Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="krc">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>krcwiki</dbname>
    <base>https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Къуллукъ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сюзюу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Къошулуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Къошулуучуну сюзюу</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия сюзюу</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлны сюзюу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни сюзюу</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблонну сюзюу</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болушлукъ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушлукъну сюзюу</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны сюзюу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1139</id>
    <revision>
      <id>126132</id>
      <parentid>126071</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спам статьяла */ Джууабла</comment>
      <origin>126132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90510" sha1="7e1f5v7qjo0xasfyuvacbvcisi36n0h" xml:space="preserve">Регистрацияны тыйыншлы ётдюнгмю? ))) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 16:58, 20 март 2010 (UTC)
:Хы, ётдюм, аламат, алай а бир-бир джазылыула орусчадыла, ол тюзмюдю, огъесе? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 17:55, 20 март 2010 (UTC)
::Къалайдады орусча джазыу? Мен кёмегенме. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 18:06, 20 март 2010 (UTC)
:::да тюбюнде ууакъ ууакъ джазылгъанла... бетни сакъла зат тиеклени тюбюнде [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 18:24, 20 март 2010 (UTC)
::::Хы, кёрдюм. Ала медиавикини сообщениелери болмазла, аны ючюн кёчюрюлмеген болурла. Аладан сора кёрген? Мен излеб кёрейим аланы транслейтвикиде. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:19, 20 март 2010 (UTC)
:::::Башында опробовать бета версию деб орусча джазылыб турады, сора эм тюбюндеда барды, сора бир зат сорайым садакъа деген къалай эседа келишмей болурму? )) Сора бетни тюзетиуден эсе тюрлендириу иги келишмезми эди бу контекстге? Тюзетиу -исправить, тюрлендириу-изменить[[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 21:02, 20 март 2010 (UTC)
:::::: эм тюбюнде ма былай джазылыб турады, сюзюу бетими ачасам -Текст доступен на условиях лицензии Creative Commons Attribution/Share-Alike, в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 21:05, 20 март 2010 (UTC)
:::::::Ала ол 8 минг сообщение болгъан разделден болурдула. Бара-бара кёчюре барырбыз. Къайгъырма. {{-)}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 21:29, 20 март 2010 (UTC)
::::::::&quot;Тюзетиу&quot; бла &quot;садакъаны&quot; тюз айтаса, алай а &quot;садакъа&quot; орнуна &quot;пожертвованиеге&quot; башха келишген эквивалент табалмайма. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 21:40, 20 март 2010 (UTC)
&quot;Тюзетиу&quot;-ню (&quot;тюзет&quot;-ни) мен &quot;тюрлендириу&quot; (&quot;тюрлендир&quot;) дегеннге ауушдуруб чыкъдым. Энди &quot;садакъа&quot; орнуна башха сёзню мадарласанг, аны да ауушдурурбуз. Бери-эки кюнден транслейтвикиде тюрлениуле кёрюнюб барадыла дейдиле. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 00:30, 21 март 2010 (UTC)
:Залим болуб турадыда баш бетибиз, энди толу викили болдукъ, аны ючюн бир кофе ичиб алайыкъ )) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 07:16, 21 март 2010 (UTC)
::Вадим суратны къалай джюклерге керекгин унутханмада ((( [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 09:53, 21 март 2010 (UTC)
:::Онг джанында &quot;Инструментле&quot; деген блокда &quot;Файл джюкле&quot; деген ссылка барды. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 17:07, 21 март 2010 (UTC)
::::Форумубузда джаз энди. Къадар омакъ тюрлендириуле этгениме багъа бич. {{-)}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 17:08, 21 март 2010 (UTC)

== Kremlin template translation? ==

Hi Къарачайлы, could you possible do the Karachay-Balkar (krc) translation of [[:commons:Template:Kremlin.ru]]? You may want to work off the Russian version at [[:commons:Template:Kremlin.ru/ru]]. If you don't know how to do the documentation, you could place the translation on my English WP talk page, and I can do it on Commons. Any help with this appreciated. Cheers, --[[Къошулуучу:Russavia|Russavia]] 09:39, 4 май 2010 (UTC)
:{{V}} I`ve done. Thanks. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:29, 4 май 2010 (UTC)

== Инкубатор ==

Инкубаторда къабартыча тест проектге кёз джетдир: [[incubator:Wp/kbd/НапэкIуэцI нэхъыщхьэ|НапэкIуэцI нэхъыщхьэ]]. Бизники ачылгъанлы, алада да тири ишлеб башлагъандыла, талай адамлары барды, иги кесек статья да джазылгъанды. {{-)}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 13:32, 5 май 2010 (UTC)
: Да хоу, тынчлыкъ табарыкъ тюлдюле энди бизни джетмей [[Къуллукъ:Contributions/85.173.119.8|85.173.119.8]] 17:09, 5 май 2010 (UTC)

== Кёз ат ==

[[Википедия:Форум|Форумгъа]] бла [[Википедия:Иги статьялагъа кандидатла|бери]] эмда [[Википедия:Сайланнган статьялагъа кандидатла|бери]] кёз ат. {{-)}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 12:40, 15 май 2010 (UTC)
:Ансар, тамблагъа &quot;события&quot; бир кёчюр, суратха текстни да. Мени интернетими отрубить этгендиле да... ----
== [[Къызыл Октябрь]] ==
Элинги суратынг джокъмуду? --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 13:20, 22 ноябрь 2010 (UTC)
:болса уа саллыкъ эдим былай таб сурат джокъду

== [[Шаблон:Ангылатыу]] ==
Ансар бий, среднестатистический къарачай-малкъар тилли адам ангыламазча сёз (выражение) джазсакъ, аннга орусча ангылатыу къоша турсакъ тыйыншлы болур дегенча этгенма. Аны ючюн ма бу шаблонну хайырландырыргъа керекди: [[Шаблон:Ангылатыу]]. Мен ма бу статьяда ''Кёбчюлюк информацияны мадарлары'' бла этгенча: [[Ирон газет]]. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 15:48, 24 ноябрь 2010 (UTC)

==Салам==
Къалайса, аланлы? ) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 06:27, 4 май 2011 (UTC)
::Турама тынч, замансыз болуб турама ансы. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 17:17, 4 май 2011 (UTC)
::P. S. Мени сюзюу бетимде джууаб берме да, кесинги сюзюу бетингде джаз. Мен кёзде тутама сени сюзюу бетинги ))) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 17:17, 4 май 2011 (UTC)
:::Нек болгъанса алай, ишлегенми этесе, мен сеннге бир талай зат сорлукъ эдим, туталмай турама. Эшитемисе Википедияда эЛьбрусоидни юсюнден статья джазгъан эдиле, кетериб къойгъандыла, аны къайтарыргъа боллукъмуду?
::::Боллукъду. Аны ючюн статьяны [[:ru:Википедия:Что значит «страница удалена»|энциклопедиялыкъ магъанасы болгъанына ыйнандырыргъа керекди]]. Кечирек аськанга кириб кёрюрме. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 11:07, 5 май 2011 (UTC)
:::::Мен «Эльбрусоид» статьяны [http://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_восстановлению/21_июня_2011 ызына къайтарыргъа джазыб кёрдюм]. Не эсе да джуууб бермелле. Сен да алайда сёз къошуб бир кёрсенг'а. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 11:17, 9 август 2011 (UTC)

== Къабарты-Малкъар ==
:Несе, къалайса, аланлы? ) 
:Мен санга «[[Къабарты-Малкъар]]» статья къураргъа сапариш берсем къалай кёресе? :-) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 12:43, 8 август 2011 (UTC)
::Уа алейкум салам, къарачайлы. Да къаллай бир ачха бергенинге кёре)))) сора иги джаш болгъанынга, болмагъанынга кёре)))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 06:11, 9 август 2011 (UTC)
:::Къой, къой. Сен дуния малгъа сатылгъаннга ушайса. Ма, чыгырбашла бла байламлы болгъанынгы эсеби. ))) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 11:12, 9 август 2011 (UTC)
::::Да не этейик, кимни арбасына минсек аны джырын джырлайбыз да биз да))))))))))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 11:21, 9 август 2011 (UTC)
:::::Бизни уа этегибизден аман адам тутса, кесиб къачабыз. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:18, 9 август 2011 (UTC)

== Бойсунмаулукъ ==

«Независимость»'ha &quot;boysunmawluq&quot; desek tüz bolluq bolurmu? --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:16, 9 август 2011 (UTC)
:Ким болгъанын билмейме, кириб статьяларыбыз кетериучю бир адам барды. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 18:06, 10 август 2011 (UTC)
::Къалай? Кёрюнмеймиди? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 18:49, 10 август 2011 (UTC)
:::Ахыр тюрлениулеге кирсенг кёрюнеди бетлени бошалтыб айланнган аноним. Кёб хата салмайды, болса да, уже бир-эки айпи'ни баннга ашыргъанма. Джангыдан кириб турады. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:43, 10 август 2011 (UTC)
:::: мен а уа сен этесе деб тургъанма [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 19:53, 10 август 2011 (UTC)

== Вьетнам ==
Мен тюзетиб алдым, аланлы ) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|обсуждение]]) 06:21, 20 март 2012 (UTC)
:Сенмисе къылыкъ этиб тургъан_))))
::[[Къошулуучу:Iltever/Баш бет|Баш бетни]] юсюнден сорууума джууаб бермединг. ) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|обсуждение]]) 14:21, 20 март 2012 (UTC)
::: Да табды баш бет, сен табсыз этемисе сора? ))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|обсуждение]])
::::Мен бюгюн ингирге дери къойгъан эдим такобокс шаблонну. Тюнене къарыуум джетмеген эди. ) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|обсуждение]]) 06:37, 21 март 2012 (UTC)
::::: Ол Порядок деген сёзню да бир кёчюрме бла ауушдурургъа керекди сагъыш эт, мен да артына дери джетдирелмедим)))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|обсуждение]]) 06:43, 21 март 2012 (UTC)

== Тас болгъан ==
Сюйсенг ийнан, сюйсенг ийнанма — розыскга берир эдимми деб айланама. ) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 13:28, 16 май 2012 (UTC)
:Да эртдеги кюеуча, татлы татлы деб тургъанма бугъуб)))) Ол чам накъырда, ишде интернетибизни къаты контроль этгендиле да, аны бла былай болуб турама(((  [[Къуллукъ:Contributions/178.34.212.48|178.34.212.48]] 18:36, 16 май 2012 (UTC)
::Мени [[Къуллукъ:NewPages|бу къадар зат]] ишлегениме да джукъ айтмайса. Алгъын юйден да чыгъыучан эдинг да интернетге? --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 11:01, 17 май 2012 (UTC)
:::Да юйден бусагъатда кирирча мадарла аз болгъандыла да, аны бла кирелмей турама, да кёрюб, ыспас этиб турама ичимден, тышымдан тынгыласам да)))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:50, 17 май 2012 (UTC)
::::Джарсыу. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 13:56, 17 май 2012 (UTC)

== [[Шаблон:Тарих парламент|Тарих парламент]] ==
:Шаблонну тюзетиб алдым, [[Франкфурт парламент|энди таб ишлейди]]. 
:Амма бир затха эсинги бёлейим: бу шаблон орус викиден сора къуру ингилиз, испан, фарси, португал, румын эм тамил викиледе барды, не француз (бизни баш юлгюбюз {{-)}}) не немец викиледе джокъду. Ингилиз википедияда эсе — кетерилирге теджелиб турады, чынты керексизге санайдыла. Аны айтханым: бизникича гитче проектледе бирер кере хайырландырыллыкъ шаблонланы санын кёбейтиб баргъандан уллу файда болмазмы? Статьяланы санын эмда теренликлерин уллу этгеннге эс бёлсек тыйыншлы кёреме (артыкъсыз да арт заманда чыгырбашланы проектлерини терк ёсгени мени къайгъылы этибди). --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 15:51, 18 май 2012 (UTC)
::ма алайды, джылда бир зат этсем)))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 18:22, 18 май 2012 (UTC)
:::Сóра, терсине ангылаб турлукъду. {{-)}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 19:06, 18 май 2012 (UTC)
::::[http://www.elbrusoid.org/forum/forum3/topic21961/ Былайда] мени сорууума эс бёлдюр, марджа. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 10:52, 19 май 2012 (UTC)

== Почтанг ==
Почтангы адресин энчи бетингден кетерирменг? Мен кесимикин кетердим. Къарайма да википедияда алай тюз почта адресни джазгъан адет джокъду (суратны салыучандыла). Чынты спам зат келиб турлукъду дей болурла дейме. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 11:47, 20 май 2012 (UTC)
::тамам )) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 05:02, 21 май 2012 (UTC)
:::кетерге унамайды   [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 05:05, 21 май 2012 (UTC)
::::Бизни ючюн бу тегейли энди конвертер огъуна джасаб чыкъды: [http://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение_участника:Iltever]
::::Энди тест этерге болуш: [http://www.alania.ir/krc/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82] --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 15:43, 21 май 2012 (UTC)

== [[Алтыкюнлюк къазауат (1967)]] ==
Тура-туруб къутуртуб къойдунг да ) --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 11:50, 6 июнь 2012 (UTC)
:О къой, къысха болса да, не узун къазауат эди да))) . Эшитемисе, конвертеринги тест этелмедим))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 11:54, 6 июнь 2012 (UTC)
::Статьяны атын кириллицада джазаса, кириллицада текстни саласа, сакълатаса, эссебине къарайса. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Iltever|сюзюу]]) 12:03, 6 июнь 2012 (UTC)

== [[Гомес, Селена]] ==

Здравствуйте! Вы можете улучшить эту статью о Селена Гомез? --[[Къуллукъ:Вклад/112.207.173.149|112.207.173.149]] 04:33, 27 октябрь 2012 (UTC)

== Roger Federer ==

Please create article of the best tennis player of all time. Greeting! [[Къошулуучу:Kolega2357|Kolega2357]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Kolega2357|сюзюу]]) 12:25, 4 май 2013 (UTC)

== [[:en:Do not buy Russian goods!]]  ==

Приветствую! Не могли бы вы перевести статью о бойкоте российских товаров в Украине для Карачаевской Википедии? P. S.: переводить следует с Английской Википедии, поскольку там лаконично и по сути. На Российской много о причинах, целях и результатах, но почти ничего о самом бойкоте. Заранее спасибо!--[[Къошулуучу:Trydence|Trydence]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Trydence|сюзюу]]) 00:30, 11 октябрь 2014 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание о проходящем сейчас голосовании по избранию членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемый викимедиец!

Вы получили данное сообщение, так как ранее вы принимали участие в процессе подготовки УКП.

Напоминаю вам, что период голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) завершается 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста,  [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 23:11, 2 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&amp;oldid=26721207 --&gt;

== Тиллени кошаргъа ==

Салам алейкум Къарачайлы. Къарнаш бу статьягъа башха тиллени къошаргъа болукъмду?  [[Папуа — Джангы Гвинея]]  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 22:23, 22 ноябрь 2024 (UTC)

:Уа алейкум салам, тилле къошдум, разы эсенг бир талай тюзетиу этдим - терминология бла '''независимый''' - '''бойсунмагъанды''', ол себебден къралны аты да '''Бойсунмагъан кърал Папуа-Джангы Гвинея''' болса табыракъ болурму? Сора экинчи кёзге илиннген халат - '''джил''' деген сёз, джил деб джазылмайды '''джыл''' деб джазылады, къарачай вариантда да (сен ол вариант бла джазгъанса деб турама) малкъар вариант да да жыл деб джазылады. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 08:27, 23 ноябрь 2024 (UTC)
::Къошдум энтда тилле, бек къууандырдынг, Аллах разы болсун джазгъанынгы!! Атынгы да бир айтсанг. Премьер министрни уа бек таб айтаса, биринчи министр да болургъа болады, баш министр да болады, тюрклюле башбакан дей шойдула.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:44, 24 ноябрь 2024 (UTC)
::Ансарма мен, да сен автоматсада))) Машаллах [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 13:43, 24 ноябрь 2024 (UTC)
:::Да шаблонну этгенме къара, келишдими? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 14:32, 24 ноябрь 2024 (UTC)
::Бу статьягъа - [[Кариб къралланы ассоциациасы]] тиллени кошсанг. Буну орус википедиада табарыкъ тюлсе.:) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:24, 6 декабрь 2024 (UTC)
:::[[Латин Америка бла Кариблени бирлешген]] - бу статьягъа тиллени кошсанг.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 20:37, 11 декабрь 2024 (UTC)
:::: Ишлеймеды ошибка береди, аллайа ансызда салдым шахарланы.:)
::: :)) Быллай шаблон керегеди: [[Шаблон:Wikidata/SisterCities]] Аны къалай къуралыгъа билмеймсе?
:: Аллах разы болсун халатланы тюз эткенинги! Бек сау бол! Шо бир благъада тиллени къош :): [[Вануату]], [[Кирибати]], [[Соломонны Айрымканлары]], [[Микронезины Федератив Штатлары]].
::: Энтеда бир зат, мен кърал статьялада премьер-министр деб джазмайма, биринчи-министр деб джазама тюзге санаб: Премье́р-мини́стр или также Пе́рвый мини́стр (от фр. le premier — первый). Разымса?
:::: Сау бол! Алийды атым. :) Энтеда благъада кошсанг: [[Тувалу]], [[Маршаллны Айрымканла]], [[Апиа]], [[Порт-Морсби]]
Салам алейкум къарнаш! Энтеда тилеим шо бу тизмеде шахарла бла штатлагъа тиллени кошсанг, халатлагъада къараб: [[Бразилияны шахарлары]]--[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 03:53, 20 январь 2025 (UTC)

== БИП бети ==

Салам алейкум къарнаш. Блай бу бетке бир къарасанг: [[Къралланы БИП-ге кёре тизмеси (номинал)]] . Кёб кърал шаблонла ишлеймейле, аны къалай тюз этерге боллукъту. Къайда къараргъа керекти?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 21:54, 4 декабрь 2024 (UTC)

:Уа алейкум салам, да бир кесек заман аллыкъды, этилирге керек болгъан джумуш болуб толтурулмай тургъандыла, этейим! Тындыргъанлай билдирирме да, кёз джетдирирсе. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 14:50, 5 декабрь 2024 (UTC)
::Ок. Босун. Бек сау бол!  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 21:55, 5 декабрь 2024 (UTC)
:::Этдим болур дейме, бир кёз джетдирсенг! [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:29, 6 декабрь 2024 (UTC)
::::Бек сау бол!  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:30, 7 декабрь 2024 (UTC)
::::&lt;nowiki&gt;Марокко неиседа халатны чыгъарат. 59 номери. {{nobr| &lt;/nowiki&gt; [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:35, 7 декабрь 2024 (UTC)
:::::тюзетдим болур дейме) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 08:28, 7 декабрь 2024 (UTC)
::::::Бек сау бол! Кёб джаша! [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 23:45, 7 декабрь 2024 (UTC)

== Шаблонла ==

Ансар айиб этме бу шаблогъа бир къарасанг: [[Шаблон:АБШ-ны штатлары]]. Англамадым къалай этерге боллукъту аны [[Шаблон:Кърал|Шаблон:Кърал]]-гъача ушатыргъа.[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 05:57, 11 декабрь 2024 (UTC)

