]], [[Эфиопия]], [[Дания]], [[Бразилия]], [[Мексика]], [[Монголия]], [[Люксембург]], [[Непал]], [[Панама]], [[Аргентина]], [[Чили]], [[Куба]], [[Перу]], [[Гватемала]], [[Колумбия]], [[Коста-Рика]], [[Доминикан Республика|Доминикан республика]], [[Албания]], [[Гондурас]], [[Сальвадор]], [[Гаити]], [[Парагвай]], [[Эквадор]], [[Сан-Марино]], [[Туркия|Тюрк]], [[Уругвай]], [[Венесуэла]], [[Любнан]], [[Сауд Арабия]], [[Никарагуа]], [[Либерия]], [[Боливия]] киргендиле. Къазауатны баргъаны бла талай кърал нацист блокдан чыгъыб бу коалициягъа къошулгъаныла: [[Иран]] (1941), [[Иракъ]] (1943), [[Италия]] (1943), [[Румыния]] (1944), [[Болгария]] (1944), [[Маджар]] (1945), [[Финляндия]] (1945).

Алагъа къаршчы [[Гитлер коалиция|нацист блокну къраллары]] болгъандыла: [[нацист Германия|Германия]], [[Италия]] (1943 дери), [[Япон империя]], [[Финляндия]] (1944 дери), [[Болгария]] (1944 дери), [[Румыния]] (1944 дери), [[Маджар]] (1945 дери), [[Словакия]], [[Таиланд]] (Сиам), [[Иракъ]] (1941 дери), [[Иран]] (1941 дери), [[Маньчжоу-Го]], [[Хорватия]]. Оккупация этилген джерледе кеслери башларына оноу этерге эркинликсиз «гинджи» къралла къуралгъандыла, ала фашист коалициягъа кирселеда, сермешиуге къошулмагъанны орнунда болгъандыла: [[Вишини Режими|Виши Франция]], [[Сало Республика]], [[Сербия]], [[Уллу Албания]], [[Черногория]], [[Ич Монголия]], [[Бирма]], [[Филиппинле]], [[Вьетнам]], [[Камбоджа]], [[Лаос]]. Германия бла Япония джанлы болуб кёб санда коллаборацинист саутлу кюч сермешгенди, ала фашист коалициягъа къаршчы къралланы адамларындан къуралгъандыла, сёз ючюн: [[Орус Къутхарыу Аскер|ОКъА]] (РОА), [[Орус Къутхарыу Халкъ Аскер|ОКъХА]] (РОНА), [[CC|CC-ни]] тыш кърал дивизиялары (орус, украин, белорус, эстон, 2 латыш, норвег-дат, 2 голланд, 2 белгиячы, 2 босниячы, француз, албан), [[&quot;Азат Индия&quot;|«Азат Индия»]]. Аны тышында нацист блокну джанында нейтрал саналгъан, алай нацистлеге иги къарагъан къралладан, кеслери келиб къошулгъан адамла сермешгендиле: [[Испания]]дан ([[Кёк дивизия]]), [[Швеция]]дан эмда [[Португалия]]дан.

== Къазауат баргъан территорияла ==

Сермешиуле болгъан территорияны беш театргъа юлеширге боллукъду:
* [[Экинчи дуния къазауатны Кюнбатыш-Европа театры|Кюнбатыш-Европа театр]]: [[Кюнбатыш Германия]], [[Дания]], [[Норвегия]], [[Бельгия]], [[Люксембург]], [[Нидерландла]], [[Франция]], [[Уллу Британия]] (авиабомбалау), [[Атлантика океан|Атлантика]].
* [[Экинчи дуния къазауатны Кюнчыгъыш-Европа театры|Кюнчыгъыш-Европа театр]]: [[СССР]] (кюнбатышы), [[Польша]], [[Финляндия]], Шимал [[Норвегия]], [[Чехословакия]], [[Румыния]], [[Маджар]], [[Болгария]], [[Югославия]], [[Австрия]] (кюнчыгъышы), [[Кюнчыгъыш Германия]], [[Баренцни тенгизи]], [[Балтика тенгиз]], [[Къара тенгиз]].
* [[Экинчи дуния къазауатны джерле арасы тенгиз театры|Джерле арасы тенгиз театр]]: [[Югославия]], [[Греция]], [[Албания]], [[Италия]], джерле арасы тенгиздеги айрымканла ([[Мальта]], [[Кипр]] д.б.), [[Мисир]], [[Ливия]], [[Француз Шимал Африка]], [[Сирия/Сирия]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Джерле арасы тенгиз]].
* [[Экинчи дуния къазауатны африка театры|Африкан театр]]: [[Эфиопия]], [[Итальян Сомали]], [[Британ Сомали]], [[Кения]], [[Судан]], [[Француз Кюнбатыш Африка]], [[Француз Экватор Африка]], [[Мадагаскар]].
* [[Экинчи дуния къазауатны шош океан театры|Шош океан театр]]: [[Къытай]] (кюнчыгъышы эмда [[Манчжурия|шимал-кюнчыгъышы]]), [[Япония]] ([[Корея]], [[Къыбыла Сахалин]], [[Курил айрымканла]]), [[СССР]] ([[Узакъ Кюнчыгъыш]]), [[Алеут айрымканла]], [[Монголия]], [[Гонконг]], [[Француз Индокъытай]], [[Бирма]], [[Андаман айрымканла]], [[Малайя]], [[Сингапур]], [[Саравак]], [[Голланд Ост-Индия]], [[Сабах]], [[Бруней]], [[Джангы Гвинея]], [[Папуа]], [[Соломонну Айрымканлары|Соломонну айрымканлары]], [[Филиппинле]], [[Гавай айрымканла]], [[Гуам]], [[Уэйк]], [[Мидуэй]], [[Мариан айрымканла]], [[Каролин айрымканла]], [[Маршаллны Айрымканлары]], [[Гилбертни айрымканлары]], дагъыда [[Шош океан]] бла [[Индий океан]]ны кёб ууакъ айрымканы.

== Къазауатны чурумлары ==
=== [[Европа]]да къазауатны чурумлары ===

[[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль кесамат]] [[Германия]]ны аскер джаны бла уллу тыйгъычда тутханды.
1922 джылны апрелинде-майында Шимал Италияда Рапалло шахарда [[Генуэз конференция]] бардырылгъанды. Ары [[РСФСР|Совет Россияны]] келечилери: [[Чичерин, Георгий|Георгий Чичерин]] (председатель), [[Красин, Леонид|Леонид Красин]], [[Иоффе, Адольф|Адольф Иоффе]] эмда башхала чакъырылгъандыла. Германияны ([[Веймар республика]]ны) [[Ратенау, Вальтер|Вальтер Ратенау]] келечилик этгенди. Бу конференцияны баш темасы [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора келген заран ючюн бир-бирлерине дау этмеу болгъанды. Бу конференцияны ахырында [[Рапалло кесамат (1922)|Рапалло кесамат]] алыннганды. Ол кесамат [[РСФСР]] бла [[Веймар республика]]ны арасында дипломатия илишкилени орнуна келтиргенди. Совет Россиягъа бу кесамат тарихинде биринчи халкъла арасы келишиу болгъанды. Ол заманнга дери закон тышында болгъан Германиягъы бу кесамат уллу магъана тутханды, бу кесамат бла Германия дуния джамагъат бла танылгъан, къабыл этилген къралланы сафына къайтханды.

1922 джылны 11-чи августунда джашыртын келишиу бла Германиягъа [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль кесамат]] бла джасакъ болгъан саутланыу Совет Россияны болушлугъун гарантия этгенди. Бу келишиуге кёре саутланы джангы юлгюлери Германияда тюл, Россияда сыналлыкъдыла. Россия джашыртын Германиягъа сауут чыгъарыргъа керек материалла сатаргъа унагъанды&lt;ref name=&quot;MK&quot;&gt;''Martin Kitchen''. The Cambridge Illustrated History of Germany:-Cambridge University Press 1996 ISBN 0-521-45341-0&lt;/ref&gt;.

1928 джылны 27-чи июлунда [[Париж]]де [[Бриан — Келлогну пакты]]на къол салынады. Бу кесамат къазауатны миллет политиканы саууту кибик хайырланмазгъа деген борчну алдырады къол салгъан къралгъа. Пакт официал халда 1929 джылны 24-чю июлунда кючге кирирге керек эди, алай а кючге киргинчи огъунакъ [[Москва]]да «Литвиновну протоколу» атлы протоколгъа къол салынады. Ол протокол бу кесаматны болджалдан алгъа [[СССР]], [[Польша]], [[Румыни]]я, [[Эстония]] эмда [[Латвия]]ны арасында кючге киргизеди. 1929 джылны 1-чи апрелинде протоколгъа [[Туркия|Тюрк]], 5-чи апрелде уа [[Литва]] къошулады.

1932 джылны 25-чи июлунда Польша бла Совет Союзну арасында Бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесаматха къол салынады. Аны бла Польша Кюнчыгъышдан агрессия къоркъуудан кесин сакъларгъа кюрешеди.

1933 джылда Германияда властха [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]] башчылыкъ этген [[Миллет-социалист ишчи партия]]ны келиуу бла, Германия Версаль кесаматны тыйгъычларын къулакъгъа алмай башлайды. Сёз ючюн джасакъ болгъан аскерге чакъырыуну орнуна салыб, сауутлу кючлени санын терк кёлтюреди, сауут бла аскер техниканы чыгъарыуда да уллу кёлтюрюу болады. 1933 джылны 14-чю октябрында Германия [[Миллетлени Лигасы]]ндан чыгъады эмда Сауутланмауну юсюнден бардырылгъан Женева конференциягъа къошулургъа унамайды. 1934 джылны 26-чы январында Польша бла Германияны арасында бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесамат къабыл этиледи. 1934 джылны 24-июлунда Германия Австрияны ара шахары Венада правительствогъа къаршчы путч этиб, [[аншлюс]] этерге излейди, алай а итальян диктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолинини]] къаршчы болгъаны себебли тохтатады.

30-чу джыллада [[Италия]] да агрессиялы политиканы бардыргъанды. 1935 джылны 3-чю октябрында [[Эфиопия]]гъа чабады, эмда 1936 джылны майына бютеулей къолгъа алады ([[Итальян-эфиоп къазауат (1935-1936)|итальян-эфиоп къазауат]]). 1936 джыл Итальян империя баям этиледи. [[Джерле арасы тенгиз]] «Бизни тенгиз» ат алады ([[Латин тил|лат.]] — ''Mare Nostrum''). Быллай агрессиялы чыгъышла кюнбатыш къралла бла [[Миллетлени Лигасы]]ны джанындан ушатылмайды. Кюнбатыш къралла бла илишкилерини аман болууу Италияны Германия бла джууукълашдырады. 1936 джылны январында Муссолини, немчала джанындан Австрияны аннексиясын, ала Адриатикагъа къол узатмасала, унайды. 1936 джылны 7-чи мартында герман аскерле [[Рейн демилитаризация зона]]ны кючлейдиле. [[Уллу Британия]] бла [[Франция]] уллу къаршчылыкъ кёргюзмей, джангыз формал халда протест билдиредиле. 1936 джылны 25-чи ноябрында [[Германия]] бла [[Япония]] [[Антикоминтерн пакт]]ны аладыла. Бу пактха кёре ала коммунист идеологиягъа къаршчы биргелей кюреширик болгъандыла. 1937 джылны 6-чы ноябрында пактха [[Италия]]да къошулады.

Британияны премьер-министри Чемберлен бла Гитлерни арасында 1938 джылны 30-чу сентябрында Уллу Британия бла Германия арасында чабмау бла бютеу дау сорууланы мамырлыкъда оноуун этилирни юсюнден келишиу декларациягъа къол салыннганды. 1938 джылда Чемберлен Гитлер бла юч кере тюбешгенди, Мюнхенде тюбешиуюнден сора уа ол Лондоннга кесини белгили «Мен сизге мамырлыкъ келтирдим» сёзлери бла къайтады.

1938 джылны мартында [[Германия]] къаршчылыкъ, тыйгъыч кёрмей, кесине [[Австрия]]ны къошады ([[Аншлюс]]). 

Француз Республиканы тыш ишлерини министри Жорж Боннэ бла Герман Рейхни тыш ишлерини министри Иоахим Риббентроп, 1938 джылны 6-чы декабрында француз-герман декларациягъа къол саладыла.

1938 джылны октябрында [[Мюнхен келишиу]]ге таяныб, Германия [[Чехословакия]]гъа кирген [[Судет область|Судет областны]] кючлейди. Бу актха Ингилизда, Францияда разы боладыла. Чехословакияны оюмуна ау киши да тынгылмайды. 1939 джылны 15-чи мартында, Мюнхен келишиуню бузуб, [[Чехия]]ны оккупация этеди. Чех территорияда немчалагъа бойсуннган [[Богемия бла Моравияны протектораты]] къуралады. Маджар бла Польшада къошадыла юлюшлерин Чехославакияны юлешиуде. [[Словакия]] уа герман болушлукъ бла кесини азатлыгъын баямлайды. 1939 джылны 24-чю февралында [[Антикоминтерн пакт]]ха [[Маджар]], 27-чи мартда — [[Испания]] къошуладыла.

Ол заманнга дери Германияны агрессив чыгъышлары [[Уллу Британия]] бла [[Франция]]ны джанындан уллу къаршчылыкъ кёрмейдиле, ала къазауатны башлаб къояргъа къоркъуб, джарашыу политика бла [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль кесаматны]] къутхарыргъа кюрешедиле. Алай а Мюнхен кесаматны бузулгъанындан сора бу эки къралда да Гитлерге къаршчы къаты политика бардырылыргъа керек болгъаны терен ангылана башлайды. [[Германия]] джанындан андан ары агрессия политиканы тохтатыр умутлу, Уллу Британия бла Франция [[Польша]]гъа [[Ингилиз-поляк аскер альянс|аскер гарантияла]] бередиле. [[Италия]] [[Албания]]ны 1939 джылны 7-12 апрелинде кючлегенинден сора, аллай гарантияла ([[Итальян-албан къазауат]]) [[Румыния]] бла [[Греция]]гъада бериледиле.

Объектив чурумла Совет Союзнуда Версаль системагъа къаршчы этгендиле. [[Биринчи дуния къазауат]]ны, [[Октябрь революция]]ны эмда [[Россияда Граждан къазауат|Граждан къазауатны]] сылтауу бла СССР терен кризис джашагъаны себебли дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Алай а арт джыллада совет къралны кючлениую бла, къралны башчылары дуниялыкъ кърал статусну къайтарыр къайгъыгъа кириб, амалла излейдиле. Совет правительство официал дипломатия каналланы, [[Коминтерн]] мадарларын, социал пропаганданы, пацифист идеяланы, [[Антифашизм|антифашизмни]] хайырланыб, агрессорланы къурманларына болушлукъ этгенча этиб дунияда мамырлыкъ эмда социал прогресс ючюн эм баш кюрешчи атха ие бола башлайды. «Коллектив къоркъуусузлукъ» ючюн кюрешиу совет правительствону тыш политика тактикасы болады. СССР башха къралланы, кесини тышлар мадарларын азайтыргъа кюрешеди. Алай а [[Мюнхен келишиу]] СССР алкъын дуния деу кърал статусдан бек узакъ болгъанын кёргюзеди&lt;ref name=&quot;Мельтюхов&quot;&gt;[http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html/ М. Мельтюхов. Упущенный шанс Сталина. 2000.]&lt;/ref&gt;.

СССР къазауатха къызыуда хазырланыб кюрешгенди. Джашыртын мобилизация бла кюнбатыш чекледе сауутлу кючлени санын ёсдюрюу бардырылады. Халкъны ичиндеда аскер юретиу бардырылгъанды.

[[Рапалло кесамат (1922)|Рапалло кесамат]] бла аны ызындан къабыл этилген джашыртын келишиулеге таяныб Липецк шахарда немча аскер-хауа кючлеге [[Люфтваффе|«Люфтваффеге»]] пилотла юретиучю аралыкъ ачылады. [[Къазан]]ны къатында танка бирликлеге командирле хазырлаучу «Кама» атлы юретиу аралыкъ, Вольск шахарда химия сауут бла кюрешиуге юретиучу «Томка» аралыкъла ачыладыла&lt;ref name=&quot;ЛИ&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20140221064745/http://www.lipetsk.ru/town/kraeved/li02soro.html?pass=1&amp;backurl=%2Ftown%2Fkraeved%2Fli02soro.html сайтдан информация&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛИ2&quot;&gt;hrono.info: http://www.hrono.info/dokum/192_dok/ber_doc.html&lt;/ref&gt;. Украинада, артдан Германия СССР-ге къаршчы джетишимли хайырланнган танкала сыналгъандыла. Совет Союзда практикаларын белгили немча аскер тамадала (Кейтель, Манштейн д.б.) ётгендиле. «Камадан» белгили немча абычарла ([[Гудериан, Гейнц Вильгельм|Гейнц Гудериан]] бла [[Гёпнер, Эрих|Эрих Гёпнер]] кибик) билим алыб чыкъгъандыла&lt;ref name=&quot;ГГ&quot;&gt; Гейнц Гудериан, «Воспоминания немецкого генерала. Танковые войска Германии во Второй мировой войне. 1939—1945», Центрполиграф, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛЮ&quot;&gt;Лубченков Ю., «100 Великих полководцев Второй Мировой», Вече, 2005 Сайтладан билгиле: http://velikvoy.narod.ru, https://web.archive.org/web/20130117115251/http://www.achtungpanzer.bos.ru/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛЮ1&quot;&gt;Беседа Ворошилова с генералом [[Гаммерштейн-Экворд, К. фон|Гаммерштейном]], 5 сентября 1929 г, http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/voro.html сайтдан билги&lt;/ref&gt;.

40-чы джылланы аллына СССР-ни промышленносту асламысы бла аскер продукция чыгъарыугъа кёчеди (аннга мобилизация дерге боллукъду) 1939 джылны 11-чи январында (Европа да къазауатха джораланыб) Аскер кереклени наркоматы (халкъ комиссариаты, министерствосу) эмда Сауутланы наркоматы къуралады. Чыкъгъан джюк мешинала бирида къалмай джакъчы бояу бла боялыб башлайдыла.

1939 джылны политика кризисинден сора [[Европа]]да эки аскер-политика блок къуралады: ингилиз-француз эмда герман-итальян, ала экисида СССР-ни ала джанлы болурун излегендиле. Бу болумда 1939 джылны 23-чю августунда [[Москва]]да СССР Германия бла [[СССР бла Германияны арасында чабмауну кесаматы|Чабмауну кесаматына]] къол салады. Бу кесаматны джашыртын протоколунда [[Кюнчыгъыш Европа]]ны юлешиуню юсюнден да джазылгъанды.

[[Польша]], [[Уллу Британия]]дан эмда [[Франция]]дан герман агрессиягъа къаршчы аскер гарантия алгъандан сора, Германия бла ангылашыулада, Германияны излемлерин къабыл этерге излемейди ([[Польша коридор]]). СССР, Германия, Франция, Великобритания эмда башха къралла къазауатха хазырланыула этиб башлайдыла. Сёз ючюн мобилизациядан сора СССР-ни саутлу кючлери 1939 джылгъа 5 миллиондан артыкъ болады.

=== [[Азия]]да къазауатха чурумла ===

[[Япония]]ны, [[Маньчжурия]] бла Шимал [[Къытай]]ны оккупациясы 1931 джылда башланады. 1937 джылны 7-чи июнунда Япония Къытайны ич районларына джюрюшню башлайды. ([[Япон-къытай къазауат (1937-1945)|япон-къытай къазауат]]).

Японияны экспансиясы деу къралланы джанындан уллу къаршчылыкъгъа тюбейди. [[Уллу Британия]], [[АБШ]] эмда [[Нидерландла]] Япониягъа къаршчы экономика санкцияла саладыла. Совет Союз да бу къаугъадан къыйырда къалмагъанды, 1938 джылдан башлаб чекде Япония бла баямланмагъан къазауат кибик сермешиуле болгъандыла (эм белгилилери [[Хасанда сермешиуле (1938)|Хасан кёлню джагъасында сермешиуле]] бла [[Халхин-Голда сермешиу (1939)|Халхин-Голда сермешиу]] болгъандыла).

Ахырында [[Япония]]ны аллында, къазауатны мындан ары бардырса, эки сайлам болады: не шималгъа, СССР-ге къаршчы, неда къыбылагъа. Япония «къыбыла вариантны» сайлайды. 1941 джылны 13-чю апрелинде Япония бла СССР-ни арасында 5-джыллыкъ болджалда нейтралитетни сакълауну юсюнден келишиуге къол салынады. Япония [[АБШ]] бла аны джанлы къраллагъа къаршчы къазауатха хазырланыб башлайдыл. 

1941 джылны 7-чи декабрында Япония [[Пёрл-Харбор]] атлы американ аскер-тенгиз базагъа чабады. 1941 джылны декабрындан башлаб япон-къытай къазауат Экинчи дуния къазауатны бир кесегине саналады.

== Къазауатны биринчи кёзюую (сентябрь 1939 — июнь 1941) ==

=== Польшагъа чабыу ===
[[Файл:Радиостанция в Гляйвице.jpg |thumb | left| Гляйвицде радиостанция ]]
[[Файл:Бромбергский погром.jpg|thumb|left| Бромберг погром]]
1939 джылны 23-чю майында Гитлерни кабинетинде, бютеу мийик абычарлада къошулуб джыйылыу болгъанды. «Польша проблема» Ингилиз бла Франциягъа байланыбды, аланы дженгил хорлагъан а уа къыйын болгъаны чертилгенди. Польша большевизмден тыйгъыч болур мадарыда джокъду, Германияны баш нюзюрю бусагъатда джашау аламын кенгертиудю, Кюнчыгъышдан къоркъуунуда къурутууду, ол себебден Польша бир мадар табылыб къолгъа алыныргъа кереклиди. 
31-чи августда Германияны басымы быллай билдириу бергенди: «…орта кюн 20 сагъат тёгерегинде Гляйвицдеги радиостанцияны мекямын полякла кючлегендиле».

1-чи сентябрда 4 сагъат бла 45 минутда [[Гданьск|Данцигге]] шохлукъ зыярат бла келген немча юретиу кеме- эски болгъан «Шлезвиг-Гольштейн» Вестернплятдагъы поляк позициялагъа от ачады. Германияны сауутлу кючлери Польшагъа киредиле. Германияны джанында къазауатха [[Словакия]]ны аскерлеринда къошуладыла. '''Экинчи дуния къазауат башланады.'''&lt;ref name=&quot;D III R&quot;&gt;II.Weltkrieg /Dokumentation Das III.Reich. Gütersloch:  Mohndruck Graphische Betriebe GmbH,. 1989 ISBN 3-88199-536-6&lt;/ref&gt;

1-чи сентябрда Гитлер аскер формасы бла Рейхстагда сёлешеди. Польшагъа чабыуулну, Гляйвицде болгъанла бла акъларгъа кюрешеди. Аны бла бирге Гитлер Франция бла Британияны къазауат ачарларындан къоркъуб «къазауат» сёзню хайырланмайды. Ол басамалагъан буйрукъда къуру поляк агрессиягъа къаршчы «актив джакълауну» юсюнден джазылады.

Ол кюн огъунакъ Ингилиз бла Франция немча аскерлени Польшаны джерлеринден чыгъарылырын излегенди. Муссолини поляк сорууну тешер ючюн конференция къуралырын теджегенди, алай а Гитлер унамагъанды&lt;ref&gt;Christian Zentner/ CHRONICK ZWEITER WELTKRIEG / Otus Verlag AG, St.Gallen, S. 20-22, 2007 ISBN 978-3-907200-56-8&lt;/ref&gt;.

1-чи сентябрда Совет Союзда хар кимда аскер къуллукъну ётерге керек болгъан -аскер борчлулукъ киреди. Аны бла бирге аскерге чакъырыуну джашы 21 джылдан 18 джылгъа дери тюшюрюледи. Закон эрлай ишлеб башлайды, къысха заманны ичинде аскерни саны 5 миллион неда саулай адам сандан 3 % болады.
 
3-чю сентябрда, 9 сагъатда Ингилиз, 12:20 Франция, дагъыда [[Австралия]] бла [[Джангы Зеландия]] Германиягъа къазауат баямлайдыла. Талай кюнню ичинде алагъа [[Канада]], [[Ньюфаундленд (доминион)|Ньюфаундленд]], [[Къыбыла Африка Бирлик]] бла [[Непал]] къошулады&lt;ref&gt;II. Weltkrieg / Dokumentation Das III. Reich. Gütersloch: Mohndruck Graphische Betriebe GmbH. 1989 ISBN 3-88199-536-6&lt;/ref&gt;. 

3-чю сентябрда Бромбергде (Bromberg) — Кюнчыгъыш Пруссиядан Версаль кесамат бла Польшагъа берилген, алай 3/4 немча болагъан шахарда, полякла мингден артыкъ немчалыны ёлтюредиле, бу къазауатны миллет ышанына кёре биринчи кёбчюлюк мурдарлыкъгъа саналады&lt;ref name=&quot;DL&quot;&gt;''Reinhard Pözorny(Hg)''Deutsches National-Lexicon- DSZ-Verlag ISBN 3-925924-09-4&lt;/ref&gt;.

5-чи сентябрда [[АБШ]] бла [[Япония]] европачы къазауатда кеслерини нейтралитетлерини баямлайдыла&lt;ref name=&quot;CZW&quot;&gt;Chronik des Zweiten Weltkrieg. MOHN Media. Mohndruck GmbH. Gütersloch. 2004,
ISBN 3-577-14367-3&lt;/ref&gt;. 

Герман аскерлени алгъа джюрюшлери планнга кёре баргъанды, полякланы уланлары, герман танкала бла самолетлагъа къаршчы бек къарыусуз кюч болгъандыла. Кюнабатыш фронтда къазауат ачылсада ингилиз-француз аскерле шошлукъну сакълайдыла. 
Польшада къазауатны биринчи ыйыгъында огъунакъ немча аскерле поляк фронтну джыртыб Мазовия бла Кюнчыгъыш Пруссияны кючлейдиле. Талай кюнден кюнбатыш Галиция бла Огъары Силез индустриал районда къолларына тюшеди. 9-чу сентябргъа герман аскерле [[Варшава]]гъа джууукълашадыла.

10-чу сентябрда поляк аскер башчы [[Рыдз-Смиглы, Эдвард|Эдвард Рыдз-Смиглы]] бютеу аскерлени къыбыла-кюнчыгъыш Польшагъа ыхтырылырын буйрукъ этеди, алай а аскерлени асламысы [[Висла]]ны ётелмей, къуршоугъа тюшеди. Сентябрны арасына, кюнчыгъышдан болушлукъ келмегенинде, Польшаны сауутлу кючлери джокъну орнуна келедиле, бир кюч халдан чыгъадыла. Джангыз локал сермешиуле боладыла.

16-чы сентябрда СССР-деги Польшаны посолуна быллай билдириу этиледи- Польша кърал кибик джокъ болгъаны себебли, Совет Союз Кюнбатыш Украина бла Кюнбатыш Белоруссияны халкъларын джакъларгъа борчлуду. 17-чи сентябрда, Германия бла алгъаракъ къабыл этелиген джашыртын планнга кёре, 6 сагъатда Къызыл Аскерни бёлеклери кърал чекни ётюб Польшагъа киредиле. Белорус фронтха башчылыкъ генерал Ковалев, Украин фронтха уа маршал Тимошенко этгендиле. Польша кесини къраллыгъын сакълар амалын тас этгенди, ол кюн огъунакъ поляк правительство Румыниягъа кёчеди.

Совет правительство «Польшаны кюнчыгъыш районларыны украин эмда белорус халкъыны джашауларын эмда мюлклерин джакъларыгъын, эмда аскерлени герман агрессия болмаз ючюн киргизгенин билдиреди». 19-чу сентябрда Къызыл Аскер Вильнону, 20-чы сентябрда Грондно бла Львовну кючлейди, 23-чю сентябрда Буг сууну кючыгъыш джагъасына джетеди.
СССР-ни чабарыны аллыбла 14-чю сентябрда Гудериянны 19-чу танка корпусу Кючыгъыш Пруссиядан алгъа атлаб, [[Брест (Белоруссия)|Брестни]] кючлейди. Поляк аскерле, генерал Плисовскийни башчылыгъы бла дагъыда талай кюнню [[Брест къала]]ны джакълайдыла. 17-чи сентябрны кечесинде къаланы джакъчылары Буг сууну ары джанына ётедиле.
28-чи сентябрда [[Варшава]] тюшеди, 30-да - Модлин, 2-чи октябрда -Хель кчюленнгендиле. 6-чы октябрда поляк аскерни ахыр бёлеги хорланнганды. Германия бла СССР-ни арасында чек Польшаны ичи бла белгиленеди.
Поляк джерлени бир бёлеги Ючюнчю Рейхге къошулады. Бу джерле «германизация» этилирге керекдиле. Полякла бла чууутлула былайдан, Польшаны ара районларына кёчюрюледиле. СССР бла Германияны ичине кирмеген районларында генерал-губернаторлукъ къуралады, анда поляк халкъгъа къаршчы кючлю зулмулукъ бардырылады. Алай а эм ауур къадар чууутлулагъа тюшеди, ала [[Гетто|геттолагъа]] сюрюлюб, ачлыкъда, сууукълукъда къара джазыуларын сакълайдыла.
СССР-ге кирген джерле [[Украин ССР]], [[Белорус ССР]] бла ол заманда алкъын эркин болгъан Литвагъа къошуладыла. Литвагъа къошулгъан джерлени тышында джерледе социалист тюрлениуле башланадыла (промышленностну национализациясы, эл мюлкню коллекивизациясы), бу тюрлениуле бла бирге алгъыннгы «огъары классладагъылагъа»— буржуазияны келечилерине, бай эллилеге, интеллигенцияны бир къауумуна депортацияла бла репрессияла бардырыладыла.

1939 джылны 6-чы октябрында Гитлер Европада проблемаланы оноуун мамырлыкъ халда этер ючюн конференция теджейди, алай а Уллу Британия бла Франция немчалыла аскерлени Польша бла Чехиядан чыгъарыб, алагъа эркинликлерин ызына къайтармасала, конференциягъа къошулмазлыкъларын билдиредиле. Алай бла конференция башланмайды. Немча аскерле Кюнбатышха къазауат этерге хазырланадыла.

=== Атлантика ючюн сермешиу ===

[[Файл:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|right|250px|''«Адмирал Граф Шпее»'' линкорну Ла-Плата сууну аягъында батдырылгъан кёзюуде ёртен]]
Мамырлыкъ конференциягъа къошулургъа излемеселеда [[Уллу Британия]] бла [[Франция]] 1939 джылны сентябрындан башлаб 1940 джылны октябрына дери къазауатны шош халда бардырадыла, алгъа джюрюр мурат этмейдиле, аны бла немча аскер башчылыкъгъа кюч алыргъа себеб боладыла. Актив халда сермешиуле джангы тенгизде барадыла. Къазауатха дери огъунакъ [[Вермахт|немча аскер башчылыкъ]] [[Атлантика океан]]нга 2 броня джюрютген эмда 18 суу тюбю кеме джибереди, ала къазауат башланнганлай Уллу Британия бла аны джанлы къралланы саудюгер кемелерине чабыуул этиб башлайдыла. 1939 джылны сентябрындан декабргъа дери Уллу Британия 114 кемесинден къуру къалады, 1940 джыл а уа 471 кемеси батдырылады. Германия эсе уа 1939 джыл къуру 9 суу тюбю кемеден къуру къалады. Уллу Британияны тенгиз коммуникацияларына чабыуул, 1941 джылны джайына, британ сатыу-алыу флотну тоннажыны юч этиб бири джокъ этеди. Бу, къралны экономикасына уллу заран келтиреди.