:Буну салсанг [[Шаблон:Административ бёлюм|Административ бёлюм]] ариуда тюлдю, учуз кёрюнеди Кърал шаблондан эсенг. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 06:06, 11 декабрь 2024 (UTC)
::Бюгюн джетишалмадым, мен орус шаблонну кёчюрейим десем, болмады, тамбла тынгылы джангы шаблон этейим [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 18:44, 11 декабрь 2024 (UTC)
:::Ок. Сау бол! [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 20:33, 11 декабрь 2024 (UTC)
::::Салам алейкум, бир къара энди шаблоннга, алайда бир скобканы унутуб къоюб, юч кюнню не болгъанын да ангыламай кюрешдим)))) [[Флорида]] статья толумагъан статья эди да, анда сынадым, бир къара. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:25, 15 декабрь 2024 (UTC)
:::::Алейкум салам! Ма ша Аллах! Неда аламат! Бек сау бол! Кёргенем сени ишлегенни Ахыр тюрлениуледе. Сени къыйналгъамма деб уялдым. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 16:53, 15 декабрь 2024 (UTC)
::::::Бек сюйюб этеме, алгъын Википедияны джангы этиб башлагъан заманда экеулен эдик, бирибиз шаблонла, къуллукъ бетле бла кюреше эди, мен да статьяла бла, ол къайры эсе да джокъ болду да, фахмум тюгел джетиб да къалмайды.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:20, 15 декабрь 2024 (UTC)
:::::::Бизни Википедиягъа кертиси бла энтеда 3-4 адам керегет.   [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:17, 16 декабрь 2024 (UTC)
::::::::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] керек алай а ... Сорлугъум барды, сен къалайданса, Алий? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 20:02, 16 декабрь 2024 (UTC)
:::::::::Нарсана шахардан. Сена? [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:55, 19 декабрь 2024 (UTC)
::::::::::Мен Зеленчук райончума, Къызыл Октябрчы, бусагъатда Къарачай Шахардама [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 11:09, 19 декабрь 2024 (UTC)
:::::Мена [[Ямайка|Ямайканы]] толу этерге (болсада иги статья этерге) ниет алыб аны бла кюрешеим.:) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:07, 15 декабрь 2024 (UTC)
::::::Салам алейкум, Ямайканы иги статьялагъа салдым, разы эсенг.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 10:25, 16 декабрь 2024 (UTC)
:::::::Алейкум салам! Сау бол! Разыма!  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:04, 16 декабрь 2024 (UTC)
:::::::Салам алейкум! Бир сорум баред айиб этме. Ма бу статьяда: [[III Чарльз]]  къаллай шаблон салыргъа боллукъту? [[Шаблон: Кърал адам]]&lt;nowiki/&gt;ны салалмагъамма. Халатлы шаблонду.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:54, 19 декабрь 2024 (UTC)
::::::::Башха персоналийлени юсюнден джазгъанмыда Инсан деген шаблонну келишдириб салгъан эдим, бу шаблон келишмейди, башха тюрлю десенг, Кърал адамныкъын джарашдырыргъа да боллукъду [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 11:14, 19 декабрь 2024 (UTC)
:::::::::Шаблон:Кърал адам тюз этерге керекти мени акъылым бла. Кесим да къараим шаблонга.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 12:24, 6 февраль 2025 (UTC)
::::::::::Да бир къарайым ашыкъмай, сен да къара, бир акъыл игиди, эки уа андан да иги) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:47, 6 февраль 2025 (UTC)
::::::::::::)) босун. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 13:16, 6 февраль 2025 (UTC)
:::::::::::::Салам алейкум, не болдунг шаблон бла? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 16:34, 14 февраль 2025 (UTC)
::::::::::::::Алейкум салам. Кетирдим дейме халатланы.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 10:40, 15 февраль 2025 (UTC)
:::::::::::::::Салам алейкум, къалай эсе да барды бир къыяучукъ, тюзелиб къалалмайды:
:::::::::::::::[[Ататюрк, Мустафа Кемал]] [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 16:55, 17 февраль 2025 (UTC)
::::::::::::::::Алейкум салам, кёрдюм. Къарарма.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 22:42, 17 февраль 2025 (UTC)
:::::::::::::::::Салам алейкум, къалай эсе да тюбюнде билдириулеринге джуууаб берирча болмайды, нек эсе да бери джазайым, да бу Чегемли дегенни аллай къылыкъчыгъы барды, ары кеси джазмагъанны да кетериб кесича бир затла джазыб сирелген) Админлигими созмай турадыла ансы айтырыкъма)))) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 16:12, 1 апрель 2025 (UTC)
::::::::::::::::::))) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:00, 2 апрель 2025 (UTC)
::::::::::::::::::[[Джорджия]] буну да иги статьягъа санайма къалай дейсе? [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:08, 2 апрель 2025 (UTC)
:::::::::::::::::::Да мен да санайма, бусагъатдан грамматика халатчыкъланы тюзетейим да, иги статьялагъа къошайыкъ, неда сайланнганлагъа, къайсысына тыйыншлы болур? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:21, 2 апрель 2025 (UTC)
::::::::::::::::::::Кел сайланнганлагъа кошаикъ разы эсенг. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:12, 2 апрель 2025 (UTC)

== Къум джер, къум тюз? ==

Салам алейкум Ансар! Блайда Орус-Къарачай-малкъар сёзлюкте  X. Сюйюнчулу бла И. Орусбийулуну редакциясында - &quot;пустыня ж. къуу (или къум) джер.&quot; Къалай тюз боллукъту джазаргъа?

[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 12:15, 6 февраль 2025 (UTC)

:Хоу алайын тюз къарагъанса, ол сёзлюкде алай джазылыб турады, алай а бусагъатдагъы джюрюген лексикада къум джер деб - песчанная земля магъана алады, ол демеклик сёз ючюн, былай белгиленмей джерлени айтсанг - алайлары къум джерледиле дериксе, а белгиленнген география объектге -къум тюз деб айтылады, сёз ючюн Атакама къум тюз дериксе, Тюркеменистанны территориясыны асламысы къум джерледиле дериксе. Мен ангылагъаннга кёре эмда бусагъатда джюрюген лексикагъа кёре алайыракъды.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:46, 6 февраль 2025 (UTC)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Администраторла) will expire on 2025-03-27 20:01:17. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Къошулуучу:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Leaderbot|сюзюу]]) 19:43, 21 март 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
== Энтда тиллени кошаргъа деген хапар ==
Салам алейкум къарнаш, айиб этме, блайда [[АБШ-ны административ бёлюнюую|АБШ-ны штатларын]] эткеммеда, алагъа тиллени кошсанг. [[Канаданы административ бёлюнюую|Канаданы провинциясылагъада]]. :)
: Бу статьягъада [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] тиллени кошсанг.
:: Айиб этме. :) Бу шахарлагъада кошсанг: [[Оттава]], [[Ванкувер]], [[Виктория (Британ Колумбия)]], [[Виннипег]], [[Галифакс (Джангы Шотландия)]], [[Икалуит]], [[Йеллоунайф]], [[Калгари]], [[Квебек (шахар)]], [[Монктон]], [[Монреаль]], [[Саскатун]], [[Сент-Джонс (Ньюфаундленд эм Лабрадор)]], [[Торонто]], [[Уайтхорс]], [[Фредериктон]], [[Шарлоттаун]], [[Эдмонтон]].
::: Къыйналгъама сени айиб этме. Бланы да кошсанг [[Миссиссога]], [[Инуктитут]]
:::: Бланы да кошсанг: [[Брамптон (Онтарио)]], [[Лондон (Онтарио)]]
::::: Къарнашым бир кошсанг благъада: [[Республикан партия (АБШ)]], [[Демократ партия (АБШ)]], [[Атенс (Джорджия)]], [[Джорджияны байрагъы]], [[Колумбус (Джорджия)]], [[Алабама]], [[Теннесси]], [[Юта]], [[Кентукки]], [[Луизиана]].
:::::: Ишлемеген [[Шаблон:Партия|Партия шаблонну]] тюз этдим, керегесе къара.
::::::: Да партия шаблон ишлей шой эди))) Энди алгъаракъ ол шаблон бла джазылгъан статьялада шаблонла &quot;бузулдула&quot; Сёз ючюн, [[Алаш]], [[Коммунист Интернационал]], алагъа да кёз джетдирсенг
Ол эски шаблонну Тарих партия деб джангы шаблоннга кёчюргенме.
Сора Республикан партия да шаблонда идеологиялада Кёб юсю деб турады, аны бир-бирине джалгъасанг, къалайда джалгъаргъа керек болгъанын ангыламадым, тереннге уа киралмадым) --[[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 10:31, 5 май 2025 (UTC)

:&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Кёб юсю:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt; бу код бла этесе. Бу джалгъауну кесинг саласа шаблон бла салмайса. '''[[Кёппенни климат классификациясы]]''' бу статьягъа уллу сау бол! :) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 22:26, 5 май 2025 (UTC)
::Алай джазгъанынгы ангыламай шаблонда излеб тургъанма)))
::Кёпплерни уа бир кёб джерде бергенинге кёрюб) джашлыгъымы эсиме тюшюрюб (географма да) алай этгенме [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:42, 6 май 2025 (UTC)
::::)) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:54, 7 май 2025 (UTC)
::ий бу биягъы тыш джибериулени къалай чыгъардынг? Мен не кюрешиб бу сёзлюклени чыгъаралмадым [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:50, 6 май 2025 (UTC)
:::Къайда дейсе? Къайсы статьяда?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:54, 7 май 2025 (UTC)
::::Да Кёппенни климат классификациясында, ол тыш джибериуле шаблонну салсам да сёзлюкле чыкъмайдыла, огъесе тура-туруб кеслерими чыкъды? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 10:05, 8 май 2025 (UTC)
:::::Мен къарасам чыгъыб туралла - 
:::::Сёзлюкле эмда энциклопедияла
:::::* [https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=8313&amp;url_prefix=https://denstoredanske.lex.dk/&amp;id=K%C3%B6ppens_klimasystem Уллу дат]
:::::* [https://www.zgbk.com/ecph/words?SiteID=1&amp;ID=633736 Уллу къытай]
:::::* [https://snl.no/K%C3%B6ppens_klimaklassifikasjon Уллу норвег]
:::::* [https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification Britannica (онлайн)]
:::::Бир замандан кёргюзтеди.
:::::[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 14:14, 9 май 2025 (UTC)
Дагъыда тиллени кошсанг: [[Денвер]], [[Колорадо-Спрингс]],
[[Форт-Коллинс]], [[Арвада (Колорадо)]], [[Пуэбло (шахар)]], [[Уэстминстер (Колорадо)]], [[Боулдер (Колорадо)]], [[Аспен (Колорадо)|Аспен]], [[Колорадоны округларыны тизмеси]], [[Колорадоны байрагъы]], [[Колорадоны мухуру]], [[Шимал Каролина]].
:Биягъы тил къошхан хапар:): [[Паркла эмда солуу джерле]](Блайда мен иш этиб медсестрагъа медэгеч дедим.), [[Ахыр керти эркиши]].--[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 13:40, 4 июнь 2025 (UTC)

:@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] да тюз джазаса медицина эгечди) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 13:56, 4 июнь 2025 (UTC)
:::) бу толу эткен статьяны халалтарына къарасанг - [[Колорадо]]. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 14:06, 4 июнь 2025 (UTC)

== Осман империя халат статья ==
Блайда эки статья барды [[Осман империя]] бла [[Осман патчахлыкъ]]. Осман империя статьяны Chegemli къарнашибыз бильмейме не ючюн бузгъанды атын [[Жанхотия]] деб ауштурду (статьяны тюрлениу тарихине къарасанг англарыкъса), статьяны да элни юсюнден башиндан джазыб. Бир къарасанг бу затха.

== СМИ ==

Бир соруум барды - СМИ, Средства массовой информации, халкъ асламлына информацияны кереклиле джазаргъа болукъмду?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 12:24, 3 июнь 2025 (UTC)

:@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] кёбчюлюк информацияны мадарлары деб айтадыла [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:50, 3 июнь 2025 (UTC)
:@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] аллай статья да барды [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:51, 3 июнь 2025 (UTC)
::Сау бол! [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 18:59, 3 июнь 2025 (UTC)
::Дагъыда сораим блайда ингилизча - Community, Нёгерлик айтыргъа боллукъмду? Неда Джамагъат джазаргъа керекти?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 13:51, 4 июнь 2025 (UTC)
:::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] политика магъанада болса джамагъат джаз, къайдам башха магъанада бар джёнгерлик, нёгерлик, просто къауум десенг да нет юсюнден джазаса? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 13:56, 4 июнь 2025 (UTC)
::::Сериалны юсюнден:) [[:en:Community_(TV_series)|''Community'' (TV series)]] [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 14:02, 4 июнь 2025 (UTC)
:::::Мен да сюеме ол сериалны) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:12, 4 июнь 2025 (UTC)
:::::::)   [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 16:45, 25 июль 2025 (UTC)
::::Джангы шаблоннуда этдим [[Шаблон:Телесериал|Телесериал]] [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 14:04, 4 июнь 2025 (UTC)
:::::Былайдан джууаблайым, ансы сен джазгъан джерден джууаб бералмайма, да аны уа сени кючюнг бла, меннге къараб къалса)))) ма ыйыкъ болады температура деген статьяны бошаялмайма, тереннге кириб кетеме да)))) Сора бир сорлугъум - менде былай джазыб неда кёчюрюб башладым, халат чыкъды, хар джазгъанымы да къайтмаздан джокъ этди, къуру вПн бла ишлесем ишлейди, сенде боламыды алай? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 18:19, 2 июль 2025 (UTC)
::::::Огъай мен ВПН-сыз ишлейме. ВПН-ны салыб унутуб кирсем тюз этерге излесем менге бермейди. Сизни IP адресгъе болмайды блада тюз этерге статьяланы дейди. А сен КЧР-ден олтураса? Орус кърал бусагъатда Шимал Кавказны республикада википедияны неда башхаланы блокировать этмеймды?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:32, 3 июль 2025 (UTC)
:::::::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] да къуру Википедияны блок этмей тура эдиле да, сен а уа къайдан кирсе? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 20:18, 3 июль 2025 (UTC)
::::::::Да къайдам, хар кюн сайин аладан бир &quot;тюрлю&quot; зат чыгъады :). Нарсанадан.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 20:37, 3 июль 2025 (UTC)
:::::::Салам алейкум! Айиб этме Ансар бир къарасанг бу статьягъа, халатланы тюз этиб - [[Вайоминг]].  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:24, 6 июль 2025 (UTC)
== 2500 статья ==
Салам алейкум къарнаш! 2500 статьялагъа джетгенибизни алгъышлайма! :)

== Тюрлю адам неда бот кибик ==
Салам алейкум! Бу къошулучу кибикке бир къарасанг - [[Къуллукъ:Къошум/217.199.233.163|217.199.233.163]]
Уа алейкум, блокга атдым, ким эсе да, ангыламсыз затланы этеди, бот болмазмы, адамгъа ушатдым. --[[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:14, 25 июль 2025 (UTC)

:Айпи адреси Донецк регионну кёргюзеди.   [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:41, 25 июль 2025 (UTC)
:Блайда сораим энтда соруум барды: [[Ёзбекистан]], Узбекистан, Юзбекистан къалай тюздю? 2-3 кере бу статьяны атын тюрленгендиле.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:44, 25 июль 2025 (UTC)
::Энди буну былайды: Юзбеклиле кеслери Ёзбекистан дейдиле, къарачайча Юзбекистан, юзбекди, алай а оруслашха джорукълада Узбекистан да деб джазадыла, мени сартын не Юзбекистан, не Узбекистан болургъа керекди джорукъла бла алайды, Ёзбекистан а уа чынты юзбеклилени кеслери айтханчагъа ушатыб джазадыла, ол терсди, хар тилни джоругъу, грамматикасы кесине.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:53, 25 июль 2025 (UTC)
::Сора къарачай-малкъар тилде изафет джокъду, ол демеклик сёз Баш болушда эсе, экинчи сёз да баш болушда келеди - Къытай ресублика, башха тюрк тилледе изафет барды Къытай Республикасы деб айтырыкъдыла, ол перс тилледен келген джорукъду, аны неге сандырайма-атына да Ёзбекистан республикасы деб турады, Юзбекистанны Республикасы дерге боллукъду. алай а Юзбекистан Республикасы деген халатлыды. Малкъарлылада анда мында тюбейме, артыкъсыз да ол Черек ёзенчиледе ол вариантланы, алай а джорукъла бла болмайды. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:58, 25 июль 2025 (UTC)
:::Бек сау бол! Энди англадым.   [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 18:12, 25 июль 2025 (UTC)
:::Юзбекистанны энди къуру сен атын тюрлендириксе. Менде болмайды.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 18:17, 25 июль 2025 (UTC)
:::[[Юзбекистан]] бетде алайсыз да бет барды неда сайлагъан бетигизни аты джараулу тюлдю. Башха бир ат сайларыгъызны тилейбиз. -  ма буну джазады. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 18:19, 25 июль 2025 (UTC)
::::Сен да кёчюраллыкъ болгъанса, тюбюнде Юзбекистан бетни кетер дегеннге белгичик салыргъа керек эди, ол Юзбекистан бетден переадресация салыныб тура эди [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 18:24, 25 июль 2025 (UTC)
:::::Аа англадым :)) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 18:36, 25 июль 2025 (UTC)

== Notice of expiration of your interface-admin right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;interface-admin&quot; (Интерфейсни администраторлары) will expire on 2025-09-29 07:46:11. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Къошулуучу:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Leaderbot|сюзюу]]) 19:45, 22 сентябрь 2025 (UTC)&lt;/div&gt;

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Администраторла) will expire on 2025-09-29 07:46:11. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Къошулуучу:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Leaderbot|сюзюу]]) 19:45, 22 сентябрь 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
==  Шаблон:Бюгюннгю кюнде болгъанла ==
Салам алейкум къарнаш! Баш бетде бу шаблонну джангыртыу чыкъмайды. Хар кюнню 3 октябрь кёгюстеди. Бир къарасанг.--[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:27, 14 октябрь 2025 (UTC)

:Уа алейукм салам, ма джангны интернетли бола турама, бир къарайыкъ, къуру менде къылыкъ этеди алай деб тургъанма тура-туруб [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 18:20, 15 октябрь 2025 (UTC)
::Биринчи заманда менде да алай сагъышым баред. :)) Шаблонда неда баш бетде хата болур.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 20:42, 15 октябрь 2025 (UTC)
:::Салам алейукм, менде кеси аллына тюзелиб турады, сенде къалайды? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 10:19, 16 октябрь 2025 (UTC)
::::Менде да тюзелгенди. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:37, 17 октябрь 2025 (UTC)
:::::Алай а проблема барды, кэшин тазаламасанг тюзелмейди, эмда хар кереде да тазалаб турургъа керек болады, джазгъанма бир къарайыкъ [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:26, 21 октябрь 2025 (UTC)
::::::&quot;кэшин тазаламасанг тюзелмейди&quot; -  а англадым! Аллах айтса тюзелликди! Мена махтанаим :) джангы шаблон къурадым: [[Шаблон:Къум джер]]. [[Къаракъум]] [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:08, 21 октябрь 2025 (UTC)
:::::::Да бир талай статья джазыб толтурайыкъ, мен да бу интернетим бла проблемалары болгъанлы бери къоюб турама, тюзелди болур дейме [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 16:00, 24 октябрь 2025 (UTC)
:::::::Салам алейкум, кетердим, сеннге бир тилерим [[Тюрклюле]] бетдеги Миллет шаблоннга бир къара, кёремисе ол байракъланы бир сыз бла болмай ары бери болгъанланыр, аланы бирча тюзетирча тюлмюдю? Кюрешдим, кюрешдим эталмайма((( [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 10:52, 10 ноябрь 2025 (UTC)
::::::::Уа алейкум салам! Этдим шаблонну. Сен Тюркле статьяны тюрлендириуленден джабгъанса. Энтда бу статья бир къарасанг [[Малави]]. Халатлары бар эсе бир тюз этсенг.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 08:03, 11 ноябрь 2025 (UTC)
:::::::::Энтеда бир затны сораим. Ма блайда [[:Категория:Виндзор юй]] джазаргъа керекти неда Виндзорланы юйдеги? Эмда блайда бу [[:Категория:Британ короллукъ юйле]] тюз джазыгъамды? [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 09:30, 11 ноябрь 2025 (UTC)
::::::::::Юйюр десек таб болурму, юйдеги деб бирде тургъан джууукълагъа айтадыла да, юйюр деб экидегилеге, ючдегилеге да айтылады, кенгирек магъанадады. Короллукъ юйле - королевские семья, короллукъ юйюрле - королевские семейства, мен алай ангылайма [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 09:42, 11 ноябрь 2025 (UTC)
:::::::::::Сау бол! Алай сора джазаим. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 13:13, 11 ноябрь 2025 (UTC)
::::::::::::Салам алейкум Ансар! Къалайса? Менде блайда бир соруу чыкъты. Джордж Буш старший неда Джордж Буш младший эмда алагъа ушагъан адамланы юсюнден статьялада къалай джазаргъа керекти? Джордж Буш (тамада)? Джордж Буш (уллусу)? (атасы)? Джордж Буш (младший): Джордж Буш (гитче) (гитчеси) (джаши)??   [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 23:37, 25 ноябрь 2025 (UTC)
:::::::::::::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] уа алейкум 
:::::::::::::, да турама, тамада (кичи) деб билеме, гитче тюл кичиди младший неда толу атын Ол атлары башхады бири-бирлеринден [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 23:45, 25 ноябрь 2025 (UTC)
::::::::::::::Англадым бек сау бол! [[Шаблон:АБШ-ны президентлери|АБШ-ны президентлери]] алагъа джангы шаблоннуда къурадым.:) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 23:54, 25 ноябрь 2025 (UTC)
:::::::::::::::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] Машалла джигитсе [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 23:55, 25 ноябрь 2025 (UTC)
::::::::::::::::Салам алейкум къаранашым. Бу статьягъа шо бир къарасанг, халатланы да тюз этиб. :)  - [[Канзас]] [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 13:11, 6 декабрь 2025 (UTC)
==  Спам статьяла ==
Салам алейкум къарнашим! Ма бланы мени акъылым бла къоратыргъа неда тюрленирге керекти: [[Пригоди Руслан]], [[Скопецле]], [[Къарачай-филинлерг]], [[Смешарики]], [[Кирилл Кечирек]]. Бу да рекламагъа ушайды: [[Къочхарланы Джатдай]]
:Салам алейкум! Джангындан бизде спам кибик статьяны джаздыла: [[Markel Fernández]]--[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 11:39, 10 март 2026 (UTC)
Салам алейкум къарнаш! Къалайса? Бир сорум чыкъгъанды. &quot;Шаптал&quot; статья терекни юсюнден болса аты &quot;Шаптал терек&quot; джазаргъа керкти огесе &quot;Шаптал&quot; эмда кертмени юсюнден болса &quot;Шаптал (кертме)&quot;, &quot;Шаптал кертме&quot;?--[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:50, 23 март 2026 (UTC)

:Уа алейкум салам, ишимде бир кесек проблемчикле чыкъгъандыла да (ишчисиз къалыб) чырт джетишалмай къалды рахат олтуруб бир затла джазаргъа, аны тышында тынчмы, сен да тынч болурса? Шапталны юсюнден - статьяны атына Шаптал деб къоярыкъса, неда ботаника джаны бла былай &quot;наукообразный&quot; джазаргъа излей эсенг толу атын Тюш шаптал, Кертмени  да кертме деб къоярыкъса, сора соргъанны айыбы джокъду Шаптал кертме деб неге айтаса? Мен эшитген зат болмагъанды да. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 11:14, 23 март 2026 (UTC)
::Шукур Аллаха тынч рахатма, сау бол. Блайда Шаптал кёгет джазаргъа деб шаптал кертме аджашиб джаздым. :))) Шаптал терекни юсюнден статья барды эмда шаптал кёгетни юсюнден да барды. Мен терекни юсюнден статьягъа &quot;[[Шаптал]]&quot; ат бердим, энди шапталны кёгетине &quot;Шаптал кёгет&quot; десем къалай дейсе? Огесе тереклени юсюнден &quot;Шаптал терек&quot; ат береим эмда кёгетлеге джангъыз &quot;Шаптал&quot;?  Башхгъа барында кёгетлени алай этерикме.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 11:58, 23 март 2026 (UTC)
:::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] экинчиси тюзюрек боллукъду терекге шаптал терек деб, кёгетге уа къуру шаптал деб къойсанг. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 12:13, 23 март 2026 (UTC)
::::Англадым. Сау бол! [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 12:15, 23 март 2026 (UTC)
::::Ассаламу алейкум къарнаш! Къалайса? Къайда тас болгъанса?:) Бу онлайн кёчюрюучю бла этилген статьягъа бир къарасанг: [[Банквест]] Рекаламагъа ушайды.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 19:40, 20 июнь 2026 (UTC)
:::::Уа алейкум салам, ий интернетим ачаргъа унамай, иш компьютерден киреме да, ары ВПН да салалмай инджилиб турама(( Сен къалайса? Статьягъа къарадым, канури тилде джазыучу джазгъанды онлайн кёчюрюучю бла, ол банкны юсюнден статья керти да барды Википедияда, тюзетиб къоярмы эдим? [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 16:59, 24 июнь 2026 (UTC)
::::::Шукур Аллаха не да тынчды. Алай а мени да компьютерим сыныб эки ыйыкъ кирмегемме блайгъа. 
::::::Аллай банк бар эсе кел тюзетеик статьяны.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 18:07, 25 июнь 2026 (UTC)
:::::::[[Шаблон:Банк]] шо бу шаблоннга бир къара, чырт джарашдыралмай къалдым, аны джарашдырсанг статьяны да тюзетир эдим.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:36, 27 июнь 2026 (UTC)
::::::::Этгемме шаблонну. Алайда бир къарасанг шаблонну бёлюмлеге, тюз джазгъаммам аланы? Энтеде къаллайланы къошургъа керекти?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 00:26, 28 июнь 2026 (UTC)
:::::::::аламат, алай а бир тюзетиучюк къошсанг, Викигёзеннге тюбюнде джибериу салсанг, аллай шаблон барды Картчыкъ/викигёзен деб, аны джалгъасанг.
:::::::::Сора экинчиси да [[Шаблон:Картчыкъ]] быллай шаблон барды, бек таб шаблонду, аны тамалында къаллай сюйсенг аллай шаблон этесе, алай а шаблонла солгъа тартыб турадыла, бир къара, толусу бла тюрлендирмей, нек алай халатлы ишлегенине бир къарасанг.) [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:20, 28 июнь 2026 (UTC)
::::::::::Салам алейкум! Викигёзеннге тюбюнде джибериуню салгъамма. Алай а бу [[Шаблон:Картчыкъ]] бла англамадым не этерге керекти, бу шаблон бла ишлеген юлгю шаблонну бир келтирсенг.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:38, 7 июль 2026 (UTC)
::::::::::Бир сорум барды сенден къарнаш. Блайда сёз ючюн Йельский университет, Колумбийский университет эмда башхаланы къалай джазаргъа керекти? Йель университет, Колумбий университет неда Йельны университети, Колумбияны университети деб? Къалай тюздю?  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 17:43, 7 июль 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] мен билгеним бла, шахарны аты Йель эсе Йель университет, Колумбия университет -ингилизча да Columbia university деб джазылады - толу аты Нью Йорк шахарны Колумбия университети деб айтылады да. [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 21:51, 7 июль 2026 (UTC)
::::::::::::Сау бол! Англадым. [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 23:10, 8 июль 2026 (UTC)
::::::::::::Салам алейкум! Кеси кесиме саугъаны салдым, разы бол къарнашим :))) [[Шаблон:Он минг этилген тюзетиу викисаугъа|Он минг этилген тюзетиу викисаугъа]]. Орус эмда башха википедиялада аллай кибик затланы кёрюб бизге де аллайны этдим.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 22:24, 15 июль 2026 (UTC)
::::::::::::Ассаламу алейкум! Къалайса? Бу категориягъа бир къарасанг: [[:Категория:Элементге байламлы джолландырыула]] Спамгъа ушайды.  [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 16:42, 14 август 2026 (UTC)
:::::::::::::Уа алейкум салам, да турама, сен иги болурса? Огъай спам тюл, автомат халда болгъан категорияды, мен ангылагъаннга кёре, алай а керекли категория тюлдю, кетердим.  [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:53, 14 август 2026 (UTC)
::::::::::::::Шукур Аллаха неда тынчты! Англадым. Мена [[:Категория:Африканы къраллары|Африканы къралларын]] бошаб [[:Категория:АБШ-ны президентлери|бланы]] этеме. :) [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 21:08, 14 август 2026 (UTC)
::::::::::::::Салам алейкум къарнаш! Бу статьягъа бир къарасанг: [[Джордж Вашингтон]]. Халатлары бар эсе аланы шо бир тюз этсенг. Керек болса быллай шаблонну къурагъамма: [[Шаблон:Росейни кърал къуллукъчу|Росейни кърал къуллукъчу]] [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 11:50, 31 август 2026 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 апрель 2026 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Вы имеете право голоса на выборах U4C.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Обращаюсь к вам, поскольку ранее вы голосовали на выборах, связанных с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Координационным комитетом по универсальному кодексу поведения (U4C)]]. Вы имеете право голоса на этих выборах U4C, которые длятся с этого момента и завершатся 2 июня 2026 года. Вы можете узнать больше о кандидатах и ​​выборах на [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|странице выборов на Meta]], откуда вы можете перейти к странице голосования. Ваше участие в этих выборах важно для управления сообществами Wikimedia, и мы ценим ваше время и усилия, потраченные на изучение кандидатов и на само голосование.

-- В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:35, 20 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30569740 --&gt;

== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==

Hello @[[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]]

Apologies this message is not in your native language.

As an admin in the Karachay-Balkar Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.

Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.

Here's how to get started:

* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.

[[Файл:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|729x729пкс|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]

* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.

Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.

We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.

Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.

Best regards, [[Къошулуучу:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Къошулуучуну сюзюу:UOzurumba (WMF)|сюзюу]]) 19:49, 11 июнь 2026 (UTC)

===Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard ===

Dear [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]],

Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.

We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&amp;statuses=open()&amp;group=none&amp;order=newest#R

The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.

If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]]. 

Best regards,
[[Къошулуучу:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Къошулуучуну сюзюу:UOzurumba (WMF)|сюзюу]]) 04:26, 31 июль 2026 (UTC)

== Invitation to try the Starter Kit Tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

As one of the active contributors on this Wikipedia, the Language Onboarding and Development initiative would like to invite you again to learn about the Starter Kit, try it out, and join a virtual meeting where you can ask questions about the tool. Since our previous outreach, we've continued improving the tool, published a user manual, and scheduled virtual office hours to answer questions and gather feedback from contributors.

'''Here's how you can participate:'''

* A new Starter Kit manual is now available if you'd like to learn more about the tool and the tasks you can perform: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit
* Access the Starter Kit tool: https://starterkit.toolforge.org/ and log in with your Wikimedia account to try it out.
* Sign up for one of the three virtual meetings: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Office_hours, where you can:
** Learn more about the tool.
** Ask questions and share your thoughts.
Your perspective would be especially valuable, since you are an admin on this Wikipedia. Whether you try one task or several, we'd love to hear what worked well, what could be improved, and what would make the Starter Kit more useful for your community. We would appreciate your feedback on this page or during the virtual meeting on how the Starter Kit can evolve to better support small and new Wikipedia communities, especially the needs of editors with advanced rights.

Thank you so much for trying the tool. We look forward to getting  your feedback, and we hope to see you at one of the virtual meetings.

Best regards,
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 19:57, 12 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list_2&amp;oldid=30916733 --&gt;

== Reminder: Starter Kit Virtual Meeting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

This is a friendly reminder to attend the [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit Starter Kit] virtual meeting.

Date and time: '''Today, Saturday, August 29th, 2026, 01:00–02:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1787965200 check your local time here])

This is a casual session where you can learn more about the Starter Kit tool, ask any questions, and share your thoughts; no need to have tried the tool beforehand.

If you haven't signed up yet, you can do so here: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Session_2:_Saturday_29_August_2026,_01:00_UTC

See you soon!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 13:36, 28 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list_2&amp;oldid=30916733 --&gt;</text>
      <sha1>7e1f5v7qjo0xasfyuvacbvcisi36n0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1165</id>
    <revision>
      <id>126109</id>
      <parentid>119624</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11647" sha1="6vm5pocgjwd8llnywlujy5zvnvgql7p" xml:space="preserve">{{Магъанала}}
{{Кърал
 |Аты                         =Австралия Бирлик
 |Оригинал аты                =Commonwealth of Australia
 |Байракъ                     =Flag of Australia.svg
 |Герб                        =Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Австралияны гимни|Advance Australia Fair]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =Алгъа, ариу Австралия!
 |Аудио                       =Advance Australia Fair instrumental.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Australia with AAT (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Де-факто, официал статусу джокъду.&lt;/ref&gt;
 |Эркинлик                    =&lt;small&gt;[[Доминион]]: [[1 январь]] [[1901 джыл|1901 джыл]]&lt;br /&gt;[[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931 джыл|1931 джыл]] ([[9 сентябрь]] [[1939 джыл|1939 джыл]] къабыл этилиннгенди) &lt;br /&gt;Австралий Буйрукъ: [[3 март]] [[1986 джыл|1986 джыл]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =[[Уллу Британия]]дан
 |Ара шахар                   =[[Канберра]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт (Австралия)|Перт]], [[Аделаида]]
 |Башчыланы постларыны атлары =Королева&lt;br /&gt;Генерал-губернатор&lt;br /&gt;Биринчи-министр
 |Башчыла                     =[[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сэм Мостин]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Энтони Альбанезе]]
 |Территориясыны орну         =6-чы
 |Территория                  =7 692 024
 |Суу                         =1%
 |Халкъыны орну               =51-чи
 |Халкъ                       =22 607 571
 |Джыл                        =2011
 |Басыннганы                  =2,8 
 |БИП                         =800,200 млрд&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=193&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=53&amp;pr.y=11 |title=Australia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =18-чи
 |Адам башына БИП             =37 302&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Валютасы                    =[[Австралий доллар]] (AUD)
 |Домен                       =[[.au]]
 |Телефон коду                =61
 |Заман бёлюмю                =+8 … +10
 |Белги                       =&lt;references/&gt;
}}
'''Австралия Бирлик''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}), '''Австралия''' ({{lang-en|Australia}}, {{lang-la|austrālis}} «къыбыла» деген сёзден) — Къыбыла джарымтобда [[кърал]]ды, Австралия [[материк]]де, [[Тасмания айрымкан]]да эм [[Индий океан|Индий]], [[Шош океан|Шош]], [[Къыбыла океан]]ланы талай башха айрымканларында орналады. Алтынчы къралды [[Джер]]де, майданыны уллулугъу бла, саулай материкде бирден орналгъан джангыз къралды. Австралия Бирликден шималда [[Кюнчыгъыш Тимор]], [[Индонезия]] эмда [[Папуа — Джангы Гвинея]] орналыбдыла, шимал-кюнчыгъышда — [[Вануату]], [[Джангы Каледония]] эм [[Соломонны Айрымканлары]], къыбыла-кюнчыгъышда — [[Джангы Зеландия]]. 

Къралны [[ара шахар]]ы — [[Канберра]]. Эм уллу шахары — [[Сидней]]. 

== Тарихи ==
Австралия Бирликни материк бёлюмюнде австралий аборигенле 42 минг джыл мындан алгъа орналгъандыла. [[1606 джыл]] голландиялы тенгиз тинтиучю [[Янсзон, Биллем|Биллем Янсзон]] ачхандан сора, кюнчыгъыш джанын Австралияны [[1770 джыл]] [[Британ империя]] кючлегенди. [[1788 джыл]] [[26 январь|26 январда]] Австралияда биринчи колония къуралгъанды — [[Джангы Къыбыла Уэльс]]. Халкъы ёсюб баргъанына кёре [[XIX ёмюр]]де Австралияны территориясында дагъыда беш колония къуралгъандыла&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121115052447/http://australianism.ru/info/facts/dicovery/ Австралияны ачыкъланыуу]&lt;/ref&gt;.

[[1901 джыл]] [[1 январь]]да ол алты колония, Австралия Бирликни къураб, федерация болгъандыла. Ол замандан бери Австралия демократ къраллай турады, [[Британ Биригиу]]ню Патчахлыкъларындан бири болгъанлай. 

[[1914 джыл|1914 джылда]] Австралия кеси разы болуб [[Биринчи дуния къазауат|Биринчи дуния къазауатгъа]] [[Антанта|Антантаны]] джанында болуб кошулду. 416 минг къошулгъан австралийцаладан, 60 минг ёлгендиле.

1940—1945 джыллада Австралия [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатгъа]] [[Гитлерге къаршчы коалиция|Гитлерге къаршчы коалицияны]] джанында къошулгъанды. [[1942 джыл|1942 джылда]] Австралия официал [[Вестминстер статут|Вестминстер статутгъа]] къошулду. 

1951 джылдан сора Австралия [[АНЗЮС]] кесамат бла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны официал аскер союзник болду. 

== Халкъы ==
Австралия Бирликни халкъыны саны 2021 джылда болгъан ахыр тергеу бла 25 422 788 адамгъа джетди, халкъыны 60% уа къралны эм уллу шахарларында 1 млн адам атлагъан адам саны бла джашайды: [[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт]], [[Аделаида]] эм аланы тёгерегинде.

Австралияны халкъы кёб юсю кюнчыгъыш тенгиз джагъасында, къбыла-кюнчыгъыш регионда (Къбыла-Кюнчыгъыш Квинсленд бла Аделаиданы арасында) орналады.

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Австралияны эм уллу шахарлары (2023 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Штат
! Адам саны
|-
| 1 || [[Сидней]]  || [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 5,450,496
|-
| 2 || [[Мельбурн]] || [[Виктория (штат)|Виктория]] || 5,207,145
|-
| 3|| [[Брисбен]] || [[Квинсленд]]|| 2,706,966
|-
| 4 || [[Перт]]|| [[Кюнбатыш Австралия]] || 2,309,338	
|-
| 5 || [[Аделаида]]|| [[Къыбыла Австралия]] || 1,446,380
|-
| 6 || [[Голд-Кост]]—[[Туид-Хедс]]|| [[Квинсленд]] / [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 735,213	
|-
| 7 || [[Ньюкасл (Австралия)|Ньюкасл]]—[[Мейтленд]]|| [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 526,515
|-
| 8 || [[Канберра]]—[[Куинбиан]]|| [[Австралияны ара шахарны территориясы]] / [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 503,402
|-
| 9 || [[Саншайн-Кост (Квинсленд)|Саншайн-Кост]]|| [[Квинсленд]] || 407,859	
|-
| 10 || [[Вуллонгонг]]|| [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 313,745
|}

== Административ бёлюннгени ==
Австралия алты штат эмда эки материк территорияла эмда башха гитче территорияла бла къуралады. 