=== Совет-фин къазауат ===

[[Файл:Finnish areas ceded in 1940 RUS.png|thumb|250px|СССР-ни къазауатдан сора къошхан джерлери]]1938-1939 джыллада бардырылгъан совет-фин кёрюшюуледе СССР Финляндиядан Карел «боюнчыкъну» излегенди, аны орнуна эки къатха кёб джер теджегенди, алай а Финляндия кесини джерлерин берирге унамагъанды. 1939 джылны 30-чу ноябрында СССР Финляндиягъа чабады. 1939 джылны 14-чю декабрында къазауатны башлагъаны ючюн СССР [[Миллетлени Лигасы]]ндан къысталады.

Декабрдан башлаб февралгъа дери совет аскерле 15 ышанчы дивизия болуб «[[Маннергеймни Сызын|Маннергеймани Сызын]]» юзерге кюрешедиле, алай а уллу джетишимли болалмайдыла. 

Уллу Британия бла Франция [[Скандинав джарымайрымкан]]гъа десант атаргъа оноу этедиле, ала Германия швед темир магъаданны къайнакъларын къолгъа алырын къоркъадыла, аны бла бирге бу десант Финляндиягъа аскер джибериуде джол ачаргъа керекди; аны бла бирге узакъ бомбалаучу авиация Джууукъ Кюнчыгъышха джибериледи, ала Ингилиз Финляндияны джанында къазауатха кирсе, Бакудагъы нефть къайнакъланы бомбаларгъа хазырланадыла. Алай а [[Швеция]] бла [[Норвегия]] нейтралитетлерин андан ары сакъларгъа излеб, кеслерини территорияларында ингилиз-француз аскерлеге къонакъбайлыкъ этмезликлерин билдиредиле. 1940 джылны 16-чы февралында британ эсминецле «Альтмарк» атлы немча кемеге норвег суулада чабадыла, аннга дери скандинав къралланы нейтрал къалыларын излеген Гитлер, десантдан къоркъуб [[Дания]] бла [[Норвегия]]ны кючлерге буйрукъ береди ([[Weserübung Операция]]).

1940 джылны мартында совет аскерле «[[Маннергеймни Сызын|Маннергеймани Сызын]]» джыртыб Выборг шахарны джюклейдиле. 1940 джылны 13-чю мартында [[Москва]]да [[Москва мамылыкъ кесамат (1940)|СССР бла Финляндия арасында мамырлыкъ кесаматха]] къол салынады, советлени излемлери мюкюл этиледи: Карел «боюнчукъда» чек [[Ленинград]]даншимал-кючыгъышха 120 километр узакъланады, СССР-ге Фин богъазда талай айрымкан тюшеди. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120509142910/http://heninen.net/sopimus/1940.htm]Мирный договор между Союзом Советских Социалистических Республик и Финляндской Республикой, Статья III, Москва, 12 марта 1940&lt;/ref&gt;.

Къазауатны бошалгъанына къарамай ингилиз-француз [[Норвегия]]да, операциягъа хазырланадыла, алай немчала аланы джашыртын планларын бузгъандыла.

Совет-фин къазауатны заманында финле артдан дуниягъа белгили болгъан «[[Молотовну Коктейли]]н» къурагъандыла.

=== Европада блицкриг ===

[[Файл:HMS Warspite, Norway 1940.jpg|thumb|left|250px|Норвегияны джагъаларында тенгиз сермешиу. 10 апрель 1940]]
1940 джылны 9-чу апрелинде [[нацист Германия|Германия]] [[Дания]] бла [[Норвегия]]гъа чабады.

Данияда тенгиз эмда хауа десант бла немчалыла тыйгъычсыз талай сагъатха бютеу магъаналы объектлени къолгъа аладыла, бютеу дат авиацияны джокъ этедиле. Граждан джамагъатны бомбаланы тюбюне тюшерини къоркъууунда, дат король [[Кристиан X]] капитуляциягъа къол салыб,аскерге сауутну салырына буйрукъ этеди.

Норвегияда немчалыла 9-10 апрелледе бютеу баш портланы кючлейдиле ([[Осло]], [[Тронхейм]], [[Берген]], [[Нарвик]]. 14 апрелде ингилиз-француз десант Нарвикни къатында тюшеди, 16 апрелде Тронхеймге джюрюш этедиле, алай а джетишимли болалмайдыла, майны аллында ара Норвегиядан кючлерин къоратыргъа керек боладыла. Нарвик ючюн талай сермешиуден сора союзникле шимал Норвегияданда аскерлерин къоратадыла. 1940 джылны 10-чу июнунда норвег аскерлени ахыр бёлеклери капитуляция этедиле. Норвегия немча оккупацион администрация (рейхскомиссариат) бла оноу этиледи; Дания эсе уа герман протекторат баямланнганды, эмда ич ишлеге кеси оноу этеди.

Германия бла бирге британ эмда американ аскерле аны тенгиз арты джерлерин — [[Фарер айрымканла]], [[Исландия|Исландиз]] эм [[Гренландия]]ны кючлейдиле.

[[Файл:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|right|250px|Немча бомбалауладан сора Роттердамны арасы]]
1940 джылны 10-чу майында Германия 135 дивизияны кючю бла [[Бельгия]]гъа, [[Нидерландла]]гъа эмда [[Люксембург]]га чабады. Ингилиз-француз аскерлени биринчи къаууму Бельгияны территориясына джюрюш этеди, алай а голландлылагъа болушалмайды, немча аскерле къыбыла [[Голландия]]ны талай кюнде алыб, 12-чи майгъа Роттердамгъа джетедиле. 15-чи майда Нидерландла капитуляция этедиле. 

Бельгияда немча десантчыла 10-чу майда Альбертни каналыны башы бла баргъа кёпюрлени къолгъа аладыла, аны бла уллу герман танка кючлеге Бельгий тюзге джол ачылады. 17-чи майда [[Брюссель]], немчалыланы къолларына тюшеди.

Алай а баш джумдурукъ «А» аскер къауумдан келеди. 10-чу майда Люксембургну кючлегенден сора, [[Гудериан, Гейнц Вильгельм|Гудерианны]] юч танка дивизиясы къыбыла [[Арденнле]]ни ётюб 14-чю майда [[Маас (суу)|Маас сууну]] Седан шахарны къатында ётедиле. Аны бла бирге [[Гот, Герман|Готну]] танка корпусу, ауур техникагъа къыйын болгъан шимал Арденнлеге ётюб, 13-чю майда Маас сууну, [[Динан (Бельгия)|Динандан]] шималыракъ ётеди. Герман танка кючле кюнбатышха юрюнедиле. Французла сакъланмагъан джерден урулуб, келген кючлени тыялмайдыла. 16-чы майда Гудерианны бёлеклери Уазагъа джетедиле; 20-чы майгъа [[Па-де-Кале]]ге чыгъыб, [[Абвиль|Абвилден]] узакъ болмай шималгъа бурадыла, аны бла француз, бельгий эмда ингилиз аскерлени сыртларындан кириб, 28 дивизияны къуршоугъа аладыла. 

Француз аскер башчылыкъны 21-23 майда Аррасны къатында контратака этиуу, джетишимли боллукъ эди, Гудериан сау танка батальонну джокъ этиб, бу атаканы тыяды. Гудериан союзниклени Булонгъа ыхтырылыу джолларын кеседи. 23-чю майда Гравлиннге чыгъыб, ингилиз-француз аскерлени эвакуация этер мадары болгъан джангыз къалгъан [[Дюнкерк]] портдан 10 километр узакълыкъда тохтайдыл. Былайда Гудерианны аскерлери Гитлерни кишида ангыламагъан буйругъу бла («Дюнкерк сейирлик») (башха версиягъа кёре тохтауну чуруму, Гитлерни буйругъу тюл, танкаланы ингилиз флотну тобу джетген зонагъа кириуу болгъанды.). Талай кюн солууу, француз бла ингилиз кючлеге Дюнкеркни джакълауну кючлендирирге амал береди. Кючлендириб ала кючюлерин тенгиз бла эвакуация этер ючюн [[Дюнкерк операция|«Динамо» операцияны]] башлайдыла. 26-чы майда немча аскерле Кюнбатыш Фландрияда бельгий фронтну джыртадыла, 28-чи майда Бельгия капитуляция этеди. Ол кюн огъунакъ [[Лилль|Лиллни]] къатында немчалыла уллу француз аскер къауумну къуршоулайдыла. 31-чи майда алада джесир боладыла. Француз аскерлени уллу кесеги (114 минг адам) эмда бютеу британ аскерле (224 минг) британ кемелени болушлугъу бла Дюнкерк портну юсю бла эвакуация этиледиле. Немчалыла союзниклени къоюб къачыб кетген бютеу британ эмда француз ауур сауутну къолгъа аладыла. Аны бла Дюнкеркден сора Уллу Британияны къолунда ауур сауут бек аз къалады, алай а адамларын сакълайды сауутну багъасы бла.

5-чи июнда немча аскерле Лан-Абвиль сызда алгъа джюрюш башлайдыла. Француз аскер башчылыкъны фронтда «тешиклени» хазырланмагъан аскерле бла джабаргъа кюрешгени джетишимли болмайды, французла сермешиуден сермешиуге кеслерин хорлатадыла, фронт джыртылады, аскерле къызыуда къыбылагъа ыхтырыладыла.

10-чу июнда Италия Франция бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды, итальяна аскерле Францияны къыбыла районларына киредиле, алай а терен баралмайдыла. Ол кюн огъунакъ француз правительство Парижден къачады. 11-чи майда немчалыла Шато-Тьеррини къатында Марну суудан ётедиле, 14-чю июнда урушсуз, тыйгъычсыз [[Париж]]ге киредиле, эки кюнден Рона сууну ёзенине чыгъадыла. 16-чы июнда маршал [[Петен, Анри Филипп|Петен]] Францияны джангы правительствосун къурайды, 17-чи июнну кечесинде Германиягъа къазауатны тохтатыу тилек джибереди. 18-чи июнда, [[Лондон]]нга къачхан француз генерал [[Де Голль, Шарль|Шарль Де Голль]], французланы анданда ары къаршчыланыгъыз деб чакъырады. 21-чи июнда герман аскерле къаршчыланыу сынамай [[Луара]]гъа джетедиле, ол кюн огъунакъ [[Лион]]ну кючлейдиле.

22-чи июнда [[Компьен]]де 1918 джыл Германияны капитуляциягъа къол салгъан вагонда [[Компьен къазауат тохтатыу|француз-немча къазауат тохтатыугъа]] къол салынады, аннга кёре Франция кесини территориясыны кёбюсюн оккупация этдиртирге унайды, джерли аскерлени асламысын саутсузландырыргъа эмда аскер-тенгиз флотну интерн этерге разы болады. Эркин зонада кърал переворотдан сора 10-чу июлда [[Петен, Анри Филипп|Петен]] оноуну къолгъа алады ([[Виши Режим]]), бу правительство Германия бла ишбирлик этерге курс алады ([[коллаборационизм]]). Франция аскер джанындан эм кючлю кърал болмасада, быллау къысха заманда, кесин бу халда хорлатханы бек сейирди, эмда акъыл ангылаталмазчады.

Вишист аскерлени башчысы [[Дарлан, Франсуа|Франсуа Дарлан]] бютеу француз флотну [[Француз Шимал Африка]]ны джагъаларына элтирге деб буйрукъ береди. Бютеу француз флот Германия бла Италияны къолуна тюшеди деген къоркъууда, 1940 джылны 3-чю июлунда братин авиация [[Мерс-эль-Кебир]]де француз флотну бомбалайды. Июлну ахырына британлыла бютеулей француз флотну джараусуз халгъа келтиредиле.

=== Прибалтиканы, Бессарабияны эмда Шимал Буковинаны СССР-ге къошулуу ===

[[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|right|250px|Совет аскерле [[Рига]]гъа киредиле. 17-чи июн 1940]]
1939 джылны къачында [[Эстония]], [[Латвия]] бла [[Литва]] зорланыб СССР бла бир-бирге болушуу атлы кесаматлагъа къол салгъандыла, неда ол кесаматла базаланы юсюнден кесамат деб билинедиле, ол кесаматлагъа кёре бу республикаланы ичинде совет аскер базала орналгъандыла. 1940 джылны 17-чи июнунда СССР балтика къраллагъа, кеси джаратмагъан правительстволаны отставкагъа кетиулерин излеб ультиматум береди. Ол ультиматумда СССР аны тышында правительстволаны советле джанлы сол политикачыладан къуралыуну, кёзюусюз сайлауланы бардырыуну, къошакъ аскер кючлени киргизиуню излейди. Джакъсыз, болушлукъсуз къалгъан къарыусуз къралла бу излемлеге боюн иедиле.
Прибалтикагъа аскерлени киргенинден сора, совет кючлени басымыны тюбюнде, альтернативасыз сайлаула бардырыладыла. Тинтиучюлени билдиргенлерине кёре бу сайлаулада кеб законну бузуу, алдауукъ болуб &lt;ref name=semirjaga&gt;Семиряга М. И. [http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/app.html#664 Тайны сталинской дипломатии 1939—1941] — М.: Высшая школа., 1992.&lt;/ref&gt; коммунист партияла хорлайдыла. Аны бла бирге прибалтика политикачыла НКВД джанында кёбчюлюк санда тутуладыла. 1940 джылны 21 июлундан джангы сайланнган, совет джанлы парламентле СССР-ни Баш Советине бу юч къралны СССР-ге алыгъыз деб тилек джибередиле. 3-чю августда [[Литва Совет Социалист Республика|Литва ССР]], 5-чи августда — [[Латвия Совет Социалист Республика|Латвия ССР]], 6-чы августда — [[Эстон Совет Социалист Республика|Эстон ССР]] къуралады.

1940 джылны 27-чи июнунда СССР-ни правительствосу румын правительствогъа эки ультиматум нота джибереди, анда 1812 джыл [[Орус-тюрк къазауат 1806—1812|Орус-тюрк къазауатдан]] сора Россиягъа къошулгъан [[Бессарабия]]ны (1918 джыл Совет Россияны къарыусузлугъу бла хайырланыб алгъанды Румыния) ызына излейди эмда [[Буковина|Шимал Буковинаны]] (ёмюрю Россия империяныкъ болмагъан, алай а асламысы бла украинлиле джашагъан) «Бессарабияны Румыния 22 джыл къолда тутуб, Совет Союзгъа этген зараннга тёлеуге» излейди. [[Румыния]] СССР бла къазауат болса башха къралладан болушлукъ болмазын ангылаб бу ультиматумну къабыл этеди, 28-чи июнда аскерлери бла администрациясын Бессарабия бла Шимал Буковинадан къоратады, аны ызы бла эрлай совет аскерле киредиле. 2-чи августда Бессарабия бла анга дери Украинагъа кирген [[Молдаван Автоном Совет Социалист Республика|Молдаван АССР]] бир-бирине къошулуб [[Молдаван Совет Социалист Республика|Молдаван ССР]] къуралады. Шимал Буковина [[Украин Совет Социалист Республика|Украин ССР-ге]] къошулады.

=== Британия ючюн сермешиу ===

Францияны капитуляциясындан сора Германия Уллу Британиягъа мамырлыкъ теджейди, алай а къабыл этилмейди. 1940 джылны 16-чы июлунда Гитлер Уллу Британиягъы чабыуну юсюнден директива этеди («Тенгиз Аслан» операция). Алай а [[Кригсмарине|немча АТК]] бла джаяу аскерлени башчылыкълары, британ флотну кючлюлюгюн сылтаугъа салыб, алгъы бурун авиацияны кёкде бийликни къолгъа алырын излейдиле. 1940 джылны августунда герман авиация Уллу Британияны аскер-экономика потенциалын бузаргъа, халкъны моралын тюшюрюр муратда, айрымканны бомбалаб башлайды. Ахыр нюзюрю къралны капитуляциясы болгъанды. [[Люфтваффе|Немча АХК]] бла АТК Ла-Маншда ингилиз тенгизлеге чабыуул этедиле тохтаусуз. 4-чю сентябрдан башлаб немча авиация къралны къыбыласында орналгъан шахарланы бомбалаб башлайды: [[Лондон]], [[Рочестер (Кент)|Рочестер]], [[Бирмингем]], [[Манчестер]].

Граждан адамланы ичинде кёб ёлюм болгъанына къарамай, ингилизлиле Британия ючюн сермешиуню хорлайдыла — Германия десант операция этиуню башламагъанлай тохтатады. 1940 джылны декабрындан башлаб хауа болумну аман болгъаны себебли герман авиация айрымканны бомбалауну азайтады. Баш нюзюрлерин- Уллу Британияны къазауатдан чыгъарыргъа немчалыланы къарыуларында келмейди.

=== Африкада, Джерларасында эмда Балканлада сермешиуле ===

Италия къазауатха киргенинден сора, аскерлери [[Джерле арасы тенгиз|Джерларасы]], [[Шимал Африка|Шимал]] эмда [[Кюнбатыш Африка]] ючюн сермешиулени къызыуда башлайдыла. 11-чи июнда итальян авиация [[Мальта]]дагъы британ базаны урады. 13-чю майда итальянлыла [[Кения]]да британ базаланы бомбалайдыла. Июлну аллында итальян аскерле [[Эфиопия]] бла [[Сомали]]ден эки британ колониягъа - [[Кения]] бла [[Судан]]нга урадыла, алай а таукелсиз уруш этгенлери себебли терен кирелмейдиле. 1940 джылны 3-чю августунда итальян аскерле [[Британ Сомали]]ге киредиле. Адам саны аслам болгъаны себебли алайда британ эмда къыбыла африкан аскерлени ачыкъ богъазны ол бир джанына, Британияны [[Аден]] колониясына ыхтырадыла.

Францияны капитуляциясындан сора, талай колонияны администрациялары [[Виши Режим|виши правительствону]] таныргъа унамай, [[Лондон]]да генерал [[Де Голль, Шарль|Де Голль]] къурагъан «[[Сермешген Франция]]гъа» бойсунадыла. Британ аскерле бла «Сермешген Францияны» отрядлары виши аскерлеге къазауат башлайдыла, аланы баш нюзюрлери колонияланы къолгъа алыу болгъанды. Сентябргъа алай къазауатсыз бютеулей [[Француз Экватор Африка]]ны къолгъа аладыла. 27-чи октябрда [[Браззавиль|Браззавилде]] Де Голлну аскерлерини къолунда болгъан бютеу территориялагъа оноу оноу этген орган къуралады, атыда «Империяны Джакълауну Баш Кенгеши» болады. 24-чю сентябрда француз-британ кючле [[Сенегал]]да кеслерин фашист аскерлеге хорлатадыла (Дакар операция), алай а ноябрда [[Габон]]ну сыйырадыла (Габон операция).

13-чю сентябрда итальянлыла [[Ливия]]ны джеринден [[Мисир]]ге чабадыла. 16 сентябргъа Сиди-Барранини къолгъа алыб, ала тохтайдыла. Ингилизлиле уа Мерса-Матрухха ыхтырыладыла. [[Африка]] бла [[Джерле арасы тенгиз|Джерларасында]] кеслерини болумларын игилер ючюн итальянлыла [[Греция]]ны къолгъа алыр мурат этедиле. Урум правительствону, итальян аскерлени кесини джери бла ётерге эркинлик бермеуюнден сора, 1940 джылны 28-чи октябрында итальяна аскерле Грециягъа чабадыла. Ал кюнлеледе итальян аскерле талай урум шахарны къолгъа аладыла, алай а 8-чи ноябргъа алгъа джюрюшлери тохтатылады, 14-чю ноябргъа эсе уа урум аскер алгъа джюрюш этиб къралны бютеулей къолгъа алады, итальянлыланы къолларында болгъан [[Албания]]гъа огъунакъ киреди.

[[Файл:Awm 005392 2nd11th.jpg|thumb|left|250px|Австралиячы аскерле Шимал Африкада. 21-чи январь 1941]]
1940 джылны ноябрында ингилиз авиация Тарантода итальян портну урады. Бу атакадан сора [[Шимал Африка]]дагъы итальан аскерлеге керекле эмда азыкъ ташыу къыйын болады. Аны бла хайырланыб, 1940 джылны 9-чу декабрында ингилиз аскерле Мисирде алгъа джюрюш этедиле, январда [[Киренаика]]ны бютеулей кючлейдиле, февралгъа уа Эль-Агейлагъа чыгъадыла.

Январны аллында ингилизлиле Кюнчыгъыш Африкадада алгъа джюрюйдюле,. 21-чи январда итальянлыладан [[Кассала]]ны сыйырыб, ала Судандан [[Эритрея]]гъа киредиле, 27-чи мартда Кэрэнни, 1-чи апрельде [[Асмара]]ны, 8-чи апрелде Массава портну къолгъа аладыла. Февралда британ аскерле [[Кения]]дан Итальян Сомалиге киредиле, [[Могадишо]] портну къолгъа алгъандан сора, шималгъа айланыб, [[Эфиопия]]гъа киредиле. 16-чы апрелде ингилиз десант [[Британ Сомали]]ге тюшеди, кёб турмай итальян аскерлени хорлайды. Ингилиз аскерле бла бирге Эфиопиягъа 1936 джыл итальянлыла тахтасындан къоратхан эфиоп император [[Хайле Селассие]]де къайтады. Ингилизлилеге кёб санда эфиоп партизанда къошулады. 17-чи мартда британ эмда эфиоп аскерле [[Джиджига]]ны, 29-чу мартда — [[Харар]]ны, 6-апрелде - Эфиопияны ара шахары [[Аддис-Абеба]]ны эркин этедиле. Кюнчыгъыш Африкадагъы Итальян колония империя джокъ болады. Эфиопия бла Сомалини территорияларында итальяна аскерлени кесеклери 1941 джылны 27-чи ноябрына дери къаршчылыкъ кёргюзгендиле.

1941 джылны мартында, [[Крит]] айрымканны къатында тенгиз сермешиуде, британлыла итальяна флотну энтда бир кере къаушатадыла. 2-чи мартда Грецияда ингилиз эм австралиячы аскерле десант тюшедиле. 9-чу мартда итальяна аскерле урумлулагъа къаршчы энтда бир кере алгъа урадыла, алай а къаушатылыб, 26-чы мартха ызларына ыхтырыладыла.

Бютеу фронтлада кесин хорлатыб, [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] Гитлерден болушлукъ излер керекли къалады. 1941 джылны февралында [[Ливия]]гъа [[Роммель, Эрвин Йоханнес Ойген|Роммелни]] башчылыгъында немча экспедицион корпус келеди. 1941 джылны 31-чи мартында итальян-немча аскерле алгъа уруб, ингилизлидене [[Киренаика]]ны сыйырадыла, сора Мисирни чеклерине чыгъадыла. Аны бла 1941 джылны ноябрына дери фронт шош болады.

=== Фашист къралланы блокуну кенгериую. Балканла бла Джууукъ Кюнчыгъышда сермешиуле ===

[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] кесини тыш политикасына джангыдан къарай башлайды. Уллу Британия кёбден кёб джакъ, дагъан ала башлайды АБШ-дан. 1940 джылны майында [[АБШ-ны Конгресси]] аскер бла флотну кереклерин баджарыр ючюн 3 млрд доллар джиберирге къабыл этеди, джай а уа  — 6,5 млрд, аны ичинде 4 млрд «эки океанны флотун» ишлерге. Уллу Британиягъа сауут бла аскер керекни джибериуюда кёбден кёб бола баргъанды. 1940 джылны 2-чи сентябрында АБШ Уллу Британиягъа Кюнбатыш Джарымтобда 8 базаны бегендге бергени ючюн 50 эсминец береди. АБШ-ны Конгрессини бегимине кёре ([[Ленд-лиз]]), Уллу Британиягъа 7 млрд доллар ассигнация этилгенди. Кечирек ленд-лиз [[Къытай]]гъа, [[Греция]]гъа эмда [[Югославия|Югославиягъада]] джайылгъанды. Шимал Атлантика АБШ-ны аскер флотуну «патруль зонасы» баямланады, аны бла бирге Уллу Британиягъа джол алгъан саудюгер кемеледа къоруугъа алынадыла.

1940 джылны 24-чи сентябрында Германия, Италия эм Япония [[Ючлю пакт]]ха: дунияны джангы юлешиу эмда аскер болушлукъ келишиуге къол саладыла. 1940 джылны ноябрында совет-герман кёрюшюуледе немча дипломатла бу пактха СССР-ни къошулурун излейдиле. Алай а Совет правительство унамайды. Гитлер СССР-ге чабыуну планын мюкюл этеди. Аны тындырыр ючюн Гитлер [[Кюнчыгъыш Европа]]да кеси джанлы къралла излеб башлайды. 20-чы ноябрда Ючлю бирликге [[Маджар]], 23-чю ноябрда — [[Румыния]], 24-чю ноябрда — [[Словакия]], 1941 джылда  — [[Болгария]], [[Финляндия]] бла [[Испания]] къошуладыла. 1941 джылны 25-чи мартында пактха [[Югославия]]да къошулады, алай а 27 мартда, [[Белград]]да ингилиз агентураны болушлугъу бла кърал переворот болады, оноугъа [[Симович, Дусан|Симовични]] правительствосу келеди, ол король этиб джаш [[Пётр II Каргеоргиевич|Петр II-ни]] баямлайды, эмда Югославияны нейтрал боллугъун баям этеди. 5-чи апрелде Югославия СССР бла шохлукъ бла чабмауну кесаматына къол салады. Ишле Гитлер ушатхан джанына бармагъаны себебли, Гитлер Югославияны кючлерге эмда Грецияда итальян аскерлеге болушлукъ этерге оноу этеди.

1941 джылны 6-чы апрелинде, уллу шахарланы, темир джолну эмда аэродромланы кючлю бомбалаб, Германия бла Венгрия Югославиягъа чабадыла. Ол кёзюуде итальян аскерле, герман аскерлени болушлукълары бла Грецияда алгъа урадыла. 8-чи апрелге Югославияны саутлу кючлери талай кесекге джыртыладыла, эмда бир аскер болуудан чыгъадыла. 9-чу апрелде немча аскерле югослав территорияны юсю бла ётюб Грецияны чеклерине чыгъадыла. Ол кюн огъунакъ Салониклени кючлеб, урумлуланы [[Кюнчыгъыш-Македон аскер]]лерин джесирга аладыла. 10-чу апрелде немчалыла [[Загреб]]ни кючлейдиле. 11-чи апрелде эсе уа [[Усташи|хорват нацистлени]] бачамасы [[Павелич, Анте|Анте Павелич]] [[Хорватия]]ны азат баям этеди, эмда хорватлыланы югослав аскерлени сафларында къачарларын чакъырады, аны бла югослав аскерле къарысузлукъларындада къарыусуз боладыла. 13-чю апрелде немчалыла [[Белград]]ны къолгъа аладыла. 15-чи апрелде югослав правительство къралдан къачады, 16-чи апрелде немча аскерле [[Сараево]]гъа киредиле. 16-чы апрелде итальянлыла [[Бар]] бла [[Крк]] айрымканны къолгъа аладыла, 17-чи апрелде уа [[Дубровник]] тюшеди. Ол кюн огъунакъ югослав аскер капитуляция этеди, аны 344 минг аскерчиси бла абычары джесирге тюшедиле.

Югославия къаушатылгъандан сора немчалыла бла итальянлыла бютеу кючлерин Греция бла кюрешге атадыла. 20-чы апрелде Эпир аскер капитуляция этеди. Ингилиз-австралиячы аскер башчылыкъны [[Фермопилле]]ни къатында джакъны бегитиб, итальян-немча аскерлени орта Грециягъа ётюулерине тыйгъыч болур муратлары толмайды, 20-чы апрелде ингилиз-австралиячы бирликлени эвакуация этер оноу алынады. 21-чи апрелде Янина тюшеди. 23-чю апрелде [[Цолакоглу, Георгиос|Цолакоглу]] урум аскер кючлени бютеулей капитуляциясына къол саладыла. 24-чю апрелде король [[Георг II]] правительство бла бирге Критге къачады. Ол кюн огъунакъ Лемнос, Фарос эмда Самофракия айрымканла немча-итальян аскерлени къолларына тюшедиле. 27-чи апрелде [[Афинле]] тюшедиле.

[[Файл:German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg|thumb|left|250px|Критде фашист десант]]
20-чы майда немчалыла Критге десант атадыла, британ флот немчалыланы аскер болушлукъну тенгиз бла келтириюне тыйгъыч болсада, 21-чи майда немчалыла Малемеде аэродромну кючлейдиле, сора болушлукъдну хауадан аладыла. 31-чи майда, кючлю сермешиуледен сора британ аскерле айрымканны къояргъа керек боладыла. 2-чи июннга айрымкан фашистлени къолларына толу тюшеди. Алай а парашютчюлени ичинде кёб къурман болгъаны ючюн, Гитлер [[Кипр (айрымкан)|Кипр]] бла [[Суэц канал]]гъай десант атыудан тохтайды.

Югославия къаушатылгъандан сора талай кесекге юлешинеди. Германия шимал [[Словения]]ны, Маджар — кюнбатыш [[Воеводина]]ны, [[Болгария]] — вардар [[Македония]]ны, Италия — къыбыла Словенияны, [[Далматия|Далмацияны]] джагъасыны бир кесегин, [[Черногория]] бла [[Косово (тарих область)|Косовону]] кючлейдиле. [[Хорватия]] итальян-немча протекторат тюбюнде бойсунмагъан кърал баямланады. [[Сербия]]да [[Недич, Милан|Недични]] коллаборационист правительствосу къуралады.

Грецияны капитуляциясындан сора Болгария кюнчыгъшы Македония бла кюнбатыш Фракияны кючлейди; къралны къалгъаны эки оккупацион зонагъа юлешинедиле (итальян-кюнбатыш эмда герман - кюнчыгъыш).

[[Файл:BritsLookingOnBaghdad1941.jpg|thumb|right|250px|Британ аскерле [[Багдад]]да сермешиуден сора]]
1941 джылны 1-чи апрелинде, [[Ирак]]да переворот болуб, оноугъа Германия джанлы, миллетчи [[Али-Гайлани, Рашид|Рашид Али-Гайланини]] къаууму келеди. [[Виши Режим|Виши режими]] бла келишиб, Германия 12-чи майда, Франциягъа мандат бла берилген [[Сирия]]ны юсю бла Иракга сауут джибериб башлайды. Алай а СССР бла къазауатха хазырлана тургъан немчалыла ирак миллетчилеге кёб болушлукъ этелмейдиле. Ингилиз аскерле Иракга чабадыла эмда Аль-Гайланини правительствосун къыстайдыла. 8-чи июнда ингилизлиле [[Сермешген Франция|«Сермешген Францияны»]] бёлеклери бла бирге Сирия бла [[Ливан]]нга киредиле, июлну ортасына виши аскерле капитуляция этедиле.

Уллу Британия бла СССР-ни оюмларына кёре 1941 джыл Германияны джанында Иранны къазауатха къошулур мураты бар эди. Ол себеден, 25-чи августдан башлаб 17-чи сентябргъа дери ингилиз-совет [[Ираня операция|Иранны оккупация этиуюню операциясы]] бардырылады. Бу операцияны баш нюзюрю иран нефть къайнакъланы, Германияны къолгъа алыуунндан къоруулау болады. Операцияда союзниклени аскерлери Ираннга киредиле эмда темир джолла бла нефть къайнакъланы къолгъа аладыла. Аны бла бирге ингилизлиле къыбыла Иранны, СССР да шимал Иранны оккупация этедиле.

=== Азия ===

[[Къытай]]да японлула 1939-1941 джыллада къралны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле. Къытай, къыйын ич политика болумда болгъаны себебли керекли къаршчылыкъны кёргюзелмегенди. ([[Къытайда граждан къазауат]]). [[Франция]]ны капитуляциясындан сора [[Француз Индокъытай|Французо Индокъытайны]] администрациясы виши правительствону къабыл этгенди. [[Таиланд]], Францияны къарыусузлугъун мараб, Француз Индокъытайны талай джерин даулагъанды. 1940 джылны октябрында таиланд аскерле Француз Индокъытайгъа чабхандыла. Таиланд виши аскерлени талай сермешиуде дженгендиле. 1941 джылны 9-чу майында [[Япония]]ны басымына бойсунуб, Виши Режим Таиланд бла мамырлыкъ кесаматны къабыл этеди, ол кесаматха кёре Таиландха [[Лаос]] бла [[Камбоджа]]ны кесеги кетеди. [[Африка]]да колонияланы асламысыны тас этгенинден сора, Индокъытайны британлыла бла деголлчуланы къолларына къоркъуу чыкъгъанды. Аннга джол бермез ючюн виши правительство колониягъа 1941 джылны июнунда япон аскер контингентни ийгендиле.