=== Австралияны штатлары ===
* [[Файл:Flag of Victoria (Australia).svg|30x20px]] [[Виктория (штат)|Виктория]]  ({{lang-en|Victoria, VIC}}) 
* [[Файл:Flag of Western Australia.svg|30x20px]] [[Кюнбатыш Австралия]] ({{lang-en|Western Australia, WA}})
* [[Файл:Flag of Queensland.svg|30x20px]] [[Квинсленд]] ({{lang-en|Queensland, QLD}})
* [[Файл:Flag of New South Wales.svg|30x20px]] [[Джангы Къыбыла Уэльс]] ({{lang-en|New South Wales, NSW}})
* [[Файл:Flag of Tasmania.svg|30x20px]] [[Тасмания]] ({{lang-en|Tasmania, TAS}})
* [[Файл:Flag of South Australia.svg|30x20px]] [[Къыбыла Австралия]] ({{lang-en|South Australia, SA}})

=== Австралияны материк территорияла ===
* [[Файл:Flag of the Northern Territory.svg|25x15px]] [[Шимал территория]] (NT) ({{lang-en|Northern Territory, NT}})
* [[Австралияны ара шахарны территориясы]] (ACT) ({{lang-en|Australian Capital Territory, ACT}}) 

=== Австралияны тыш территорияла ===
* Адамла бла
** [[Файл:Flag of Norfolk Island.svg|25x15px]] [[Норфолк айрымкан]] ({{lang-en|Norfolk Island}}),
** [[Файл:Flag of Christmas Island.svg|25x15px]] [[Рождествону айрымканы]] ({{lang-en|Christmas Island}}),
** [[Кокос айрымканла]] ({{lang-en|Cocos (Keeling) Islands}}).
* Адамсыз
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Ашмор эм Картье айрымканла]] ({{lang-en|Ashmore and Cartier Islands}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Марджан тенгизни айрымканланы территориясы]] ({{lang-en|Coral Sea Islands Territory}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Херд эм Макдональд айрымканла]] ({{lang-en|Heard Island and McDonald Islands}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Австралияны антарктика территориясы]] ({{lang-en|Australian Antarctic Territory}})

== Белгиле ==
{{белгиле}}{{Океания}}{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|Australia}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]</text>
      <sha1>6vm5pocgjwd8llnywlujy5zvnvgql7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126110</id>
      <parentid>126109</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11801" sha1="lj3s8kd8vvdi8l3tu4d1mqi59ycb9fg" xml:space="preserve">{{Магъанала}}
{{Кърал
 |Аты                         =Австралия Бирлик
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Commonwealth of Australia}}
 |Байракъ                     =Flag of Australia.svg
 |Герб                        =Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Австралияны гимни|Advance Australia Fair]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =Алгъа, ариу Австралия!
 |Аудио                       =Advance Australia Fair instrumental.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Australia with AAT (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Де-факто, официал статусу джокъду.&lt;/ref&gt;
 |Эркинлик                    =&lt;small&gt;[[Доминион]]: [[1 январь]] [[1901 джыл|1901 джыл]]&lt;br /&gt;[[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931 джыл|1931 джыл]] ([[9 сентябрь]] [[1939 джыл|1939 джыл]] къабыл этилиннгенди) &lt;br /&gt;Австралий Буйрукъ: [[3 март]] [[1986 джыл|1986 джыл]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =[[Уллу Британия]]дан
 |Ара шахар                   =[[Канберра]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт (Австралия)|Перт]], [[Аделаида]]
 |Башчыланы постларыны атлары =Королева&lt;br /&gt;Генерал-губернатор&lt;br /&gt;Биринчи-министр
 |Башчыла                     =[[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сэм Мостин]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Энтони Альбанезе]]
 |Территориясыны орну         =6-чы
 |Территория                  =7 692 024
 |Суу                         =1%
 |Халкъыны орну               =51-чи
 |Халкъ                       =22 607 571
 |Джыл                        =2011
 |Басыннганы                  =2,8 
 |БИП                         =800,200 млрд&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=193&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=53&amp;pr.y=11 |title=Australia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =18-чи
 |Адам башына БИП             =37 302&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Валютасы                    =[[Австралий доллар]] (AUD)
 |Домен                       =[[.au]]
 |Телефон коду                =61
 |Заман бёлюмю                =+8 … +10
 |Белги                       =&lt;references/&gt;
|Байракъгъа_джибериу=Австралияны байрагъы|Гербге_джибериу=Австралияны герби}}
'''Австралия Бирлик''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}), '''Австралия''' ({{lang-en|Australia}}, {{lang-la|austrālis}} «къыбыла» деген сёзден) — Къыбыла джарымтобда [[кърал]]ды, Австралия [[материк]]де, [[Тасмания айрымкан]]да эм [[Индий океан|Индий]], [[Шош океан|Шош]], [[Къыбыла океан]]ланы талай башха айрымканларында орналады. Алтынчы къралды [[Джер]]де, майданыны уллулугъу бла, саулай материкде бирден орналгъан джангыз къралды. Австралия Бирликден шималда [[Кюнчыгъыш Тимор]], [[Индонезия]] эмда [[Папуа — Джангы Гвинея]] орналыбдыла, шимал-кюнчыгъышда — [[Вануату]], [[Джангы Каледония]] эм [[Соломонны Айрымканлары]], къыбыла-кюнчыгъышда — [[Джангы Зеландия]]. 

Къралны [[ара шахар]]ы — [[Канберра]]. Эм уллу шахары — [[Сидней]]. 

== Тарихи ==
Австралия Бирликни материк бёлюмюнде австралий аборигенле 42 минг джыл мындан алгъа орналгъандыла. [[1606 джыл]] голландиялы тенгиз тинтиучю [[Янсзон, Биллем|Биллем Янсзон]] ачхандан сора, кюнчыгъыш джанын Австралияны [[1770 джыл]] [[Британ империя]] кючлегенди. [[1788 джыл]] [[26 январь|26 январда]] Австралияда биринчи колония къуралгъанды — [[Джангы Къыбыла Уэльс]]. Халкъы ёсюб баргъанына кёре [[XIX ёмюр]]де Австралияны территориясында дагъыда беш колония къуралгъандыла&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121115052447/http://australianism.ru/info/facts/dicovery/ Австралияны ачыкъланыуу]&lt;/ref&gt;.

[[1901 джыл]] [[1 январь]]да ол алты колония, Австралия Бирликни къураб, федерация болгъандыла. Ол замандан бери Австралия демократ къраллай турады, [[Британ Биригиу]]ню Патчахлыкъларындан бири болгъанлай. 

[[1914 джыл|1914 джылда]] Австралия кеси разы болуб [[Биринчи дуния къазауат|Биринчи дуния къазауатгъа]] [[Антанта|Антантаны]] джанында болуб кошулду. 416 минг къошулгъан австралийцаладан, 60 минг ёлгендиле.

1940—1945 джыллада Австралия [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатгъа]] [[Гитлерге къаршчы коалиция|Гитлерге къаршчы коалицияны]] джанында къошулгъанды. [[1942 джыл|1942 джылда]] Австралия официал [[Вестминстер статут|Вестминстер статутгъа]] къошулду. 

1951 джылдан сора Австралия [[АНЗЮС]] кесамат бла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны официал аскер союзник болду. 

== Халкъы ==
Австралия Бирликни халкъыны саны 2021 джылда болгъан ахыр тергеу бла 25 422 788 адамгъа джетди, халкъыны 60% уа къралны эм уллу шахарларында 1 млн адам атлагъан адам саны бла джашайды: [[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт]], [[Аделаида]] эм аланы тёгерегинде.

Австралияны халкъы кёб юсю кюнчыгъыш тенгиз джагъасында, къбыла-кюнчыгъыш регионда (Къбыла-Кюнчыгъыш Квинсленд бла Аделаиданы арасында) орналады.

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Австралияны эм уллу шахарлары (2023 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Штат
! Адам саны
|-
| 1 || [[Сидней]]  || [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 5,450,496
|-
| 2 || [[Мельбурн]] || [[Виктория (штат)|Виктория]] || 5,207,145
|-
| 3|| [[Брисбен]] || [[Квинсленд]]|| 2,706,966
|-
| 4 || [[Перт]]|| [[Кюнбатыш Австралия]] || 2,309,338	
|-
| 5 || [[Аделаида]]|| [[Къыбыла Австралия]] || 1,446,380
|-
| 6 || [[Голд-Кост]]—[[Туид-Хедс]]|| [[Квинсленд]] / [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 735,213	
|-
| 7 || [[Ньюкасл (Австралия)|Ньюкасл]]—[[Мейтленд]]|| [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 526,515
|-
| 8 || [[Канберра]]—[[Куинбиан]]|| [[Австралияны ара шахарны территориясы]] / [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 503,402
|-
| 9 || [[Саншайн-Кост (Квинсленд)|Саншайн-Кост]]|| [[Квинсленд]] || 407,859	
|-
| 10 || [[Вуллонгонг]]|| [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 313,745
|}

== Административ бёлюннгени ==
Австралия алты штат эмда эки материк территорияла эмда башха гитче территорияла бла къуралады. 

=== Австралияны штатлары ===
* [[Файл:Flag of Victoria (Australia).svg|30x20px]] [[Виктория (штат)|Виктория]]  ({{lang-en|Victoria, VIC}}) 
* [[Файл:Flag of Western Australia.svg|30x20px]] [[Кюнбатыш Австралия]] ({{lang-en|Western Australia, WA}})
* [[Файл:Flag of Queensland.svg|30x20px]] [[Квинсленд]] ({{lang-en|Queensland, QLD}})
* [[Файл:Flag of New South Wales.svg|30x20px]] [[Джангы Къыбыла Уэльс]] ({{lang-en|New South Wales, NSW}})
* [[Файл:Flag of Tasmania.svg|30x20px]] [[Тасмания]] ({{lang-en|Tasmania, TAS}})
* [[Файл:Flag of South Australia.svg|30x20px]] [[Къыбыла Австралия]] ({{lang-en|South Australia, SA}})

=== Австралияны материк территорияла ===
* [[Файл:Flag of the Northern Territory.svg|25x15px]] [[Шимал территория]] (NT) ({{lang-en|Northern Territory, NT}})
* [[Австралияны ара шахарны территориясы]] (ACT) ({{lang-en|Australian Capital Territory, ACT}}) 

=== Австралияны тыш территорияла ===
* Адамла бла
** [[Файл:Flag of Norfolk Island.svg|25x15px]] [[Норфолк айрымкан]] ({{lang-en|Norfolk Island}}),
** [[Файл:Flag of Christmas Island.svg|25x15px]] [[Рождествону айрымканы]] ({{lang-en|Christmas Island}}),
** [[Кокос айрымканла]] ({{lang-en|Cocos (Keeling) Islands}}).
* Адамсыз
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Ашмор эм Картье айрымканла]] ({{lang-en|Ashmore and Cartier Islands}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Марджан тенгизни айрымканланы территориясы]] ({{lang-en|Coral Sea Islands Territory}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Херд эм Макдональд айрымканла]] ({{lang-en|Heard Island and McDonald Islands}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Австралияны антарктика территориясы]] ({{lang-en|Australian Antarctic Territory}})

== Белгиле ==
{{белгиле}}{{Океания}}{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|Australia}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]</text>
      <sha1>lj3s8kd8vvdi8l3tu4d1mqi59ycb9fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суу къобуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15888</id>
    <revision>
      <id>126123</id>
      <parentid>111390</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>126123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9569" sha1="cifvkygwsdsnco8tzbayizyw1lx7gnd" xml:space="preserve">
[[Файл:KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg|thumb|250px|[[Джангы Орлеан]], [[Луизиана]], [[Катрина (ураган)|Катрина]] ураганны заманында суу басыу, 2005-чи джыл.]]
[[Файл:FEMA - 35691 - Areal of a washed out road in Wisconsin.jpg|мини|250px|Kroufish сууну къобуууну эсеблери, Висконсин, АБШ, 2008-чи джыл.]]
'''Суу къобуу''' , '''Суу басыу'''&lt;ref&gt;Суу къобуу бла суу басыу бир процессни эти стадиясыды, алай болса да Суу къобуу термин бла белгиленеди&lt;/ref&gt; — [[Баргъан суу|баргъан сууда]], [[Кёл|кёлде]] эмда башха суу сакълау джерледе сууну дараджасы кёлютюрюлюб, [[Экономика|экономикагъа]], социал сферагъа эмда [[Табигъат|табигъатха]] заран бериб, уллу территорияны суу басыуду.


== Суу къобууну джайылгъанына эмда берген заранына кёре классификация ==

=== Гитче ===
Гитче суу къобуула тюзде саркъгъан суулада боладыла. Бек уллу болмагъан территорияланы суу басады. Эл мюлк джерлени 10% азы суу тюбюне кетеди. Адамланы джашау ритмлерин бузмайды. 5-10 джылны ичинде бир керек болады. Берген зараны бек уллу болмайды.

=== Уллу ===
Эслерча заран бередиле, иги кесек джер суу тюбюне кетеди, эл мюлк джерлени 15% дери басылады. Адамланы мюлк эмда джашау ритмлерин бузады. Бир къауум адамны [[Эвакуация|эвакуация]] этерге керек болады. 20-25 джылны ичинде бир кере болады.

=== Бек уллу ===
Уллу материал заран бередиле, сууланы бассейнлерин саулай басадыла. Эл мюлк джерлени 50-70% суу тюбюне кетеди, джерлешим пунктла да кетерге болады. Джашауну барыуун ауур тюрлендиреди. Кёбчюлюкню эвакуация этерге керек болады. 50-100 джылда бир кере болуучанды.

=== Пеляхлы ===
Мюлкге бек уллу заран бередиле, адамла ичинде да ёлюмлеге чурум боладыла, бирден аслам суу бассейни басадыла. Эл мюлк джерлени 70% асламы суу тюбюне кетеди, кёб джерлешим джер, инженер коммуникация, санагъат къуралыш да басылады. Адамланы джашаулары бек тюрленеди. 100-200 джылда бир кере болады.

== Чурумлары ==
[[Файл:Esztergom-flood.JPG|thumb|200px|right|[[Эстергом]]да суу басыу, [[Маджар]], 2006-чы джылны 1-чи апрели.]]

=== Тохтамагъан джангурла ===
Кёб заманны джаугъан джангурла, суу къобуугъа себеб боладыла. Ала кёбюсюне мылы климаты болгъан регионлада, джаз неда къач тюбейдиле. Кёбню баргъан джангур, къобанланы, кёллени джагъаларындан чыгъыугъа себеб болады, ала эсе уа тёгерекни басадыла.

=== Къарланы эриую ===
Джер иги эримей, къарны интенсив халда эриую, джолланы суу басыууна сылтау болады. Быллай суу къобууну кючю кёб факторгъа кёре болады, ол себебден тюрлю-тюрлю болургъа боллукъду - эсленмегенден башлаб пеляхлыгъа дери. Кёбюсюне башха факторла бла къатыш келеди.

=== Цунами ===
Тенгиз джагъалада эмда айрымканлада суу басыу [[цунами]]лени ызларындан болургъа болады. Джер тебрениуден неда вулкандан кюч алгъан толкуънла джагъаланы басадыла. Быллай суу басыула [[Япония|Японияда]] эмда [[Шош океан]]ны башха айрымканларына тюбеучендиле. Кёлле бла богъазлада уллу джер тайыуладан сора да болады.

=== Тюбню кёлтюрюлюую ===
Сууланы саркъгъан орунларыны тюбю кёлтюрюуден да болургъа болады. Хар баргъан суу акъыртын акъыртын аягъында эмда дельтасына балчыкъны джыяды, ол процесс башланнгандан сора талай джылдан суу тёгерегин басаргъа болады, бу типли суу басыу эм къоркъуусузланы бирине саналады, заманында суу ызын ариулау, башланмагъанлай тохтатады.

=== Бедженлени суу алыу ===
Суу объектде болгъан беджен, башындан келген сууну кючюн, тюрлю-тюрлю чурумла бла (сёз ючюн, джер тебрениу) тыялмазча болса. Быллай суу къобуу бек кючлю болады, аллында тюбеген тыйгъычны ууатады, алай а заманлама бла къысха болады.

== Дагъыда къарагъыз ==
* [[Дунияны суу алыу]]
* [[Гидрология]]
* [[Къургъакълыкъ]]

== Белгилеуле ==
{{Белгиле}}
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Наводнения}}
* Водні ресурси: використання, охорона, відтворення, управління: підручник / А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Яцик, Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Грищенко, Л.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Волкова, І.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Пашенюк.&amp;nbsp;— К.: Генеза, 2007.&amp;nbsp;— 360 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-966-504-708-7
* ''Боярин М. В.'' [https://web.archive.org/web/20171013094612/http://esnuir.eenu.edu.ua/bitstream/123456789/11832/1/Hidroekolohiia.pdf Основи гідроекології: теорія й практика]: навч. посіб. / М.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Боярин, І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Нетробчук.&amp;nbsp;— Луцьк: Вежа-Друк, 2016.&amp;nbsp;— 365 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-966-2750-44-7
* Система протипаводкових заходів у басейні р. Боржава / В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Чіпак, Т.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Мельник.&amp;nbsp;— Рівне: Волин. обереги, 2008.&amp;nbsp;— 201 с. : іл., табл. ; 20&amp;nbsp;см.&amp;nbsp;— Бібліогр.: с. 162—174 (157 назв).&amp;nbsp;— 300 пр.&amp;nbsp;— ISBN 978-966-416-099-2
* ''O'Connor, Jim E. &amp; John E. Costa'' The World's Largest Floods, Past and Present: Their Causes and Magnitudes [Circular 1254].&amp;nbsp;— [[Вашингтон|Washington, D.C.]]: [[Міністерство внутрішніх справ США|U.S. Department of the Interior]], [[Геологічна служба США|U.S. Geological Survey]], 2004.
* ''Thompson, M.T.'' Historical Floods in [[Нова Англія|New England]]. [Geological Survey Water-Supply Paper 1779-M].&amp;nbsp;— [[Вашингтон|Washington, D.C.]]: United States Government Printing Office, 1964.
* ''Powell, W. Gabe'' [http://ecommons.txstate.edu/arp/296/ Identifying Land Use/Land Cover (LULC) Using National Agriculture Imagery Program (NAIP) Data as a Hydrologic Model Input for Local Flood Plain Management, Applied Research Project].&amp;nbsp;— Texas State University–San Marcos, 2009.


== Джибериуле ==
*[https://web.archive.org/web/20080511203441/http://www.sentex.net/~tcc/cfdb.html Эм уллу суу алыуланы юсюнден база (ингилиз тилде)]{{ref-en}}
* [http://nevariver.ru/flood.php Общая информация и хронология наводнений в Санкт-Петербурге на реке Неве]
* [https://web.archive.org/web/20170122185056/http://theecology.ru/interesting/samie-uzhasaushie-navodneniya-v-istorii Самые ужасающие наводнения в истории].
* «[https://web.archive.org/web/20131203021256/http://winmedia.kingcounty.gov/dnr/dnrp/FloodPSARussian.wmv Russian — King County Flood Safety Video].» () — King County Flood Control District, [[Кинг (округ, Вашингтон)|Округ Кинг]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Соединённые Штаты Америки|США]] — [https://www.youtube.com/watch?v=TKfTmMoee5E YouTube]

[[Категория: Табигъат]]
[[Категория:Суу]]
[[Категория: Табигъат палахла]]
[[Категория:Къоркъуулу болумла]]</text>
      <sha1>cifvkygwsdsnco8tzbayizyw1lx7gnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джер тебрениу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15889</id>
    <revision>
      <id>126122</id>
      <parentid>116804</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Литература */</comment>
      <origin>126122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43115" sha1="ou4bnd3x12diws4ej9kg4gxm8ggldj1" xml:space="preserve">[[Файл:Quake epicenters 1963-98.png|мини|Джер тебрениуле  (1963—1998)]]
'''Джер тебрениу''' — джер тюбю тебериуле эмда джер юсюню къалтырауу, тектоника плиталаны къымылдауу. Бусагъатдагъы къарамлагъа кёре джер тебрениу [[Джер|планетаны]] геология тюрлениулерин кёргюзеди. Джер тебрениуню тамал чуруму глобал [[Геология|геологиялыкъ]] эмда тектоникалыкъ кючле саналадыла, алай а алкъынчы аланы терен чурумун ангылаб бошамагъандыла. Джер тебрениулени асламысы [[Литосфера плита|тектоника плиталаны]] къыйырларында боладыла. Арт эки ёмюрде кючлю джер тебрениуле джер джюзюне чыкъгъан уллу джарылыуланы ачылыулары бла болгъаны эсленнгенди{{sfn|Непомнящий|2010|loc=С. [https://books.google.ru/books?id=V2PujSFRuXIC&amp;pg=PT12 12—13]}}. 

Хар джыл сайын приборла миллиондан артыкъ джер тебрениуню регистрация этеди. Осмакълау пунктланы саныны ёсюую, тинтген приборланы маджаллашыуу, эм ууакъ тебрениуню да, бек терендеги тебрениуню да билирча этгенди. 1900-чю джылланы аллында он джылны ичинде 7 эмда андан аслам [[Джер тебрениуню магнитудасы|магнитудасы]] болгъан 40 чакълы джер тебрениу белгилене эсе, XXI ёмюрде аллай болууланы саны 4500 чыгъады. Джер тебретиулени къууатларына кёре, ала кючлю, къарыусуз эмда [[микро джер тебрениуле]]ге юлешинедиле. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ridero.ru/books/katastrofy_vprirode_zemletryaseniya/|title=Катастрофы в природе: землетрясения - Батыр Каррыев - Ridero|publisher=ridero.ru|accessdate=2016-03-10|archive-date=2018-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724155832/https://ridero.ru/books/katastrofy_vprirode_zemletryaseniya/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Джер тебрениуледен титиреу [[Сейсмик толкъун|сейсмик толкъун]] сыфат бла бериледи. Джер тебрениу эмда аны бла байламлы болууланы [[сейсмология]] тинтеди,  тинтиулери бу бёлюмледе барады:
* Джер тебрениуню табигъатын тинтиу: нек, къалай эмда къайда болады.
* Джер тебрениулени юсюнден билимлени хайырланыб, чыдамлы мекямла эмда башха конструкцияла ишлеу нюзюрлю, прогнозла салыу.
* Джер къайнакъланы тинтиу эмда джараулу къазма къайнакъланы джер тебрениуледен толкъунланы эмда адам къолу бла этилген сейсмика толкъунланы хайырланыб тинтиу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ridero.ru/books/katastrofy_vprirode_zemletryaseniya/|title=Катастрофы в природе: землетрясения - Батыр Каррыев - Ridero|publisher=ridero.ru|accessdate=2016-03-04|archive-date=2018-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724155832/https://ridero.ru/books/katastrofy_vprirode_zemletryaseniya/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ачыкълау ==

Джер тебрениуле, берген зараутлыклары бла белгилидиле. Мекямланы оюлуу джерни титиреую бла неда тенгиз тюбюнде сейсмик къымылдауладан сора чыкъгъан толкъунла бла болады. Оюлууну зарауатлыгъы, джер тебреннген бёлгеде мекямланы къаллай болгъанына байламлыды, артыкъсыз да, Джерни сейсмик актив бёлгелеринде бек джайылгъан, саз топракъдан этилген юйледиле, юлгюге, [[Гуатемала]]да болгъан [[Гуатемалада джер тебрениу (1979)|джер тебрениу]]{{sfn|Гир, Шах|1988|с=60}}.

Джер тебрениуле, къууаты джер тюбюнден келсе да, кёбюсюне джер юсюндеги мекямла бла инфраструктураны ояды, джер тюбюндеги къурулушла уллу заран кёрмеучендиле (тоннелле д. а. к.).  Аны чуруму, джер юсю сейсмик толкъунла, тюбюндегиледен грунтланы басымлылыгъы аз болгъаны эмда сууландыгъы себебли джумушагъаны ючюн, кючлю боладыла. Терендеги къатламла, башындан да басым болгъаны себебли джумушаугъа иги тиреледиле, аны бла бирге тебрениуде къатла тебедиле къурулушла да ала бла бирге тебедиле, джер юсюндеги къурулушлада уа тебген джер тамалларын джыртады неда джарады. Джер тюбю къурулушла кеслери сау къалсала да, аланы чыгъыулары оюлургъа боладыла, электрокъууат тыйылгъаны себебли, джер тюбюндеги сууланы къоратха насосла тохтаб, суу басыу къоркъуу барды&lt;ref name=&quot;Kolymbas,2008&quot;&gt;{{книга|язык=en |автор=Kolymbas |автор имя=D. |часть=Earthquake effects on tunnels |заглавие=Tunnelling and Tunnel Mechanics |подзаголовок=A Rational Approach to Tunnelling |год=2008 |издательство=Springer |место=Berlin |место2=Heidelberg |pages=337–339 |doi=10.1007/3-540-28500-8_18 |isbn=978-3-540-25196-5 |isbn2=978-3-540-28500-7 }}&lt;/ref&gt;.

Джер тюб къурулушланы сакъланнганларыны юлгюсюне,  [[1971-чи джылда Сан-Фернандода джер тебрениу|1971-чи джылда Сан-Фернандо ёзенде джер тебрени]]у болгъанды, 6,7 магнитудалы тебрениуде [[Лос-Анджелес]] кючлю оюлгъанды, ала а 7 метрлик диаметри болгъан метро тоннеллеге заран берилмегенди, рельса джолла огъунакъ къаймай хайырланырча халда къалгъандыла, ала бла ишчиле 6 км. къарангылыкъда техника бла джюрюгендиле&lt;ref name=&quot;Kolymbas,2008&quot; /&gt;.

Джер тебрениулени кёбюсю джер къабукъдан 30-40 теренликде къураладыла{{sfn|Эйби|1982|с=42}}. Эм актив зонала — [[Шош океан вулкан тогъай|Шош океан беллик]], [[Шош океан|Шош океанны]] бютеу джагъасыны ызы бла барады (Джер джюзюнде джер тебрениулени 90 % чакълысы) эмда [[Джерле арасы тенгиз джыйрыкълы беллик|Альп беллик]], ол [[Индонезия|Индонезиядан]]  [[Джерле арасы тенгиз|Джерле арасы тенгизге]] дери созулады (5—6 % ). {{sfn|Гир, Шах|1988|с=27—28}}{{sfn|Эйби|1982|с=107, 115}}.

Джер тебрениуле къая оюулуула эмда джер тайыула бла да болургъа боллукъду, алай а аланы кючлери къарыусузду эмда локал халлары барды.

Вулканлыкъ джер тебрениуле — [[Вулкан|вулканланы]] теренликлеринде уллу басымлыкъ себебли болгъан титиреуледен чыкъгъан тебрениуледиле. Аллай джер тебрениулени чуруму [[лава]], [[вулкан газла]]дыла. Быллай джер тебрениуле кючлю болмайдыла, алай а кёб заманны барыргъа боладыла - ыйыкъла, айла. Алай болса да быллай джер тебрениуле адамлагъа къоркъуу бермейдиле. 
Джер тебрениуню баш чуруму [[Литосфера|литосфераны]]ны бёлгесини терк тебиуюдю.

Илму классландырыугъа кёре, джер тебрениулени теренликлерине кёре 3 къауумгъа юлешедиле:
* «нормал» — 34—70 км,
* «аралыкъ» — 300 км дери,
* «терен фокуслу» — 300 аслам км.

=== Сейсмик толкъунла эмда аланы ёлчелеу ===
{{баш статья|Сейсмология}}
[[Геология сыныу|Сыныуну]] узунлугъу бла магъаданланы [[Тайыуну ышылыу кючю|тайыууну]] аллында [[ышылыу]] тыяды. Ол себебден, къымылдау берген къууат, къаты кючениуге себеб болады. Кючениу, ышылыу кючден къарыулу болуб, критик нохтагъа келсе, магъаданла джыртыладыла эмда бир-бирлеринден таядыла; джыйылыб тургъан къууат, бош болуб джер башыны толкъунлу титиреуюне себеб болады, аннга джер тебрениу дейдиле. Джер тебрениуле [[Джыйрыкъ къуралыу|магъаданланы джыйырыкъ этген буршулауда]] да боладыла. Ол заманда кючениуню кючю магъаданланы къатылыкъларындан кючлю болады да, ала ууаладыла, аны бла джарылыу къуралады.
[[Файл:Fault types.svg|мини]]
[[Сейсмическаяк толкъун|Сейсмик толкъунла]] - джер тебрениуле бла джаратылгъан, таууш толкъунла кибик ёзекден бютеу джанына да джайылгъан  толкъунладыла. Магъаданланы къымылдауу бла башлагъан нохтагъа ''фокус'', ''ёзек'' неда ''[[гипоцентр]]'' дейдиле, джерни юсюндеги, ёзекни башындагъы нохтагъа уа — джер тебрениуню ''[[эпицентр]]и'' дейдиле. Ургъан толкъунла ёзекден бютеу джерлеге джайыладыла, не къадар узакълашсала, ол къадар къарыусуз боладыла.

Сейсмик толкъунланы терклиги 10 км/с дери болады.

[[Файл:Kinemetrics seismograph.jpg|thumb|200px|[[Сейсмограф]]]]
Сейсмик толкъунланы эслерге эмда регистрация этерге энчи приборла — [[сейсмограф]]ла хайырландырадыла. Сейсмографны кёбюсюне пружина бла бегиген джюгю барды, джер тебрениуюде джюк къымылдамай турады, прибор аннга кёре тайгъан этеди. Бир къауум сейсмографла горизонтал къымылдаугъа, башхала уа вертикал къымылдаугъа сезимли боладыла. Толкъунла къагъыт тасмада титиреген къалам бла регистрация этиледиле. Бусагъатда къагъыт тасмасыз электрон сейсмографла да бардыла.

Эпицентрге джууукъда тебрениуле асыры кючлю болгъаны себебли регистрация этмезча болургъа боллукъдула, ол заманда  [[акселерограф]]ла хайырланадыла, ала грунтну къымылдаун регистрация этедиле{{sfn|Гир, Шах|1988|с=100—101}}.
; Сейсмик  толкъунланы типлери
Сейсмик толкъунла 3 тюрлю боладыла:
* ''Къысылыу толкъунла'', неда узунлугъуна баргъан сейсмик толкъунла (''биринчи''; P-толкъунла). Магъаданланы кесекчиклерини ичлери бла ётюб чайкъалыуларына себеб боладыла. Къысылыу толкъунланы джайылыу терклилери тебиу толкъунланы теркликлери, ичи бла  баргъан тау магъаданны ичиндеги таууш теркликге тенгди. Р-толкъунланы къысхалыгъы 15 Гц эмда аслам болса, адам къулакъ джер тюбю гууулдау неда дынгырдауча эшитирге болады.
* ''Тебиуню толкъунлары'', неда кёнделен сейсмик толкъунла (''экинчи''; S-толкъунла). Магъадан кесекчилени толкъунну джайылгъаныны кёнделенине чайкъатады.
* ''Узун'' неда [[Джер юсю акустик толкъунла]] (L-толкъунла). Ала эм уллу оюулуула келтиредиле. Джер юсюню узунлугъу бла джайыладыла. Эки тюрлю толкъунну къатышыдыла:горизантал юсде кёнделен чайкъалыулары бла [[Лавны толкъунлары]] (L&lt;sub&gt;Q&lt;/sub&gt;) эмда толкъунну джайылгъан табасына кёре эллипсле бла аллына-ёргеге-ызына-энишгеге чайкъалыулары бла [[Рэлейни толкъунлары]] (L&lt;sub&gt;R&lt;/sub&gt;) {{sfn|Эйби|1982|б=42}}. Литосфераны ишлемине, джер тебрениуню ёзегини параметрлерине байламлы белгили шартлада, сейсмик толкъунла минг километр аралыкъгъа дери джайылыргъа боллукъдула, сёз ючюн, Каспий тенгизни бассейнинде 2000-чи джылда, Охотск тенгизде 2013-чи джылда джер тебрениуле эмда башхала.

=== Кючлю джер тебрениуледе болгъан процессле ===
[[Файл:20110311Houshu.ogv|thumb|left| [[Шош океан|Шош океанда]] цунами толкъунланы джайылыуу, [[Японияда джер тебрениу (2011)]]|234x234px]]
Джер тебрениу тебериуден башланады, андан сора Джерни теренинде тау магъаданланы джыртылыулары эмда тебиулери башланады. Алайына джер тебрениуню ёзеги неда [[гипоцентр]]и дейдиле. Асламысы бла аны теренлиги 100 км. кёб болмайды, алай а бир-бирде 700 км. дери барыргъа болады. Ёзекни теренлигине кёре  нормал (70—80 км), аралыкъ (80—300 км), терен (300 км аслам) джер тебрениуле айырадыла&lt;ref&gt;Геологический словарь — М.: Недра, 1973&lt;/ref&gt;.

Бир-бирде джарылыуну эки джанындагъы джер къатламала бир-бирине келедиле, бир-бирде джарылыуну бир джаны энишге тюшюб, алашалыкъла къураладыла. Суу ызланы юсю бла баргъан джерледе [[Чучхур|чучхурла]] къураладыла. [[Дорбун]] башла джарылыб оюуладыла. Бир-бирде аллай алашалыкъла суу бла толуб, кёлле къуралыргъа да боладыла. Джер тебрениуле сыртладагъы хыре топракъланы тайдырыб оюулуулагъа эмда [[Джер тайыу|джер тайыугъа]] чурум боладыла, джерни хыбылланыуу да тюберге болады{{sfn|Гир, Шах|1988|с=52—56}}. [[1906 джыл|1906-чы джылда]] [[Калифорнияда джер тебрениу (1906)|Калифорнияда джер тебрениуде]] 477 километр узунлукъда джер бир-биринден 6-8,5 метрге тайгъанды&lt;ref&gt;[http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/howlong.php How long was the 1906 rupture?] {{Wayback|url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/howlong.php |date=20130528053119 }} USGS Earthquake Hazards Program&lt;/ref&gt;.

''Суу тюбю джер тебрениуле'' ([[Тенгиз тебрениу]]) тенгиз тюбню терк тайыуу бла (кёлтюрлюую неда тюшюую) суу къатламаны кючюндюрюб, узун толкъунланы - [[цунами]]ни джаратылыууна чурум болады. Цунамиле джер тебрениу къаллай кюч бла болса, аллай кючде къураладыла, алай бла магнитудасы 7-ден аслам болса уллу цунамиле къураладыла.

== Джер тебрениулени кючлери бла ауурлукъларын ёлчелеу ==
Джер тебрениулеге багъа берир эмда тенглешдирир ючюн магнитудаланы (сёз ючюн Рихтерни шкаласы) эмда интенсивликни шкалаларын хайырландырадыла 

=== Магнитудаланы шкаласы. Рихтерни шкаласы ===
Магнитудаланы шкаласы джер тебрениулени байламлы шарты болгъан ёлчелеуюдю. Талай тюрлю магнитуда болады, ол себебден магнитудаланы шкалалары да талайдыла:
* локал магнитуда (Ml);
* юс толкъунла бла айгъакъланнган магнитуда (Ms);
* къалын толкъунла бла айгъакъланнган магнитуда (Mb);
* моментли магнитуда (Mw)

Джер тебрениуню къууатын ёлчелеген эм белгили эмда бек хайырланыучу  [[Джер тебрениуню магнитудасы|Рихтерни магнитудала шкаласы]] болуб тургъанды. Бу шкалагъа кёре, биримге магнитуданы уллайыууна, 32-къатлыкъ сейсмик къууатны ёсюуюдю. 2 магнитудалы джер тебрениуле иги ангыламазчадыла, 7 магнитуда уа уллу территориялагъа джайылгъан оюучу джер тебрениулени тюб чегиди. 2002-чи джылдан башлаб [[АБШ-ны геология къуллугъу]] кючлю джер тебрениулеге моментли магнитуданы хайырланадыла.
1970-1980-чы джыллада тарихде эм уллу джер тебрениулеге 1906-чы джылда болгъан [[Эквадор-Колумбия джер тебрениу (1906)|Эквадор-Колумбия джер тебрениу]] бла  1933-чю джылда [[Санрику джер тебрениу (1933)|Санрику джер тебрениу]] саналгъандыла, экисини да Ml=8,9 болгъанды.{{sfn|Гир, Шах|1988|с=96}}{{sfn|Эйби|1982|с=253—254}} 21-чи ёмюрню башындан эсе уа аллайгъа [[Уллу Чили джер тебрениу]] саналады Mw=9,5&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30#executive |title=M 9.5 — Bio-Bio, Chile |access-date=2018-08-17 |archive-date=2018-01-11 |archive-url=https://archive.today/20180111055103/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30%23executive#executive |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, тогда как его Ml=8,4-8,5{{sfn|Гир, Шах|1988|с=96}}{{sfn|Эйби|1982|с=255}}.

Джер тебрениулени интенсивлигине магнитуда бла багъа берилалмайды, джерлешген районлада оюулуулагъа кёре багъа бичиледи.

=== Интенсивликни шкаласы ===
{{баш статья|Джер тебрениуню къатылыгъы}}
Интенсивлик джер тебрениуню кючлюлюк шартларын кёргюзеди, джер тебрениуню джер юсюне, адамлагъа, джаныуарлагъа, джер тебреннген джерде табигъат эмда адам ишлеген къурулушлагъа къаллай ауурлукъ бергенине багъа бичеди. Дунияда талай интенсивлик шкала хайырланады:
* [[Европа Бирлик|Европа Бирликде]] — [[европа макросейсмик шкала]] (EMS),
* Россияда — [[Медведев — Шпонхойер — Карникни шкаласы]] ,
* Японияда — [[Япон метеорология агентликни шкаласы]] (Shindo),
* АБШ-да — тюзетилген [[Меркаллини шкаласы]] (MM):

Джер тебрениуню интенсивлигине кёре ортакъ шкаланы кёргюзюмлери:
* 1 балл (''сезилмеген'') — къуру приборла бла эсленеди;
* 2 балл (''бек къарыусуз'') — бек сезимли юй джаныуарла эмда мекямланы баш къабатларында джашагъан адамла ангылайдыла;
* 3 балл (''къарыусуз'') — бир къауум мекямланы ичинде, уллу мешинадан титиреуча ангыланады;
* 4 балл (''орта'') — джер тебрениуню кёб адам эслейди; терезеле, эшикле таууш этиб титирерге боллукъдула;
* 5 балл (''кючлюге джетген'') — тагъылгъан затланы чайкъалыуу, терезе миялаланы зынгырдауу, къабыргъадан бояуну агъыуу;
* 6 балл (''кючлю'') — мекямлагъа бек уллу болмаса да заран бериледи: штукатуркада, печледе джарылыула, д. а. к.;
* 7 балл (''бек кючлю'') — мекямлагъа уллу заран; къабыргъалада ингичге джарылгъанла, оджакълада оюулуу, мылы джерде джарылгъанла;
* 8 балл (''ойгъан'') — мекямлада оюулуула: къабыргъалада уллу джарылгъанла, шорбатланы, оджакъланы оюулуу. Джер тайыула эмда тау сырталада талай сантиметр кенгликде джарылгъанла;
* 9 балл (''талкъ этген'') — бир къауум мекямланы толусу бла оюулуу, къабыргъаланы, юй башланы чачылыуу. Таулада таш оюулуула, джер тайыула. Джарылыуну терклиги 2 см/с джетерге боллукъду;
* 10 балл (''къурутхан'') — кёб мекямны оюулууу; башхалада кючлю заран. Джерде джарылыууну кенглиги 1 метрге дери, джер тебиуле. Ёзенледе джер тебиуле бла къая оюулуула ючюн кёлле къураладыла;
* 11 балл (''палахлы'') — Джер джюзюнде кёб джарылгъанла, таулада уллу къая оюулуула. Мекямланы асламысы оюулады;
* 12 балл (''кючлю палах'') — Уллу ёлчемде рельефни тюрлениую. Уллу къая оюулуула эмда джер тебиуле, мекямланы асламысы джер бла тенг болады.