== Къазауатны экинчи кёзюую (июнь 1941 — ноябрь 1942) ==
=== СССР-ге чабыу ===

1941 джылны 22-чи июнунда [[Ючюнчю рейх|Германия]] кесини эгерлерини болушлугъу бла ([[Италия]], [[Маджар]], [[Румыния]], [[Финляндия]] эмда [[Словакия]]) [[СССР|СССР-ге]] чабханды. Совет-герман къазауат башланнганды. Совет, россия тарих илмуда бу къазауат [[Уллу Ата Джурт къазауат]]атны джюрютеди.

Немча аскерле сакъланмай тургъанлай, совет чекде юч уллу аскер къауум ([[«Шимал» аскер къауум|«Шимал»]], [[«Орта» аскер къауум|«Орта»]] эмда [[«Къыбыла» аскер къауум|«Къыбыла»]]) совет коммуникациялагъа кючлю ургъанды. Биринчи кюн огъунакъ, герман аскер кёб совет сауутну, джаныучуну, аскер техниканы къурутханды неда къолгъа алгъанды: 1200 самолет кёкге чыкъмагъанлай джокъ этилгенди. 23-25 июнда совет фронтла контр уруу этерге излейдиле, алай а джетишимли болалмайдыла.

Биринчи декаданы ахырына немча аскерле [[Латвия]]ны, [[Литва]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Украина]]ны иги кесек джерин эмда [[Молдавия]]ны кючлейдиле. Совет [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш фронтну]] баш кючлери [[Белосток-Минск сермешиу]]де къаушатыладыла. &lt;br /&gt;
Совет [[Шимал-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Шимал-Кюнбатыш фронт]] чекде урушлада кесин хорлатыб ызына ыхтырылады. Алай а 14 июнь- 18 июлда Сольцаны къатында совет контратака немчаланы Ленинградха алгъа джюрюшлерин юч ыйыкъ чакълы бирге тохтатады. &lt;br /&gt;
22-чи июнда, эртден алты сагъатда совет самолетла Хельскинкини бомбалайдыла.&lt;ref&gt;Карл Густав Маннергейм, мемуары. Изд. «Вагриус», Москва, 2003 г.&lt;/ref&gt;
25-чи июнь - совет самолетла фин аэродромланы бомбалайдыла. 26-чы июнда фин аскерле алгъа урадыла, кеб турмай, совет аскерле алгъаракъ кючлеген Карел боюнчукъну къайтарадыла. Эски тарих чекни ётмей тохтайдыла фин аскерле. 29-чу июнда герман-фин аскерле Полюсну башы районнга джюрюш этедиле, алай а тохтатыладыла. &lt;br /&gt;
Украинада совет [[Къыбыла-Кюнбатыш фронт (Шимал-Кюнбатыш фронт)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтда]] къаушатылыб, чекден кери атылады, алай а [[Дубно — Луцк — Броды сермешиу|совет мехкорпусну контратакасы]] немча аскерлени Киевге иймейди.

Джангы алгъа джюрюшде совет-герман фронтну арасында, 10-чу июлда [[«Орта» аскер къауум]] [[Смоленск]]ни кючлеб, джангыдан къуралгъан [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш фронтну]] баш кючлерин къуршоугъа алады. Бу джетишимге къууаныб, Ленинград бла Киевге алгъа барыуну артына дери джетдирир муратда, аскер башчылыкъны унамагъанына къарамай, Гитлер баш урууну москва табадан, къыбылагъа- Киев бла Донбассха эмда шималгъа -Ленинградха бурулуугъа буйрукъ береди.&lt;ref&gt;Герман Гот «Танковые операции», Смоленск «Русич», 1999 стр.153.&lt;/ref&gt;. Бу оноугъа кёре Москвагъа джюрюш этген танка къауумла «Орта» къауумдан алыныб къыблагъа (2-чи танка къауум) эмда шималгъа (3-чю танка къауум) джиберилгендиле. Москвагъа «Орта» къауумну джаяу дивизиялары джюрюрге керек боладыла, алай а [[Смоленск сермешиуе (1941)|Смоленскни къатында сермешиу]] бошалмагъаны себебли, 30-чу июлда «Орта» аскер къауум кесин джакъларгъа буйрукъ алады. Аны бла Москвагъа джюрюш талай заманнга тохтатылады.

8-чи - 9-чу августда [[«Шимал» аскер къауум]] [[Ленинградны джакълау операция|Ленинградха алгъа джюрюшню]] джангыдан башлагъанды. Совет аскерлени фронтлары талай джерде джыртылгъанды, ала [[Таллинн]] бла [[Санкт-Петербург|Ленинградха]] ыхтырылыргъа керек боладыла. Таллинни джакълау немча аскерлени бир кесегин былайда тохтады, алай а 28-чи августда совет аскерле эвакуацияны башларгъа керек боладыла. 8-чи сентябрда Шлиссербургну кючлеб [[Ленинградны блокадасы|Ленинградны тогъайгъа]] аладыла. &lt;br /&gt;
Алай а Ленинградны кючлер нюзюрде, 9-чу сентябрда джангы алгъа уруу джетишим бла бошалмайды. Аны юсюне «Шимал» къауумну аскерлери, Москвагъа атакагъа алынадыла. &lt;br /&gt;

[[Санкт-Петербург|Ленинградны]] алалмай «Шимал» къауум 16-чы октябрда фин аскерле бла бирлешир муратда [[Тихвин джакълау операция|Тихвин таба урады]]. Алай а [[Тихвин алгъа джюрюш операция|совет аскерлени Тихвинде контратакалы]] джауну тыяды.

Украинада августну аллында [[«Къыбыла» аскер къауум]]эки совет аскерни [[Днепр]] суудан кесиб [[Уманны къатында сермешиу|Уманны къатында къуршоулайдыла]]. Алай а [[Киев]]ни биягъынлай алалмайдыла. «Орта» аскер къауумну къыбылагъа бурулгъаны бла совет [[Кьыбыла-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтну]] аскерлерини болуму аманнга кетеди. Немча 2-чи танка къауум Брянск фронту аскерлерини контрурууларын тохтатыб [[Десна (суу)|Деснаны]] ётеди, сора 15-чи сентябрда Кременчугдан алгъа джюрюген 1-чи танка къауум бла бирлешеди. [[Киев операция (1941)|Киев ючюн сермешиуде]] [[Кьыбыла-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтну]] къаушатылыб, джокъну орнуна келеди. &lt;br /&gt;
Киевде совет аскерлени къаушатыу, немчалылагъа къыбылагъа джол ачады. 5-чи октябрда [[1-чи танка аскер (Германия)|1-чи танка къауум]] [[Азау тенгиз]]ге [[Мелитополь|Мелитополну]] къатында чыгъыб, [[Къыбыла фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла фронтну]] аскерлерине джол кеседи. 1941 джылны октябрында немча аскерле [[Севастополь]] тышында бютеу [[Кърым]]ны кючлейдиле. &lt;br /&gt;
Къыбылада болуб, немчалылагъа [[Донбасс]] бла [[Ростов-на-Дону|Ростовха]] джол ачадыла. 24-чю октябрда [[Харьков]] кючленеди, октябрны ахырына Донбассны баш шахарлары немчалыланы къолларына тюшедиле. 17-чи октябрда [[Таганрог]] тюшеди. 21-чи ноябрда 1-чи танка аскер Ростовха киреди, аны бла «Барбароссаны» къыбылада планы толады. Алай а 21-чи ноябрда совет аскерле немчалыланы Ростоданы къыстайдыла. 1942 джылны джайына дери къыбылада фронту сызы [[Миус (суу)|Миус]] бла барады.

[[Файл:Soviet Offensive Moscow December 1941.jpg|thumb|250px|left|Москваны тюбюнде совет аскерчиле къарда]]
1941 джылны 30-чу сентябрында немча аскерле [[Москова сермешиу (1941—1942)|Москвагъа алгъа джюрюшню]] башлайдыла. Немча танка бирликлени фронту юзюб терен алгъа киргенлери себебли совет [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш]], [[Резерв фронт|Резерв]] эм [[Брянс фронт|Брянск фронтну]] баш кчюлени [[Вязьма операция|Вязьма]] бла Брянскны къатында къуршоугъа тюшедиле. Бютеулейда джесирге тюшгенлени саны 660 минг адамдан артыкъ болады.
Кюнбатыш эмда Резерв фронтдан къалгъанла 10-чу октябрда бирлешген Кюнбатыш фронтха джыйыладыла. Башчылыкъда аскерни генералы [[Жуков, Георгий Константинович|Г. К. Жуковха]] бериледи. &lt;br /&gt;
15-18 ноябрда немча аскерле Москвагъа алгъа джюрюшню джангыдан башлайдыла, алай а ноябрны ахырына бютеулеу тохтатыладыла.

1941 джылны 15-чи декабрында [[Калинин фронт|Калинин]], [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш]] эмда [[Кьыбыла-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Къыбыла-Кюнбатыш фронтну]] аскерлери алгъа урадыла. Совет аскерлени джетишимли алгъа джюрюшлери джауну кесини джакълагъан тактикагъа кёчерге зорлайды. Алгъа джюрюшде Кюнбатыш фронтну аскерлери [[Яхрома]]ны, [[Клин]]ни, [[Волоколамск]]ны, [[Калуга]]ны джаудан ариулайдыла; Калинин фронт [[Калинин (шахар)|Калинин]] шахарны колгъа алады; Къыбыла-Кюнбатыш фронт — [[Ефремов (шахар)|Ефремов]] бла [[Елец]]ни джаудан ариулайдыла. Ахырына 1942 джылны аллына немчалыла 100-250 километрге кюнбатышха кери атылгъандыла. Москваны тюбюндеги хорланыу, бу къазауатда биринчи уллу дженгилиу болгъанды вермахтха.

[[Москва]]дагъы хорлам, совет аскер башчылыкъны бютеу кючленида алгъа урургъа батырлыкъ береди. 1942 джылны 8-чи январында [[Калинин фронт|Калинин]], [[Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Кюнбатыш фронтну]] эмда [[Шимал-Кюнбатыш фронт (Уллу Ата Джурт къазауат)|Шимал-Кюнбатыш фронтну]] аскерлери немча «Орта» аскер къауумгъа къаршчы джюрюш этедиле. Алай а ала салынган нюзюрню тындыралмайдыла, апрелни ортасына уллу къурманла бериб, алгъа джюрюшню тохтатыргъа керек къаладыла. Немчалыла Ржев-Вязьма плацдармны къолда тутуб, Москвагъа къоркур позицияны алгъандыла. [[Волхов фронт|Волхов]] эм [[Ленинград фронт|Ленинград]] фронтланы, Ленинградны блокадасын юзер мурат бла уруулары джетишимли бошалмайдыла, ахырында уа Волхов фронтну аскерлерини бир къаууму къуршоугъа огъунакъ тюшеди.

=== Японлуланы Шош океанда алгъа джюрюшлери ===

[[Файл:Burning ships at Pearl Harbor.jpg|thumb|right|200px|[[Теннесси (линкор)|«Теннесси»]] и [[Кюнбатыш Вирджиния (линкор)|«Кюнбатыш Виргиния»]] атлы американ линкорла Пёрл-Харборгъа атакадан сора джанадыла]]
1941 джылны 7-чи декабрында [[Япония]] [[Пёрл-Харбор/Пёрл-Харбордагъы]] американ аскер базаны урады. Чабыулда алты япон авиаташыучу кемеден 441 самолет учханды, бомбалаудан сора АБШ-ныкъы болгъан 8 линкор, 6 крейсер эмда 300 самолет уллу заран кёргендиле. Алай бла бир кюнню ичине АБШ-ны [[Шош океан (АБШ)|Шош океан флотуну]] линкорларыны асламысы джокъ этилгенди. АБШ-дан сора экинчи кюн Япониягъа [[Уллу Британия]], [[Нидерландла]] (эмиграциядагъы правительство), [[Канада]], [[Австралия]], [[Джангы Зеландия]], [[Къыбыла Африка Бирлик]], [[Куба/Куба]], [[Коста-Рика]], [[Доминикан республика]], [[Сальвадор]], [[Гондурас]] эм [[Венесуэла]] къазауат баям этедиле. 11-чи декабрда [[нацист Германия|Германия]] бла [[Италия]], 13-чю декабрда уа  — [[Румыния]], [[Маджар]] эм [[Болгария]] — АБШ-гъа къазауат ачадыла.
[[Файл:Japanese troops mopping up in Kuala Lumpur.jpg|thumb|left|250px|[[Куала-Лумпур]]ну орамларында япон аскерле сермешедиле]]
8-чи декабрда японлула [[Гонконг]]дагъы ингилиз базаны блокадагъа алыб, [[Таиланд]]ха, британ [[Малайя|Малайгъа]] эм американ [[Филиппинле]]ге чабадыла. Тенгизге болушлукъ ючюн чыкъгъан британ эскадра хауадан уруладыла, эки линкор-ингилизлилени баш кючлери батады.

Таиланд талай кюнню къаршчыланнгандан сора [[Япония]] джанлы болургъа унаб, АБШ бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды. Япон авиация Таиландны территориясындан [[Бирма]]ны бомбалайдыла.

10-чу декабрда [[Гуам]] айрымкандагъы американ базаны, 23 декабрда — [[Уэйк]] айрымканны кючлейдиле, 25-чи декабрда [[Гонконг]] тюешеди. 8-чи декабрда японлула Малайны британ фронтну юзюб къызыу алгъа джюрюйдле, британ аскерле [[Сингапур]]гъа ыхтырыладыла. Аннга дери британлыла «хорланмазлыкъ къалагъа» санагъан Сингапур 1942 джылны 15-чи февралында тюшеди. 70 минг чакълы бир британ эмда австралиячы аскерчи джесирге тюшедиле.

Филиппинледе декабрны ахырына японлыла [[Минданао]] бла [[Лусон]] айрымканланы кючлейдиле. Американ аскерлени къалгъан кесеги [[Батаан]] джарымайрымкан бла [[Коррехидор]] айрымканда бегийдиле.

1942 джылны 11-чи январында япон аскерле [[Голланд Ост-Индия]]гъа чабадыла, джууукъда [[Калимантан|Борнео]] бла [[Сулавеси|Целебс]] айрымканланы кючлейдиле. 28-чи январда [[Ява тенгиз]]де, япон флот ингилиз-голланд эскадраны дженгеди. Не кюрешселеда [[Ява (айрымкан)|Ява]] айрымкандагъы аскерледа 2-чи мартха капитуляция этедиле.

1942 джылны 23-чю январында японлула Бисмаркны архипелагын кючлейдиле, аны ичинди Джангы Британия айрымканныда. Кечирек Соломонну айрымканларыны кюнбатыш кесегин, февралда уа -Гилбертни айрымканын къолгъа аладыла. Мартны аллында [[Джангы Гвинея]]гъа чабадыла.

8-чи мартда Бирмада алгъа джюрюш этиб, японлула [[Рангун]]ну, апрелни ахырына уа Мандалайны къолгъа аладыла, майгъа бютпу Бирманы кючлейдиле. Алай бла ала Къыбыла Къытай бла [[Индия]]ны ортасында байламны юзедиле. Алай а джангурну чагъы башланганы себебли, эмда кючлени джетмегени ючюн японлула Индиягъа кирмейдиле.

6-чы майда Филиппинледе ахыр американ эмда филиппин аскер къауум капитуляция этеди. 1942 джылны майыны ахырына Япония кёб къурманда бермегенлей бютеу Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны, Шимал-Кюнбатыш Океанияны къолгъа алады. Американ, британ, голланд эмда австралиячы аскерле къаушатылыб бу регионда кючлерин джокъ этедиле.

=== Атлантика ючюн сермешиуню экинчи кёзюую ===

[[Файл:Convoy_WS-12_en_route_to_Cape_Town,_1941.jpg|thumb|250px|left|Американ конвой Британиягъа джол тутханды. Ноябрь 1941]]
1941 джылны джайындан башла [[Атлантика океан|Атлантикада]] [[Уллу Британия]]гъасауутну, стратегия сырьёну, азыкъны ташыуну азайтыр ючюн герман эмда итальян флотланы баш нюзюрлери саудюгер кемелени батдырыу болады. Немча эмда итальян аскер башчылыкъ Атлантикада асламысы бла суу тюбю кемелени хайырланады, ала Британияны [[Шимал Америка]] бла, африкан колонияла бла, [[Къыбыла Африка Бирлик]] бла, [[Австралия]] бла, [[Индия]] бла эмда [[СССР]] байлагъан коммуникациялагъа чабыуул этиб тургъандыла.

1941 джылны августуну ахырындан башлаб Уллу Британия бла СССР-ни араларында келешиуге кёре совет шимал портланы юсю бла бир-бирлери бла сатыу-алыу этилиб башлайды, аны бла бирге немча суу тюбю кемелени иги кесеги Шимал Атлантикагъа кёчеди. 1941 джылны къачында АБШ алкъын къазауатха къошулгъунчу, немча суу тюбю кемеле талай американ кемеге чабадыла. Аннга джууабха АБШ-ны конгресси 13-чю ноябрда нейтралитетни юсюнгден законнга эки тюрлениу этеди, алагъа кёре американ кемеле къазауат баргъан зоналагъа кирирге эркин боладыла эмда саудюгер кемелени сауутландырыргъа болады.

Кемеге къаршчы джакъны кючленнгени бла, июлда-ноябрда Уллу Британияны сатыу-алыу флоту азыракъ кемени тас этеди. 1941 джылны биринчи джарымына кёре, экинчи джарымында 2,8 кереге аз кемеси къурбан болады немча суу тюбю кемелеге.

Алай а бир талай замандан немча флот джангыдан инициативаны къолгъа алады. АБШ-ны къазауатха къошулгъанындан сора немча суу тюбю кемелени иги кесеги Американы атлантика джагъаларына кёчеди. 1942 джылны биринчи кесегинде ингилиз-американ кемелени Атлантикада батдырылыуу эмда заран берилиуюню саны кёлтюрюледи. Кечирек кемелеге къаршчы джакъны амалларын игилитегенлери себебли эмда американ аскер флотну талай урууундан сора немча суу тюбю кемеле Атлантиканы ара районларына ыхтырыладыла.

Немча суу тюбю кемеле Атлантика океанны бютеулей акваториясына джайыладыла: [[Африка]]ны, [[Къыбыла Америка]]ны джагъаларында, Кариб бассейнде. 1942 джылны 22-чи августунда, талай бразил кемени немчалыла батдыргъандан сора, [[Бразилия]] [[нацист Германия|Германиягъа]] къазауат баямлайды. Андан сора Къыбыла Америкадагъы башха къралланы ачыуландырыргъа излемей, немча суу тюбю кемеле бу регионда сермешиулерин азайтадыла.

Бютеулей алыб къарасакъ, Германия талай джетишимни тышында ингилиз-американ тенгиз джюк ташыуну тохтаталмагъанды. 1942 джылны

=== Джерле арасы-африкан компанияла ===

1941 джылны джайында [[Джерле арасы тенгиз|Джерларасындагъы]] бютеу немча авиация совет-герман фронтха атылады. Бу ингилизлилени къолларын бошлайды, алайсызда алай уллу актив болмагъан итальян флот къымылдамаз халгъа келтириледи. 1942 джылны арасына ингилизлиле талай джетишимсизлик болсада, [[Италия]] бла [[Ливия]] эм [[Мисир]]деги итальян аскерлени арасында тенгиз байламны ахыры бла бузадыла.
[[Файл:Crusadertankandgermantank.jpg|thumb|200px|right|Тобрукну къатында урулгъан немча танка. 27-чи ноябрь 1941]]

1941 джылны джайына [[Шимал Африка]]да ингилиз аскерлени болумлары игилешеди.[[Эфиопия]]да итальянлыланы дженгилиую британлылагъа [[Кюнчыгъыш Африка]]дан шималгъа кючлени джиберирге мадар береди.

Болумну алагъа таб болгъаны бла хайырланыб, ингилиз аскерле 1941 джылны 18-чи ноябрында алгъа урадыла. 24-чю ноябрда немчала контратака этерге кюрешедиле, алай а къарыу этелмейдиле. Ингилизлиле [[Тобрук]]ну блокадасын юзедиле, сора алгъа джюрюшню тохтатмай Эль-Газалны, Дернаны эмда [[Бенгази]]ни кючлейдиле. Январгъа [[Киренаика]]ны къолгъа аладыла, алай а аскерлери уллу джерде джайылгъаны бла [[Роммель, Эрвин Йоханнес Ойген|Роммель]] хайырланыб, немча-итальян аскерлени алгъа урады, ала ингилиз фронтну юзюб шимал-кюнчыгъышха джюрюйдюле, алай а Эль-Газальны къатында тохтатыладыла. Аны бла фронт 4 айгъа шош болады.

1942 джылны 26-чы майына [[нацист Германия|Германия]] бла [[Италия]] [[Ливия]]да алгъа джюрюшню башлайдыла. Ингилизлиле ызларына ыхтырылыргъа керек боладыла. 21-чи июнда Тобрукдагъы ингилиз гарнизон капитуляция этеди. Итальян-немча аскерле джетишимли алгъа джюрюб барадыла, 1-чи июлда, [[Александрия]]дан 60 километр узакълыкъда, Эль-Аламейндеги ингилиз джакъ сызгъа джетедиле. Адай а былайда адам кёб тас этиб тохтаргъа керек боладыла. Августда Шимал Африкадагъа британ аскер башчылыкъ ауушдурулады. 30-чу августда немча аскерле [[Эль-Халфа]]ны къатында ингилиз джакъны юзерге кюрешедиле, алай къарыу этелмейдиле, адамларында кёб санда тас этедиле. Бу сермешиу бютеу кампанияны айланч нохтасыды дерге боллукъду.

1942 джылны 23-чю октябрында ингилизлиле алгъа джюрюшню башлайдыла, джауну джагъын юзюб Мисирни бютеу территориясын ариулайдыла.[[Ливия]]гъа кириб [[Киренаика]]ны кючлейдиле.

[[Файл:Westland Lysander - Madagascar WWII.jpg|thumb|200px|left|Британ АХК Мадагаскарда. декабрь 1942]]
Ол заманнга [[Африка]]да виши правительствону оноундагъы француз колония [[Мадагаскар]] ючюн сермешиуле барадыла. Баш чуруму ингилизлилеге бу айрымканны немча кемелеге база болур мадарлары болгъанды. 1942 джылны 5-чи майында айрымканнга ингилиз эмда къыбыла африкан аскерле десант этиледиле. Француз аскерле къаршчылансалада, ноябргъа капитуляция этерге керек боладыла. Мадагаскар [[Эркин Франция|«Эркин Францияны»]] къолуна тюшеди.

1942 джылны 8-чи ноябрында американ-ингилиз десант [[Француз Шимал Африка]]гъа тюшеди. Экинчи кюн [[Виши Режим|Виши]] кючлени башчысы [[Дарлан, Франсуа|Франсуа Дарлан]] американлыла бла бирлик болургъа келишеди эмда бютеу Француз Шимал Африкада оноуну къолгъа алады. Аннга джуубха немчалыла виши правительстводан эркинлик алыб къыбыла Францияны кючлейдиле, андан Тунисге аскер джибере башлайдыла. 13-чю ноябрда бирлик аскерле Тунисге Алжирден урадыла, ол кюн огъунакъ Тобрукну ингилизлиле къолгъа аладыла. Бирликни аскерлери Кюнбатыш Тунисге джетедиле, 17-чи ноябрда Тунисни кюнчыгъыш районларын къолгъа алыб бегиген немча аскерлеге тюртюледиле. 30-чу ноябргъа хауаны аманлыгъы себебли ачыкъ сермешиуле тохтайдыла, фронт 1943 джылны февралына дери шош болады.

=== Гитлерге къаршчы коалицияны къуралыуу ===

[[Германия]]ны [[СССР|СССР-ге]] чабханындан сора, [[Уллу Британия]] бла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] Совет Союз джанлы болгъанларын билдиргендиле, эмда аннга экономика болушлукъ этиб башлагъандыла. 1942 джылны 1-чи январында [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтонда]] СССР-ни, АБШ-ны, Уллу Британияны эмда [[Къытай]]ны келечилери Бирлешген Миллетлени Декларациясына къол салгъандыла, аны бла [[Гитлерге къаршчы коалиция]]гъа тамал салыннганды. Кечирек аннга дагъыда 22 кърал къошулгъанды.

=== Кюнчыгъыш фронтда немчалыланы экинчи алгъа джюрюшлери ===

Совет аскерледа, герман аскерледа 1942 джылны джайын алгъа джюрюш этер ючюн сакълагъандыла. Гитлер ауурлукъну къыбылагъа айландырыр муратда болгъанды. Аны чуруму экономика сылтаула болгъандыла-къыбыладагъы нефть бек керек болгъанды.&lt;br /&gt;
Совет аскер башчылыкъны стратегия планы уа «''тохтаусуз талай стратегия операция этиб, джауну резервлерин чачаргъа, аланы бир уллу кючге джыйылыб алгъа урууларына мадар бермезгеди''»&lt;ref&gt;Борис Соколов «Неизвестный Жуков». Мн., 2000, стр. 358&lt;/ref&gt;. &lt;br /&gt;
Къызыл Аскер эм башда, [[Баш Аскер Башчылыкъны Ставкасы|БАБ-ны Ставкасыны]] акъыл этгенине кёре,совет-герман фронтну орта секторунда кючлерин джыйяргъа керек болгъанды. Андан сора аскерле Харьковда, Кърымда алгъа джюрюш этерге планланнганды. Ленинградныда блокадасы юзюлюрге керек болгъанды.

Алай а 1942 джылны майында совет аскерлени [[Харьков операция (1942)|Харьковда алгъа джюрюшлери]] джетишимсиз бошалады. Немча аскерле урууну тохтатыб, кеслери уруб, совет аскерлени къаушатыб, алгъа джюрюш этгендиле. Совет аскерле Кърымдада къаушатылгъандыла. Совет аскерни къыбыладагъы позициялары къарыусуз болгъанды. Аны бла хайырланыб немча аскер башчылыкъ аскер кючлерин эки табагъа джибергендиле- [[Сталинград]] бла [[Кавказ]]гъа. &lt;br /&gt;
[[Воронеж]]ни къатында эмда [[Донбасс]]да ачы сермешиуледен сора [[аскерлени «Б» къаууму]] Дон суугъа чыгъады. Июлну ортасында [[Сталинград сермешиу]] башланады, анда совет аскерле кёб къурбан бериб джауну аскерлерин тыяладыла.&lt;br /&gt;
Кавказгъа джюрюш этген [[Аскерлени «А» къаууму]] 23-чю июлда Ростовну алыб, Къобан регионнга джюрюуню бардырады. 12-чи августда [[Краснодар]] тюшеди. Алай а Кавказ таулада эмда Новороссийскде совет аскерле джауну тыядыла.

Ол заманнга фронтну ара кесегинде совет аскер башчылыкъ джауну ржев-сычевм къауумну къаушатыр мурат бла алгъа джюрюш этеди. Алай а 30-чу июлдан сентябрны ахырына дери баргъан [[Биринчи Ржев-Сычёв операция|Ржев-Сычёв операция]] джетишимли бошалмайды. &lt;br /&gt;
[[Ленинградны блокадасы]]нда юзелмейдиле, алай совет аскерлени алгъа уруулары, немчалыланы шахарны штурм этгенден тыяды.

== Къазауатны ючюнчю кёзюую (ноябрь 1942 — июнь 1944) ==
=== Кюнчыгъыш фронтда тюрлениуле ===

1942 джылны 19-чу ноябрында Къызыл Аскер [[Волгоград|Сталинградны]] къатында алгъа джюрюшню башлайды, бу джюрюшню эсебинде эки немча, эки румын эмда бир итальян аскер къуршоуланыб къаушатылады.

Совет-герман фронтну ара кесегинде совет алгъа джюрюшню джетишимсизлиги огъуна ([[Экинчи Ржево-Сычёв операция|«Марс» операция]]) Германия стратегия болумун игилешдирелмейди.

1943 джылны аллында совет аскерле бютеу фронтда алгъа джюрюшню башлайдыла. [[Санкт-Петербург|Ленинградны]] блокадасы юзюлгенди, Курск дагъыда талай шахар къолгъа алыннгандыла. Февралда-мартда фельдмаршал [[Манштейн, Эрих фон|Манштейн]] дагъыда бир кере инициативаны къолгъа алыб, къыбылада совет аскерлени ызына ыхтыртады, алай а джетишимин андан ары ёсдюрелмейди.

1943 джылны июлунда немча аскер башчылыкъ ахыр кере кесине инициативаны, [[Курск сермешиу 1943|Курскны къатында сермешиуде]], алыргъа излейди, алай а кесин хорлатыб, аскер кючюда уллу заран алады. Бютеу фронта немча аскерле ызларына ыхтырылыб башлайдыла- ала [[Орёл]], [[Белгород]], [[Новороссийск]] кибик уллу шахарланы коядыла. [[Белорус ССР|Белоруссия]] бла [[Украин ССР|Украина]] ючюн сермешиуле башланадыла. Днепр ючюн сермешиуде Къызыл Аскер Германияны аскерлерин къаушатыб Солджагъа Украина бла Кърымны азатлайды.

1943 джылны ахырында-1944 джылны биринчи джарымында сермешиулени асламы къыбыла фронтлада барады. Немчалыла Украинаны территориясындан кетедиле. Къызыл Аскер къыбылада 1941 джылны чеклерине чыгъыб, [[Румыния]]гъа киреди.

=== Африка бла Италияда ингилиз-американ десант ===

1942 джылны 8-чи ноябрында [[Марокко]]да уллу ингилиз-американ десант тюшеди. Виши правительствону аскерлери уллу къаршчылыкъ этелмейдиле, ноябрында ахырына 900 километрни ётюб [[Тунис]]ге киредиле, ол заманнга ары немчалылада [[Кюнбатыш Европа]]дан аскер бёлекле джибередиле.

Ол заманда ингилиз аскер [[Ливия]]да алгъа джюрюш этеди. Былайдагъы итальян-герман аскерле [[Эль-Аламейн]]ни къатында тохтаялмай ызына ыхытырылыб Тунисге къайтадыла. 20-чы мартда бирлешген ингилиз-американ аскерле Тунисни ичине джюрюш этеди. Итальян-немча аскер башчылыкъ аскерлерин [[Италия]]гъа къоратыргъа излейди, алай а ол заманнга британ флот Джерларасын къолда тутханды. Къачаргъа джол кесилгени себебли 13-чю майда итальян-немча аскерле капитуляция этедиле.
1943 джылны 10-чу июлунда [[Бирликни кючлерини Сицилиягъа тюшюую|бирликни кючлери]] [[Сицилия]]гъа киредиле. Андагъы итальян аскерле къаршчылыкъ кёргюзмегенни орнунда джесир боладыла, сермешген джангыз немча 14-чю танка корпус болады. 22-чи июлда американ аскерле Палермону къолгъа аладыла, немчалыла айрымканны шимал-кюнчыгъышына ыхтырыладыла, Мессина ачыкъ богъазгъа джууукъ болур муратда. 17-чи августха немча бёлекле бютеу техникалары бла аууур сауутларын къоюб [[Апеннин джарымайрымкан]]нга къачадыла. Итальян аскерни хорланыуу, къралда болумду къыйын этеди. [[Муссолини, Бенито|Муссолинини]] режимин ушатмагъан адамланы саны ёседи. Король [[Виктор Эммануил III]] Муссолинини тюрмеге атаргъа оноу этеди, къралгъа башчылыкъгъа маршал Бадольону правительствосу келеди.