== Джер тебрениулени башха тюрлюлери ==

=== Вулканлыкъ ===
Вулканлыкъ джер тебрениуле —[[вулкан]]ны теренинден уллу кюченюуден болгъан джер тебрениуледиле. Аланы чурумлары уа - тюбюнден Джерни башына теберген лава бла вулкан газладыла. Бу типли джер тебрениуле къарыусуз боладыла, алай а кёб заманны барыргъа боллукъдула - ыйыкъла бла айла. Алай болса да адамлагъа къоркъуу болмайды. Аны бла бирге быллай джер тебрениуле вулканны къозгъаллыгъыны ышаныдыла.

=== Тектоника эмда техноген ===
Тектоника джер тебрениуле тау плиталаны неда океан эмда континент платформаланы бир-бирлерине тирелиую бла боладыла. Быллай тирелиуледен таула неда батыула къураладыла.

Адамны къолу бла джер тебрениуле болургъа боладыла, сёз ючюн, суу джыйылгъан джерлени ишлеген джерледе тектоник активлик кючлю болады, джер тебрениулени къызыулугъу да ёседи. Аны чуруму, джыйылгъан джерде суу кесини ауурлугъу бла [[Тау магъадан|тау магъаданлада]] басым ёседи, алайсыз да суу болгъан джерленинде да басым уллу болады, басылгъаны себебли магъадандан суу сингиб ётеди, эмда ташланы къатылыкъларын бузады. Джыйылгъан кючениу кесине чыгъыш излеб, магъадан къатланы къымылдатады.
Ушаш болуула нефть бла газны чыгъарыуда да боладыла. Аллай 8 баллыкъ джер тебрениу Кузбассда да болгъады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kuzpress.ru/ecology/25-06-2018/60995.html |title=Землетрясение на Бачатском было восьмибалльным |access-date=2020-05-05 |archive-date=2020-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218202957/http://www.kuzpress.ru/ecology/25-06-2018/60995.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Нефть неда газ чыгъарылгъан тешикле бош къалмаз ючюн, кереклиден артыкъ басым бла суу къуюлса, ол суу тау магъаданланы тешикчилерине кириб ичинден басымны уллу этеди. Аллай джер тебрениуледен эм уллуланы бири 1967-чи джыл [[Денвер|Денверни]] къатында болгъанды, анда суу 3 километрлик тешиклеге басым бла берилгенди, джер тебрениуню магнитудасы 5,2 чыкъгъанды {{sfn|Гир, Шах|1988|с=42}}.

=== Оюулуудан джер тебрениуле ===
Аны тышында къая оюулуудан эмда джер тебиуден да джер тебрениуле болургъа боладыла, ала локал боладыла эмда кючлери да гитче болады.

Джер тюбю сууланы кючлери бла къуралгъан джер тюбю бошлукъла бла байламлыдыла. Ол заманда джерни башындагъы джер къатлам тюбюне тюшюб джер титиреу болады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://geographyofrussia.com/zemletryasenie |title=Физическая география |access-date=2017-04-23 |archive-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424090114/https://geographyofrussia.com/zemletryasenie/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Адам къолу бла этилген ===
{{баш статья|Тектоникалыкъ сауут}}
Джер тебрениулени адам къолу бла иш этиб да этилирге болады: сёз ючюн, уллу ёлчемде атылыучу затны неда джер тюбю [[Ядролу сауут|ядролу сауутну]] ([[Тектоникалыкъ сауут|тектоникалыкъ сауут]]) атылтыуу бла. Быллай джер тебрениуле атылтхан затны санына байламлыдыла. Сёз ючюн 1961-чи джылны 30-чу октябрында [[Совет Социалист Республикаланы Союзу|СССР-де]] [[Термоядролу сауут|термоядролу бомбаны]] сынауунда, уруу толкъун джаратхан сейсмик толкъун джер тобну юч кере тёгерегине айланнганды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vniief.ru/about/history/nextresearch/|title=Дальнейшие разработки ядерного оружия|website=www.vniief.ru|access-date=2021-04-01|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726162756/http://www.vniief.ru/about/History/nextresearch/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Прогноз этиу ==

Джыйрманчы ёмюрню аягъына, белгили кюнбатыш сейсмологланы къаууму дебатла башлагъандыла&lt;ref name=&quot;debates&quot;&gt;[http://www.nature.com/nature/debates/earthquake/equake_frameset.html Is the reliable prediction of individual earthquakes a realistic scientific goal?] {{Wayback|url=http://www.nature.com/nature/debates/earthquake/equake_frameset.html |date=20090117004450 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, баш соруу &quot; Айры джер тебрениулени толгъан прогнозу, керти илму нюзюр болургъа боллукъмуду?&quot; Сюзюуге къошулгъанланы барсы да, бир къауум соруулада бираз айрылсала да, орталыкъ оюумгъа келгендиле:
# эвакуация плограммаланы планларча айры джер тебрениулени детерминист прогнозу болурча тюлдю;
# болгъан сейсмик къоркъууну, процессни физикасы эмда сынамланы материалларында тамалланнган бир къауум прогноз формала ышанырчадыла.

Ёлчелеулени кескинликлери эмда сейсмик процессни алкъын болмагъан физика-мамтематикалыкъ модели джетерча кескинлик бла джер къабукъну къалайында эмда къачан оюулуб башларын билир амал берселе да, боллукъ джер тебрениуню магнитудасы билинмейди. Аны чуруму, джер тебрениуню къайтарылыууну графигин кёргюзген &quot;бютеу&quot; сейсмик моделлени ичинде къайсы болса да стохастик генератор барды, ол бу моделледе, болургъа боллукъ терминле бла ачыкъланнган динамикалыкъ хаос къурайды. Толуракъ стохастикликни къайнагъын былай ангылатыргъа боллукъду - Джер тебрениуню заманында джайылгъан оюу фронт бек деменгили бёлгеге джетсин. Бу бёлге чачылыб чачылмазлыгъындан джер тебрениуню магнитудасыны кючю тюрленникди. Сёз ючюн, оюулуу фронт, ол бёлгени чачыб ётсе, джер тебрениу халекли боллукъду, ёталмаса боллукъ тюлдю. Ахыры бёлгени деменгилилигине байламлыды: белгили бир мардадан гитче эсе, оюулуу биринчи сценарий бла барлыкъды, алай болмаса -экинчи бла. Алай бла &quot;[[Гёбелекке эффект|гёбелекке эффект]]&quot; джаратылады: деменгилиликде неда кючениулюкледе адаргы башхалыкъ макроскопиялыкъ эсеблеге келтиреди, ала детерминистлик мадарла бла прогноз этерча тюлдюле, нек десек башхалкълары ёлчелеулени кескинлигинден эсе гитчедиле. Билинмеген, къоркъуусуз болургъа боллукъ магнитудасы бла джер тебрениуню прогноз этиу практикалыкъ магъана тутмайды.

Алай болса да къытайлы алимле джер тебрениулени прогнозларында уллу джетишимлеге джетгеннге ушагъандыла - талай джылны ичинде джер юсню джамбашлыгъын, грунт сууланы дараджасын эмда тау магъаданлада радон газны санын мониторинг этгендиле. Тинтиучюлени оюумларына кёре бютеу бу параметрле, чакълада тюрлениулени тышында, джер тебрениуню аллы бла талай ыйыкъдан терк тюрленирге керек болгъандыла. Алай бла Хайчэнде 1975-чи джылны 4-чю февралында уллу джер тебрениу прогноз этилгенди:къытай властла адамлагъа юйлеринден кетерлерине чакъыргъандыла, алай бла кёб къоранч болмай къутулулгъанды{{sfn|Эйби|1982|с=147, 256}}. Алай болса да, [[1976 джыл|1976-чы джылны]] 27-чи июлунда, алимле аллындан кёралмагъан [[таншань джер тебрениу]] болады (Рихтерге кёре 8,2), анда 650 минг адам къурман болады, ол тинтиу тарихде эм уллу джер тебрениулени бириди.

== Тарихде ==
Джер тебрениуле адам улуну тарихинде эм уллу зараутлыкъла келтирген пелахланы бириди, тарихде джазыулу шагъатлыкъла 11-12 ёмюрледен алгъа джокъдула, алай а анда алгъа болгъан джер тебрениулени шагъатлыкълары геология анализ бла да белгиленедиле.
Аланы ичинде эм кёб къоранч берген джер тебрениени ичинде&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://naturalworldisasters.com/the-worst-earthquakes-in-history/|title=The Worst Earthquakes In History|website=NWD|date=2020-11-30|accessdate=2021-02-17|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201142150/https://naturalworldisasters.com/the-worst-earthquakes-in-history/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[1290 джыл|1290 дж.]] Бохайвань богъазны къатында ([[Къытай]]) 100 минг адам чакълы бир къурманболгъаны,
* [[1556 джыл|1556-чы]] дж. [[Шэньсиде джер тебрениу|Шэньси провинцияда]] — 850 минг адам,
* [[1737 джыл|1737 дж.]] [[Калькутта|Калькуттада]] ([[Индия]]) — 300 минг адам,
* [[1908 джыл|1908 дж.]] [[Мессинана джер тебрениу|Мессинада]] ([[Италия]]) — 120 минг адам,
* [[1923 джыл|1923-чю]] дж. в [[Кантода уллу джер тебрениу|Токио]] — 143 минг адам,
* [[1976 джыл|1976-чы дж.]] [[Таншанда джер тебрениу|Таншанда]] (Къытай) — 240 минг чакълы адам,
* [[1988 джыл|1988-чи дж.]] г. в [[Эрменде джер тебрениу (1988)|Эрменде]] 25 минг чакълы адам,
* [[1999 джыл|1999-чу дж.]] [[Тюрк|Тюркде]] — 40 минг чакълы адам,
* [[2001 джыл|2001-чи дж.]] г. [[Индия|Индияда]] — 30 минг чакълы адам,
* [[2023 джыл|2023-чю дж.]] [[Тюрк]] бла [[Сирия|Сирияда]] -80 минг чакълы бир адам.

== Белгиле ==

{{Белгиле}}

== Литература ==

* {{книга
|автор        = [[Баньковский, Лев Владимирович|Баньковский Л. В.]]
|часть        = 1
|заглавие     = Опасные ситуации природного характера: Учебно-методическое пособие
|оригинал =
|ссылка       = http://issuu.com/bonikowski/docs/dangerous_situations_naturals_chara_05122b3ec98cd7
|ответственный =
|издание      = 2-е
|место        = Соликамск
|издательство = РИО ГОУ ВПО «СГПИ»
|год          = 2008
|том =
|страницы     = 49—55
|страниц      = 230
|серия =
|ref =
|isbn         = 5-89469-002-1
|тираж =
}}
* ''Болт Б. А.'' Землетрясения. М.: Мир, 1981. 256 с.
* {{книга|автор=Гир Дж., Шах Х.|заглавие=Зыбкая твердь: Что такое землетрясение и как к нему подготовиться|ответственный=Пер. с англ. д-ра физ.-мат. наук Н. В. Шебалина|оригинал=Terra Non Firma. Understanding and Preparing for Earthquakes|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1988|место=М.|страниц=220|тираж=63000|ref=Гир, Шах}}
* ''Завьялов А. Д.'' Среднесрочный прогноз землетрясений: основы, методика, реализация. // М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2006, 254 с.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Землетрясения}}
* Землетрясения в СССР. М.: Наука, 1990. 323 с.
* ''Зубков С. И.'' Предвестники землетрясений. // М.: ОИФЗ РАН. 2002, 140 с.
* ''Каррыев Б. С.'' Катастрофы в природе: Землетрясения. RIDERO. 2016
* ''Каррыев Б. С.'' Вот пришло землетрясение. SIBIS. 2009
* {{китаб|заглавие=Катастрофы и катаклизмы|ответственный=Сост. Н. Непомнящий, М. Курушин|место=М.|издательство=ОЛМА Медия Групп|год=2010|страниц=256|ссылка=https://books.google.ru/books?id=V2PujSFRuXIC|isbn=978-5-373-03008-3|ref=Непомнящий}}
* ''Мячкин В. И.'' Процессы подготовки землетрясения. М.: Наука, 1978. 232 с.
* ''Моги К.'' Предсказание землетрясений. М.: Мир, 1988. 382 с.
* ''Мушкетов И. В.'' [https://web.archive.org/web/20211020190030/https://lib.rgo.ru/1383/katalog-zemletryasenij-rossijskoj-imperii/ Каталог землетрясений в Российской империи. 1867—1916] — СПб.
* ''Огаджанов В. А.'' О проявлениях сейсмичности в Поволжье после сильных землетрясений в бассейне Каспийского моря. Физика Земли. 2002. № 4
* ''Рихтер Ч. Ф.'' Элементарная сейсмология. М., 1963* ''Рихтер Ч. Ф.'' Элементарная сейсмология. М., 1963
* ''Рикитаке Т.'' Предсказание землетрясений. М., 1975.
* ''Соболев Г. А.'' Основы прогноза землетрясений. М.: Наука, 1993. 312 с.
* {{книга|автор=Эйби Дж. А.|заглавие=Землетрясения|оригинал=Earthquakes|издательство=[[Недра (издательство)|Недра]]|место=М.|год=1982|тираж=50000|ref=Эйби}}
* ''Юнга С. Л.'' Методы и результаты изучения сейсмотектонических деформаций. М.: Наука, 1990. 191 с.

[[Категория: Табигъат]]
[[Категория: Табигъат палахла]]
[[Категория: Джер тебрениуле]]
[[Категория:Къоркъуулу болумла]]</text>
      <sha1>ou4bnd3x12diws4ej9kg4gxm8ggldj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёлет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19518</id>
    <revision>
      <id>126115</id>
      <parentid>126102</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери */</comment>
      <origin>126115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21580" sha1="ev0yy4udco0ga9luwup2dnfflmtrlsk" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Крупнейшие эпидемии ==
{{Основная статья|Пандемия}}
{{см. также|Пандемии чумы}}
* «[[Юстинианова чума]]» ([[551]]—[[580]]), которая возникла в [[Византийская империя|Восточной Римской империи]] и охватила весь [[Ближний Восток]]. От этой эпидемии погибло около 100 млн человек.
* «[[Чёрная смерть]]» — эпидемия как [[Бубонная чума|бубонной]], так и лёгочной [[Чума|чумы]], прокатившаяся по [[Средние века|средневековой]] [[Европа|Европе]] в XIV веке. Унесла жизни 100—200 миллионов человек.
* «[[Испанский грипп]]» («испанка») — в результате эпидемии после [[Первая мировая война|Первой мировой войны]] было заражено более 550 млн человек, или 30 % [[Население Земли|населения планеты]]&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Умерло приблизительно 50—100 млн человек, или 2,7—5,3 % населения Земли&lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, что позволяет считать эту эпидемию одной из наиболее масштабных катастроф в истории человечества&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Таким образом, летальность среди заражённых составила 10—20 %.
* «[[Пандемия COVID-19]]» — [[пандемия]] из-за распространения [[Коронавирусы|коронавируса]] [[SARS-CoV-2]]&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вспышка заболеваемости вирусом впервые была зафиксирована в [[Ухань|Ухане]], [[Китай]], в декабре 2019 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 30 января 2020 года [[Всемирная организация здравоохранения]] (ВОЗ) объявила эту вспышку [[Чрезвычайная ситуация в области общественного здравоохранения, имеющая международное значение|чрезвычайной ситуацией в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение]], а 11 марта — [[Пандемия|пандемией]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. По состоянию на январь 2025 года зарегистрировано свыше 777 миллионов случаев заболевания по всему миру&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, что делает пандемию COVID-19 [[Список эпидемий и пандемий|одной из самых смертоносных в истории]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.


{{Эпидемиология}}

== Эпидемии с невыясненной [[Этиология|этиологией]] ==
Инфекционные агенты некоторых эпидемий остались невыясненными: например, нет достоверных сведений о возбудителе прокатившейся по Европе в XVI веке волне болезни, получившей название «английская потливая горячка», или «[[английский пот]]»&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== См. также ==

* [[Список эпидемий и пандемий]]
* [[Психические эпидемии]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>ev0yy4udco0ga9luwup2dnfflmtrlsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126116</id>
      <parentid>126115</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крупнейшие эпидемии */</comment>
      <origin>126116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21111" sha1="00o4df1cwvnq1vawyfwl552uzn4apu2" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмелери|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.


{{Эпидемиология}}

== Эпидемии с невыясненной [[Этиология|этиологией]] ==
Инфекционные агенты некоторых эпидемий остались невыясненными: например, нет достоверных сведений о возбудителе прокатившейся по Европе в XVI веке волне болезни, получившей название «английская потливая горячка», или «[[английский пот]]»&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== См. также ==

* [[Список эпидемий и пандемий]]
* [[Психические эпидемии]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>00o4df1cwvnq1vawyfwl552uzn4apu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126117</id>
      <parentid>126116</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эм уллу эпидемияла */</comment>
      <origin>126117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22665" sha1="2y6frpdskkz6vhea2o096w1pf8rrowj" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмелери|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.
== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла

== Эпидемии с невыясненной [[Этиология|этиологией]] ==
Инфекционные агенты некоторых эпидемий остались невыясненными: например, нет достоверных сведений о возбудителе прокатившейся по Европе в XVI веке волне болезни, получившей название «английская потливая горячка», или «[[английский пот]]»&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== См. также ==

* [[Список эпидемий и пандемий]]
* [[Психические эпидемии]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>2y6frpdskkz6vhea2o096w1pf8rrowj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126118</id>
      <parentid>126117</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эпидемии с невыясненной этиологией */</comment>
      <origin>126118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22640" sha1="npctc6md3537pbygmyfell8qr6gsj26" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмелери|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.
== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла

== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== См. также ==

* [[Список эпидемий и пандемий]]
* [[Психические эпидемии]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>npctc6md3537pbygmyfell8qr6gsj26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126119</id>
      <parentid>126118</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* См. также */</comment>
      <origin>126119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22649" sha1="905m2i3vsxaliyz9tcase6vqinu2t6j" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмелери|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.
== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла

== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== Дагъыда къара ==

* [[Список эпидемий и пандемий]]
* [[Психические эпидемии]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>905m2i3vsxaliyz9tcase6vqinu2t6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126120</id>
      <parentid>126119</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дагъыда къара */</comment>
      <origin>126120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22665" sha1="0uluwd5m6dp569kr2y5u1dzv5z9aiia" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмелери|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.
== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла

== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== Дагъыда къара ==

* [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси]]
* [[Психика эпидемияла]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>0uluwd5m6dp569kr2y5u1dzv5z9aiia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126121</id>
      <parentid>126120</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эм уллу эпидемияла */</comment>
      <origin>126121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22662" sha1="stbwu7ht3ygm6jc6dppr1aifod1brje" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.

== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла

== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== Дагъыда къара ==

* [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси]]
* [[Психика эпидемияла]]

== Примечания ==
{{примечания|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисловарь=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}

{{Библиоинформация}}
{{^v}}
{{Стихийные бедствия}}
{{Экология}}

[[Категория:Эпидемии| ]]
[[Категория:Чрезвычайные ситуации]]

== Механизмы передачи возбудителя инфекции ==
{{also|Суперраспространитель}}
В зависимости от характера заболевания основными [[Механизм передачи возбудителя инфекции|механизмами передачи возбудителя инфекции]] во время эпидемии могут быть:
* фекально-оральный (реализуется через водный, пищевой или контактно-бытовой путь) (например, при [[Дизентерия|дизентерии]] и [[Брюшной тиф|брюшном тифе]]);
* воздушно-капельный (например, при [[грипп]]е);
* [[Трансмиссивные болезни|трансмиссивный]] (при [[Малярия|малярии]] и [[Сыпной тиф|сыпном тифе]]);
* контактный (при [[ВИЧ]]-инфекции, [[Бешенство|бешенстве]]).

Иногда играют роль несколько механизмов передачи возбудителя инфекции. От того, каким путём он проник в организм человека, будет зависеть течение инфекционной болезни. Например, весьма различны [[Лёгочная чума|лёгочная]], кишечная и [[Бубонная чума|кожно-бубонная]] форма [[Чума|чумы]] или [[Сибирская язва|сибирской язвы]].
Инфекционные факторы могут быть также факторами риска неинфекционных заболеваний.</text>
      <sha1>stbwu7ht3ygm6jc6dppr1aifod1brje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126124</id>
      <parentid>126121</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>126124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20755" sha1="a6ujkwvnr6hfq5rpzkvk1zo7119uwqs" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла&lt;ref name=&quot;World Health Organization&quot; /&gt;; подтверждено более 7 млн летальных исходов заболевания&lt;ref name=&quot;COVID-19 deaths&quot; /&gt;, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.

== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла
{{Эпидемиология}}
== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== Дагъыда къара ==

* [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси]]
* [[Психика эпидемияла]]

== Белгиле ==
{{Белгиле|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисёзлюк=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}


[[Категория:Эпидемияла| ]]
[[Категория:Къоркъуулу болумла]]</text>
      <sha1>a6ujkwvnr6hfq5rpzkvk1zo7119uwqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126127</id>
      <parentid>126124</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эм уллу эпидемияла */</comment>
      <origin>126127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20581" sha1="sc7ydm59t39clo1m1zzgxmpo181ugs7" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-28&quot;&gt;{{БМЭ3|статья=Эпидемия|автор=[[Бургасов, Пётр Николаевич|Бургасов П. Н.]], Сумароков А. А.|том=28|страницы=282|ref=Бургасов, Сумароков}}&lt;/ref&gt; эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.

== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла
{{Эпидемиология}}
== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== Дагъыда къара ==

* [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси]]
* [[Психика эпидемияла]]

== Белгиле ==
{{Белгиле|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисёзлюк=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}


[[Категория:Эпидемияла| ]]
[[Категория:Къоркъуулу болумла]]</text>
      <sha1>sc7ydm59t39clo1m1zzgxmpo181ugs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126128</id>
      <parentid>126127</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>126128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20309" sha1="5c12w07cfsifuwt1g3d9ylewpgv0qup" xml:space="preserve">[[Файл:Radzivill chronicle 246.jpg|thumb|right|1092-чи джылда [[Полоцк]]да чыкъгъан [[эмина]] эпидемияны ангылатхан [[Радзивилл хроника]]. Джыл къайтарыучуну сёзлерине кёре, аурууну кече да, кюндюз да шахарны аулаб айланыб тургъан джинле келтиргендиле]]
[[Файл:2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|thumb|right|Эпидемия юлгюсю: заманны баргъанына кёре джангы джугъууланы санын кёргюзтген график]]
[[Файл:Plague in an Ancient City LACMA AC1997.10.1 (1 of 2).jpg|thumb|right|''Афина эмина'' (1652—1654 дждж., ''[[Свертс, Михаэль|Михаэль Свертс]]''), тарихчи [[Фукидид]] хапарлагъан кибик [[Афина эмина|Афинаны б. э. д. ургъан ёлет]]]]
'''Ёлет''' неда '''Эпиде́мия''' ({{Lang-la|epidemia}}, {{Lang-el|[[:wikt:επιδημία|επιδημία]]}} — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны {{Lang-el2|[[:wikt:ἐπι|ἐπι]]}} — ичинде эм {{Lang-el2|[[:wikt:δῆμος|δῆμος]]}} — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду эм къайын болумгъа чурум болургъа болады&lt;ref name=&quot;Викитека МСЭ2&quot;&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемия|Эпидемия]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи [[Эпидемиялыкъ босагъа|эпидемиялыкъ босагъасын]] тергейди.

Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — [[эпидемиология]] дейдиле&lt;ref&gt;«''[[s:МСЭ2/Эпидемиология|Эпидемиология]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.&lt;/ref&gt;. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Эпидемиология|автор=[[Брико, Николай Иванович|Брико Н. И.]]|ref=Брико|год=2020|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив=https://web.archive.org/web/20230103225602/https://bigenc.ru/medicine/text/4936657|архив дата=2023-01-03}}&lt;/ref&gt;.

==Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери ==
{{main|Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери}}

== Эпидемиялыкъ процесс ==
[[Эпидемиялыкъ процесс]], [[ауруу]]ну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна)  [[Популяция|популяцияны]] ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
* инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
* бири-биринден кёчюуню механизми;
* ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).

Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да ([[Табигъат-фокал инфекция|табигъатда чыкъгъан]], [[Эпизоотия|эпизоотии]] э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).

Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла ''[[антропоноз]]ладыла'', адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — ''[[антропозооноз]]ладыла''.

Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга [[инкубацион кёзюу]] дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
== Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери ==
{{also|Суперджайыучу}}
Ауруну халына кёре эпидемияны заманында [[Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери|инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле]] болургъа боллукъдула:
* фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, [[Дизентерия|дизентерия]] бла [[къарын тели ауруу]]);
* хауа-тамчы (юлгюге, [[грипп]]де);
* [[Трансмиссиялыкъ ауруула|трансмиссиялыкъ]] ([[безгек]]де эм [[чапыргъан тели ауруу]]да);
* контактлы ([[АИДВ]]-инфекцияда (ВИЧ), [[къутургъан ауруу]]да).

Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, [[ёпке эмина]], [[эмина]]ны ичеги эм [[битген эмина|тери-бубон]] формасы неда [[салемелик]] баргъанлары бири-биринден бек айрыды.
Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.

== Эм уллу эпидемияла ==
{{Баш статья|Пандемия}}
{{Дагъыда къара|Эминаны пандемиясы}}
* «[[Юстинианны эминасы]]» ([[551]]—[[580]]), [[Византи империя|Кюнчыгъыш Рим империяда]] чыгъыб бютеу [[Джууукъ Кюнчыгъыш]]ны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
* «[[Къара ёлюм]]» — [[Битген эмина|бубон]] ёпке [[эмина]]ны эпидемиясыды, [[Орта ёмюрле|орта ёмюрледе]] [[Европа|Европаны]] XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
* «[[Испан грипп]]» — [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды&lt;ref name=&quot;sup&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |title=Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа». |access-date=2015-09-13 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401201424/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat51.htm#gl2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % &lt;ref&gt;{{cite web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archive-date=2012-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады&lt;ref name=cdc2006&gt;{{cite web|publisher=Centers for Disease Control and Prevention |first1=Jeffery K. |last1=Taubenberger |first2=David M. |last2=Morens |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/1/05-0979_article.htm |title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics |date=2006-01 |access-date=2009-05-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=2009-10-01 |doi=10.3201/eid1201.050979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patterson1&quot;&gt;{{статья |заглавие=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |издание=Bull Hist Med. |том=65 |номер=1 |страницы=4—21 |pmid=2021692 |язык=en |тип=journal |автор=Patterson, KD; Pyle G. F.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://virus.stanford.edu/uda/ |title=The 1918 Influenza Pandemic |last=Billings |first=Molly |publisher=Virology at Stanford University |access-date=2009-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gWiCreh4?url=http://virus.stanford.edu/uda/ |archive-date=2009-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic |издание={{Нп3|Bulletin of the History of Medicine|Bull Hist Med||Bulletin of the History of Medicine}} |том=76 |номер=1 |страницы=105—115 |pmid=11875246 |doi=10.1353/bhm.2002.0022 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson N. P., Mueller J. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
* «[[COVID-19 пандемия]]» — [[SARS-CoV-2]] [[Коронавирусла|коронавирусну]] джайылыуундан чыкъгъан [[пандемия]]  &lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя|author=|website=|date=|publisher=[[Всемирная организация здравоохранения]]|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624171742/https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында [[Ухань|Уханда]] тюбелгенди, [[Къытай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|title=Ранее неизвестный коронавирус — Китай|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-12|publisher=|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715081744/https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|автор=Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao|заглавие=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|год=2020|язык=en|издание=[[The Lancet]]|тип=|месяц=|число=|том=395|выпуск=10223|номер=|страницы=497—506|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616041345/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7159299/|archive-date=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b|website=[[РБК]]|date=2021-04-17|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213244/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e99f2be9a79471ed3bfc91b}}&lt;/ref&gt;. 2020 джылны 30 январында [[Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы]] бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — [[Пандемия|пандемия]] баямлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV)|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-01-30|publisher=|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624180904/https://www.who.int/ru/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|title=Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г.|author=|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2020-03-11|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715233630/https://www.who.int/ru/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла, алай бла COVID-19 [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси|тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf|автор=Poorolajal J.|заглавие=The global pandemics are getting more frequent and severe|год=2021|язык=en|издание=Journal of Research in Health Sciences|том=21|номер=1|страницы=e00502|doi=10.34172/jrhs.2021.40|pmid=34024760|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221935/http://journals.umsha.ac.ir/index.php/JRHS/article/download/6368/pdf |issn = 2228-7795}}&lt;/ref&gt;.

== Къарачайны тарихинде эпидемияла ==
Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды:
1428-1430 джыллада &lt;ref&gt;{{книга |заглавие = Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ...}}&lt;/ref&gt;
1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги [[Джамагъат]] эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб  [[Ал эмина(джыр)|Ал эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/al_ehmina/28-1-0-1835?ysclid=mtg3sttvl5849927215| Ал эмина джыр]&lt;/ref&gt; эмда [[Экинчи эмина (джыр)|Экинчи эмина]] &lt;ref&gt;[https://karachai.ucoz.ru/publ/m/obshhie_1/ehkinchi_ehmina_orusbijlary/28-1-0-1836?ysclid=mtg4dt8psf794709419| Экинчи эмина джыр]&lt;/ref&gt; атлы халкъ джырла бардыла
{{Эпидемиология}}
== Ангылашынмагъан [[Этиология|этиологиясы]] бла эпидемияла ==
Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «[[ингилиз тер]]» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|title=The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?|volume=47|issue=1|pages=102—116|doi=10.5644/ama2006-124.22|journal=Acta Medica Academica|author=Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić|access-date=2020-08-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052157/https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind|url-status=live}}&lt;/ref&gt;..

== Дагъыда къара ==

* [[Эпидемияланы эм пандемияланы тизмеси]]
* [[Психика эпидемияла]]

== Белгиле ==
{{Белгиле|30em}}

== Литература ==
{{Навигация|Викисёзлюк=эпидемия}}
* {{книга |автор= [[Устинов, Александр Николаевич|Устинов А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:c:File:Устинов А.Н. - К истории эпидемий древнего мира.pdf|К истории эпидемий древнего мира]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Т-во тип. А. И. Мамонтова|год= 1894|том= |страницы= |столбцы= |страниц= XVIII, 131|серия= |isbn= |тираж= |ref= Устинов}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эпидемические и эндемические болезни|[[Фрумер, Аарон Львович|Фрумер А. Л.]]|том=XLa|страницы=893—900|ref=Фрумер}}


[[Категория:Эпидемияла| ]]
[[Категория:Къоркъуулу болумла]]</text>
      <sha1>5c12w07cfsifuwt1g3d9ylewpgv0qup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордж Вашингтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19519</id>
    <revision>
      <id>126107</id>
      <parentid>126106</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8792" sha1="q1pu8b6uzhnqochfiorvkmryntwzz5u" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Вашингтон|Оригинал аты=George Washington|Номери=1|Сурат=Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|Суратны суратлауу=1796 джылны Атенеум портретини тамалында 1803 джылда этилген сураты|Башланнганы=[[1789 джыл]]ны 30 апрелден|Аягъы=[[1797 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Джон Адамс]]|Алдагъы=къуллукъ къуралгъанды|Эндиги=[[Джон Адамс]]|Туугъан кюню=[[1732 джыл]]ны 22 февралда|Туугъан джери=[[Поупс-Крик]], {{Байракъландырыу|Вирджиния колония}}|Ёлген кюню=[[1799 джыл]]ны 14 декабрда|Юйдеги=[[Марта Дендридж]]|Къол салыу=George Washington signature.svg|Дини=англиканлыкъ ([[Епископал клиса]])|викигёзен=George Washington|Сабийлери=&lt;b&gt;ёге джаши&lt;/b&gt;: [[Джон Парк Кастис|Джон Парк Кастис (Джеки)]], &lt;br&gt;&lt;b&gt;ёге къызы&lt;/b&gt;: [[Марта Парк Кастис|Марта Парк Кастис (Пэтси)]]|Партиясы=партияда болмагъанды}}

'''Джордж Вашингтон''' ({{lang-en|George Washington}} {{IPA|[ʤɔːɹʤ ˈwɒʃɪŋtən]}}; туугъаны [[1732 джыл|1732 джылны]] 22 февралда, [[Поупс-Крик]], [[Вирджиния колония]], [[Британ Америка]], [[Британ империя]] — ёлгени [[1799 джыл|1799 джылны]] 14 декабрда, [[Маунт-Вернон]], [[Вирджиния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика куъллукъчу, АБШ-ны къурагъан аталарындан эм [[АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауат|АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауатны]] къуллукъчуларындан бириси, [[Континентал аскер|Континентал аскерни]] тамада аскер башчисы, биринчи [[АБШ-ны президенти]] (1789—1797)  эмда американы [[президент]] институтну къурагъан адам.

Вашингтон джер иесини юйюрюнде туугъанды, джер ёлчелеучю болуп ишлегенди эмда лорд [[Уильям Фэрфакс|Фэрфаксны]] экспедицияларына къатышханды. [[1752 джыл|1752 джылда]] вирджинияны зытчыу аскерны офицери болуб французла бла индейлилеге къаршчы къазауатгъа къошулгъанды. [[1758 джыл|1758 джылда]] полковник чын бла отставкагъа чыкъгъанды. 

1759 джылда Вашингтон [[Марта Дендридж Кастис]] бла юйлениб, кесини мюлкюн джарашдырыргъа тири кюрешиб, Вирджинияны эм бай плантаторларындан бириси болгъанды.

1758-1774 джыллада Вашингтон Вирджинияны Закончыгъарыучу джыйылыууна сайланнганды, анда колонияланы праваларын ючюн метрополия бла кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа уа зорлукъ этген ишлеге айыб салгъанды. [[Биринчи Континентал конгресс|Биринчи Континентал конгрессни]] делегатларындан бириси эди. Уллу Британия бла сауутлу сермешиуледен сора Вашингтонну бир аууздан Континентал аскерни тамада аскер башчыкъгъа сайланнгандыла. Ол аскерге 1775 джылда [[Бостонну къуршалау|Бостонну къуршалагъандан]] башлаб, 1781 джылда Йорктаунну къатында ингилиз аскерлени капитуляциясына дери башчылыкъ этгенди. 1783 джылны ноябрында, [[Париж мамырлыкъ кесамат (1783)|Париж мамырлыкъ кесамат]] этилгенден сора, кесини эркинликлерин къоюб, Маунт-Вернон мюлкюне кетгенеди.

1787 джылда Джордж Вашингтон [[АБШ-ны Коституциясы|Бирлешген Штатланы Конституциясы]] эмда федерал правительствосу бегитилген Конституцион съезде тамадалыкъ этгенеди. Вашингтон АБШ-ны Конституцияны къабыл эмда ратификация этиуде баш магъананы тутханды.

1789 джылда Джордж Вашингтонну бир аууздан АБШ-ны биринчи президент къуллукъгъа сайланнгандыла, 1792 джылда уа аны экинчи болджалгъа (анга да бир аууздан) джангыдан сайлагъандыла.

Президент къуллукъдан кетиб, Вашингтон Маунт-Вернон мюлкде джашагъанды. 1798 джылны джазында Франция бла келишиу тик болгъан кёзюуде, 4 июлда Вашингтонну генерал-лейтенант чын бериб аскерни тамада башчилыкъгъа салгандыла. 

1799 джылны 12-чи декабрында Джордж Вашингтон кесини фермаларына къараргъа кетиб, ат бла талай сагъатны туруб къар бла джангургъа тюшгенеди, андан сора тюш азыкъны аллы бла джибиген кийимлерин ауушдурмагъанды. Экинчи кюн ол биягъы фермалагъа барыб, 14-чю декабрынны кечеде уа джётели чыкъгъанед. 15-чини эртден огъуна Вашингтон кючден сёлеше эди. Александриядан Доктор Крейкни чакъыргъандыла, аны Вашингтон французла бла къазауатдан бери таныгъанды. Ол келгинчи, Вашингтон кесине къан чапдырды. Крейк бла энчи къалыб, Вашингтон анга: «''мен къыйын ёлеме, алай мен ёлюрге къоркъмайма''», - деди. Вашингтон Мартагъа осуятыны эки текстин алыргъа буюргъанды, аладан бирин сайлаб, бирин къурутгъанды. Вашингтон ахыр кезиуге дери акъылын ачыкълай тута эди. Ёлюм аны ол кеси пульсну тинтген кезиуде табханды.

1799 джылны 15-чи декабрыны кечесинде 22:00 бла 23:00 арасында Вашингтон ауушуб, Маунт-Вернон усадьбада орналгъан тукъум кешенеде 18-чи декабрда асыралгъанды.