1943 джылны сентябрында ингилиз-американ аскерле Апеннин джарымайрымканны къыбыласына киредиле. Бадольо мамырлыкъ кесаматха къол салыб, Италияны къазауатдан чыкъгъанын баямлайды. Алай а Гитлер Муссолинини тюрмеден кюч бла чыгъартады, эмда къралны шималында [[Сало Республика]] атлы «гинджи» кърал къуратады.

[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Уллу Британия]]ны аскерлери 1943 джылны къачында шималгъа джюрюйдюле. 1-чи октябрда бирликни кючлери бла партизанла Неапольну азатлайдыла, 15-чи ноябргъа Болтурио сууда немча бетджанны къаушатыб шималгъа джолларын ачадыла. 1944 джылны январына бирликчиле Монте-Кассинодагъы немча бетджаннга («Къыш сыз») джетедиле. 1944 джылны январында, февралында эмда мартында ала юч кере немчалыланы бетджанларын алыб, [[Рим]]ге джол ачаргъа кюрешедиле, алай а хауаны аманлыгъы ючюн алгъа баралмай фронт шош болады. Аны бла бирге бирликчиле Римден къыбылада Анциода десант тюшюредиле, немчалыла не кючрешселеда хорлаялмайдыла. Майгъа хауа иги болгъанлай, 11-чи майда ингилиз-американ аскерле джангыдан алгъа урадыла ([[Монте-Кассинода сермешиу]]), бу джол немча аскерлени джакъларын къаушатыб Анциодагъы десант тюшген аскерле бла биригиб 4-чю июнда Римни азатлайдыла.

=== Германияны стратегия бомбалау ===

1943 джылны январында [[Касабланка конференция]]да Германия стратегия бомбалауну башларгъа оноу алынады. Нюзюрле аскер промышленностну объектлерни бла уллу шахарла болургъа керекдиле. Операция [[&quot;Пойнт-бланк&quot; операция|«Пойнт-бланк»]] код ат алады.

1943 джылны июлунда-августунда [[Гамбургну бомбалау|Гамбург бомбаланыды]]. Биринчи кёб самолет бла Германияны ичинде объектлеге учуу 17-чи августда [[Швайнфурт бла Регенсбургну бомбалау|Швайнфурт бла Регенсбургга экили рейд болады]]. Бобмбалаучу самолетла кеслерин къурутуучу самолетладан къоруулаялмагъанлары ючюн 20% чакълы бири тюшюрюледи. Быллай заран болургъа болмазлыгъын ангылаб P-51 Mustang къурутуучу самолетла келгинчи американ авиация учууну тохтады.

=== Гуадалканал. Азия ===

1942 джылны августундан башлаб 1943 джылны февралына дери япон эм американ аскерле Соломонну айрымканлары архипелагдагъы [[Гуадалканал (айрымкан)|Гуадалканал]] айрымкан ючюн сермешедиле. Бу сермешиуде Бирлешген Штатла дженгедиле. Гуадалканалгъа аскер джиберирге кереклик [[Джангы Гвинея]]дагъы япон кючлени къарыусуз этеди, аны бла хайырланыб бирликчи аскерле 1943 джылны аллында айрымканны японлулада ариулайдыла.

1942 джылны ахырында эмда бютеу 1943 джыл британ аскерле [[Мьянма|Бирмада]] алгъа джюрюш этерге кюрешедиле.

1943 джылны ноябрында бирликчиле Тарава атлы япон шахарны кючлейдиле.

=== Къазауатны ючюнчю кёзюуюнде конференция ===

Къазауатны фронтларында, артыкъсызда совет-герман фронтда болумну терк тюрлениую Бирликни эндиги джылгъа не этерлерини оноуун этерге керекли этеди. 1943 джылны ноябрында [[Каир конференция|конференции в Каирде]] эмда [[Тегеран конференция]]да бу оноула этиледиле.

== Къазауатны тёртюнчю кёзюую (июнь 1944 — май 1945) ==
=== Германияны Кюнбатыш фронту ===

1944 джылны 6-чы июнунда [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ-ны]], [[Уллу Британия]]ны эм [[Канада]]ны бирлик кючлери талай аны эс бёлюб тарихни эм уллу десант операциясын башлайдыла, аскерле [[Нормандия]]гъа тюшедиле.

Августда американ эм француз аскерле [[Франция]]ны къыбыласына тюшедиле, Марсель, Тулон шахарланы азатлагъандан сора, 25-чи августда Парижге киредиле, француз партизанла бла бирге аны кючлейдиле.

Сентябрда бирликчи кючле [[Бельгия]]гъа джюрюшню башлайдыла. 1944 джылны ахырына немчалыла кёб къыйын салыб кюнбатышда фронтну шош этедиле. 16-чы декабрда немчалыла [[Арденнле]]де алгъа джюрюш башлайдыла, бирликчилени аскер башчылыгъы уа Арденнлеге фронту башха кесеклеринде эмда резерв аскерлени болушлукъ иеди. Немчалыла [[Бельгия]]ны ичине 100 километрге киредиле, алай а 1944 джылны 25-чи декабрына немча алгъа джюрюш тохтайды, бирликчиле уа алгъа урадыла. Инициатива ызына къайтмаздан Бирликчилеге тюшеди. 27-чи декабргъа немчалыла Арденнледен ызына ыхтырыла башлайдыла. 1945 джылны январында, немчалыла Эльзасда Берликчилени эслерин бёлюрге талай контруруу этгендиле, алай а джетишимли болмагъандыла. Андан сора американ эмда француз аскерле Кольмар шахарны къатында 19-чу немча аскерни бёлеклерин къуршоугъа алыб, 9-чу февралгъа къаушатадыла («Кольмар чоюн»). Бирликчиле немча джакълыкъланы юзюб («Зигфридни Сызы») Германиягъа киредиле.

1945 джылны февралында-мартында бирликчиле Маас-Рейн операцияда Рейнден кюнатышдагъы бютеу Германияны кючлейдиле, немча аскерле Арденн эмда Маас-Рейн операциялада уллу зарауат кёрюб, Рейнни онг джагъасына ыхтырыладыла. 1945 джылны апрелинде бирликчиле «Б» аскер къауумну Рурда къуршоулаб 17-чи апрелге къаушатадыла, аны бла вермахт Германияны эм магъаналы индустрия региону -Рур индустрия районндан къуру къалады.

Бирликни кючлери Германияны ичине джюрюшню тохтатмай бардыргъандыла, 25-чи апрелге Эльбада совет аскерле бла тюбешгендиле. 2-чи майгъа британ эмда канада аскерле Германияны шимал-кюнбатышын кючлеб Данияны чеклерине джетгендиле.

Рур операция бошалгъандан сора бош болгъан американ кючле къыбыла фланнга, 6-чи аскер къауумгъа къошулгъандыла, ала Германияны къыбыла районлары бла Австрияны кючлер нюзюрде болгъандыла.

Къыбыла флангда американ эм француз аскерле Германияны къыбылассы, Австрияны кючлеб, 7-чи американ аскерни бёлеклери Альпладан Бреннер аууш бла ётюб, Шимал Италиядагъы 15-чи аскер къауумну кючлери бла бирлешедиле.

Шимал Италия:
[[Италия]]да бирликчилени алгъа джюрюшлери бек аъыртын баргъанды. Не кюрешселеда 1944 джылны ахырына джауну джагъын джыртыб По суудан ётелмегендиле. 1945 джылны апрелинде ала джангыдан сынагъандыла эмда немча бетджанланы («Готман сыз») къурутуб По сууну ёзенине киредиле.

1945 джылны 28-чи апрелинде итальян партизанла [[Муссолини, Бенито|Муссолинини]] тутуб асадыла. Шимал Италия саулайлай 1945 джылны майында ариуланады фашистледен.
[[Файл:April-1945fatality.jpg|thumb|Ёлюм]]

=== Совет алгъа джюрюш ===

1944 джылны джайында Къызыл Аскер бютеу фронту узунлугъуна алгъа урады. Къачха немча аскерледен [[Белорус ССР|Белоруссия]], [[Украин ССР|Украина]], [[Прибалтика]] азатланады. Джангыз Латвияны кюнбатышында къуршоуда немча аскер бирлик къазауатны ахырына дери къаршчыланады.

Шималда совет аскерлени алгъа джюрюшлеринден сора [[Финляндия]] къазауатдан чыгъарыгъын билдиреди, алай а немча аскерле Финляндияны территориясындан кетерге унамайдыла, аны бла тюненеги «сауут къарнашла» бир-бирлери бла къазауат этерге керек боладыла. Августда къазауатдна [[Румыния]], сентябрда — [[Болгария]] чыгъады. Немчалыла аскерлерин [[Югославия]] бла [[Греция]]дан къоратыб башлайдыла, анда оноуну къолгъа халкъ-азатлау кючле аладыла.

1945 джылны февралында [[Будапешт операция]] бардырылады, андан сора Германияны ахыр европачы бирликчиси — [[Венгрия]] — капитуляция этеди. [[Польша]]да алгъа джюрюш башланады, Къызыл Аскер [[Кюнчыгъыш Пруссия]]ныкъолгъа алады.

1945 джылны апрелини ахырында [[Берлин ючюн сермешиу]] башланады. Кеслерини хорланнганларын ангылаб, [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] и [[Геббельс, Йозеф|Геббельс]] кеслерин ёлтюредиле. 8-чи майда герман ара шахар ючюн эки ыйыкъ ачы къазауатдан сора немча башчылыкъ капитуляцияны актына къол салады. Германия терт оккупацион зонагъа юлешинеди: совет, американ, британ эмда француз.

14-15 майлады шимал [[Словения]]да Экинчи дуния къазауатны [[Европа]]да ахыр сермешиуу болгъанды, анда [[Югославияны Халкъ-Азатлау аскери]] немча эмда ала бла бирге болгъан кёб санда коллаборационистлени къаушатханды.

=== Къазауатны Шош океан театры ===

[[Шош океан]]да къазауат бирликчиле ючюн бек иги баргъанды. 1944 джылны июнунда американлыла [[Мариан айрымканла]]ны кючлейдиле. 1944 джылны октябрында Лейте богъазда уллу сермешиу болады, анда АБШ-ны кючлери тактика хорламлы боладыла. Къургъакъда сермешиуледе япон аскерле джетишимлиирек болгъандыла, ала бютеу Къыбыла Къытайны кючлеб Индокъытайдагъы аскерлери бла бирлешедиле.

== Къазауатны бешинчи кёзюую (май 1945 — сентябрь 1945) ==
=== Япония бла къазауатны бошалыуу ===

Европада къазауатны бошалыуундан сора антифашист коалицияны ахыр джауу [[Япония]] къалады. Бу заманнга Япониягъа 60-дан артыкъ кърал къазауат баямлагъанды. Алай а бу болумгъада къарамай японлула капитуляция этер акъыл этмейгендиле, хорламгъа дери къазауат этериклерин билдиргендиле. 1945 джылны июнунда японлула [[Индонезия]]ны, кечирекда Индокъытайны къоядыла. 1945 джылны 26-чы июлунда АБШ, Уллу Британия эмда Къытай японулулагъа ультиматум этгендиле, алай а ультиматум уналгъманды. 6-чы августда [[Хиросима]]гъа, юч кюнденда [[Нагасаки]]ге [[атом бомба]] атылыб, эки шахар джер бла тенг этиледиле. 8-чи августда СССР Япониягъа къазауат ачады, 9-чу августда алгъа уруб [[Маньчжурия]]дагъы япон [[Квантун аскер]]ни къаушатады. 2-чи сентябрда [[Япония]]ны толу капитуляциясыны актына къол салынады. Адам улуну эм уллу къазауаты бошалады.

== Оюмла бла багъала ==

* Къазауатны заманында, бир кере [[Уинстон Черчилль]], совет посол Иван Майскийни Уллу Британия берелликден аслам болушлукъ излегеб, унамасала СССР дженгилирге боллукъду дегенине ачыуланыб былай айтхайнды: {{Цитата|Эсигизге тюшюрюгюз, тёрт ай мындан алгъа биз сизни къралыгъыз бизге немчала джанында чабарыкъмысыз, чабарыкъ тюлмюсюз билмей эдик. Биз ол заманда болургъа боллукъду деген оюмда эдик, алай а ол заманда огъунакъ ахырында биз хорларыгъызбгъа ишегибиз джокъ эди. Бизни къутхарылыуубуз сизни джюрюуюгюзге байламлыды деб чырт сагъыш этмегенбиз. Не болсада, къалай джюрсегизда бизге гурушха этерге эркинлигигиз джокъду сизни.&lt;ref name=&quot;Ч 1&quot;&gt;Die Chronik des Zweiten Weltkrieges, Chronik Verlag,1Auflage 1994. ISBN 3-86047-136-8&lt;/ref&gt;}}

{{Цитата|
Аланы (Сталин), башларынада келмегенди, Гитлер алты ай андан алгъа аланы къурутур оноу этгенине. Аланы разведкалары Кюнчыгъышха кёб герман кючню атылгъанын билдирген эсе алагъа, ала кёб этилир керекли атламны  этмей къойгъандыла.
Сталин бла коммунист бачамала халатча халатланы тарих биле болмаз, ала орунларындан тебмей Россиягъа чабыуулну сакълагъандыла неда аланы не сакълагъанын ангыламагъандыла. Бусагъатха дери аланы эгоистлеге санагъанбыз. Алай а бу кёзюуде ала алай терен адамла болмагъанлары белгили болгъанды.|автор=Уинстон Черчилль, Экинчи дуния къазауат.}}

== Къазауатны эсеблери ==
[[Файл:Second world war europe animation small.gif|thumb|300px|Европада Экинчи дуния къазауатны баргъаны. Анимация]]
Экинчи дуния къазауат адам улуну джазыуунда уллу орун алгъанды. Аннга 62 кърал (дунияны адам санындан 80%) къошулгъанды. Къазауат 40 къралны территориясында бардырылгъанды. Сауутлу кючлеге 110 млн адам мобилизация этилгенди. Адам къурманны саны 50-55 млн адам чакълы бир болгъанды, аланы ичинде фронтлада 27 млн адам ёлгенди. Эм кёб адам къурман СССР, Къытай, Германия, Япония эмда Польша бергендиле.

Аскер джоюмла бла аскер заран 4 триллион доллар чакълы бир болгъанды. Джоюмла къралланы миллет хайырларыны 60-70% болгъанды. Къуру СССР, АБШ, Уллу Британия бла Германияны промышленносту 652,7 минг самолет, 286,7 минг танка, 1 млн тоб сауут, 4,8 млн пулемёт (Германия тышында), 53 млн шкок, автомат аны тышындада кёб аскер керек чыгъаргъандыла. Къазауат ёлчемсиз чачылыугъа, зарауатлыкъгъа келтиргенди, онла бла минг шахар, эл джер бла тенг этилгенди.

Къазауатдан сора [[Кюнбатыш Европа]]ны дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Дунияда эм баш къралла СССР бла АБШ болгъандыла. Уллу Британия бла Франция хорламларына къарамай къраыуларын тауусхандыла. Къазауат аланы эмда башха кюнбатыш европачы къралланы колониялыкъ империяланы тутар къарыулары болмагъанын ачыкъ кёргюзгенди. Африка бла Азияны къралларында колониялизмге къаршчы къозгъалыу кючленнгенди. Къазауатдан сора талай кърал бойсунмазлыкъларына ие болгъанды: [[Исландия]], [[Сирия]], [[Ливан]], [[Вьетнам]], [[Индонезия]]. [[Кюнчыгъыш Европа]]да социалист режимла салыннгандыла. Экинчи дуния къазауатны эм баш эсеблерини бирида [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|БМО-ну]] къуралыуу болгъанды.

Бир-бир къраллада къазауатны заманында къуралгъан партизан къозгъалыула,къазауатдан сорада кюрешлерин бардырыргъа кюрешгедиле. [[Греция]]да коммунистле бла къазауатха деричи правительствону арасында уруш [[Грецияда граждан къазауат|граждан къазауатха]] ёсгенди. Антикоммунист сауутлу кючле къазауатдан сора талай джылны Кюнбатыш Украинада, Прибалтикада, Польшада къазауат этгендиле. Къытайда 1927 джылда башланнган [[Къытайда граждан къазауат|граждан къазауатандан]] ары баргъанды.

[[Фашизм|Фашист]] и [[Миллетчи-социализм|нацист]] идеологияла [[Нюрнберг процесс]]де адамгъа къаршчы саналгъандыла эмда джасакъланнгандыла. Кёб кюнбатыш къралда, антифашист кюрешге актив къошулгъаны ючюн, коммунист партия джанлыланы саны ёсгенди.

[[Европа]] эки лагерге юлешиннгенди: кюнбатыш ([[Капитализм|капиталист]]) эм кюнчыгъыш ([[Социализм|социалист]]). Къазауатндан сора талай джылда эки блокну арасында илишкиле аманнга кетгендиле, [[Сууукъ къазауат]] башланнганды.

'''Къурманланы саны'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!style=&quot;text-align: left;background:#B0C4DE&quot;|Кърал
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Адам саны (1939)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Ёлген (Аскерчи)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Ёлген (граждан)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Ёлген (Чууутлула)
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|Бютеулей
!style=&quot;background:#B0C4DE&quot;|1939 адам санына &lt;br /&gt;кёре тасны ёлчеми
|-
|align=left|'''[[Австралия]]''' || 6,998,000 || 39,400 || 700 || || 40,100 || 0.57%
|-
|align=left|'''[[Австрия]]''' || 6,653,000 || ||40,500 || 65,000 || 105,500 || 1.59%
|-
|align=left|'''[[Албания]]''' || 1,073,000 || 28,000 || ||200 || 28,200 || 2.63%
|-
|align=left|'''[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]''' || 131,028,000 || 416,800 ||1,700|| || 418,500 ||  0.32%
|-
|align=left|'''[[Бельгия]]''' || 8,387,000 || 12,100 ||49,600 ||24,400 || 86,100 || 1.02%
|-
|align=left|'''[[Мьянма|Бирма]]''' || 16,119,000 ||22,000 ||250,000 || || 272,000 || 1.16%
|-
|align=left|'''[[Болгария]]''' || 6,458,000 || 22,000 ||3,000 || || 25,000 || 0.38%
|-
|align=left|'''[[Бразилия]]''' || 40,289,000 || 1,000 || 1,000 || || 2,000  || 0.00%
|-
|align=left|'''[[Германия]]''' || 69,623,000 || 5,533,000 || 1,600,000 ||160,000 ||7,293,000 ||  10.47%
|-
|align=left|'''[[Греция]]''' || 7,222,000 || 20,000 ||220,000||71,300 ||311,300 ||  4.31%
|-
|align=left|'''[[Дания]]''' || 3,795,000 || 2,100 || 1,000 || 100 || 3,200 ||  0.08%
|-
|align=left|'''[[Джангы Зеландия]]''' || 1,629,000 ||11,900|| || || 11,900 ||  0.67%
|-
|align=left|'''[[Индокъытай]]'''|| 24,600,000 || || 1,000,000|| || 1,000,000 ||  4.07%
|-
|align=left|'''[[Индия]]''' || 378,000,000 || 87,000 || 1,500,000 || || 1,587,000 ||  0.42%
|-
|align=left|'''[[Индонезия]]''' || 69,435,000 || ||4,000,000|| || 4,000,000 ||  5.76%
|-
|align=left|'''[[Иран]]''' || 14,340,000 || 200 || || || 200 ||  0.00%
|-
|align=left|'''[[Ирак]]''' || 3,698,000 || 1,000 || || || 1,000 ||  0.03%
|-
|align=left|'''[[Ирландия]]''' || 2,960,000 ||  ||200 || || 200 ||  0.00%
|-
|align=left|'''[[Исландия]]''' || 119,000 || || 200 || ||200 ||  0.17%
|-
|align=left|'''[[Испания]]''' || 25,637,000 || 4,500 || || ||4,500 ||  0.02%
|-
|align=left|'''[[Италия]]''' || 44,394,000 || 301,400 || 145,100 || 8,000 || 454,500 ||  1.02%
|-
|align=left|'''[[Канада]]''' || 11,267,000 || 45,300 || || || 45,300 ||  0.40%
|-
|align=left|'''[[Куба]]''' || 4,235,000 ||  || 100 || ||100 || 0.00%
|-
|align=left|'''[[Корея]]''' || 23,400,000 ||  || 378,000 || || 378,000 ||  1.6%
|-
|align=left|'''[[Кюнчыгъыш Тимор]]''' || 500,000 || ||55,000|| || 55,000 ||  11.00%
|-
|align=left|'''[[Къыбыла Африка Республика]]''' || 10,160,000 || 11,900 || || ||11,900||  0.12%
|-
|align=left|'''[[Къытай Республикаi|Къытай]]''' || 517,569,531 || 3,800,000 || 16,200,000 || ||20,000,000 ||  3.86%
|-
|align=left|'''[[Латвия]]''' || 1,995,000 || || 147,000 || 80,000 || 227,000 ||  11.38%
|-
|align=left|'''[[Литва]]''' || 2,575,000 || || 212,000 ||141,000|| 353,000 ||  13.71%
|-
|align=left|'''[[Люксембург]]''' || 295,000 || || 1,300 ||700|| 2,000 || 0.68%
|-
|align=left|'''[[Маджар]]''' || 9,129,000 || 300,000 || 80,000 ||200,000 ||580,000 ||  6.35%
|-
|align=left|'''[[Малайзия]]''' || 4,391,000 || ||100,000 || ||100,000 ||  2.28%
|-
|align=left|'''[[Мальта]]''' || 269,000 || || 1,500 || || 1,500 || 0.56%
|-
|align=left|'''[[Мексика]]''' || 19,320,000 || ||100 ||  || 100 ||  0.00%
|-
|align=left|'''[[Монголия]]''' || 819,000 || 300 || || || 300 || 0.04%
|-
|align=left|'''[[Нидерландла]]''' || 8,729,000 || 15,800 || 124,500|| 106,000 ||246,300||  2.82%
|-
|align=left|'''[[Ньюфаунленд бла Лабрадор]]''' || 300,000 ||1,000||100|| || 1,100 ||  0.37%
|-
|align=left|'''[[Норвегия]]''' || 2,945,000 || 3,000 || 5,800 || 700 || 9,500 ||0.32% 
|-
|align=left|'''[[Польша]]''' || 34,849,000 || 160,000 || 2,440,000 ||3,000,000 || 5,600,000 ||  16.07%
|-
|align=left|'''[[Румыния]]''' || 19,934,000 || 300,000|| 64,000 || 469,000 ||833,000||  4.22%
|-
|align=left|'''[[Сингапур]]''' || 728,000 || || 50,000 || ||50,000 || 6.87%
|-
|align=left|'''[[Совет Социалист Республикаланы Союзу|Совет Союз]]''' || 168,500,000 || 10,700,000 || 11,400,000 || 1,000,000 || 23,100,000 ||  13.71%
|-
|align=left|'''[[Таиланд]]''' ||15,023,000 || 5,600|| 300 || ||5,900 ||  0.04%
|-
|align=left|'''[[Туркия|Тюрк]]'''||30.000.000|| ||200|| ||200||0.00%
|-
|align=left|'''[[Уллу Британия]]''' || 47,760,000 || 382,600 || 67,800 || || 450,400 ||  0.94%
|-
|align=left|'''[[Филиппинле]]''' || 16,000,000 || 57,000 || 90,000 || ||147,000 ||  0.92%
|-
|align=left|'''[[Финляндия]]''' || 3,700,000 || 95,000 || 2,000 || || 97,000 ||  2.62%
|-
|align=left|'''[[Франция]]''' || 41,700,000 || 217,600 || 267,000|| 83,000 ||567,600|| 1.36%
|-
|align=left|'''[[Чехословакия]]''' || 15,300,000 || 25,000 || 43,000 || 277,000 || 345,000||  2.25%
|-
|align=left|'''[[Швеция]]'''|| 6,341,000 || 200 || 2,000 || ||2,200 || 0.03%
|-
|align=left|'''[[Швейцария]]'''|| 4,210,000 || || 100|| ||100 || 0.00%
|-
|align=left|'''[[Шош океан]]''' || 1,900,000 || ||57,000|| ||57,000|| 3.00%
|-
|align=left|'''[[Эстония]]''' || 1,134,000 || || 40,000 || 1,000 ||41,000 ||3.62%
|-
|align=left|'''[[Эфиопия]]''' || 17,700,000 || 5,000 || 95,000 || || 100,000 ||  0.6%
|-
|align=left|'''[[Югославия]]''' || 15,400,000 || 446,000 || 514,000 ||67,000 ||1,027,000 ||  6.67%
|-
|align=left|'''[[Япония]]''' || 71,380,000|| 2,100,000 || 580,000 || || 2,680,000 ||  3.75%
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|align=left|'''Бютеулей''' ||1,991,913,000 || 25,173,700 || 41,830,600 || 5,754,400 ||72,758,900 ||  3.71% 
|}

{{refs}}
{{Commonscat|World War II}}
{{Сайланнган статья}}

[[Категория:Экинчи дуния къазауат| ]]</text>
      <sha1>eed5ovioe4hqnvp0z9qwnmv5vg9u0do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарвард университет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9738</id>
    <revision>
      <id>125907</id>
      <parentid>125830</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T03:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8537" sha1="jhcthvjndcu56u1twxft3f7pz6plkcp" xml:space="preserve">{{coord|display=title|42|22|34|N|71|6|59|W}}
[[Файл:Blason Harvard.svg|thumb|250px|Гарвард университетни герби]]
[[Файл:Hbs-charles.jpg|250px|thumb|Гарвард бизнес школну кёрюнюмю]]
'''Гарвард университет''' ({{lang-en|Harvard University}}) — [[АБШ]]-да эмда дунияда эм белгили [[университет]]леден бириди, [[Массачусетс]] штатны [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]] шахарында орналады. Гарвард — АБШ-ны университетлеринден эм эскиди, [[8 сентябрь]] [[1636 джыл]]да къуралгъанды&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Frederick |last1=Rudolph |title=The American College and University |url=https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo |year=1961 |page=[https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo/page/n32 3] |isbn=0820312851 |publisher=University of Georgia Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making Harvard Modern: The Rise of America's University |url=https://archive.org/details/makingharvardmod0000kell |last1=Keller |first1=Morton |last2=Keller |first2=Phyllis |publisher=Oxford University Press |ISBN=0195144570 |quote=Harvard's professional schools... won world prestige of a sort rarely seen among social institutions. (...) Harvard's age, wealth, quality, and prestige may well shield it from any conceivable vicissitudes. |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingharvardmod0000kell/page/463 463]–481}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire |url=https://archive.org/details/howharvardrulesr00trum |quote=...[Harvard's] tremendous institutional power and prestige (...) Within the nation's (arguably) most prestigious institution of higher learning... |chapter=Sexual Shakedown |pages=[https://archive.org/details/howharvardrulesr00trum/page/326 326]–336 |year=1989 |publisher=South End Press |ISBN=0896082849 |editor-first1=John |last=Spaulding |first=Christina |editor-last=Trumpbour}}&lt;/ref&gt;. Ингилиз миссионер эм игилик этиучю [[Гарвард, Джон (бабас)|Джон Гарвардны]] сыйы ючюн аталгъанды. Бир заманда да официал халда клиса бла байламы болмагъанлыкъгъа, колледжде эм алгъа [[Унитариан клиса|унитар]] эм [[Конгрегационалистле|конгрегационалист]] дин къуллукъчулагъа юретгендиле. XVIII ёмюрню барыуунда Гарвардны программалары лаикли (''дин бла байламлы болмагъан'') бола баргъандыла эм XIX ёмюрню аягъында [[Бостон]]ну акъсюек къаууму колледжни культураны ара окъуу организациясы деб таныгъанды&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Harvard and the Boston Brahmins: A Study in Institutional and Class Development, 1800–1865 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-history_spring-1975_8_3/page/n99 |last=Story |first=Ronald |journal=Journal of Social History |volume=8 |issue=3 |year=1975 |pages=94–121}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Farrell |first=Betty G. |title=Elite Families: Class and Power in Nineteenth-Century Boston |url=https://archive.org/details/elitefamiliescla0000farr |year=1993 |isbn=0791415937 |publisher=State University of New York Press}}&lt;/ref&gt;. [[АБШ-да граждан къазауат]]дан сора, университетни къыркъ джыл (1869—1909) оноуда тургъан президенти Чарльз Эллиот, колледж бла аннга бойсуннган профессионал окъуу школланы бир къолгъа джыйылгъан тинтиу университет этгенди эмда Гарвард 1900 джылда [[Американ университетлени ассоциациясы]]н къурагъанладан бири болгъанды&lt;ref name=&quot;AAU&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476 |title=Member Institutions and years of Admission |publisher=Association of American Universities |accessdate=August 28, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visasam.ru/emigration/obrazovanie/kak-mozhno-postupit-v-garvard-iz-rossii.html Раҫҫейри Гарварди университета мӗнле кӗме пулать?]&lt;/ref&gt;.

[[Фауст, Дрю Джилпин|Дрю Джилпин Фауст]], Гарвардны 28-чы президенти болуб [[2007 джыл]]да сайланнганды эмда университетге тамадалыкъ этген биринчи [[тиширыу]] болгъанды. Гарвардны дунияда эм уллу [[эндаумент]]ни (баш мураты болгъан капиталы) барды, аны ёлчеси — 27,4&amp;nbsp;млрд долларды (2010 джылны сентябрында болумгъа кёре)&lt;ref name=&quot;NACUBO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nacubo.org/Documents/research/2009_NCSE_Public_Tables_Endowment_Market_Values.pdf |title=U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year 2009 Endowment Market Value |publisher=National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute |accessdate=August 27, 2010}}&lt;/ref&gt;.

Университетни къурамына 11 энчи академиялы бёлюм киреди — 10 факультет эм ''Рэдклиффни Ышан Тинтиуле Институту''. Кампуслары [[Бостон]]ну джер-джеринде да бардыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/09_03OrgChtFac.pdf |title=Faculties and Allied Institutions |publisher=Office of the Provost, Harvard University |accessdate=August 27, 2010}}&lt;/ref&gt;, университетни 85&amp;nbsp;гектарлы баш корпусу [[Бостон]]дан 5,5&amp;nbsp;км узакълыкъда болгъан Кембридж шахарны ''Harvard Yard'' паркында орналады.
Бизнес-школла эм спорт объектле, аланы ичинде — Гарвард стадион да, Оллстондагъы [[Чарльз (суу)|Чарльз]] сууда орналадыла, медицина эм стоматология факультетлени объектлери уа Лонгвудда орналадыла&lt;ref name=&quot;Campus&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec03_4_Plant.pdf |title=Physical Plant |year=2009 |publisher=Office of the Provost, Harvard University |title=Faculties and Allied Institutions |accessdate=August 27, 2010}}&lt;/ref&gt;.

2010 джылда болумгъа кёре Гарвардда 2100-ге джууукъ устаз барды эм 6700-ге джууукъ студент бла 14500-ге джууукъ аспирант окъуйду&lt;ref name=Headcount2010&gt;{{Cite web|url=http://www.harvard.edu/about/glance.php|title=Harvard at a Glance|publisher=Harvard University |accessdate=November 28, 2010}}&lt;/ref&gt;. Гарвард университетни АБШ-ны 8 президенти тауусханды, [[Нобель премия]]ны 75 лауреаты, студент, устаз неда къуллукъчу болуб, университет бла байламлы болгъандыла. Бошаб чыкъгъан адамларыны ичинде миллиардерлени саны бла Гарвард университет къралда биринчи орунну алады&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/08/11/harvard-stanford-columbia-business-billionaires-universities.html?boxes=businesschannelsections | title=Billionaire Universities|author=Janhavi Kumar Sapra|date=August 11, 2010|accessdate=August 31, 2010|work=[[Forbes (журнал)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;.

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Джибериуле ==
* [http://www.harvard.edu Гарвард университетни официал сайты]

{{commons|Harvard University}}

[[Категория:Гарвард университет| ]]
[[Категория:Американ университетлени ассоциациясы]]
[[Категория:Алфавитге кёре университетле]]</text>
      <sha1>jhcthvjndcu56u1twxft3f7pz6plkcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индейлиле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15967</id>
    <revision>
      <id>125892</id>
      <parentid>110126</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T20:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57846" sha1="mszaho50pwvev3m4ko2xefkcafj8kbd" xml:space="preserve">{{Миллет|аты=Индейлиле|бют.саны=60 000 000 аслам (миллет энчилигин тас этгенле бла бирге 75 000 000 чакълы бир)&lt;ref&gt;{{китаб  |автор         = Сергей Муртузалиев, ‎Денис Писаный  |часть         =   |заглавие      = История одежды народов мира. V–XIX вв.  |оригинал      =   |язык          = ru  |ссылка        = https://books.google.ru/books?id=KqP5EAAAQBAJ&amp;pg=PT997&amp;lpg=PT997&amp;dq=%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82+60+%D0%BC%D0%BB%D0%BD+.+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA+,+%D1%81+%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D1%82%D0%B0%D0%BA+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D1%85+%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2+(+%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+)+%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE+75+%D0%BC%D0%BB%D0%BD+.+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&amp;source=bl&amp;ots=hUZSmHQ09c&amp;sig=ACfU3U0fVPo-3ZJ4NJZmS0I0iP-L2-W_NQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj8s9my0-yEAxWmJxAIHXOYBbEQ6AF6BAgQEAM#v=onepage&amp;q=%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82%2060%20%D0%BC%D0%BB%D0%BD%20.%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%20%2C%20%D1%81%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2%20(%20%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20)%20%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%2075%20%D0%BC%D0%BB%D0%BD%20.%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&amp;f=false  |издание       =   |ответственный =   |место         =   |издательство  =   |год           = 2024  |том           =   |страницы      =   |страниц       =   |isbn          = 978-5-04-619281-0  |access-date   = 2024-03-11  |archive-date  = 2024-03-11  |archive-url   = https://web.archive.org/web/20240311165023/https://books.google.ru/books?id=KqP5EAAAQBAJ&amp;pg=PT997&amp;lpg=PT997&amp;dq=%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82+60+%D0%BC%D0%BB%D0%BD+.+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA+,+%D1%81+%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D1%82%D0%B0%D0%BA+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D1%85+%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2+(+%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+)+%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE+75+%D0%BC%D0%BB%D0%BD+.+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&amp;source=bl&amp;ots=hUZSmHQ09c&amp;sig=ACfU3U0fVPo-3ZJ4NJZmS0I0iP-L2-W_NQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj8s9my0-yEAxWmJxAIHXOYBbEQ6AF6BAgQEAM#v=onepage&amp;q=%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82%2060%20%D0%BC%D0%BB%D0%BD%20.%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%20%2C%20%D1%81%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2%20(%20%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20)%20%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%2075%20%D0%BC%D0%BB%D0%BD%20.%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&amp;f=false  |url-status    = live }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;|дж.джер=

&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Мексика}}:10,1 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Боливия}}:7 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Перу}}:6 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Гватемала}}:5,4 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Эквадор}}:3,4 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|АБШ}}:2,5 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Колумбия}}:1,4 млн&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Канада}}:1,2 млн &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Бразилия}}:700 000&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Чили}}:692 000 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Аргентина}}:600 000 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Венесуэла}}:&lt;524 000 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Никарагуа}}:443 847 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Панама}}:204 000&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Парагуай}}:95 235 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Сальвадор}}:~70 000&lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Коста Рика}}:60 000 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Белиз}}:~50 000 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Пуэрто-Рико}}:~20 000 &lt;br /&gt;
{{байракъландырыу|Суринам}}:5000&lt;br /&gt;
|тил=[[индей тилле]]
|раса=[[Американоид раса|американоидле]]}}

[[Файл:Amerikanska folk, Nordisk familjebok.jpg|мини|350px|Американы джерли халкълары. Швед энциклопедиядан суратлау [[Nordisk familjebok]], 1904 дж.]]
[[Файл:Amerikanska folk, guide.svg|мини|350px]]

'''Индейлиле''' — [[Америка]]ны [[Тамырлы халкъла|тамырлы халкъларыны]] ортакъ атыды ([[эскимосла]] бла [[алеутла]] тышында). Атлары, [[XV ёмюр]]ню аягъындагъы биринчи европачы тинтиучю-джолоучуланы ([[Колумб, Христофор|Христофор Колумбну]] эмда башхаланы) ала ачхан [[Атлантика океан|Атлантиканы ары джанындагъы]] джерле [[Индия]]ды деб джангылыч ангалыгъанындан барады.

[[Антропология]]лыкъ типи бла индейлиле [[Американоид раса|американоидледиле]]. Бусагъатда 1 минг чакълы тюрлю-тюрлю индей халкъла эмда юйюрле бардыла, XV ёмюрню аягъына 2200 болгъандыла. Индейлилени [[Латин Америка]]да 1990-чы джыллагъа бютеулей саны 35-40 миллион адам болгъанды&lt;ref&gt;''Максаковский В. П.'' Географическая картина мира. Тема 5 Латинская Америка. 101. Формирование этнической карты Латинской Америки.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[АБШ]]-да [[XX ёмюр]]де — 1,5 миллиондан аслам&lt;ref&gt;''Максаковский В. П.'' Географическая картина мира. Тема 4 Северная Америка. 76. Миграция в США и формирование американской нации.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Канада]]да уа— 500 минг индейли бла 30 минг эскимос&lt;ref&gt;''Максаковский В. П.'' Географическая картина мира. Тема 4 Северная Америка. 94. Национальные проблемы в Канаде.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
== Тарихлери ==
Бусагъатдагъы индейлиле бла [[эскимосла]] генетика джанындан [[Азия|Азияда]] джашагъанлагъа джууукъдула. Сёз ючюн, [[Мичиган университет|Мичиган университетни]] генетика тинтиулерине кёре, бир къауум индей юйюрлени генотиплери Сибирь халкъладан бир къаууму бла джууукъдула. Ол, бусагъадагъы индейлиле бла [[эскимосла]]ны ата-бабалары [[Америкада халкъны джерлешиую|Америкагъа Азиядан кёчгенлерини]] гипотезасын энтда бир кере бегитеди. Кёчюуню джолларыны бирине «[[Берингия|Беринг кёпюр]]» атны джюрютген Америка бла Азияны арасында, бусагъатдагъы [[Берингни ачыкъ богъазы|Берингни ачыкъ богъазыны]] орнунда, 12 минг джыл мындан алгъа джокъ болгъан, кечиу болгъанды&lt;ref name=&quot;WashingtonProFile&quot;&gt;Washington ProFile — International News &amp; Information Agency «[https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/7168 Сибирские индейцы]» Прочитано 2007-11-27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NEWSru.com&quot;&gt;Новости NEWSru.com [http://www.newsru.com/world/27nov2007/sibirien.html Учёные из США подтвердили гипотезу: индейцы переселились в Америку из Сибири] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/27nov2007/sibirien.html |date=20071129211244 }} Прочитано 2007-11-27&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/science/2014/05/16_a_6035157.shtml |title=Генетики получили убедительные доказательства того, что предками американцев были выходцы из Восточной Сибири — Газета. Ru {{!}} Наука |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709192907/http://www.gazeta.ru/science/2014/05/16_a_6035157.shtml |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.Y-хромосоманы тинтиулери азиячы эмда амеркачы халкъны генетика джанындан айырылыулары, эм кёбю бла 17 000 джыл мындан ары болгъанды&lt;ref[https://rus.hi-science.com/hidden-history-men-17716 Скрытая история людей]&lt;/ref&gt;. 2018-чи джылны генетикалыкъ тинтиуюне кёре, Сибирден Америкагъа кёчгенлени биринчи къаууму 250 адамдан болгъанды&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=How strong was the bottleneck associated to the peopling of the Americas? New insights from multilocus sequence data |издание=Genetics and Molecular Biology |том=41 |номер=1 suppl. 1 |страницы=206—214 |doi=10.1590/1678-4685-gmb-2017-0087 |язык=en |тип=journal |автор=Nelson J.R. Fagundes et al. |год=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Цифры и факты |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2018 |номер=9 |страницы=48 |язык=ru }}&lt;/ref&gt;. Биринчи кёчгенлени маданият дараджалары Эски Дунияны [[Кеч палеолит|кеч-палеолит]] эмда [[мезолит|мезолит маданиятларына]] келишеди. Индейлилени эки континентге джерлешиую мингле бла джылны баргъанды.

Тинтиучюлени халкъла арасы къаууму, Алтай крайдагъы джерли адамланы митохондриялы ДНМ (ДНК) эмда Y-хромосомланы тинтгенинден сора, биринчи америкачыланы генетика джуртуна [[Алтай]]ны санаргъа боллукъду деген оюмгъа келгенди. 20-25 минг джыл мындан алгъа Алтайда индейлилени ата-бабалары, эмда  [[чукчала|чукчала]], [[коряккла]] кибик миллетлени ата-бабалары да чыкъгъанды дерге боллукъду. [[Сибирь|Сибирде]] джерлеше-джерлеше ала Берингиягъа дери баргъандыла, ахырында уа Америкагъа да ётгендиле. Къыбыла алтайылыланы [[Y-хромосома|Y-хромосомалаларында]] тинтиучюле къуру джерли америкачыланы ДНМ-ларында (ДНК) Y-хромосомалы гаплокъауум Q1 ат бла белгили болгъан мутациялагъа тюртюлгендиле. Индейлилени кёбюсю Y-хромосомалы гаплокъауум Q1 иедиле (Q1b1a2-Z780 бла Q1b1a1a-M3). Индейлилени минорлу Y-хромосомалы C2b1a1a-P39 гаплокъауумду&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=30151 |title=По пути в Америку остановка в Берингии была не слишком долгой |access-date=2022-07-01 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412145701/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=30151 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Индей эркишилени 17 % бюгюн европачыладан алгъан Y-хромосомалы гаплокъауумлудула (афро-американ эркишилени европачы къатышлары 5-ден 30 % дери болургъа болады)&lt;. Шимал алтайлыланы тинтиулери да ушаш эсеблеге келтиргенди&lt;ref name=&quot;gumilev-center.ru&quot;&gt;[http://www.gumilev-center.ru/?p=9318 Родиной американских индейцев следует считать Алтай]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Тамырлы америкачылада 5 митохондриялы гаплокъауум табылгъанды: C (C1b, C1c, C1d, C4c, C4c1, C4c1a, C4c1b, C4c1c и C4c2), A, B, D эмда X.

Американы [[Американы колонизациясы|европачыла кючлегинчи]] (XV ёмюрге дери) Шимал эмда Къыбыла Американы халкълары бла юйюрлери джамагъат айныуда тюрлю-тюрлю атлауучлада болгъандыла: бир къауумда ана тукъум башда болгъанды ([[ирокезле]], [[мускогла]], [[Хопи (халкъ)|хопиле]], Амазонканы ёзенинде джашагъан кёб тюрлю юйюрле эмда башхала), башхалада ата тукъум башчылыкъ этгенди (шимал-кюнбатышны эмда [[Шимал Америка|Шимал Американы]] шимал-кюнбатышыны юйюрлери, Къыбыла Американы кёб тайфасы). Халкъланы бир къаууму тукъум къурулуш системадан класс джамагъатха атлауну тюрлю-тюрлю дараджаларында болгъандыла. [[Ара Америка|Ара]] эмда Къыбыла Американы халкълары уа  ([[ацтекле]], [[Майяла (цивилизация)|майяла]], [[Инклени империясы|инкле]]) класс джамагъатла бла джашагъандыла.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|-
! Схеманы ангылатыуу: къайсы юйюрден болгъаны
|-
| 1. [[Алеутла]]
|-
| 2. [[Тлинкитле]]
|-
| 3, 4. [[Инуитле]] ([[эскимосла]], тиширыу бла эркиши)
|-
| 5. Ковичинле ([[Ванкувер]]ни къаты)
|-
| 6. [[Кроу (халкъ)|Кроу]]
|-
| 7. [[Къараякъла]]
|-
| 8. [[Оджибва (халкъ)|Оджибвеле]]
|-
| 9, 10. [[Пайютла]] (эркиши бла тиширыу)
|-
| 11. [[Шошонла]]
|-
| 12. [[Сиу (халкъ)|Сиу]]
|-
| 13. [[Пауни]]
|-
| 14. [[Манданла]]
|-
| 15. [[Апачла]]
|-
| 16. [[Пуэбло (инделиле)|Пуэбло]]
|-
| 17. [[Мешика]] ([[Мексика]])
|-
| 18. [[Майпуре]]
|-
| 19. [[Камбеба]]
|-
| 20. 21. [[Ботокудо|Ботокудола]] (эркиши бла тишириу)
|-
| 22. 23. [[Тукуна]] (эркиши бла тишириу)
|-
| 24. [[Миранья]]
|-
| 25. Перучу [[Серро-де-Паско]]дан
|-
| 26. Чиличи-креол [[Чилоэ (айрымкан)|Чилоэ]] айрымкандан
|-
| 27. [[Кечуа (халкъ)|Кечуа]]
|-
| 28. [[Абипонла]]
|-
| 29. [[Мохо (халкъла)|Мохо]] ([[Боливия]])
|-
| 30. [[Пуэльче]] ([[Аргентина]])
|-
| 31. [[Патагонлула|Патагонлу]]
|-
| 32. [[Арауканла|Арауканлы]]
|-
| 33. [[Отджерчиле]]
|}

== Маданият-тарих бёлгеле ==
{{баш статья|Американы маданият ареаллары}}

=== Шимал Америка ===
[[Файл:Cherokee Nation, Emissaries of peace, 1762.png|thumb|right|250px|[[Чероки]]лени 1762-чи джылда Уллу Британия бла мамырлыкъгъа къол салгъан келечилери. Суратчы [[Рейнольдс, Джошуа|Джошуа Рейнольдс]]]]
[[Файл:George Catlin - The Last Race, Mandan O-kee-pa Ceremony - Google Art Project.jpg|thumb|right|250px|Окипа — джаш [[Манданла|манданланы]] [[инициация|инициациясыны]] церемониясы. Суратчы — [[Джордж Кэтлин]], 1832 джыл тёгерекде]]
Америкада европачы колонизация башланырына, Америкада талай маданият-тарих бёлге къуралыб болгъанды:
# [[Арктика|арктика бёлге]] - тенгиз уучулукъ ([[эскимосла]] бла [[алеутла]]);
# [[Субарктиканы индейлилери]] — [[Канада|Канаданы]] шималы бла [[Аляска|Алясканы]] ич бёлгеси — [[Алгонкинле (халкъ)|алгонкин]] эмда [[Атабаскла|атапаск]] юйюрле, аланы джашауларыны баш къайнагъы — [[карибу|карибу буугъа]] уу эмда чабакъ тутуучулукъ;
# [[Шимал-кюнбатыш джагъаны индейлилери]], чабакъчылыкъ бла тенгиз уучулукъда устала болгъандыла ([[Хайда (халкъ)|хайда]], [[тлинкитле]], [[вакашла]], [[салишле]] э. б.);
# [[Калифорнияны индейлилери]] - чёртлеуюклени джыйыу, уучулукъ эмда чабакъчылыкъ бла кюрешгендиле;
# [[Вудлендни индейлилери]] эм [[АБШ-ны къыбыла-кюнчыгъышыны индейлилери]] (Бусагъатдагъы АБШ-ны кюнчыгъыш кесеги) — джерде джашагъан джерчиле ([[Алгонкинле (халкъланы къаууму)|кюнчыгъыш алгонкинле]], [[ирокезле]], [[крикле]]);
# [[Уллу тюзлени индейлилери]] — Американы ачылыуундан сора тюз зонасында [[Бизон|бизон]]лагъа атлы уучула маданият къуралгъанды ([[Сиу (халкъ)|сиула]]-[[Лакота (халкъ)|лакотала]], [[къараякъла]], [[сарсиле]], [[гровантрла]], [[ассинибойнла]], [[Кроу (халкъ)|кроула]], [[осейджиле]], [[канзала]], [[манданла]], [[хидатсала]], [[Арикара (этнос)|арикарала]], [[Арапахо (халкъ)|арапахола]], [[шайеннла]], [[Кайова (халкъ)|кайовала]], [[кайова-апачиле]], [[команчиле]], [[липанла (юйюр)|липанла]], [[пауниле]], [[Кэддо (халкъ)|кэддола]], [[уичитала]]);
# [[АБШ-ны къыбыла кюнбатышыны индейлилери]] (бусагъатдагъы [[Нью-Мексико]], [[Аризона]], [[Юта]], [[Колорадо]] штатла) — бу бёлге сугъарылгъан джерчилик айныгъан бёлге болгъанды ([[Пуэбло (индейлиле)|пуэбло]], [[пима]]); былайда колонизациядан сора [[Навахо (халкъ)|навахону]] малчылыкъ маданияты да джаратылады;
# [[Сыртны индейлилери]];
# [[Уллу бассейинни индейлилери]].

Шимал Американы индейлилерини, европачыла бла тюбешгинчи юйдгелерини орта ёлчеми 7,5 адам деб ёлчеленеди&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=Ck3AzujsCFcC |title=Manitou and Providence: Indians, Europeans, and the Making of New England, 1500—1643 страница 26 |access-date=2018-03-20 |archive-date=2018-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320170314/https://books.google.ru/books?id=Ck3AzujsCFcC |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. У Pamah [[Навахо (народ)|Навахо]] юго-запада США рождаемость оценивается в 6,5 детей на среднюю женщину в 1844—1894 годах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=G5qwCwAAQBAJ&amp;pg=PA60#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Natural Human Fertility Авторы: Peter Diggory |access-date=2018-04-12 |archive-date=2018-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412212039/https://books.google.ru/books?id=G5qwCwAAQBAJ&amp;pg=PA60#v=onepage&amp;q&amp;f=false |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 1894-чю джылны тинтиулерине кёре, 577 таза къанлы 40 джылдан тамада индейли тиширыуну орталама 5,9 сабийи болгъанды, 141 къатыш къанлы тишириулада уа 7,9 сабий тергелгенди&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.nlm.nih.gov/ext/dw/101484905/PDF/101484905.pdf |title=Reprinted from the Popular Science Monthly for October 1894 THE HALF-BLOOD ENDIAN. AN ANTHROPOMETRIC STUDY. FRANZ BOAS. |access-date=2018-04-12 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221212230/https://collections.nlm.nih.gov/ext/dw/101484905/PDF/101484905.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2001-чи джылгъа американ  индейлиледе сабий туууу орталама 1,75 [[Тууууну суммалыкъ коофициенти|ТСК]] болгъанды&lt;ref&gt;{{статья|автор=Дэвид КОУЛМЕН|заглавие=Третий демографический переход. Пример США|оригинал=|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0299/tema02.php|издание=Демоскоп Weekly|тип=сайт|место=|издательство=|год=2007|месяц=сентябрь|число=3 - 16|номер=299—300|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180423222156/http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0299/tema02.php|archivedate=2018-04-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Латин Америка ===
[[Файл:Cronicadelperu.jpg|мини|150px|Къыбыла Американы этносларыны биринчи кере суратлагъан «[[Перуну хроникасы]]» китабны биринчи кесеги (1553)]]
# Колумбгъа дери Америкада, айныуунда эм алгъа баргъан Ара Америка бла [[Андла|Андланы]] индейлилери болгъандыла. Бу районлада джерчилик бек джайылгъанды эм тюз джерчиликден башлаб ([[майя (цивилизация)|майя]]) къыйын [[Сугъарылгъан джерчилик|джерчилик]] ([[ацтекле]]) эмда [[Тапхыр джерчилик|тапхыр джерчилик]]ге дери болгъанды ([[Инклени империясы]]); бурундан маис, къудорулула, [[къаб]], [[чёблеу]], [[какао]], [[Агава (ёсюмлюк)|агава]], [[тютюн]], [[мамукъ]], Андлада — [[гардош]] ёсдюрюлгенди. Мында [[малчылыкъ]] (Андлада лама эмда альпака) эмда [[металлургия]] айныб башлагъанды. Мийик маданиятны оджакълары къуралгъандыла, уллу [[къул тутуу|къул тутхан]] [[шахар кърал|шахар къралла]] къуралгъандыла.
# Къыбыла Американы тропика кесеклеринде (Амазонка бла [[Ориноко]]ну бассейнлери эмда [[Бразилия сыртлыкъ]]) чага джерчилик бла кюрешген (асламысы бла  [[маниок]] бла маис ёсдюргене), эмда уучулукъ эм джыйыучулукъ бла кюрешген индейли юйюрле джашагъандыла ([[аравакла]], [[Карибле (халкъланы къаууму)|карибле]], [[тупи-гуараниле]], [[Же|желе]]).
# Шималамерика тюзлени индейлилерини маданиятлары бла бек кёб ортакълыгъы аргентиначы Пампада эмда [[Патагония сыртлыкъ]]да джашагъан, XVII—XVIII ёмюрледе [[гуанако]]лагъа атлы уучула болгъан индейлилени болгъанды.
# Къыбыла Американы къыйыр къыбыласында эмда [[Отлу Джер (архипелаг)|Отлу Джерни]] айрымканларында джерли индейлиле ([[Селькнамла|она]], [[Яганла|ямана]], [[алакалуфла]]) джарым кёчюучю джашауну бардыргъандыла.

Эски [[мезоамерика]]чы джамагъатлада сабий туууу минг адамгъа 55—70 туууу тёгерекде болгъанды неда бир тиширыугъа 8,8 бала. Быллай мийик туууу узун заманны баргъанды. 19-чу ёмюрде туууу тиширыу башына Чиапаса бла Мехикода 8,5 болады, 1990-чы джылда уа школгъа джюрюмеген мексикан тиширыула орталама 7,5 сабийлери болгъанды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://users.pop.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/cambridg3.htm |title=The Peopling of Mexico from Origins to Revolution Robert McCaa |access-date=2018-04-12 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416075826/http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/cambridg3.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Чилини [[аймара]]ларында орталама туууу, 45 джылдан тамада тиширыугъа 1965—1966-чы джыллада 6,9 болгъанды, [[Гарифуна|Къара карибледе]] 1954—1955-чи джыллада орталама тиширыуда  5,4 сабий, Бразилияны [Каинганг]]ларында 1958-чи джылда 6,1 сабий, Мартинигуэледе 1914—1928-чи джыллада 5,4 сабий&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=G5qwCwAAQBAJ&amp;pg=PA61#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Natural Human Fertility Авторы: Peter Diggory |access-date=2018-04-12 |archive-date=2018-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412213611/https://books.google.ru/books?id=G5qwCwAAQBAJ&amp;pg=PA61#v=onepage&amp;q&amp;f=false |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Субарктика ===
{{main|Субарктиканы индейлилери}}

=== Калифорния ===
{{main|Калифорнияны индейлилери}}
=== Тилле ===
{{Баш статья|Индей тилле}}
Индей тилле бек чачылышыбдыла, илмугъа белгили тил юйюрлени саны 200 джетеди.
== Колонизация ==

[[Файл:Acuna-Soto EID-v8n4p360 Fig1.png|thumb|left|Мексикада джашагъанланы тюрлю-тюрлю ёлетлени эсебинде ал колониялыкъ кёзюуюнде азалыуу.]]
[[Файл:Brazilian indians.png|thumb|left|[[Бразилия|Бразилияда]] индей резервацияла.]]
Европачы колонизация индейлилени кеслерича айныуларыны барыуун бузгъанды. Шимал Америкадагъы индейлилени асламысы тышындан келген аурууладан эмда колонизаторланы къоллары бла къырылгъанды, кёб индей халкъ джашагъан джерлеринде къобарылыб АБШ бла Канадада [[индей резервация|резервациялагъа]] кёчюрюлгендиле.

[Шимал Америка]]ны кюнбатыш джагъасында XVII ёмюрде джерлешимле къуралыуу кючлю [[чечек]] ёлетлени келтиргенди&lt;ref&gt;Frederick E. Hoxie.'' [https://books.google.com/books?id=o-BNU7QuJkYC&amp;pg=PA164 Encyclopedia of North American Indians]{{Недоступная ссылка}}. — 1996. — p. 164. — ISBN 0-395-66921-9.''&lt;/ref&gt; аллай ауруулагъа [[Иммунитет|иммунитети]] болмагъан индейлилеге ол ауур уруу болгъанды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucpress.edu/books/pages/9968/9968.ch01.html|first=David A.|last=Koplow|title=Smallpox The Fight to Eradicate a Global Scourge|publisher=University of California Press|year=2003|accessdate=2009-02-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/65s1CMPkU?url=http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520242203|archivedate=2012-03-02}}&lt;/ref&gt;. Биринчи ингилиз колония болгъан Плимутну (Массачусетс) орналыу орну, индейлилени арасында кючлю чечек ёлет бла 1617—1619-чу джыллада &quot;бошалтылгъанды&quot;. 
XVI ёмюрню арасында  — [[ичге кирген тели ауруу]]ну ёлетинден  — 15 млн ацтек ёлгенди, ол Мексианы ол замандагъы халкъыны 80 % болгъанды&lt;ref&gt;[https://republic.ru/posts/88958 Ученые установили возможную причину, по которой умерли 15 млн ацтеков в XVI веке] {{Wayback|url=https://republic.ru/posts/88958 |date=20180802101839 }}, [[republic.ru]], 16 января 2018&lt;/ref&gt;.

Колонизаторла бла сатыу-алыу индей юйюрлени арасында конкуренцияны кючлендиргенди, эмда араларында [[XVII ёмюр]]де къанлы [[Къундуз къазауатла|къундуз къазауатлагъа]] чурум болгъанды.

1825-чи джылда [[АБШ-ны баш сюдю]] бегимлерини биринде [[ачылыуну доктринасы|Ачылыуну доктринасын]] белгилейди, аннга кёре &quot;ачылгъан&quot; джерлеге хакъ, джерлени &quot;ачханланыкъы&quot; болгъанды, джерлиле уа ол джерледе джашаргъа эркин болгъандыла, алай а джерге иелик хакълары болмагъанды. Бу доктирнаны тамалында АБШ-ны Конгресси, 1830-чу джылда [[Индейлилени кёчюрюуню юсюнден закон]] чыгъарады, аннга кёре Атлантика джагъадагъы индейлиле Оклахомагъа кёчюрюледиле, анда уа кёбюсю ачлыкъдан эмда аурууладан ёледиле. [[АБШ-ны халкъны тергеу бюросу|АБШ-ны халкъны тергеу бюросуну]] официал тергеулерине кёре 1775-чи бла 1890-чу джылланы арасында [[Индей къазауатла]]да {{num|45000|индейли}} ёлгенди. Бусагъатдагъы АБШ бла Канаданы территориясында индейлилени саны европачы кёбчюлюк колонизациягъа дери 2-4 миллиондан, XX ёмюрню башына 200 мингнге дери азайгъанды. Къуру континентни къыйыр шималындагъы индейлиле кеслерини буруннгу джарым кёчюучю джашауларына андан ары бардырадыла: джаныуар тутууучулукъ бла кюрешедиле, эмда [[тыйын]] алыучуланы берген багъаларына кёре джашау бардырадыла. АБШ-ны&lt;ref&gt;{{БСЭ3|заглавие=Индейцы}}&lt;/ref&gt; индейлилерини уллу кесеги американлыла джанындан ассимиляция этилгенди. Латин Америкада кёб индей тайфала джокъ этилгендиле ([[Вест-Индия|Вест-Индияны]], [[Уругвай|Уругвайны]], [[Аргентина|Аргентинаны]] индейлилери). Къуру бир кесек индейли кеслерини джашау турмушларын сакълаялгъандыла ([[Амазонка|Амазонканы]] бассейининде тыш дуния бла чырт байламы болмагъан джамагъатла бардыла). Бир къауум латин-американ къралда бусагъатдагъы миллетлени къурауда индейлиле уллу компоненти болгъандыла ([[мексикалыла]], [[гуатемалалыла]], [[парагуайлыла]], [[перулула]] э.б.). Бир къауум къралда индейлилени тиллери  [[испан тил]] бла тенг барады ([[кечуа (тил)|кечуа]] — [[Перу]]да, [[Боливия|Боливияда]], [[Эквадор]]да; [[Гуарани (тил)|гуарани]] — [[Парагвай|Парагуайда]] экинчи [[официал тил]] тилди).

== Маданият ==
Шимал Америкада индейлилени 400 чакълы тайфа джашагъанды. Ала барысы да [[индей тилле|кеси тиллеринде]] сёлешгендиле, джазмалары болгъан эсе да [[Пиктограмма|пиктографикалыкъ]] джазмалары болгъанды. Алай болса да 1826-чы джылда [[чероки]]лени бачамасы — [[Секвойя (бачама)|Секвойя]] —  [[бёлюм джазма]]ны тамалында [[чероки джазма|чероки джазма]] къурайды, 1828-чи джылда уа [[чероки (тил)|чероки тилде]] «[[Чероки Феникс]]» газет чыгъарыб башлайды. Тюздеги индейлиле  [[Пиктографиялыкъ джазма|пиктографиялыкъ джазма]] хайырланнгандыла. Аны тышында юйюрле арасы жаргонла да болгъандыла, аланы бири [[Чикасо (халкъ)|чикасону]] ортакъ сауда жаргону — «[[Мобиле жаргон|мобиле]]». Бир къауум юйюрле  &quot;сигналланы тили&quot; бла кенг хайырланнгандыла. 

Индейлилени турмушлары эмда мюлклери климатны эмда джашагъан джерлерини шартларына, айныу басхычда алгъан атлауучларына байламлы болгъандыла. Индейлиле уучулукъ, джыйыучулукъ бла кюрешгендиле, джерде джашагъан юйюрле джерчилик бла да кюрешгендиле. Шимал регионлада индейлиле тенгиз джаныуарлагъа уугъа джюрюгендиле. Европачыланы келиулери бла, индейлиледе атла бла отлу шкокла чыгъадыла, ол бизонлагъа ууну дженгил эмда тынч этеди. Бек джайылгъан азыкъланы бири, къуру тиширыула этген [[пеммикан]] болгъанды.

Индейли эл мюлк ёсюмлюклени эмда юй хайыуанланы ёсдюргендиле (асламысы бла [[Мексика]] эмда Къыбыла Америка цивилизацияла).

[[Файл:Urarina shaman B Dean.jpg|thumb|left|250px|Перуда [[урарина (халкъ)|урарина]] халкъдан [[Шаман|шаман]], 1988-чи джыл.]]

Индейлилени дин ийнанчлары эскиде — тюрлю-тюрлю тукъум къультла ([[шаманизм]], джакъчы-рухлагъа ийнаныу, [[тотемизм]] э. б.). Бу сагъатдагъы индейлилени эски ийнанчлары Американы джетишмез джерлеринде джашагъанларында къалгъанды ([[Амазонка (суу)|Амазонканы]] бассейининде э.б.), кёбюсю эсе уа [[христианлыкъ]]гъа кёчгенди: [[Къыбыла Америка]]да асламысы [[католицизм]]ге, Шимал Америкада уа - [[протестантизм]]ге.

Иуидей индейлиле да тюбейдиле, ол индейлилени чууут тамырларыны юсюнден гипотезагъа да бир заманлада джол ачханды. Аны юсюнден Милослав Стингл &quot;Томогавксыз  индейлиле&quot; китабында сагъынады. Аллай индей отомий элге (Ара Мексикада Вента Приета ) Эгон Эрвин Киш джолоучулукъ этиб, кесини «Мексикада табышла» китабында хапар айтады («''Objevy v Mexiku''»). Индейлиле, андан да кёб метисле (артыкъсыз да Мексикада) Муссаны динин латин-амеркачы шахарладан, антисемит къозгъалыуладан къачыб индей элледе букъгъан чууутлуладан алгъандыла.

Индейлилени кюйген къошун затла этгенлери Шимал, Ара эмда Къыбыла Америкалада да европачылагъа къатышхынчы кёб заманны алгъа башланнганды, керамиканы джерли стиллери уа бек кёб эмда энчи болгъанды. Алай бла бирге Колумбха дери маданиятладан бирисинде да [[Къошун чарх|къошун чарх]] болмагъанды, аны индейлиледе [[чарх]] болмагъаны бла байларгъа боллукъду. Ол себебден, бютеу археологла эмда этнографлагъа белгили индей керамика юлгюле къол бла джабышдырылгъандыла. Керамика сауутланы тышында индей маданиятла къошун статуячыкъла, маскала эмда башха ритуал затла этгедиле.

Палеоиндей кёзюуде — Аляскада Ненана бла Денали комплексле. Архаика кёзюуден башлаб, Арктикагъа кечирек миграция бла келген [[арктика раса|арктика расаны]] келечилери джерлешедиле: [[алеутла]], [[эскимосла|инуитле]], [[инупиатла]] эмда [[Юпик халкъла|юпикле]].

=== Санат ===

Ара Америка бла [[Андла|Андланы]] бёлгесинде европачы колонизация башланыр заманнга мийик айныгъан суратлау маданият болгъанды, аны барысын да колонизаторла джокъ этгендиле ( [[Мексика]], [[Гватемала]], [[Гондурас]], [[Панама]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Боливия]], [[Ацтекле]], [[Инкле]], [[Майя (цивилизация)|Майя]], [[Миштекле]], [[Ольмекск маданият]], [[Сапотекле]], [[Тольтекле]]).

Ал башлагъан джамагъат къурулушда джашагъан кёб юйюрню санатлары турмуш бла байламлы болгъанды; ол уучуланы, чабакъ тутуучуланы, джерчилени [[Мифология|мифологиялыкъ]] къарамларын эмда оюу фантазияларыны байлыгъын кёргюзгенди.

Индейлилени юйлерини кёб тюрлюлюгю: джатмала, бетджанла, тёгерекбаш чадырлары (Канада чегет уучуланы [[вигвам]]лары), Канада бла АБШ-ны Уллу тюзлерини индейлилерини бутакъла бла, чапракъла бла, таякъла бла, четенле бла, териле бла джабылгъан джитибаш чадырлары ([[типи]]) из жердей, крытых ветками, листьями, циновками, шкурами и т. д.; Къыбыла Америкада саз неда таш юйле; Шимал Американы шимал-кюнбатышында юйюр барысы да джашагъан къаннга юйле; [[Уллу кёлле]]ни къатында терек къабукъ бла джабылгъан &quot;узун юйле&quot;; Шимал Американы къыбыла-кюнбатышында таш неда саз юйле (''пуэбло'') .

Агъачны кесиб оюу салы артыкъсыз да бек Шимал Американы шимал-кюнбатыш джанында болгъанды ([[Тотемизм|тотем]]лени къабыр башы сын агъачланы), Къыбыла Америкада бир къауум халкълада да тюбегенди. Аны тышында эшиу, согъуучулукъ, оюуу тигиу, тюкледен затла этиу, кюйген къошундан эмда агъачдан сауут этиу да болгъанды. Суратлауландырыулада сейирлик джаныуарла, бай геометриялыкъ накъышла эмда уудан эмда къазауатдан сахнала бардыла. Энчиликли индей санат бир къауум къралда (АБШ, Канада, Уругвай, Аргентина э. б.) бюгюннге джокъну орнунда болгъанды; башха къраллада уа (Мексика, Боливия, Гватемала, Перу, Эквадор э. б.) колониялыкъ кёзюуню эмда джангы заманны халкъ санатыны тамалы болуб андан айры айныгъанды.

{{Панорама|American indians 1916.jpg|1500px|Калифорниячы индейлиле. 1916 джыл.|center}}

=== Мифология ===
{{баш статья|Индейлилени мифологиялары}}
[[Файл:Jaguar beaded Huichol art.jpg|250px|мини|right|Инджиден этилген [[ягуар]]. [[Уичоли|уичолилени]] бусагъатдагъы санатлары]]

Ара Американы мифологияларында ара орун отну, адамланы эмда джаныуарланы джаратылыуларыны юсюнден мифле болгъандыла. Кечирек аланы маданиятларында  кайманны — ашарыкъны, сууну, иги ишлени, ёсюлюени джакъчысыны  юсюнден мифле къошулгъандыла, аны тышында бютеу мифледе болгъанча - [[Космогония|дунияны джаратылыууну]] юсюнден мифле да болгъандыла.

Индейлиле джерчиликде [[Нартюх|маисны]] хайырланыб башлагъанларындан сора баш тиширыу къудай — «эшмели къудай» да чыгъады. Бу тиширыу къудайны аты болмагъанды. Аны тюрсюню индейлилени хансланы эмда джаныуарланы рухларыны юсюнден къарамларын бирлешдиргенди. «Эшмели къудай» бир заманда джерни, кёкню, джашауну эмда ёлюмню кёргюзюмю болгъанды.

== Индейлилени дуния цивилизациягъа къошумлары ==
Дунияны халкълары индейлиледен [[нартюх]]ню (маисни), [[гардош]]ну, [[томат]]ны, [[чёблеу]]ню, [[маниок]]ну, [[какао]]ну, [[мамукъ]]ну (Индияда да болгъанды, алай а джерли тюрлюлери алай джайылалмагъадыла), [[тютюн]]ню, [[шибижи]]ни, [[къудору]]ну, [[арахис]]ни, [[агава]]ны, [[къудорула]]ны бир къаумун, [[къабчыкъ]]ланы эмда башха ёсюмлюклени алгъанды. Нартюх, къудору эмда къаб бла бирге, бир къауум халкъла аланы бирге ёсдюрген «[[Юч эгеч (эл мюлк)|юч эгеч]]» атлы агротехниканы да алгъандыла. 

Гардошну Европада джайылыуу, ачлыкъны азайтханды, нартюх эсе уа малгъа азыкъ базаны бегитгенди.

Индейлиле, бусагъатда бютеу дунияда джайылгъан джаныуарланы да тутхандыла, сёз ючюн, [[Курий|курий]], [[мускус бабуш]]. Ала [[ара (попугай)|аралан]] юй джаныуарла этгендиле, улоу бла джюню ючюн [[Лама (джаныуар)|ламаланы]] эмда [[альпака]]ланы тутхандыла, кеслерини [[Ит|ит]] тюрлюлери да болгъанды, аланы бир къаууму джокъ болгъанды, башхалары тюрлю-тюрлю къралла бардыла.

Бир къауум эскиден келген индей культурала, [[Эски Дуния|Эски Дуниядан]] келген культурала бла алмашдырылгъандыла, сёз ючюн, [[ангурия]] — [[наша]] бла.

Психология бла социологияда тамаллы ачылыуладан сора, индейлилени маданиятларына интерес ёсгенди. Француз антропологла [[Леви-Брюль, Люсьен|Леви-Брюль]] эмда [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] индейлилени юсю бла адамны ангысын тинтгендиле. [[Карл Густав Юнг]] эмда аны джолун тутханла ([[Джозеф Кэмпбелл]]) индей мифлени тамалында ангы тюбню эмда [[Архетип (психология)|архетиплени]] тинтиуюн бардыргъанды. Индей маданиятны белгили этиуде [[Трансперсонал|трансперсонал]] болумну тинтиучюле [[Гроф, Станислав|Гроф]], [[Кастанеда, Карлос|Кастанеда]] эмда башхала уллу юлюш къойгъандыла. Психоделика революцияны фонунда, [[галлюциногенле]] кючлю хайырландырылгъан эски маданиятлагъа интерес кючлю ёсгенди.

Шимал-америкачы индейлиле, тюрсюнлери бла адабиятда эмда кинода [[Романтизм|романтика]] жанрда уллу юлюш къойгъандыла ([[вестерн]]).
== Индей эсгертмеле ==
* [[Къутургъан атны эсгертмеси]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:The indians.jpg|«Индейлилени бизонлагъа уугъа чыгъыулары»&lt;br&gt;суратчы [[Рассел, Чарльз Марион|Ч.Расселл]]
Файл:Sequoyah.jpg|[[Секвойя (бачама)|Секвойя]] — [[чероки]] халкъны бачамасы
Файл:Osceola.jpg|[[Оцеола]] — [[семинолала]]ны бачамалары
Файл:Portrait of Red Bird.jpg|{{iw|Къызыл чыпчыкъ (бачама)|Къызыл Чыпчыкъ|en|Red Bird}} — [[Виннебаго (юйюр)|виннебаго]]ну бачамасы, [[1908]]
Файл:Henookeku.jpg|[[Виннебаго (юйюр)|виннебаго]] къыз миллет кийимде
Файл:EddiePlentyHoles.Sioux.1899.ws.jpg|[[Лакота (юйюр)|лакота]] юйюрден индейли, ~1899
Файл:Captain Jack.jpg|[[Капитан Джек]] — [[модокла|модокланы]] бачамалары
Файл:Sitting_Bull_by_D_F_Barry_ca_1883_Dakota_Territory.jpg|[[Олтургъан Бугъа]] — [[хункпапа]]ны бачамасы
Файл:William Notman studios - Sitting Bull and Buffalo Bill (1895) edit.jpg|[[Олтургъан Бугъа]] бла [[Баффало Билл]], 1885
Файл:Red_Tomahawk.jpg|[[Къызыл Томагавк]]
Файл:Argentine soldiers under Indian attack by Rugendas.jpg|«Индей аскерчиле Аргентинада»,&lt;br&gt;[[Ругендас, Йоганн Мориц|Йоганн Мориц Ругендас]]
Файл:Brazilian-Indians.jpg|Амазонияны индейлилери
Файл:Quechuawomanandchild.jpg|Сабийчиги бла [[Кечуа (халкъ)|кечуа]] тиширыу, Перу
Файл:Jarabe Mixteco.jpg|[[миштекле]], Мексика
Файл:Índios isolados no Acre 12.jpg|контактха кирмеген халкъла, Бразилия
&lt;/gallery&gt;

==Индей халкъла ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Регион
!Халкъла
|-
|Субарктика зона
|[[Кучинле(халкъ)|кучинле]], [[коюконла]], [[ингаликле]], [[Танаина (халкъ)|танаина]], [[Танана (халкъ)|танана]], [[небесна]], [[Атна (халкъ)|атна]], [[Слейви (халкъ)|слейви]], [[тличо]], [[чипевьян (халкъ)|чипевайан]], часть [[кри (халкъ)|кри]], [[инну]] э. б.
|-
|[[шимал Вудленд|Шимал-кюнчыгъыш чегетле]]
|[[гуронла]], [[ирокезле]], [[оджибве (халкъ)|оджибве]], [[оттава (халкъ)|оттава]], [[майами (халкъ)|майами]], [[могиканла]], [[делаварла]], [[Шауни (халкъ)|шауни]] эмда кёб башха
|-
|Къыбыла-кючныгъыш чегетле
|[[чероки]], [[Чокто (халкъ)|чокто]], [[Чикасо (халкъ)|чикасо]] [[Натчез (халкъ)|натчез]], [[крикле]], [[семинолла]] эмда кёб башха
|-
|Уллу тюзле
|[[къараякъла]], [[шайеннла]], [[команчла]], [[пауни]], [[сиу (халкъ)|сиу]], [[арапахо (халкъ)|арапахо]], [[Кайова (халкъ)|кайова]] э. б.
|-
|Шимал-кюнбатыш джагъа
|[[тлинкитле]], [[цимшианла]], [[Хайда (халкъ)|хайда]], [[Нутка (халкъ)|нутка]], [[квакиутл]]ла, джагъадагъы сэлишле эмда башхала
|-
|Къыбыла-кюнбатышны дангыллары
|[[апачи]], [[навахо (халкъ)|навахо]], [[пуэбло (индейлиле)|пуэбло]] ([[Хопи (халкъ)|хопи]], [[Зуни (халкъ)|зуни]] э. б.), [[пима]], [[папаго]] эмда башхала
|-
|[[Ара Америка]]
|[[майя (халкъ)|майя]], [[сапотекле]], [[Пурепеча (халкъ)|пурепеча]], [[ацтекле]], [[тотонакла]], [[миштекле]]
|-
|[[Къыбыла Америка]]
|[[инкле]] ([[кечуа (халкъ)|кечуа]], [[аймара]]), [[Гуарани (халкъланы къаууму)|гуарани]], [[арауканла]], [[чибча]] ([[муиски]]), [[шипибо-конибо]], [[теуэльче]], [[Варао (халкъ)|варао]], [[ботокудо]], [[Уарпе (халкъ)|уарпе]] эмда башхала
|}

== Дагъыда къара ==
* [[АБШ-ны тамырлы халкълары]]

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Литература ==
* Индейцы Америки. Этнографический сборник. — М.: Изд-во Академии Наук СССР, 1955. — 264 с.
* Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». Расы и народы. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2007. — 640 с. — ISBN 978-5-373-00654-5
* ''Стельмах В. Г., Тишков В. А., Чешко С. В.'' Тропою слёз и надежд: (Книга о современных индейцах США и Канады). — М.: Мысль, 1990. — 316 с. — ISBN 5-244-00330-5
* ''Уайт Д. М.'' Индейцы Северной Америки. Быт, религия, культура / Пер. с англ. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2006. — 251 с. — ISBN 5-9524-2347-7
* {{книга
 |автор         = [[Куприенко, Сергей Анатольевич|Куприенко С.А.]]
 |часть         = 
 |заглавие      = Источники XVI-XVII веков по истории инков: хроники, документы, письма
 |оригинал      = 
 |ссылка        = https://books.google.ru/books?id=vnYVTrJ2PVoC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |ответственный = Под ред. С.А. Куприенко.
 |издание       = 
 |место         = К.
 |издательство  = Видавець Купрієнко С.А.
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 418
 |серия         = 
 |isbn          = 978-617-7085-03-3
 |ref          = Источники инков
}}
* {{книга
 |автор         = [[Талах, Виктор Николаевич|Талах В.Н.]], [[Куприенко, Сергей Анатольевич|Куприенко С.А.]]
 |часть         = 
 |заглавие      = Америка первоначальная. Источники по истории майя, науа (астеков) и инков
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Ред. В. Н. Талах, С. А. Куприенко.
 |издание       = 
 |место         = К.
 |издательство  = Видавець Купрієнко С.А.
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 370
 |серия         = 
 |isbn          = 978-617-7085-00-2
 |ref          = Америка первоначальная
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Индейцы}}

[[Категория: Индейлиле]]
[[Категория:Американы халкълары]]
[[Категория:Тамырлы халкъла]]
[[Категория: Миллетле]]</text>
      <sha1>mszaho50pwvev3m4ko2xefkcafj8kbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брайан Кемп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18208</id>
    <revision>
      <id>125894</id>
      <parentid>120322</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="in4x7pu06juvf0sdkvncekt548cpp8o" xml:space="preserve">[[Файл:DAZ 1544PS (cropped).jpg|мини]]
'''Брайан Портер Кемп''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Brian Porter Kemp''; туугъан. 1963 джылны 2 ноябрда, [[Атенс (Джорджия)|Атенс]], [[Джорджия]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ политик, республикан партияны члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>in4x7pu06juvf0sdkvncekt548cpp8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125895</id>
      <parentid>125894</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="5wxeapmu2uubmt9oq6i7xabx1tpdu0l" xml:space="preserve">[[Файл:DAZ 1544PS (cropped).jpg|мини]]
'''Брайан Портер Кемп''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Brian Porter Kemp''; туугъан. [[1963 джыл|1963 джылны]] 2 ноябрда, [[Атенс (Джорджия)|Атенс]], [[Джорджия]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ политик, республикан партияны члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>5wxeapmu2uubmt9oq6i7xabx1tpdu0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125901</id>
      <parentid>125895</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1024" sha1="oa3maw9nv9g9aygaw9d6q9bd2s1d16q" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Брайан Портер Кемп|Оригинал аты=Brian Porter Kemp|Губернатор штат=Джорджия|Губернатор номери=83|Сурат=DAZ 1544PS (cropped).jpg}}

'''Брайан Портер Кемп''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Brian Porter Kemp''; туугъан. [[1963 джыл|1963 джылны]] 2 ноябрда, [[Атенс (Джорджия)|Атенс]], [[Джорджия]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ политик, республикан партияны члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>oa3maw9nv9g9aygaw9d6q9bd2s1d16q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125904</id>
      <parentid>125901</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="4psx1t14wtyz2kq9u7n9s29jy6pp4fz" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Брайан Портер Кемп|Оригинал аты=Brian Porter Kemp|Губернатор штат=Джорджия|Губернатор номери=83|Сурат=DAZ 1544PS (cropped).jpg|Суратны суратлауу=2023 джылда этилген сураты|Губернатор алдагъы=Натан Дил|Губернатор башланнганы=2019 джылны 14 январдан|Туугъан кюню=1963 джылны 2 ноябрда|Туугъан джери=Атенс, Джорджия|Юйдеги=Марти Кемп|Къол салыу=Briankempsig.png|викигёзен=Brian Kemp}}

'''Брайан Портер Кемп''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Brian Porter Kemp''; туугъаны [[1963 джыл|1963 джылны]] 2 ноябрда, [[Атенс (Джорджия)|Атенс]], [[Джорджия]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ политик, республикан партияны члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>4psx1t14wtyz2kq9u7n9s29jy6pp4fz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125905</id>
      <parentid>125904</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1626" sha1="pgsqjj8g7615721nji51z3ee3jwuc02" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Брайан Портер Кемп|Оригинал аты=Brian Porter Kemp|Губернатор штат=Джорджия|Губернатор номери=83|Сурат=DAZ 1544PS (cropped).jpg|Суратны суратлауу=2023 джылда этилген сураты|Губернатор алдагъы=[[Натан Дил]]|Губернатор башланнганы=[[2019 джыл]]ны 14 январдан|Туугъан кюню=[[1963 джыл]]ны 2 ноябрда|Туугъан джери=[[Атенс]], Джорджия|Юйдеги=[[Марти Кемп]]|Къол салыу=Briankempsig.png|викигёзен=Brian Kemp|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]}}

'''Брайан Портер Кемп''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Brian Porter Kemp''; туугъаны [[1963 джыл|1963 джылны]] 2 ноябрда, [[Атенс (Джорджия)|Атенс]], [[Джорджия]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ политик, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партияны]] члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>pgsqjj8g7615721nji51z3ee3jwuc02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125906</id>
      <parentid>125905</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1691" sha1="f78vdmcy1k8f3rdhlrltli9cdx2deke" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Брайан Портер Кемп|Оригинал аты=Brian Porter Kemp|Губернатор штат=Джорджия|Губернатор номери=83|Сурат=DAZ 1544PS (cropped).jpg|Суратны суратлауу=2023 джылда этилген сураты|Губернатор алдагъы=[[Натан Дил]]|Губернатор башланнганы=[[2019 джыл]]ны 14 январдан|Туугъан кюню=[[1963 джыл]]ны 2 ноябрда|Туугъан джери=[[Атенс (Джорджия)|Атенс]], {{Байракъландырыу|Джорджия}}|Юйдеги=[[Марти Кемп]]|Къол салыу=Briankempsig.png|викигёзен=Brian Kemp|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]}}

'''Брайан Портер Кемп''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Brian Porter Kemp''; туугъаны [[1963 джыл|1963 джылны]] 2 ноябрда, [[Атенс (Джорджия)|Атенс]], [[Джорджия]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ политик, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партияны]] члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>f78vdmcy1k8f3rdhlrltli9cdx2deke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джимми Картер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18341</id>
    <revision>
      <id>125896</id>
      <parentid>124764</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="39m38tgtaqfbjgnkuo6fdxcar9oic7i" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Сурат=JimmyCarterPortrait2.jpg|Аты=Джимми Картер|Оригинал аты=Jimmy Carter|Номери=39|Туугъан кюню=[[1924 джыл]]ны 1 октябрда|Ёлген кюню=[[2024 джыл]]ны 29 декабрда|Туугъан джери=[[Плейнс (Джорджия)|Плейнс]], [[Самтер (Джорджия, округу)|Самтер]],&lt;br&gt;{{Байракъландырыу|Джорджия}}|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Суратны суратлауу=Официал сураты (1977)|Башланнганы=[[1977 джыл]]ны 20 январдан|Аягъы=[[1981 джыл]]ны  20 январгъа|Вице-президент=[[Уолтер Мондейл]]|Алдагъы=[[Джеральд Форд]]|Эндиги=[[Рональд Рейган]]|Къол салыу=Jimmy Carter Signature-2.svg|Дини=[[баптистлик]]|Юйдеги=[[Розалин Картер]] (1927—2023)|Сабийлери=[[Джон Уильям «Джек» Картер]], III Джеймс Эрл Картер, Джефф Картер эм [[Эми Картер]]|Окъуу=[[Джорджияны технология институт]]&lt;br&gt; Аскер-тенгиз академия Аннаполисде|Саугъалары={{Эркинликни президент майдалы}}|викигёзен=Jimmy Carter}}

'''Джимми Картер''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Jimmy Carter'', толу аты '''Джеймс Эрл Ка́ртер —''' '''кичи''', [[Ингилиз тил|ингил.]] ''James Earl Carter Jr.''; туугъаны [[1924 джыл|1924 джылны]] 1 октябрда, [[Плейнс]], [[Самтер (Джорджия, округу)|Самтер]] округ, [[Джорджия]] штат, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[2024 джыл|2024 джылны]] 29 декабрда, [[Плейнс]], [[Самтер (Джорджия, округу)|Самтер]] округ, [[Джорджия]] штат, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 39-чу [[АБШ-ны президенти]] (1977—1981) эмда Джорджия штатны 76-чи губернатору (1971—1975). 2002 джылны [[Мамырлыкъ ючюн Нобелни премиясы|Мамырлыкъ ючюн]] [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты. Биринчи эмда джангыз 100 джылгъа джетгет АБШ-ны президенти. [[АБШ-ны аскер-тенгиз флоту|АБШ-ны АТФ-ны]] лейтенанты (1952).

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джимми Картер]]
[[Категория:Демократ партияны членлери]]
{{АБШ-ны президентлери}}{{Джорджияны губернаторлары}}</text>
      <sha1>39m38tgtaqfbjgnkuo6fdxcar9oic7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Экинчи Силез уруш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19418</id>
    <revision>
      <id>125884</id>
      <parentid>125842</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T16:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эм магъаналы болуула эм сермешиуле */</comment>
      <origin>125884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29158" sha1="czcma4jbtsq5aw3bkwos69i8ft2gnm4" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

==1745 джылны компаниясыны битиую ==
Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан [[Лужица]] таба, саксон аскерни ёзеги уа [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовскийни]] башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу [[Хеннерсдорфда сермешиу|сермешиу]] бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб [[Кессельсдорфда сермешиу]]де къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезден кесамат ==
Австриячы эм саксон делегатла бла британ арачыла прусслулагъа Дрезденде къошулуб, кёб мычымай мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла. Аны эсебинде Мария Терезия, Силезия бла Глатцны Пруссияны контролунда болгъанын таныгъанды, Фридрих эсе уа арт кёз бла I Францны Сыйлы Рим империяны императору болуб таныгъанды эм [[Прагматик санкция (1713)|Прагматик санкциягъа]] разы болгъанды, аны тышында австрия мюлк ючюн урушну аягъына дери нейтралитет тутаргъа борчланнганды. Саксония эсе уа Пруссиягъа бир миллион талер репарация берирге керек болгъанды. Алай бла регионда чекле урушха дери статус-ква дараджада къалгъандыла, бу да Пруссияны баш нюзюрю болгъанды. 1745 джылны 25 декабрында  [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол салыннганды, аны бла Австрияны, Саксонияны эм Пруссияны арасында баргъан Экинчи Силез уруш бошалгъанды.

==Эм магъаналы болуула эм сермешиуле ==
* 22 май 1744 джыл — Австриягъа къаршчы Франкфурт Лига къурулады.
* 5 июнь 1744 — [[Франция короллукъ|Франция]] бла Франкфурт Лигагъа дагъанны юсюнден келишиуге къол салынады.
* 8 январь 1745 джыл — [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесаматха къол салынады]].
* [[4 июнь]] [[1745 джыл]] — [[Гогенфридбергде сермешиу]], австриячыланы дженгилиулери.
* [[15 сентября]] [[1745 джыл]] — [[Казаледе сермешиу]] (Италия), Австрия джанлы Сардинияны, Пруссия бла шох болгъан француз-испан коалиция джанындан хорланыуу.
* [[30 сентябрь]] [[1745 джыл]] — [[Зоорда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[15 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Кессельсдорфда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[25 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Дрезден]]де, Австрия, [[Пруссия]] эм [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол саладыла. [[Бреславль мамырлыкъ|1742 джылны Бреславль кесаматыны]] статьялары да бегитиледиле, алагъа кёре Фридрих Мария Терезияны эрин Сыйлы Рим империяны императору болуб таныйды.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
{{refbegin|2}}
* {{Китаб |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{кёчюрюлмегенди|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Къазауатла]]
[[Категория:Австрияны тарихи]]
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Германияны тарихи]]</text>
      <sha1>czcma4jbtsq5aw3bkwos69i8ft2gnm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:АБШ-ны кърал къуллукъчу</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19458</id>
    <revision>
      <id>125900</id>
      <parentid>125803</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15677" sha1="aagro1k219qas1qhyk4hj196693fzoc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Doc}}&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox V3/Début
|background=#a8d5ff
|text={{{Аты|{{PAGENAME}}}}}
{{#if:{{{Оригинал аты|}}|
&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:75%; font-style:italic; font-weight:normal;&quot;&gt;{{{Оригинал аты|}}}&lt;/span&gt;
}}
}}&lt;!--

--&gt;{{Infobox V3/Image
|image={{{Сурат|}}}
|legend={{{Суратны суратлауу|}}}
}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 1. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Вице-президент номери|}}}{{{Вице-президент башланнганы|}}}{{{Президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the Vice President of the United States.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Вице-президент номери|}}}|{{{Вице-президент номери}}}. АБШ-ны вице-президенти|АБШ-ны вице-президенти}}&amp;nbsp;[[File:Flag of the Vice President of the United States.svg|25px|link=]]
}}{{#if:{{{Вице-президент башланнганы|}}}{{{Вице-президент аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Вице-президент башланнганы|}}} — {{{Вице-президент аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Президент
|{{{Президент|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-президент алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Вице-президент алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-президент эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Вице-президент эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 2. КЕЛЕЧЕЛЕНИ ПАЛАТАНЫ БАШЧЫСЫ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Палата башчысы номери|}}}{{{Палата башчысы башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the Speaker of the United States House of Representatives.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Палата башчысы номери|}}}|{{{Палата башчысы номери}}}. }}Келечелени палатаны башчысы
}}{{#if:{{{Палата башчысы башланнганы|}}}{{{Палата башчысы аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Палата башчысы башланнганы|}}} — {{{Палата башчысы аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата башчысы алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Палата башчысы алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата башчысы эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Палата башчысы эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 3. КЪРАЛ СЕКРЕТАРИ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Кърал секретари номери|}}}{{{Кърал секретари башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States Department of State.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Кърал секретари номери|}}}|{{{Кърал секретари номери}}}. }}АБШ-ны кърал секретари
}}{{#if:{{{Кърал секретари башланнганы|}}}{{{Кърал секретари аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Кърал секретари башланнганы|}}} — {{{Кърал секретари аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Кърал секретари президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Президент
|{{{Кърал секретари президент|}}}
}}}}{{#if:{{{Кърал секретари алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Кърал секретари алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Кърал секретари эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Кърал секретари эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 4. СЕНАТОР --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Сенатор штат|}}}{{{Сенатор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States Senate.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;АБШ-ны сенатору{{#if:{{{Сенатор штат|}}}|&amp;nbsp;([[{{{Сенатор штат|}}}]])}}{{#if:{{{Сенатор штат|}}}|&amp;nbsp;[[File:Flag of {{#switch: {{{Сенатор штат|}}}
| Алабама = Alabama
| Аляска = Alaska
| Аризона = Arizona
| Арканзас = Arkansas
| Вайоминг = Wyoming
| Вашингтон = Washington
| Вермонт = Vermont
| Вирджиния = Virginia
| Висконсин = Wisconsin
| Гавайи = Hawaii
| Делавэр = Delaware
| Джорджия = Georgia
| Иллинойс = Illinois
| Индиана = Indiana
| Айова = Iowa
| Калифорния = California
| Канзас = Kansas
| Кентукки = Kentucky
| Колорадо = Colorado
| Коннектикут = Connecticut
| Луизиана = Louisiana
| Массачусетс = Massachusetts
| Миннесота = Minnesota
| Миссисипи = Mississippi
| Миссури = Missouri
| Мичиган = Michigan
| Монтана = Montana
| Мэн = Maine
| Небраска = Nebraska
| Невада = Nevada
| Нью-Гэмпшир = New Hampshire
| Нью-Джерси = New Jersey
| Нью-Йорк = New York
| Нью-Мексико = New Mexico
| Огайо = Ohio
| Оклахома = Oklahoma
| Орегон = Oregon
| Пенсильвания = Pennsylvania
| Род-Айленд = Rhode Island
| Шимал Каролина = North Carolina
| Шимал Дакота = North Dakota
| Теннесси = Tennessee
| Техас = Texas
| Флорида = Florida
| Къыбыла Каролина = South Carolina
| Къыбыла Дакота = South Dakota
| Юта = Utah
| Кюнбыташ Вирджиния = West Virginia
| Айдахо = Idaho
| #default = {{{Сенатор штат|}}}
}}.svg|25px|border|link=]]}}
}}{{#if:{{{Сенатор башланнганы|}}}{{{Сенатор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Сенатор башланнганы|}}} — {{{Сенатор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Сенатор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Сенатор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Сенатор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Сенатор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 5. КЕЛЕЧЕЛЕНИ ПАЛАТАНЫ ЧЛЕНИ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Палата члени штат|}}}{{{Палата члени башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States House of Representatives.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;Келечелени палатаны члени{{#if:{{{Палата члени штат|}}}|&amp;nbsp;({{{Палата члени штат|}}}{{#if:{{{Палата члени округ|}}}|, {{{Палата члени округ|}}} округ}})}}
}}{{#if:{{{Палата члени башланнганы|}}}{{{Палата члени аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Палата члени башланнганы|}}} — {{{Палата члени аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата члени алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Палата члени алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата члени эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Палата члени эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 6. ГУБЕРНАТОР --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Губернатор штат|}}}{{{Губернатор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Губернатор номери|}}}|{{{Губернатор номери}}}. }}{{#if:{{{Губернатор штат|}}}|{{{Губернатор штат}}}ны губернатору|Губернатор}}
}}{{#if:{{{Губернатор башланнганы|}}}{{{Губернатор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Губернатор башланнганы|}}} — {{{Губернатор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Губернатор вице-губернатор|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Вице-губернатор
|{{{Губернатор вице-губернатор|}}}
}}}}{{#if:{{{Губернатор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Губернатор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Губернатор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Губернатор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 7. ВИЦЕ-ГУБЕРНАТОР --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Вице-губернатор штат|}}}{{{Вице-губернатор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Вице-губернатор номери|}}}|{{{Вице-губернатор номери}}}. }}Вице-губернатор{{#if:{{{Вице-губернатор штат|}}}|&amp;nbsp;({{{Вице-губернатор штат|}}})}}
}}{{#if:{{{Вице-губернатор башланнганы|}}}{{{Вице-губернатор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Вице-губернатор башланнганы|}}} — {{{Вице-губернатор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-губернатор губернатор|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Губернатор
|{{{Вице-губернатор губернатор|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-губернатор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Вице-губернатор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-губернатор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Вице-губернатор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 8. АБШ-НЫ БАШ ПРОКУРОРУ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Баш прокурор номери|}}}{{{Баш прокурор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States Department of Justice.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Баш прокурор номери|}}}|{{{Баш прокурор номери}}}. }}АБШ-ны Баш прокурору
}}{{#if:{{{Баш прокурор башланнганы|}}}{{{Баш прокурор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Баш прокурор башланнганы|}}} — {{{Баш прокурор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Баш прокурор президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Президент
|{{{Баш прокурор президент|}}}
}}}}{{#if:{{{Баш прокурор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Баш прокурор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Баш прокурор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Баш прокурор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 9. ШТАТНЫ ПРОКУРОРУ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Штат прокурор штат|}}}{{{Штат прокурор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Штат прокурор штат|}}}|{{{Штат прокурор штат}}} штатны прокурору|Штатны прокурору}}
}}{{#if:{{{Штат прокурор башланнганы|}}}{{{Штат прокурор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Штат прокурор башланнганы|}}} — {{{Штат прокурор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Штат прокурор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Штат прокурор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Штат прокурор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Штат прокурор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 10. ОКРУГНУ ПРОКУРОРУ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Округ прокурор округ|}}}{{{Округ прокурор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Округ прокурор округ|}}}|{{{Округ прокурор округ}}} округну прокурору{{#if:{{{Округ прокурор штат|}}}|&amp;nbsp;({{{Округ прокурор штат}}})}}|Округну прокурору}}
}}{{#if:{{{Округ прокурор башланнганы|}}}{{{Округ прокурор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Округ прокурор башланнганы|}}} — {{{Округ прокурор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Округ прокурор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Округ прокурор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Округ прокурор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Округ прокурор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- ЭНЧИ БИЛГИ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{Infobox V3/Tableau début|background=#a8d5ff|text=Энчи билги}}{{#if:{{{Туугъан кюню|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Туугъан кюню
|{{{Туугъан кюню|}}}
}}}}{{#if:{{{Туугъан джери|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Туугъан джери
|{{{Туугъан джери|}}}
}}}}{{#if:{{{Ёлген кюню|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Ёлген кюню
|{{{Ёлген кюню|}}}
}}}}{{#if:{{{Ёлген джери|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Ёлген джери
|{{{Ёлген джери|}}}
}}}}{{#if:{{{Партиясы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Партиясы
|{{{Партиясы|}}}
}}}}{{#if:{{{Окъуу|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Окъуу
|{{{Окъуу|}}}
}}}}{{#if:{{{Дини|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Дини
|{{{Дини|}}}
}}}}{{#if:{{{Юйдеги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Юйдеги
|{{{Юйдеги|}}}
}}}}{{#if:{{{Сабийлери|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Сабийлери
|{{{Сабийлери|}}}
}}}}{{#if:{{{Саугъалары|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Саугъалары
|{{{Саугъалары|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{Къол салыу|}}}|{{Infobox V3/Image
|image={{{Къол салыу|}}}
|legend=Къол салыу
}}}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{викигёзен|}}}|&lt;div style=&quot;clear:both; text-align:center; background:#a8d5ff; padding:4px;&quot;&gt;
[[File:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{викигёзен}}}]] '''[[commons:Category:{{{викигёзен}}}|Викигёзенде медиафайлла]]'''
&lt;/div&gt;}}&lt;!--

--&gt;{{Infobox V3/Fin|Шаблон:АБШ-ны кърал къуллукъчу}}</text>
      <sha1>aagro1k219qas1qhyk4hj196693fzoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125903</id>
      <parentid>125900</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15707" sha1="svs0ysd4u8arky9iy7g3gx18p3icyd2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Doc}}&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox V3/Début
|background=#a8d5ff
|text={{{Аты|{{PAGENAME}}}}}
{{#if:{{{Оригинал аты|}}|
&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size:75%; font-style:italic; font-weight:normal;&quot;&gt;{{{Оригинал аты|}}}&lt;/span&gt;
}}
}}&lt;!--

--&gt;{{Infobox V3/Image
|image={{{Сурат|}}}
|legend={{{Суратны суратлауу|}}}
}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 1. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Вице-президент номери|}}}{{{Вице-президент башланнганы|}}}{{{Президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the Vice President of the United States.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Вице-президент номери|}}}|{{{Вице-президент номери}}}.&amp;nbsp;АБШ-ны вице-президенти|АБШ-ны вице-президенти}}&amp;nbsp;[[File:Flag of the Vice President of the United States.svg|25px|link=]]
}}{{#if:{{{Вице-президент башланнганы|}}}{{{Вице-президент аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Вице-президент башланнганы|}}} — {{{Вице-президент аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Президент
|{{{Президент|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-президент алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Вице-президент алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-президент эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Вице-президент эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 2. КЕЛЕЧЕЛЕНИ ПАЛАТАНЫ БАШЧЫСЫ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Палата башчысы номери|}}}{{{Палата башчысы башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the Speaker of the United States House of Representatives.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Палата башчысы номери|}}}|{{{Палата башчысы номери}}}.&amp;nbsp;}}Келечелени палатаны башчысы
}}{{#if:{{{Палата башчысы башланнганы|}}}{{{Палата башчысы аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Палата башчысы башланнганы|}}} — {{{Палата башчысы аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата башчысы алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Палата башчысы алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата башчысы эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Палата башчысы эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 3. КЪРАЛ СЕКРЕТАРИ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Кърал секретари номери|}}}{{{Кърал секретари башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States Department of State.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Кърал секретари номери|}}}|{{{Кърал секретари номери}}}.&amp;nbsp;}}АБШ-ны кърал секретари
}}{{#if:{{{Кърал секретари башланнганы|}}}{{{Кърал секретари аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Кърал секретари башланнганы|}}} — {{{Кърал секретари аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Кърал секретари президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Президент
|{{{Кърал секретари президент|}}}
}}}}{{#if:{{{Кърал секретари алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Кърал секретари алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Кърал секретари эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Кърал секретари эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 4. СЕНАТОР --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Сенатор штат|}}}{{{Сенатор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States Senate.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;АБШ-ны сенатору{{#if:{{{Сенатор штат|}}}|&amp;nbsp;([[{{{Сенатор штат|}}}]])}}{{#if:{{{Сенатор штат|}}}|&amp;nbsp;[[File:Flag of {{#switch: {{{Сенатор штат|}}}
| Алабама = Alabama
| Аляска = Alaska
| Аризона = Arizona
| Арканзас = Arkansas
| Вайоминг = Wyoming
| Вашингтон = Washington
| Вермонт = Vermont
| Вирджиния = Virginia
| Висконсин = Wisconsin
| Гавайи = Hawaii
| Делавэр = Delaware
| Джорджия = Georgia
| Иллинойс = Illinois
| Индиана = Indiana
| Айова = Iowa
| Калифорния = California
| Канзас = Kansas
| Кентукки = Kentucky
| Колорадо = Colorado
| Коннектикут = Connecticut
| Луизиана = Louisiana
| Массачусетс = Massachusetts
| Миннесота = Minnesota
| Миссисипи = Mississippi
| Миссури = Missouri
| Мичиган = Michigan
| Монтана = Montana
| Мэн = Maine
| Небраска = Nebraska
| Невада = Nevada
| Нью-Гэмпшир = New Hampshire
| Нью-Джерси = New Jersey
| Нью-Йорк = New York
| Нью-Мексико = New Mexico
| Огайо = Ohio
| Оклахома = Oklahoma
| Орегон = Oregon
| Пенсильвания = Pennsylvania
| Род-Айленд = Rhode Island
| Шимал Каролина = North Carolina
| Шимал Дакота = North Dakota
| Теннесси = Tennessee
| Техас = Texas
| Флорида = Florida
| Къыбыла Каролина = South Carolina
| Къыбыла Дакота = South Dakota
| Юта = Utah
| Кюнбыташ Вирджиния = West Virginia
| Айдахо = Idaho
| #default = {{{Сенатор штат|}}}
}}.svg|25px|border|link=]]}}
}}{{#if:{{{Сенатор башланнганы|}}}{{{Сенатор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Сенатор башланнганы|}}} — {{{Сенатор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Сенатор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Сенатор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Сенатор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Сенатор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 5. КЕЛЕЧЕЛЕНИ ПАЛАТАНЫ ЧЛЕНИ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Палата члени штат|}}}{{{Палата члени башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States House of Representatives.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;Келечелени палатаны члени{{#if:{{{Палата члени штат|}}}|&amp;nbsp;({{{Палата члени штат|}}}{{#if:{{{Палата члени округ|}}}|, {{{Палата члени округ|}}} округ}})}}
}}{{#if:{{{Палата члени башланнганы|}}}{{{Палата члени аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Палата члени башланнганы|}}} — {{{Палата члени аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата члени алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Палата члени алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Палата члени эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Палата члени эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 6. ГУБЕРНАТОР --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Губернатор штат|}}}{{{Губернатор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Губернатор номери|}}}|{{{Губернатор номери}}}.&amp;nbsp;}}{{#if:{{{Губернатор штат|}}}|{{{Губернатор штат}}}ны губернатору|Губернатор}}
}}{{#if:{{{Губернатор башланнганы|}}}{{{Губернатор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Губернатор башланнганы|}}} — {{{Губернатор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Губернатор вице-губернатор|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Вице-губернатор
|{{{Губернатор вице-губернатор|}}}
}}}}{{#if:{{{Губернатор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Губернатор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Губернатор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Губернатор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 7. ВИЦЕ-ГУБЕРНАТОР --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Вице-губернатор штат|}}}{{{Вице-губернатор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Вице-губернатор номери|}}}|{{{Вице-губернатор номери}}}.&amp;nbsp;}}Вице-губернатор{{#if:{{{Вице-губернатор штат|}}}|&amp;nbsp;({{{Вице-губернатор штат|}}})}}
}}{{#if:{{{Вице-губернатор башланнганы|}}}{{{Вице-губернатор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Вице-губернатор башланнганы|}}} — {{{Вице-губернатор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-губернатор губернатор|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Губернатор
|{{{Вице-губернатор губернатор|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-губернатор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Вице-губернатор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Вице-губернатор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Вице-губернатор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 8. АБШ-НЫ БАШ ПРОКУРОРУ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Баш прокурор номери|}}}{{{Баш прокурор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text=[[File:Seal of the United States Department of Justice.svg|25px|link=]]&amp;nbsp;{{#if:{{{Баш прокурор номери|}}}|{{{Баш прокурор номери}}}.&amp;nbsp;}}АБШ-ны Баш прокурору
}}{{#if:{{{Баш прокурор башланнганы|}}}{{{Баш прокурор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Баш прокурор башланнганы|}}} — {{{Баш прокурор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Баш прокурор президент|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Президент
|{{{Баш прокурор президент|}}}
}}}}{{#if:{{{Баш прокурор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Баш прокурор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Баш прокурор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Баш прокурор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 9. ШТАТНЫ ПРОКУРОРУ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Штат прокурор штат|}}}{{{Штат прокурор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Штат прокурор штат|}}}|{{{Штат прокурор штат}}} штатны прокурору|Штатны прокурору}}
}}{{#if:{{{Штат прокурор башланнганы|}}}{{{Штат прокурор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Штат прокурор башланнганы|}}} — {{{Штат прокурор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Штат прокурор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Штат прокурор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Штат прокурор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Штат прокурор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- 10. ОКРУГНУ ПРОКУРОРУ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{Округ прокурор округ|}}}{{{Округ прокурор башланнганы|}}}|{{Infobox V3/Tableau début
|background=#a8d5ff
|text={{#if:{{{Округ прокурор округ|}}}|{{{Округ прокурор округ}}} округну прокурору{{#if:{{{Округ прокурор штат|}}}|&amp;nbsp;({{{Округ прокурор штат}}})}}|Округну прокурору}}
}}{{#if:{{{Округ прокурор башланнганы|}}}{{{Округ прокурор аягъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Болджалы
|{{{Округ прокурор башланнганы|}}} — {{{Округ прокурор аягъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Округ прокурор алдагъы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Алдагъы
|{{{Округ прокурор алдагъы|}}}
}}}}{{#if:{{{Округ прокурор эндиги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Эндиги
|{{{Округ прокурор эндиги|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- ЭНЧИ БИЛГИ --&gt;&lt;!--
--&gt;{{Infobox V3/Tableau début|background=#a8d5ff|text=Энчи билги}}{{#if:{{{Туугъан кюню|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Туугъан кюню
|{{{Туугъан кюню|}}}
}}}}{{#if:{{{Туугъан джери|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Туугъан джери
|{{{Туугъан джери|}}}
}}}}{{#if:{{{Ёлген кюню|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Ёлген кюню
|{{{Ёлген кюню|}}}
}}}}{{#if:{{{Ёлген джери|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Ёлген джери
|{{{Ёлген джери|}}}
}}}}{{#if:{{{Партиясы|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Партиясы
|{{{Партиясы|}}}
}}}}{{#if:{{{Окъуу|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Окъуу
|{{{Окъуу|}}}
}}}}{{#if:{{{Дини|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Дини
|{{{Дини|}}}
}}}}{{#if:{{{Юйдеги|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Юйдеги
|{{{Юйдеги|}}}
}}}}{{#if:{{{Сабийлери|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Сабийлери
|{{{Сабийлери|}}}
}}}}{{#if:{{{Саугъалары|}}}|{{Infobox V3/Tableau Ligne mixte
|width=9
|Саугъалары
|{{{Саугъалары|}}}
}}}}{{Infobox V3/Tableau fin}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{Къол салыу|}}}|{{Infobox V3/Image
|image={{{Къол салыу|}}}
|legend=Къол салыу
}}}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{викигёзен|}}}|&lt;div style=&quot;clear:both; text-align:center; background:#a8d5ff; padding:4px;&quot;&gt;
[[File:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{викигёзен}}}]] '''[[commons:Category:{{{викигёзен}}}|Викигёзенде медиафайлла]]'''
&lt;/div&gt;}}&lt;!--

--&gt;{{Infobox V3/Fin|Шаблон:АБШ-ны кърал къуллукъчу}}</text>
      <sha1>svs0ysd4u8arky9iy7g3gx18p3icyd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прагматика санкция (1713)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19466</id>
    <revision>
      <id>125885</id>
      <parentid>125859</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T16:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>125885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6153" sha1="nrlndqsl1jmh2peabeda4mpqu2i95jz" xml:space="preserve">{{Магъанала|Прагматика санкция}}
[[Файл:Pragmatica Sanc.jpg|thumb|200px|1713 джылны Прагматика санкциясы]]
'''Прагматика санкция''' ({{lang-la|Sanctio Pragmatica}}, {{lang-de|Pragmatische Sanktion}}) — [[Сыйлы Рим империяны]] императору [[VI Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|VI Карл]] [[1713 джыл]]ны [[19 апрель|19 апрелинде]] алгъан, тахт кёчюуню юсюнден законду.

== Ичиндегиси ==
Санкция императорну да, аны ёлген тамада къарнашыны да тахтха олтурурча эркиши балалары болмагъаны себебли алыннганды. Бу законнга кёре императорну джашлары болмаса, Габсбургланы тукъум джерлери къызларына кёчюуню (тёлюсю тыйылса — императорну ёлген тамада къарнашыны къызларына эм аланы эркиши эм тиширыу тёлюлерине биринчи туугъан хакъ бла кёчюуюню) мизамгъа келтиргенди. Аны тышында санкция [[Габсбургла]]ны тукъум джерлерини бёлюнмезлигине гарантия бергенди.
Санкция юч джурт къауумгъа юлёшиннген Габсбургланы джерлерин санагъанды: немец джуртла ([[Австрия]], [[Крайна]], [[Штирия герцоглукъ|Штирия]], [[Австриячы тенгиз джагъа|Триест]]), славян джуртла ([[Богемия]], [[Моравия]], [[Галиция|Галичина]], [[Буковина]]), маджар джуртла ([[Маджар]], [[Карпат арты]], [[Хорватия]])

== Тарих ==
Карл баласыз болгъан заманда, тахтха олтурлукъ, ёлген къарнашы [[I Иосиф (Сыйлы Рим империяны императору)|I Иосифни]] тамада къызы — [[Мария Йозефа Австриячы|Мария Йозефа]] болгъанды, аны ызындан — кичи эгечи [[Мария Амалия Австриячы|Мария Амалия]]. Эки къыз да эрге чыгъыб, ата къарнашларыны тахтларына хакъларындан артха тургъанларындан сора, тахтха олтурлукъ Карла тамада къызы — 1717 джылда туугъан [[Мария Терезия|Марии-Терезиягъа]] кёчгенди.

[[1720]]—[[1724 джыл]]лада Прагматика санкцияны империяны халкъыны келечилери да таныгъандыла. Санкцияны тексти [[1724 джыл]]ны [[6 декабрь|6 декабрында]] басмаланнганды. Аллында санкцияны алчы Европа къралланы асламысы къабыл этгенди, аланы ичинде:
* [[Испания]] - [[Вена бирлик|1725 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Эресей]] - [[Вена кесамат (1726)|1726 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Бранденбург-Пруссия|Бранденбург]] (1727)
* [[Бирлешген Провинцияланы Республикасы|Голландия]] эм [[Ингилиз]] (1731)
* [[Дания]] эм [[Ганновер]] (1732)
* [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] эм [[Франция]] (1735)

Санкцияны [[Бавария (курфюрстлюк)|Бавария]] танымагъанды, анда тахтха олтурлукъ — [[VII Карл Альбрехт |Карл Альбрехт]] — Мария Амалия бла юйдегили болгъанды.

Алай а VI Карлны [[1740 джыл]]да ёлюмюнден сора Мария-Терезияны тахтха хакъларына дау этилгенди, ол [[1740]]—[[1748 джыл]]лада [[Австрияны тахты ючюн уруш]]ха джол ачханды. Уруш 1748 джылны [[Ахен мамырлыкъ 1748|Ахен мамырлыгъы]] бла бошалгъанды, ол [[Мария Терезия]]гъа, атасыны иеликлерине ие болургъа гарантия бергенди (Пруссиягъа кёчген Силезия тышында). [[Сыйлы Рим империя]]ны императорларыны тахтына хакъ тамамы бла аны эри [[I Франц]]ха бегитилгенди. Прагматикс санкция [[Габсбург монархия|австриячы монархияны]] баш законларыны тизмесине киргенди.

== См. также ==
* [[Война за австрийское наследство]]
* [[Салический закон о престолонаследии]]

== Литература ==
* Ingrao, Charles W: ''The Habsburg monarchy, 1618–1815.'' Cambridge University Press 2000 {{ISBN|0-521-78505-7}}
* Kann, Robert A.: ''A history of the Habsburg Empire, 1526–1918.'' University of California Press 1980 {{ISBN|0-520-04206-9}}

== Ссылки ==
* [http://mega.km.ru/bes_2004/Encyclop.asp?Topic=topic_ppd44 Прагматическая санкция в Универсальной Энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}

{{ВС}}

[[Категория:Документы Священной Римской империи]]
[[Категория:История Австрии]]
[[Категория:История права Германии]]
[[Категория:1713 год]]
[[Категория:Габсбурги|**]]
[[Категория:Габсбурги-Лотарингские|**]]</text>
      <sha1>nrlndqsl1jmh2peabeda4mpqu2i95jz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125886</id>
      <parentid>125885</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T16:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* См. также */</comment>
      <origin>125886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6195" sha1="m3gtsvvkazvfc9zukrrbz42xzy3aiwm" xml:space="preserve">{{Магъанала|Прагматика санкция}}
[[Файл:Pragmatica Sanc.jpg|thumb|200px|1713 джылны Прагматика санкциясы]]
'''Прагматика санкция''' ({{lang-la|Sanctio Pragmatica}}, {{lang-de|Pragmatische Sanktion}}) — [[Сыйлы Рим империяны]] императору [[VI Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|VI Карл]] [[1713 джыл]]ны [[19 апрель|19 апрелинде]] алгъан, тахт кёчюуню юсюнден законду.

== Ичиндегиси ==
Санкция императорну да, аны ёлген тамада къарнашыны да тахтха олтурурча эркиши балалары болмагъаны себебли алыннганды. Бу законнга кёре императорну джашлары болмаса, Габсбургланы тукъум джерлери къызларына кёчюуню (тёлюсю тыйылса — императорну ёлген тамада къарнашыны къызларына эм аланы эркиши эм тиширыу тёлюлерине биринчи туугъан хакъ бла кёчюуюню) мизамгъа келтиргенди. Аны тышында санкция [[Габсбургла]]ны тукъум джерлерини бёлюнмезлигине гарантия бергенди.
Санкция юч джурт къауумгъа юлёшиннген Габсбургланы джерлерин санагъанды: немец джуртла ([[Австрия]], [[Крайна]], [[Штирия герцоглукъ|Штирия]], [[Австриячы тенгиз джагъа|Триест]]), славян джуртла ([[Богемия]], [[Моравия]], [[Галиция|Галичина]], [[Буковина]]), маджар джуртла ([[Маджар]], [[Карпат арты]], [[Хорватия]])

== Тарих ==
Карл баласыз болгъан заманда, тахтха олтурлукъ, ёлген къарнашы [[I Иосиф (Сыйлы Рим империяны императору)|I Иосифни]] тамада къызы — [[Мария Йозефа Австриячы|Мария Йозефа]] болгъанды, аны ызындан — кичи эгечи [[Мария Амалия Австриячы|Мария Амалия]]. Эки къыз да эрге чыгъыб, ата къарнашларыны тахтларына хакъларындан артха тургъанларындан сора, тахтха олтурлукъ Карла тамада къызы — 1717 джылда туугъан [[Мария Терезия|Марии-Терезиягъа]] кёчгенди.

[[1720]]—[[1724 джыл]]лада Прагматика санкцияны империяны халкъыны келечилери да таныгъандыла. Санкцияны тексти [[1724 джыл]]ны [[6 декабрь|6 декабрында]] басмаланнганды. Аллында санкцияны алчы Европа къралланы асламысы къабыл этгенди, аланы ичинде:
* [[Испания]] - [[Вена бирлик|1725 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Эресей]] - [[Вена кесамат (1726)|1726 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Бранденбург-Пруссия|Бранденбург]] (1727)
* [[Бирлешген Провинцияланы Республикасы|Голландия]] эм [[Ингилиз]] (1731)
* [[Дания]] эм [[Ганновер]] (1732)
* [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] эм [[Франция]] (1735)

Санкцияны [[Бавария (курфюрстлюк)|Бавария]] танымагъанды, анда тахтха олтурлукъ — [[VII Карл Альбрехт |Карл Альбрехт]] — Мария Амалия бла юйдегили болгъанды.

Алай а VI Карлны [[1740 джыл]]да ёлюмюнден сора Мария-Терезияны тахтха хакъларына дау этилгенди, ол [[1740]]—[[1748 джыл]]лада [[Австрияны тахты ючюн уруш]]ха джол ачханды. Уруш 1748 джылны [[Ахен мамырлыкъ 1748|Ахен мамырлыгъы]] бла бошалгъанды, ол [[Мария Терезия]]гъа, атасыны иеликлерине ие болургъа гарантия бергенди (Пруссиягъа кёчген Силезия тышында). [[Сыйлы Рим империя]]ны императорларыны тахтына хакъ тамамы бла аны эри [[I Франц]]ха бегитилгенди. Прагматикс санкция [[Габсбург монархия|австриячы монархияны]] баш законларыны тизмесине киргенди.

== Дагъыда къара ==
* [[Австрияны тахты ючюн уруш]]
* [[Биринчи Силез уруш]]
* [[Экинчи Силез уруш]]
* [[Ючюнчю Силез уруш]]

== Литература ==
* Ingrao, Charles W: ''The Habsburg monarchy, 1618–1815.'' Cambridge University Press 2000 {{ISBN|0-521-78505-7}}
* Kann, Robert A.: ''A history of the Habsburg Empire, 1526–1918.'' University of California Press 1980 {{ISBN|0-520-04206-9}}

== Ссылки ==
* [http://mega.km.ru/bes_2004/Encyclop.asp?Topic=topic_ppd44 Прагматическая санкция в Универсальной Энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}

{{ВС}}

[[Категория:Документы Священной Римской империи]]
[[Категория:История Австрии]]
[[Категория:История права Германии]]
[[Категория:1713 год]]
[[Категория:Габсбурги|**]]
[[Категория:Габсбурги-Лотарингские|**]]</text>
      <sha1>m3gtsvvkazvfc9zukrrbz42xzy3aiwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125887</id>
      <parentid>125886</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T16:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ссылки */</comment>
      <origin>125887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="psgev9kmi4fa2ure9n5kg1yyz9xeeao" xml:space="preserve">{{Магъанала|Прагматика санкция}}
[[Файл:Pragmatica Sanc.jpg|thumb|200px|1713 джылны Прагматика санкциясы]]
'''Прагматика санкция''' ({{lang-la|Sanctio Pragmatica}}, {{lang-de|Pragmatische Sanktion}}) — [[Сыйлы Рим империяны]] императору [[VI Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|VI Карл]] [[1713 джыл]]ны [[19 апрель|19 апрелинде]] алгъан, тахт кёчюуню юсюнден законду.

== Ичиндегиси ==
Санкция императорну да, аны ёлген тамада къарнашыны да тахтха олтурурча эркиши балалары болмагъаны себебли алыннганды. Бу законнга кёре императорну джашлары болмаса, Габсбургланы тукъум джерлери къызларына кёчюуню (тёлюсю тыйылса — императорну ёлген тамада къарнашыны къызларына эм аланы эркиши эм тиширыу тёлюлерине биринчи туугъан хакъ бла кёчюуюню) мизамгъа келтиргенди. Аны тышында санкция [[Габсбургла]]ны тукъум джерлерини бёлюнмезлигине гарантия бергенди.
Санкция юч джурт къауумгъа юлёшиннген Габсбургланы джерлерин санагъанды: немец джуртла ([[Австрия]], [[Крайна]], [[Штирия герцоглукъ|Штирия]], [[Австриячы тенгиз джагъа|Триест]]), славян джуртла ([[Богемия]], [[Моравия]], [[Галиция|Галичина]], [[Буковина]]), маджар джуртла ([[Маджар]], [[Карпат арты]], [[Хорватия]])

== Тарих ==
Карл баласыз болгъан заманда, тахтха олтурлукъ, ёлген къарнашы [[I Иосиф (Сыйлы Рим империяны императору)|I Иосифни]] тамада къызы — [[Мария Йозефа Австриячы|Мария Йозефа]] болгъанды, аны ызындан — кичи эгечи [[Мария Амалия Австриячы|Мария Амалия]]. Эки къыз да эрге чыгъыб, ата къарнашларыны тахтларына хакъларындан артха тургъанларындан сора, тахтха олтурлукъ Карла тамада къызы — 1717 джылда туугъан [[Мария Терезия|Марии-Терезиягъа]] кёчгенди.

[[1720]]—[[1724 джыл]]лада Прагматика санкцияны империяны халкъыны келечилери да таныгъандыла. Санкцияны тексти [[1724 джыл]]ны [[6 декабрь|6 декабрында]] басмаланнганды. Аллында санкцияны алчы Европа къралланы асламысы къабыл этгенди, аланы ичинде:
* [[Испания]] - [[Вена бирлик|1725 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Эресей]] - [[Вена кесамат (1726)|1726 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Бранденбург-Пруссия|Бранденбург]] (1727)
* [[Бирлешген Провинцияланы Республикасы|Голландия]] эм [[Ингилиз]] (1731)
* [[Дания]] эм [[Ганновер]] (1732)
* [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] эм [[Франция]] (1735)

Санкцияны [[Бавария (курфюрстлюк)|Бавария]] танымагъанды, анда тахтха олтурлукъ — [[VII Карл Альбрехт |Карл Альбрехт]] — Мария Амалия бла юйдегили болгъанды.

Алай а VI Карлны [[1740 джыл]]да ёлюмюнден сора Мария-Терезияны тахтха хакъларына дау этилгенди, ол [[1740]]—[[1748 джыл]]лада [[Австрияны тахты ючюн уруш]]ха джол ачханды. Уруш 1748 джылны [[Ахен мамырлыкъ 1748|Ахен мамырлыгъы]] бла бошалгъанды, ол [[Мария Терезия]]гъа, атасыны иеликлерине ие болургъа гарантия бергенди (Пруссиягъа кёчген Силезия тышында). [[Сыйлы Рим империя]]ны императорларыны тахтына хакъ тамамы бла аны эри [[I Франц]]ха бегитилгенди. Прагматикс санкция [[Габсбург монархия|австриячы монархияны]] баш законларыны тизмесине киргенди.

== Дагъыда къара ==
* [[Австрияны тахты ючюн уруш]]
* [[Биринчи Силез уруш]]
* [[Экинчи Силез уруш]]
* [[Ючюнчю Силез уруш]]

== Литература ==
* Ingrao, Charles W: ''The Habsburg monarchy, 1618–1815.'' Cambridge University Press 2000 {{ISBN|0-521-78505-7}}
* Kann, Robert A.: ''A history of the Habsburg Empire, 1526–1918.'' University of California Press 1980 {{ISBN|0-520-04206-9}}

[[Категория:История Австрияны тарихи]]
[[Категория:Германияны тарихи]]</text>
      <sha1>psgev9kmi4fa2ure9n5kg1yyz9xeeao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125888</id>
      <parentid>125887</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T16:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Литература */</comment>
      <origin>125888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5669" sha1="nnrtic9wsdro9e4i9q4hx02nswuoili" xml:space="preserve">{{Магъанала|Прагматика санкция}}
[[Файл:Pragmatica Sanc.jpg|thumb|200px|1713 джылны Прагматика санкциясы]]
'''Прагматика санкция''' ({{lang-la|Sanctio Pragmatica}}, {{lang-de|Pragmatische Sanktion}}) — [[Сыйлы Рим империяны]] императору [[VI Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|VI Карл]] [[1713 джыл]]ны [[19 апрель|19 апрелинде]] алгъан, тахт кёчюуню юсюнден законду.

== Ичиндегиси ==
Санкция императорну да, аны ёлген тамада къарнашыны да тахтха олтурурча эркиши балалары болмагъаны себебли алыннганды. Бу законнга кёре императорну джашлары болмаса, Габсбургланы тукъум джерлери къызларына кёчюуню (тёлюсю тыйылса — императорну ёлген тамада къарнашыны къызларына эм аланы эркиши эм тиширыу тёлюлерине биринчи туугъан хакъ бла кёчюуюню) мизамгъа келтиргенди. Аны тышында санкция [[Габсбургла]]ны тукъум джерлерини бёлюнмезлигине гарантия бергенди.
Санкция юч джурт къауумгъа юлёшиннген Габсбургланы джерлерин санагъанды: немец джуртла ([[Австрия]], [[Крайна]], [[Штирия герцоглукъ|Штирия]], [[Австриячы тенгиз джагъа|Триест]]), славян джуртла ([[Богемия]], [[Моравия]], [[Галиция|Галичина]], [[Буковина]]), маджар джуртла ([[Маджар]], [[Карпат арты]], [[Хорватия]])

== Тарих ==
Карл баласыз болгъан заманда, тахтха олтурлукъ, ёлген къарнашы [[I Иосиф (Сыйлы Рим империяны императору)|I Иосифни]] тамада къызы — [[Мария Йозефа Австриячы|Мария Йозефа]] болгъанды, аны ызындан — кичи эгечи [[Мария Амалия Австриячы|Мария Амалия]]. Эки къыз да эрге чыгъыб, ата къарнашларыны тахтларына хакъларындан артха тургъанларындан сора, тахтха олтурлукъ Карла тамада къызы — 1717 джылда туугъан [[Мария Терезия|Марии-Терезиягъа]] кёчгенди.

[[1720]]—[[1724 джыл]]лада Прагматика санкцияны империяны халкъыны келечилери да таныгъандыла. Санкцияны тексти [[1724 джыл]]ны [[6 декабрь|6 декабрында]] басмаланнганды. Аллында санкцияны алчы Европа къралланы асламысы къабыл этгенди, аланы ичинде:
* [[Испания]] - [[Вена бирлик|1725 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Эресей]] - [[Вена кесамат (1726)|1726 джылгъы Вена кесамат бла]]
* [[Бранденбург-Пруссия|Бранденбург]] (1727)
* [[Бирлешген Провинцияланы Республикасы|Голландия]] эм [[Ингилиз]] (1731)
* [[Дания]] эм [[Ганновер]] (1732)
* [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] эм [[Франция]] (1735)

Санкцияны [[Бавария (курфюрстлюк)|Бавария]] танымагъанды, анда тахтха олтурлукъ — [[VII Карл Альбрехт |Карл Альбрехт]] — Мария Амалия бла юйдегили болгъанды.

Алай а VI Карлны [[1740 джыл]]да ёлюмюнден сора Мария-Терезияны тахтха хакъларына дау этилгенди, ол [[1740]]—[[1748 джыл]]лада [[Австрияны тахты ючюн уруш]]ха джол ачханды. Уруш 1748 джылны [[Ахен мамырлыкъ 1748|Ахен мамырлыгъы]] бла бошалгъанды, ол [[Мария Терезия]]гъа, атасыны иеликлерине ие болургъа гарантия бергенди (Пруссиягъа кёчген Силезия тышында). [[Сыйлы Рим империя]]ны императорларыны тахтына хакъ тамамы бла аны эри [[I Франц]]ха бегитилгенди. Прагматикс санкция [[Габсбург монархия|австриячы монархияны]] баш законларыны тизмесине киргенди.

== Дагъыда къара ==
* [[Австрияны тахты ючюн уруш]]
* [[Биринчи Силез уруш]]
* [[Экинчи Силез уруш]]
* [[Ючюнчю Силез уруш]]

== Литература ==
* Ingrao, Charles W: ''The Habsburg monarchy, 1618–1815.'' Cambridge University Press 2000 {{ISBN|0-521-78505-7}}
* Kann, Robert A.: ''A history of the Habsburg Empire, 1526–1918.'' University of California Press 1980 {{ISBN|0-520-04206-9}}

[[Категория:Австрияны тарихи]]
[[Категория:Германияны тарихи]]</text>
      <sha1>nnrtic9wsdro9e4i9q4hx02nswuoili</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уллу Германия рейх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19473</id>
    <revision>
      <id>125882</id>
      <timestamp>2026-08-20T15:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{Тарих кърал|аты=Уллу Германия рейх|кеси аты=Deutsches Reich (1933-1943) &lt;br&gt; Großdeutsches Reich (1943-45)|статусу=Нацист кърал|къуралгъанды=1933|къурутулуннганды=1945|байракъ=Flag of Germany (1935–1945).svg|герб=Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|байракъны юсюнден=[[Нацист Германияны байрагъы|Байракъ]]|гер...'</comment>
      <origin>125882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2612" sha1="i7fxwpzmyl75ldgz97ns63t9x1k2kbd" xml:space="preserve">{{Тарих кърал|аты=Уллу Германия рейх|кеси аты=Deutsches Reich (1933-1943) &lt;br&gt;
Großdeutsches Reich (1943-45)|статусу=Нацист кърал|къуралгъанды=1933|къурутулуннганды=1945|байракъ=Flag of Germany (1935–1945).svg|герб=Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|байракъны юсюнден=[[Нацист Германияны байрагъы|Байракъ]]|гербни юсюнден=[[Нацист Германияны эмблемасы|Эмблема]]|гимн=[[Немчаланы джыры]], [[Хорст Весселни джыры]]|карта=German Reich 1942 (Orthographic Projection).svg|ара шахар=[[Берлин]]|тил=[[Немча]]|дин=Динсиз кърал|валюта=[[Райхсмарк]] (ℛℳ)|кърал оноу форма=Национал-социалист бирпартилик кърал|башчыланы чынлары1=фюрер|башчы1=[[Адолф Гитлер]]|башчылыкъ этген джыллары1=1933-1945|джер ёлчем=• 1939&lt;br&gt;
79,375,281&lt;br&gt;
• 1940&lt;br&gt;
109,518,183|халкъ=• 1939 &lt;br&gt;
79,375,281&lt;br&gt;
• 1940&lt;br&gt;
109,518,183|Дата1=30 Януар|Джыл1=1933|Дата2=23 Март|Джыл2=1933|Дата3=15 Сентябир|Джыл3=1935|Дата4=13 Март|Джыл4=1938|Дата5=1 Сентябир|Джыл5=1939|Дата6=9 Май|Джыл6=1945|p1=Уеймар Германия|flag_p1=Flag of Germany (3-2).svg|p2=Саар|flag_p2=Flag of Saar 1920-1935.svg|p3=Биринчи Австрия республика|flag_p3=Flag of Austria.svg|p4=Биринчи Чехословак республика|flag_p4=Flag of the Czech Republic.svg|s1=Германияны Муттафыкъ оккупациясы|flag_s1=Merchant flag of Germany (1946–1949).svg|s2=Австрияны Муттафыкъ оккупациясы|flag_s2=Flag-map of the allied-occupied Austria.png|Этап1=Демократиядан кючню сыйыргъаны|Этап5=Полониягъа чабыуул|Этап2=Мардасыз кюч акты|Этап3=Нюрнберг законла|Этап4=Аншлюсс|Этап6=Капитуляция}}

== Белгиле ==
&lt;nowiki&gt;[[Категория: Тарих къралла]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Категория: Немча къралла]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Категория: Диктатура къралла]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Категория: Фашист къралла]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Категория: Германия]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>i7fxwpzmyl75ldgz97ns63t9x1k2kbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125883</id>
      <parentid>125882</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T15:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <origin>125883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2523" sha1="pd15uzquq0yb8rm0q00xbpb3gkwnyhh" xml:space="preserve">{{Тарих кърал|аты=Уллу Германия рейх|кеси аты=Deutsches Reich (1933-1943) &lt;br&gt;
Großdeutsches Reich (1943-45)|статусу=Нацист кърал|къуралгъанды=1933|къурутулуннганды=1945|байракъ=Flag of Germany (1935–1945).svg|герб=Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|байракъны юсюнден=[[Нацист Германияны байрагъы|Байракъ]]|гербни юсюнден=[[Нацист Германияны эмблемасы|Эмблема]]|гимн=[[Немчаланы джыры]], [[Хорст Весселни джыры]]|карта=German Reich 1942 (Orthographic Projection).svg|ара шахар=[[Берлин]]|тил=[[Немча]]|дин=Динсиз кърал|валюта=[[Райхсмарк]] (ℛℳ)|кърал оноу форма=Национал-социалист бирпартилик кърал|башчыланы чынлары1=фюрер|башчы1=[[Адолф Гитлер]]|башчылыкъ этген джыллары1=1933-1945|джер ёлчем=• 1939&lt;br&gt;
79,375,281&lt;br&gt;
• 1940&lt;br&gt;
109,518,183|халкъ=• 1939 &lt;br&gt;
79,375,281&lt;br&gt;
• 1940&lt;br&gt;
109,518,183|Дата1=30 Януар|Джыл1=1933|Дата2=23 Март|Джыл2=1933|Дата3=15 Сентябир|Джыл3=1935|Дата4=13 Март|Джыл4=1938|Дата5=1 Сентябир|Джыл5=1939|Дата6=9 Май|Джыл6=1945|p1=Уеймар Германия|flag_p1=Flag of Germany (3-2).svg|p2=Саар|flag_p2=Flag of Saar 1920-1935.svg|p3=Биринчи Австрия республика|flag_p3=Flag of Austria.svg|p4=Биринчи Чехословак республика|flag_p4=Flag of the Czech Republic.svg|s1=Германияны Муттафыкъ оккупациясы|flag_s1=Merchant flag of Germany (1946–1949).svg|s2=Австрияны Муттафыкъ оккупациясы|flag_s2=Flag-map of the allied-occupied Austria.png|Этап1=Демократиядан кючню сыйыргъаны|Этап5=Полониягъа чабыуул|Этап2=Мардасыз кюч акты|Этап3=Нюрнберг законла|Этап4=Аншлюсс|Этап6=Капитуляция}}

== Белгиле ==
[[Категория: Тарих къралла]]

[[Категория: Немча къралла]]

[[Категория: Диктатура къралла]]

[[Категория: Фашист къралла]]

[[Категория: Германия]]</text>
      <sha1>pd15uzquq0yb8rm0q00xbpb3gkwnyhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прагматика санкция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19474</id>
    <revision>
      <id>125889</id>
      <timestamp>2026-08-20T17:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: ''''Прагматик санкция''' ({{lang-la|Pragmatica sanctio}}), неда '''прагматик рескрипт''' (''pragmaticum rescriptum'') — [[Рим империя]]да, [[доминат]]ны кёзюуюнде императотрну магъаналы конституциялыкъ буйругъуду, эмда [[Кюнчыгъыш Рим империя]]ны [[Кюнбатыш Рим империя]]ны территориясында, н...'</comment>
      <origin>125889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5148" sha1="400ovl1kkp9hxj9ngj8c2l270iq8pws" xml:space="preserve">'''Прагматик санкция''' ({{lang-la|Pragmatica sanctio}}), неда '''прагматик рескрипт''' (''pragmaticum rescriptum'') — [[Рим империя]]да, [[доминат]]ны кёзюуюнде императотрну магъаналы конституциялыкъ буйругъуду, эмда [[Кюнчыгъыш Рим империя]]ны [[Кюнбатыш Рим империя]]ны территориясында, неда терсине (Кюнбатыш империяны Кюнчыгъыш империяны территориясында баямалагъан закон) закон баямлаууну юсюнден бегимди. Эм белгилисинден Италия ючюн 554 джылда I Юстиниан басмалагъан [[Прагматика санкция (554)|Прагматика санкцияды]]. Кеч орта ёмюрлени заманындан XIX ёмюрге дери, термин бир-бирде уллу магъанасы болгъан конституцион актланы белгилер ючюн хайырландырылгаънды.&lt;ref&gt;Haidar, J.I., 2015.&quot;[http://www.parisschoolofeconomics.eu/docs/haidar-jamal-ibrahim/sanctions.pdf Sanctions and Exports Deflection: Evidence from Iran] {{Wayback|url=http://www.parisschoolofeconomics.eu/docs/haidar-jamal-ibrahim/sanctions.pdf |date=20170517040937 }},&quot; Paris School of Economics, University of Paris 1 Pantheon Sorbonne, Mimeo&lt;/ref&gt;

* '''[[Прагматика санкция (554)]]''' — византиялы император [[I Юстиниан]]ны [[554 джыл]]да кючлегенинден сора Италияны ич къуралышыны юсюнден закон актды&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Прагматика санкция 554}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Прагматика санкция (1438)]]''' — француз король VII Карлны эгидасында Бурж соборну оноуу, галлик клисаны Папаны къолундан айырыб, француз королланы властларына бергенди.
* '''[[Прагматика санкция (1549)]]''' — Сыйлы Рим империяны императору V Карлны [[Онджети провинция]]ны джангыдан къураууну юсюнден эдиктди, Сыйлы Рим империяны административ юлешиниуюню аралыкълашыууну планыны толтур мурат бла алыннганды.
* '''[[Прагматика санкция (1567)]]''' — Испанияны королу [[II Филипп (Испанияны королу)|II Филиппни]] морисклеге къаршчы эдикти.
* '''[[Прагматика санкция (1713)]]''' — Сыйлы Рим империяны императору VI Карлны 1713 джылны 19 апрелинде тахтны туудукъгъа кёчюуюню юсюнден закон.
* [[Прагматика санкция (1723)]] — Маджарны Сейми бла маджар королну арасында эки джанлы кесаматды, аннга кёре Сейм королну къызлары тахтха олтурургъа болгъанларын къабыл этгенди, корол эсе уа Сеймге иги кесек онгчулукъ бергенди.
* '''[[Прагматика санкция (1767)]]''' — Испанияны королу [[III Карл (Испанияны королу)|III Карлны]] об изгнании [[Иезуитле|иезуитлени]] испан таджны бютеу иеликлеринде къыстауну юсюнден декрети.
* '''[[Прагматика санкция (1776)]]''' — Испанияны королу [[III Карл (Испанияны королу)|III Карлны]] тенгсиз некяхланы къыйылыуунда аманнга хайырланыуланы тыйыууну юсюнден эдикт.
* '''[[Прагматика санкция (1789)]]''' — Испанияны королу [[IV Карл (Испанияны королу)|VI Карлны]] бегитген, тахтны кёчюуюню юсюнден законду, 1713 джылда [[V Филипп (Испанияны королу)|V Филипп]] киргизен [[салик закон]]ну чеклендиргенди.
* '''[[Прагматика санкция (1830)]]''' — Испанияны королу [[VII Фердинанд (Испанияны королу)|VII Фердинанд]] бегитген тахтны кёчюуюню юсюнден законду, 1713 джылда [[V Филипп (Испанияны королу)|V Филипп]] киргизен [[салик закон]]ну тохтатханды.

== Дагъыда къара ==
* Викисёзлюкде: [[wikt:прагматик|прагматик]] и [[wikt:санкция|санкция]]

== Белгиле ==
{{белгиле}}


{{Кёб магъаналы}}</text>
      <sha1>400ovl1kkp9hxj9ngj8c2l270iq8pws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125890</id>
      <parentid>125889</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T17:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дагъыда къара */</comment>
      <origin>125890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4998" sha1="i8j7etz0rrgjubb3dzax6766ohckc8s" xml:space="preserve">'''Прагматик санкция''' ({{lang-la|Pragmatica sanctio}}), неда '''прагматик рескрипт''' (''pragmaticum rescriptum'') — [[Рим империя]]да, [[доминат]]ны кёзюуюнде императотрну магъаналы конституциялыкъ буйругъуду, эмда [[Кюнчыгъыш Рим империя]]ны [[Кюнбатыш Рим империя]]ны территориясында, неда терсине (Кюнбатыш империяны Кюнчыгъыш империяны территориясында баямалагъан закон) закон баямлаууну юсюнден бегимди. Эм белгилисинден Италия ючюн 554 джылда I Юстиниан басмалагъан [[Прагматика санкция (554)|Прагматика санкцияды]]. Кеч орта ёмюрлени заманындан XIX ёмюрге дери, термин бир-бирде уллу магъанасы болгъан конституцион актланы белгилер ючюн хайырландырылгаънды.&lt;ref&gt;Haidar, J.I., 2015.&quot;[http://www.parisschoolofeconomics.eu/docs/haidar-jamal-ibrahim/sanctions.pdf Sanctions and Exports Deflection: Evidence from Iran] {{Wayback|url=http://www.parisschoolofeconomics.eu/docs/haidar-jamal-ibrahim/sanctions.pdf |date=20170517040937 }},&quot; Paris School of Economics, University of Paris 1 Pantheon Sorbonne, Mimeo&lt;/ref&gt;

* '''[[Прагматика санкция (554)]]''' — византиялы император [[I Юстиниан]]ны [[554 джыл]]да кючлегенинден сора Италияны ич къуралышыны юсюнден закон актды&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Прагматика санкция 554}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Прагматика санкция (1438)]]''' — француз король VII Карлны эгидасында Бурж соборну оноуу, галлик клисаны Папаны къолундан айырыб, француз королланы властларына бергенди.
* '''[[Прагматика санкция (1549)]]''' — Сыйлы Рим империяны императору V Карлны [[Онджети провинция]]ны джангыдан къураууну юсюнден эдиктди, Сыйлы Рим империяны административ юлешиниуюню аралыкълашыууну планыны толтур мурат бла алыннганды.
* '''[[Прагматика санкция (1567)]]''' — Испанияны королу [[II Филипп (Испанияны королу)|II Филиппни]] морисклеге къаршчы эдикти.
* '''[[Прагматика санкция (1713)]]''' — Сыйлы Рим империяны императору VI Карлны 1713 джылны 19 апрелинде тахтны туудукъгъа кёчюуюню юсюнден закон.
* [[Прагматика санкция (1723)]] — Маджарны Сейми бла маджар королну арасында эки джанлы кесаматды, аннга кёре Сейм королну къызлары тахтха олтурургъа болгъанларын къабыл этгенди, корол эсе уа Сеймге иги кесек онгчулукъ бергенди.
* '''[[Прагматика санкция (1767)]]''' — Испанияны королу [[III Карл (Испанияны королу)|III Карлны]] об изгнании [[Иезуитле|иезуитлени]] испан таджны бютеу иеликлеринде къыстауну юсюнден декрети.
* '''[[Прагматика санкция (1776)]]''' — Испанияны королу [[III Карл (Испанияны королу)|III Карлны]] тенгсиз некяхланы къыйылыуунда аманнга хайырланыуланы тыйыууну юсюнден эдикт.
* '''[[Прагматика санкция (1789)]]''' — Испанияны королу [[IV Карл (Испанияны королу)|VI Карлны]] бегитген, тахтны кёчюуюню юсюнден законду, 1713 джылда [[V Филипп (Испанияны королу)|V Филипп]] киргизен [[салик закон]]ну чеклендиргенди.
* '''[[Прагматика санкция (1830)]]''' — Испанияны королу [[VII Фердинанд (Испанияны королу)|VII Фердинанд]] бегитген тахтны кёчюуюню юсюнден законду, 1713 джылда [[V Филипп (Испанияны королу)|V Филипп]] киргизен [[салик закон]]ну тохтатханды.

== Белгиле ==
{{белгиле}}


{{Кёб магъаналы}}</text>
      <sha1>i8j7etz0rrgjubb3dzax6766ohckc8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Джорджияны губернаторлары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19475</id>
    <revision>
      <id>125893</id>
      <timestamp>2026-08-21T00:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{Навигационная таблица |аты                       = Джорджияны губернаторлары |башлыкъ                 = [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|24px|link=]] [[Джорджияны губернаторланы тизмеси|Джорджияны губернаторлары]] |state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt; |класс_списков             = hlist |изо...'</comment>
      <origin>125893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6399" sha1="k0ir8yae65gxbh756pg2np4c4pug31e" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|аты                       = Джорджияны губернаторлары
|башлыкъ                 = [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|24px|link=]] [[Джорджияны губернаторланы тизмеси|Джорджияны губернаторлары]]
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков             = hlist
|изображение               = [[Файл:Seal of Georgia.svg|90px]]
|стиль_тела                = &lt;!-- (или &quot;стиль =&quot; если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --&gt;
|стиль_заголовков          = 
|стиль_списков             =
|стиль_нечетных            =
|стиль_четных              = background:#f0f0f0

|стиль_вверху =
|вверху       =
|заголовок1 = [[XVIII ёмюр|XVIII ёмюрде]]
|список1 = [[Арчибальд Буллок|Буллок]] • [[Баттон Гвиннетт|Гвиннетт]] • [[Трутлен, Джон Адам|Трутлен]] • [[Хоустен, Джон|Хоустен]] • [[Гласкок, Уильям|Гласкок]] • [[Катберт, Сет Джон|Катберт]] • [[Уирит, Джон|Уирит]] • [[Уолтон, Джордж (губернатор)|Уолтон]] • [[Хаули, Ричард|Хаули]] • [[Уэллс, Джордж (губернатор)|Уэллс]] • [[Херд, Стивен|Херд]] • [[Дэвис, Мирик|Дэвис]] • [[Браунсон, Натан|Браунсон]] • [[Мартин, Джон (губернатор)|Мартин]] • [[Холл, Лайман|Холл]] • [[Хоустен, Джон|Хоустен]] • [[Элберт, Самуэль|Элберт]] • [[Тэлфир, Эдвард|Тэлфир]] • [[Мэтьюз, Джордж (губернатор)|Мэтьюз]] • [[Хэндли, Джордж|Хэндли]] • [[Уолтон, Джордж (губернатор)|Уолтон]] • [[Тэлфир, Эдвард|Тэлфир]] • [[Мэтьюз, Джордж (губернатор)|Мэтьюз]] • [[Ирвин, Джаред|Ирвин]] • [[Джексон, Джеймс (губернатор)|Джексон]]

|заголовок2 = [[XIX ёмюр|XIX ёмюрде]]
|список2 = [[Эмануэль, Дэвид (губернатор)|Эмануэль]] • [[Татналл, Джозайя (губернатор)|Татналл]] • [[Милледж, Джон|Милледж]] • [[Ирвин, Джаред|Ирвин]] • [[Митчелл, Дэвид Брайди|Митчелл]] • [[Рейбан, Уильям|Рейбан]] • [[Тэлбот, Мэтью|Тэлбот]] • [[Кларк, Джон (губернатор)|Кларк]] • [[Труп, Джордж|Труп]] • [[Форсайт, Джон (политик)|Форсайт]] • [[Гилмер, Джордж Рокингем|Гилмер]] • [[Лампкин, Уильсон|Лампкин]] • [[Шлей, Уильям|Шлей]] • [[Гилмер, Джордж Рокингем|Гилмер]] • [[Макдональд, Чарльз Джеймс|Макдональд]] • [[Кроуфорд, Джордж Уокер|Кроуфорд]] • [[Таунс, Джордж|Таунс]] • [[Кобб, Хоуэлл|Кобб]] • [[Джонсон, Гершель Веспасиан|Г. Джонсон]] • [[Браун, Джозеф Эмерсон|Браун]] • [[Джонсон, Джеймс (губернатор)|Дж. Донсон]] • [[Дженкинс, Чарльз Джонс|Дженкинс]] • [[Ругер, Томас|Ругер]] • [[Баллок, Руфус|Баллок]] • [[Конли, Бенжамин|Конли]] • [[Смит,Джеймс Милтон|Смит]] • [[Колкитт, Альфред|Колкитт]] • [[Стивенс, Александр Гамильтон|Стивенс]] • [[Бойнтон, Джеймс|Бойнтон]] • [[Макдэниел, Генри Дикенсон|Макдэниел]] • [[Гордон, Джон Браун|Гордон]] • [[Нортен, Уильям Джонатан|Нортен]] • [[Аткинсон, Уильям Йетс|Аткинсон]] • [[Кэндлер, Аллан Даниель|Кэндлер]]

|заголовок3 = [[XX ёмюр|XX ёмюрде]]
|список3 = [[Террелл, Джозеф Мериуитер|Террелл]] • [[Смит, Майкл Хук|Смит]] • [[Браун, Джозей Мэкей|Браун]] • [[Смит, Майкл Хук|Смит]] • [[Слейтон, Джон Маршалл|Слейтон]] • [[Браун, Джозей Мэкей|Браун]] • [[Слейтон, Джон Маршалл|Слейтон]] • [[Харрис, Натаниель Эдвин|Харрис]] • [[Дорси, Хью|Дорси]] • [[Хардвик, Томас Уильям|Хардвик]] • [[Уокер, Клиффорд|Уокер]] • [[Хардман, Ламартин Гриффин|Хардман]] • [[Рассел, Ричард (младший)|Рассел]] • [[Талмидж, Юджин|Ю. Талмидж]] • [[Риверс, Эурит Дикенсон|Риверс]] • [[Талмидж, Юджин|Ю. Талмидж]] • [[Арналл, Эллис|Арналл]] • [[Томпсон, Мелвил Эрнст|Томпсон]] • [[Талмидж, Герман|Г. Талмидж]] • [[Гриффин, Марвин|Гриффин]] • [[Вандивер, Эрнст|Вандивер]] • [[Сандерс, Карл|Сандерс]] • [[Маддокс, Лестер|Маддокс]] • [[Джимми Картер|Картер]] • [[Басби, Джордж|Басби]] • [[Харрис, Джо Фрэнк|Харрис]] • [[Миллер, Зелл|Зелл]] • [[Барнс, Рой|Барнс]]

|заголовок4 = [[XXI ёмюр|XXI ёмюрде]]
|список4 =  [[Пердью, Сонни|Пердью]] • [[Дил, Натан|Дил]] • [[Брайан Кемп|Кемп]]


}}&lt;noinclude&gt;

[[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]]
[[Категория:АБШ-ны шаблонлары]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0ir8yae65gxbh756pg2np4c4pug31e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125897</id>
      <parentid>125893</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6313" sha1="mkbrfs1r6vf8p6t7ggz207h5tf1dy3w" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|аты                       = Джорджияны губернаторлары
|башлыкъ                   = [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|24px|link=]] [[Джорджияны губернаторланы тизмеси|Джорджияны губернаторлары]]
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков             = hlist
|изображение               = [[Файл:Seal of Georgia.svg|90px]]
|стиль_тела                = &lt;!-- (или &quot;стиль =&quot; если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --&gt;
|стиль_заголовков          = 
|стиль_списков             = 
|стиль_нечетных            = 
|стиль_четных              = background:#f0f0f0

|стиль_вверху =
|вверху       =
|заголовок1 = [[XVIII ёмюр|XVIII ёмюрде]]
|список1 = [[Арчибальд Буллок|Буллок]] • [[Баттон Гвиннетт|Гвиннетт]] • [[Джон Адам Трутлен|Трутлен]] • [[Джон Хоустен|Хоустен]] • [[Уильям Гласкок|Гласкок]] • [[Сет Джон Катберт|Катберт]] • [[Джон Уирит|Уирит]] • [[Джордж Уолтон (губернатор)|Уолтон]] • [[Ричард Хаули|Хаули]] • [[Джордж Уэллс (губернатор)|Уэллс]] • [[Стивен Херд|Херд]] • [[Мирик Дэвис|Дэвис]] • [[Натан Браунсон|Браунсон]] • [[Джон Мартин (губернатор)|Мартин]] • [[Лайман Холл|Холл]] • [[Джон Хоустен|Хоустен]] • [[Самуэль Элберт|Элберт]] • [[Эдвард Тэлфир|Тэлфир]] • [[Джордж Мэтьюз (губернатор)|Мэтьюз]] • [[Джордж Хэндли|Хэндли]] • [[Джордж Уолтон (губернатор)|Уолтон]] • [[Эдвард Тэлфир|Тэлфир]] • [[Джордж Мэтьюз (губернатор)|Мэтьюз]] • [[Джаред Ирвин|Ирвин]] • [[Джеймс Джексон (губернатор)|Джексон]]

|заголовок2 = [[XIX ёмюр|XIX ёмюрде]]
|список2 = [[Дэвид Эмануэль (губернатор)|Эмануэль]] • [[Джозайя Татналл (губернатор)|Татналл]] • [[Джон Милледж|Милледж]] • [[Джаред Ирвин|Ирвин]] • [[Дэвид Брайди Митчелл|Митчелл]] • [[Уильям Рейбан|Рейбан]] • [[Мэтью Тэлбот|Тэлбот]] • [[Джон Кларк (губернатор)|Кларк]] • [[Джордж Труп|Труп]] • [[Джон Форсайт (политик)|Форсайт]] • [[Джордж Рокингем Гилмер|Гилмер]] • [[Уильсон Лампкин|Лампкин]] • [[Уильям Шлей|Шлей]] • [[Джордж Рокингем Гилмер|Гилмер]] • [[Чарльз Джеймс Макдональд|Макдональд]] • [[Джордж Уокер Кроуфорд|Кроуфорд]] • [[Джордж Таунс|Таунс]] • [[Хоуэлл Кобб|Кобб]] • [[Гершель Веспасиан Джонсон|Г. Джонсон]] • [[Джозеф Эмерсон Браун|Браун]] • [[Джеймс Джонсон (губернатор)|Дж. Джонсон]] • [[Чарльз Джонс Дженкинс|Дженкинс]] • [[Томас Ругер|Ругер]] • [[Руфус Баллок|Баллок]] • [[Бенжамин Конли|Конли]] • [[Джеймс Милтон Смит|Смит]] • [[Альфред Колкитт|Колкитт]] • [[Александр Гамильтон Стивенс|Стивенс]] • [[Джеймс Бойнтон|Бойнтон]] • [[Генри Дикенсон Макдэниел|Макдэниел]] • [[Джон Браун Гордон|Гордон]] • [[Уильям Джонатан Нортен|Нортен]] • [[Уильям Йетс Аткинсон|Аткинсон]] • [[Аллан Даниель Кэндлер|Кэндлер]]

|заголовок3 = [[XX ёмюр|XX ёмюрде]]
|список3 = [[Джозеф Мериуитер Террелл|Террелл]] • [[Майкл Хук Смит|Смит]] • [[Джозей Мэкей Браун|Браун]] • [[Майкл Хук Смит|Смит]] • [[Джон Маршалл Слейтон|Слейтон]] • [[Джозей Мэкей Браун|Браун]] • [[Джон Маршалл Слейтон|Слейтон]] • [[Натаниель Эдвин Харрис|Харрис]] • [[Хью Дорси|Дорси]] • [[Томас Уильям Хардвик|Хардвик]] • [[Клиффорд Уокер|Уокер]] • [[Ламартин Гриффин Хардман|Хардман]] • [[Ричард Рассел (кичи)|Рассел]] • [[Юджин Талмидж|Ю. Талмидж]] • [[Эурит Дикенсон Риверс|Риверс]] • [[Юджин Талмидж|Ю. Талмидж]] • [[Эллис Арналл|Арналл]] • [[Мелвил Эрнст Томпсон|Томпсон]] • [[Герман Талмидж|Г. Талмидж]] • [[Марвин Гриффин|Гриффин]] • [[Эрнст Вандивер|Вандивер]] • [[Карл Сандерс|Сандерс]] • [[Лестер Маддокс|Маддокс]] • [[Джимми Картер|Картер]] • [[Джордж Басби|Басби]] • [[Джо Фрэнк Харрис|Харрис]] • [[Зелл Миллер|Зелл]] • [[Рой Барнс|Барнс]]

|заголовок4 = [[XXI ёмюр|XXI ёмюрде]]
|список4 = [[Сонни Пердью|Пердью]] • [[Натан Дил|Дил]] • [[Брайан Кемп|Кемп]]


}}&lt;noinclude&gt;

[[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]]
[[Категория:АБШ-ны шаблонлары]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mkbrfs1r6vf8p6t7ggz207h5tf1dy3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Натан Дил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19476</id>
    <revision>
      <id>125898</id>
      <timestamp>2026-08-21T00:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: ''''Джон Натан Дил''' ({{lang-en|John Nathan Deal}}''John Nathan Deal'', туугъаны [[1942 джыл|1942 джылны]] 2 августда, [[Миллен (Джорджия)|Миллен]], [[Джорджия]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 82-чи Джорджияны губернаторланы тизм...'</comment>
      <origin>125898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="694" sha1="eli1sx6gdaxlfjc1xgph52keyxwk1jd" xml:space="preserve">'''Джон Натан Дил''' ({{lang-en|John Nathan Deal}}''John Nathan Deal'', туугъаны [[1942 джыл|1942 джылны]] 2 августда, [[Миллен (Джорджия)|Миллен]], [[Джорджия]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 82-чи [[Джорджияны губернаторланы тизмеси|Джорджияны губернатору]] (2011—2019). 1995 джылгъа дери [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партияны]] члены болгъанды.

== Белгиле ==</text>
      <sha1>eli1sx6gdaxlfjc1xgph52keyxwk1jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125899</id>
      <parentid>125898</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="r0gx6q3soddth4cpgxkqzata809lih6" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Натан Дил|Сурат=Nathan Deal, official 110th Congress photo.jpg|Оригинал аты=Nathan Deal|Губернатор штат=Джорджия|Губернатор номери=82}}

'''Джон Натан Дил''' ({{lang-en|John Nathan Deal}}, туугъаны [[1942 джыл|1942 джылны]] 2 августда, [[Миллен (Джорджия)|Миллен]], [[Джорджия]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 82-чи [[Джорджияны губернаторланы тизмеси|Джорджияны губернатору]] (2011—2019). 1995 джылгъа дери [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партияны]] члены болгъанды.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}</text>
      <sha1>r0gx6q3soddth4cpgxkqzata809lih6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125902</id>
      <parentid>125899</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T00:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>125902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1133" sha1="g18w4u85q0mszvqvs7df8h3m10s1nr4" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Натан Дил|Сурат=Nathan Deal, official 110th Congress photo.jpg|Оригинал аты=Nathan Deal|Губернатор штат=Джорджия|Губернатор номери=82}}

'''Джон Натан Дил''' ({{lang-en|John Nathan Deal}}, туугъаны [[1942 джыл|1942 джылны]] 2 августда, [[Миллен (Джорджия)|Миллен]], [[Джорджия]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 82-чи [[Джорджияны губернаторланы тизмеси|Джорджияны губернатору]] (2011—2019). 1995 джылгъа дери [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партияны]] члены болгъанды.

== Белгиле ==
{{Джорджияны губернаторлары}}
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
[[Категория:Джорджияны губернаторлары]]</text>
      <sha1>g18w4u85q0mszvqvs7df8h3m10s1nr4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>