Конгресс [[Генри Ли|Генри Лиге]] Вашингтон ючюн некролог джазаргъа буюргъанды эмда Генри Ли [[Филадельфия|Филадельфияда]] Франклинни алгъыннгы юйюнде аны бла ишлеб башлагъанды. 1799 джылны 28-чи декабрында ол некрологну хазыр этиб Конгрессге бергенди. Некрологну ахыр кесегинде Ли Вашингтоннга «къазауатны джылларында биринчи, рахатлыкъны джылларында биринчи эмда кесини граджданларыны джюреклеринде биринчи» деб атагъанды. Бу сёзле белгили болгъандыла эм артда аланы терк-терк цитата этилгендиле.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джордж Вашингтон]]</text>
      <sha1>q1pu8b6uzhnqochfiorvkmryntwzz5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126108</id>
      <parentid>126107</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9120" sha1="180d9ok2v17rr40ufl85384wyq5vvsg" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Вашингтон|Оригинал аты=George Washington|Номери=1|Сурат=Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|Суратны суратлауу=1796 джылны Атенеум портретини тамалында 1803 джылда этилген сураты|Башланнганы=[[1789 джыл]]ны 30 апрелден|Аягъы=[[1797 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Джон Адамс]]|Алдагъы=къуллукъ къуралгъанды|Эндиги=[[Джон Адамс]]|Туугъан кюню=[[1732 джыл]]ны 22 февралда|Туугъан джери=[[Поупс-Крик]], {{Байракъландырыу|Вирджиния колония}}|Ёлген кюню=[[1799 джыл]]ны 14 декабрда|Юйдеги=[[Марта Дендридж]]|Къол салыу=George Washington signature.svg|Дини=англиканлыкъ ([[Епископал клиса]])|викигёзен=George Washington|Сабийлери=&lt;b&gt;ёге джаши&lt;/b&gt;: [[Джон Парк Кастис|Джон Парк Кастис (Джеки)]], &lt;br&gt;&lt;b&gt;ёге къызы&lt;/b&gt;: [[Марта Парк Кастис|Марта Парк Кастис (Пэтси)]]|Партиясы=партияда болмагъанды}}

'''Джордж Вашингтон''' ({{lang-en|George Washington}} {{IPA|[ʤɔːɹʤ ˈwɒʃɪŋtən]}}; туугъаны [[1732 джыл|1732 джылны]] 22 февралда, [[Поупс-Крик]], [[Вирджиния колония]], [[Британ Америка]], [[Британ империя]] — ёлгени [[1799 джыл|1799 джылны]] 14 декабрда, [[Маунт-Вернон]], [[Вирджиния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика куъллукъчу, АБШ-ны къурагъан аталарындан эм [[АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауат|АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауатны]] къуллукъчуларындан бириси, [[Континентал аскер|Континентал аскерни]] тамада аскер башчисы, биринчи [[АБШ-ны президенти]] (1789—1797)  эмда американы [[президент]] институтну къурагъан адам.

Вашингтон джер иесини юйюрюнде туугъанды, джер ёлчелеучю болуп ишлегенди эмда лорд [[Уильям Фэрфакс|Фэрфаксны]] экспедицияларына къатышханды. [[1751 джыл|1751 джылда]] [[Потомак]] сууда бай мюлкге ие болгъанды эмда индейлиледен кючлеген джерлени сатхан Огай компанияны пайчысы болгъанды. [[1752 джыл|1752 джылда]] вирджинияны зытчыу аскерны офицери болуб французла бла индейлилеге къаршчы къазауатгъа къошулгъанды. [[1758 джыл|1758 джылда]] полковник чын бла отставкагъа чыкъгъанды. 

[[1759 джыл|1759 джылда]] Вашингтон [[Марта Дендридж Кастис]] бла юйлениб, кесини мюлкюн джарашдырыргъа тири кюрешиб, Вирджинияны эм бай плантаторларындан бириси болгъанды.

1758-1774 джыллада Вашингтон Вирджинияны Закончыгъарыучу джыйылыууна сайланнганды, анда колонияланы праваларын ючюн метрополия бла кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа уа зорлукъ этген ишлеге айыб салгъанды. [[Биринчи Континентал конгресс|Биринчи Континентал конгрессни]] делегатларындан бириси эди. Уллу Британия бла сауутлу сермешиуледен сора Вашингтонну бир аууздан Континентал аскерни тамада аскер башчыкъгъа сайланнгандыла. Ол аскерге 1775 джылда [[Бостонну къуршалау|Бостонну къуршалагъандан]] башлаб, 1781 джылда Йорктаунну къатында ингилиз аскерлени капитуляциясына дери башчылыкъ этгенди. 1783 джылны ноябрында, [[Париж мамырлыкъ кесамат (1783)|Париж мамырлыкъ кесамат]] этилгенден сора, кесини эркинликлерин къоюб, Маунт-Вернон мюлкюне кетгенеди.

[[1787 джыл|1787 джылда]] Джордж Вашингтон [[АБШ-ны Коституциясы|Бирлешген Штатланы Конституциясы]] эмда федерал правительствосу бегитилген Конституцион съезде тамадалыкъ этгенеди. Вашингтон АБШ-ны Конституцияны къабыл эмда ратификация этиуде баш магъананы тутханды.

[[1789 джыл|1789 джылда]] Джордж Вашингтонну бир аууздан АБШ-ны биринчи президент къуллукъгъа сайланнгандыла, 1792 джылда уа аны экинчи болджалгъа (анга да бир аууздан) джангыдан сайлагъандыла.

Президент къуллукъдан кетиб, Вашингтон Маунт-Вернон мюлкде джашагъанды. 1798 джылны джазында Франция бла келишиу тик болгъан кёзюуде, 4 июлда Вашингтонну генерал-лейтенант чын бериб аскерни тамада башчилыкъгъа салгандыла. 

1799 джылны 12-чи декабрында Джордж Вашингтон кесини фермаларына къараргъа кетиб, ат бла талай сагъатны туруб къар бла джангургъа тюшгенеди, андан сора тюш азыкъны аллы бла джибиген кийимлерин ауушдурмагъанды. Экинчи кюн ол биягъы фермалагъа барыб, 14-чю декабрынны кечеде уа джётели чыкъгъанед. 15-чини эртден огъуна Вашингтон кючден сёлеше эди. Александриядан Доктор Крейкни чакъыргъандыла, аны Вашингтон французла бла къазауатдан бери таныгъанды. Ол келгинчи, Вашингтон кесине къан чапдырды. Крейк бла энчи къалыб, Вашингтон анга: «''мен къыйын ёлеме, алай мен ёлюрге къоркъмайма''», - деди. Вашингтон Мартагъа осуятыны эки текстин алыргъа буюргъанды, аладан бирин сайлаб, бирин къурутгъанды. Вашингтон ахыр кезиуге дери акъылын ачыкълай тута эди. Ёлюм аны ол кеси пульсну тинтген кезиуде табханды.

[[1799 джыл|1799 джылны]] 15-чи декабрыны кечесинде 22:00 бла 23:00 арасында Вашингтон ауушуб, Маунт-Вернон усадьбада орналгъан тукъум кешенеде 18-чи декабрда асыралгъанды.

Конгресс [[Генри Ли|Генри Лиге]] Вашингтон ючюн некролог джазаргъа буюргъанды эмда Генри Ли [[Филадельфия|Филадельфияда]] Франклинни алгъыннгы юйюнде аны бла ишлеб башлагъанды. 1799 джылны 28-чи декабрында ол некрологну хазыр этиб Конгрессге бергенди. Некрологну ахыр кесегинде Ли Вашингтоннга «къазауатны джылларында биринчи, рахатлыкъны джылларында биринчи эмда кесини граджданларыны джюреклеринде биринчи» деб атагъанды. Бу сёзле белгили болгъандыла эм артда аланы терк-терк цитата этилгендиле.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джордж Вашингтон]]</text>
      <sha1>180d9ok2v17rr40ufl85384wyq5vvsg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126111</id>
      <parentid>126108</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9790" sha1="4trszy2zj6lbvlimbvsdpgvg782bano" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Вашингтон|Оригинал аты=George Washington|Номери=1|Сурат=Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|Суратны суратлауу=1796 джылны Атенеум портретини тамалында 1803 джылда этилген сураты|Башланнганы=[[1789 джыл]]ны 30 апрелден|Аягъы=[[1797 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Джон Адамс]]|Алдагъы=къуллукъ къуралгъанды|Эндиги=[[Джон Адамс]]|Туугъан кюню=[[1732 джыл]]ны 22 февралда|Туугъан джери=[[Поупс-Крик]], {{Байракъландырыу|Вирджиния колония}}|Ёлген кюню=[[1799 джыл]]ны 14 декабрда|Юйдеги=[[Марта Дендридж]]|Къол салыу=George Washington signature.svg|Дини=англиканлыкъ ([[Епископал клиса]])|викигёзен=George Washington|Сабийлери=&lt;b&gt;ёге джаши&lt;/b&gt;: [[Джон Парк Кастис|Джон Парк Кастис (Джеки)]], &lt;br&gt;&lt;b&gt;ёге къызы&lt;/b&gt;: [[Марта Парк Кастис|Марта Парк Кастис (Пэтси)]]|Партиясы=партияда болмагъанды}}

'''Джордж Вашингтон''' ({{lang-en|George Washington}} {{IPA|[ʤɔːɹʤ ˈwɒʃɪŋtən]}}; туугъаны [[1732 джыл|1732 джылны]] 22 февралда, [[Поупс-Крик]], [[Вирджиния колония]], [[Британ Америка]], [[Британ империя]] — ёлгени [[1799 джыл|1799 джылны]] 14 декабрда, [[Маунт-Вернон]], [[Вирджиния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика куъллукъчу, АБШ-ны къурагъан аталарындан эм [[АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауат|АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауатны]] къуллукъчуларындан бириси, [[Континентал аскер|Континентал аскерни]] тамада аскер башчисы, биринчи [[АБШ-ны президенти]] (1789—1797)  эмда американы [[президент]] институтну къурагъан адам.

== Биографиясы ==
Джордж Вашингтон 1732 джылны 22-чи февралында джер иесини Августин бла Мэри Болл Вашингтонну юйдегисинде туугъанды. Сабийлиги кёб юсю Раппаханнок сууда Ферри фермада ётдюргенди. Джорджгъа онбир джыл болгъанда, аны атасы ёлгенди, ол да къул иеси болгъанды.  

Онджети джылында Джордж, кесини юйюрюню байламлыкъларындан хайырланып, Калпепер округда джер ёлчелеучю къуллукъну алгъанды. Вашингтон джер ёлчелеучю болуп ишлегенди эмда лорд [[Уильям Фэрфакс|Фэрфаксны]] экспедицияларына къатышханды. [[1751 джыл|1751 джылда]] [[Потомак]] сууда бай мюлкге ие болгъанды эмда индейлиледен кючлеген джерлени сатхан Огай компанияны пайчысы болгъанды. [[1752 джыл|1752 джылда]] вирджинияны зытчыу аскерны офицери болуб французла бла индейлилеге къаршчы къазауатгъа къошулгъанды. [[1758 джыл|1758 джылда]] полковник чын бла отставкагъа чыкъгъанды. 

[[1759 джыл|1759 джылда]] Вашингтон [[Марта Дендридж Кастис]] бла юйлениб, кесини мюлкюн джарашдырыргъа тири кюрешиб, Вирджинияны эм бай плантаторларындан бириси болгъанды.

1758-1774 джыллада Вашингтон Вирджинияны Закончыгъарыучу джыйылыууна сайланнганды, анда колонияланы праваларын ючюн метрополия бла кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа уа зорлукъ этген ишлеге айыб салгъанды. [[Биринчи Континентал конгресс|Биринчи Континентал конгрессни]] делегатларындан бириси эди. Уллу Британия бла сауутлу сермешиуледен сора Вашингтонну бир аууздан Континентал аскерни тамада аскер башчыкъгъа сайланнгандыла. Ол аскерге 1775 джылда [[Бостонну къуршалау|Бостонну къуршалагъандан]] башлаб, 1781 джылда Йорктаунну къатында ингилиз аскерлени капитуляциясына дери башчылыкъ этгенди. 1783 джылны ноябрында, [[Париж мамырлыкъ кесамат (1783)|Париж мамырлыкъ кесамат]] этилгенден сора, кесини эркинликлерин къоюб, Маунт-Вернон мюлкюне кетгенеди.

[[1787 джыл|1787 джылда]] Джордж Вашингтон [[АБШ-ны Коституциясы|Бирлешген Штатланы Конституциясы]] эмда федерал правительствосу бегитилген Конституцион съезде тамадалыкъ этгенеди. Вашингтон АБШ-ны Конституцияны къабыл эмда ратификация этиуде баш магъананы тутханды.

[[1789 джыл|1789 джылда]] Джордж Вашингтонну бир аууздан АБШ-ны биринчи президент къуллукъгъа сайланнгандыла, 1792 джылда уа аны экинчи болджалгъа (анга да бир аууздан) джангыдан сайлагъандыла.

Президент къуллукъдан кетиб, Вашингтон Маунт-Вернон мюлкде джашагъанды. 1798 джылны джазында Франция бла келишиу тик болгъан кёзюуде, 4 июлда Вашингтонну генерал-лейтенант чын бериб аскерни тамада башчилыкъгъа салгандыла. 

1799 джылны 12-чи декабрында Джордж Вашингтон кесини фермаларына къараргъа кетиб, ат бла талай сагъатны туруб къар бла джангургъа тюшгенеди, андан сора тюш азыкъны аллы бла джибиген кийимлерин ауушдурмагъанды. Экинчи кюн ол биягъы фермалагъа барыб, 14-чю декабрынны кечеде уа джётели чыкъгъанед. 15-чини эртден огъуна Вашингтон кючден сёлеше эди. Александриядан Доктор Крейкни чакъыргъандыла, аны Вашингтон французла бла къазауатдан бери таныгъанды. Ол келгинчи, Вашингтон кесине къан чапдырды. Крейк бла энчи къалыб, Вашингтон анга: «''мен къыйын ёлеме, алай мен ёлюрге къоркъмайма''», - деди. Вашингтон Мартагъа осуятыны эки текстин алыргъа буюргъанды, аладан бирин сайлаб, бирин къурутгъанды. Вашингтон ахыр кезиуге дери акъылын ачыкълай тута эди. Ёлюм аны ол кеси пульсну тинтген кезиуде табханды.

[[1799 джыл|1799 джылны]] 15-чи декабрыны кечесинде 22:00 бла 23:00 арасында Вашингтон ауушуб, Маунт-Вернон усадьбада орналгъан тукъум кешенеде 18-чи декабрда асыралгъанды.

Конгресс [[Генри Ли|Генри Лиге]] Вашингтон ючюн некролог джазаргъа буюргъанды эмда Генри Ли [[Филадельфия|Филадельфияда]] Франклинни алгъыннгы юйюнде аны бла ишлеб башлагъанды. 1799 джылны 28-чи декабрында ол некрологну хазыр этиб Конгрессге бергенди. Некрологну ахыр кесегинде Ли Вашингтоннга «къазауатны джылларында биринчи, рахатлыкъны джылларында биринчи эмда кесини граджданларыны джюреклеринде биринчи» деб атагъанды. Бу сёзле белгили болгъандыла эм артда аланы терк-терк цитата этилгендиле.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джордж Вашингтон]]</text>
      <sha1>4trszy2zj6lbvlimbvsdpgvg782bano</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126112</id>
      <parentid>126111</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>126112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10122" sha1="mlcta0wn4zrnrskeav8q3nh9nx6e1me" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Вашингтон|Оригинал аты=George Washington|Номери=1|Сурат=Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|Суратны суратлауу=1796 джылны Атенеум портретини тамалында 1803 джылда этилген сураты|Башланнганы=[[1789 джыл]]ны 30 апрелден|Аягъы=[[1797 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Джон Адамс]]|Алдагъы=къуллукъ къуралгъанды|Эндиги=[[Джон Адамс]]|Туугъан кюню=[[1732 джыл]]ны 22 февралда|Туугъан джери=[[Поупс-Крик]], {{Байракъландырыу|Вирджиния колония}}|Ёлген кюню=[[1799 джыл]]ны 14 декабрда|Юйдеги=[[Марта Дендридж]]|Къол салыу=George Washington signature.svg|Дини=англиканлыкъ ([[Епископал клиса]])|викигёзен=George Washington|Сабийлери=&lt;b&gt;ёге джаши&lt;/b&gt;: [[Джон Парк Кастис|Джон Парк Кастис (Джеки)]], &lt;br&gt;&lt;b&gt;ёге къызы&lt;/b&gt;: [[Марта Парк Кастис|Марта Парк Кастис (Пэтси)]]|Партиясы=партияда болмагъанды}}

'''Джордж Вашингтон'''&lt;ref&gt;[https://millercenter.org/president/washington/life-in-brief George Washington: Life in brief]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|George Washington}} {{IPA|[ʤɔːɹʤ ˈwɒʃɪŋtən]}}; туугъаны [[1732 джыл|1732 джылны]] 22 февралда, [[Поупс-Крик]], [[Вирджиния колония]], [[Британ Америка]], [[Британ империя]] — ёлгени [[1799 джыл|1799 джылны]] 14 декабрда, [[Маунт-Вернон]], [[Вирджиния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика куъллукъчу, АБШ-ны къурагъан аталарындан эм [[АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауат|АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауатны]] къуллукъчуларындан бириси, [[Континентал аскер|Континентал аскерни]] тамада аскер башчисы, биринчи [[АБШ-ны президенти]] (1789—1797)  эмда американы [[президент]] институтну къурагъан адам.

== Биографиясы ==
Джордж Вашингтон 1732 джылны 22-чи февралында джер иесини Августин бла Мэри Болл Вашингтонну юйдегисинде туугъанды. Сабийлиги кёб юсю Раппаханнок сууда Ферри фермада ётдюргенди. Джорджгъа онбир джыл болгъанда, аны атасы ёлгенди, ол да къул иеси болгъанды.  

Онджети джылында Джордж, кесини юйюрюню байламлыкъларындан хайырланып, Калпепер округда джер ёлчелеучю къуллукъну алгъанды&lt;ref&gt;[https://www.whitehousehistory.org/bios/george-washington Джордж Вашингтон]/Whitehousehistory.org&lt;/ref&gt;. Вашингтон джер ёлчелеучю болуп ишлегенди эмда лорд [[Уильям Фэрфакс|Фэрфаксны]] экспедицияларына къатышханды. [[1751 джыл|1751 джылда]] [[Потомак]] сууда бай мюлкге ие болгъанды эмда индейлиледен кючлеген джерлени сатхан Огай компанияны пайчысы болгъанды&lt;ref&gt;[https://www.hrono.ru/biograf/bio_we/washington.php Джордж Вашингтон]/hrono.ru&lt;/ref&gt;. [[1752 джыл|1752 джылда]] вирджинияны зытчыу аскерны офицери болуб французла бла индейлилеге къаршчы къазауатгъа къошулгъанды. [[1758 джыл|1758 джылда]] полковник чын бла отставкагъа чыкъгъанды. 

[[1759 джыл|1759 джылда]] Вашингтон [[Марта Дендридж Кастис]] бла юйлениб, кесини мюлкюн джарашдырыргъа тири кюрешиб, Вирджинияны эм бай плантаторларындан бириси болгъанды.

1758-1774 джыллада Вашингтон Вирджинияны Закончыгъарыучу джыйылыууна сайланнганды, анда колонияланы праваларын ючюн метрополия бла кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа уа зорлукъ этген ишлеге айыб салгъанды. [[Биринчи Континентал конгресс|Биринчи Континентал конгрессни]] делегатларындан бириси эди. Уллу Британия бла сауутлу сермешиуледен сора Вашингтонну бир аууздан Континентал аскерни тамада аскер башчыкъгъа сайланнгандыла. Ол аскерге 1775 джылда [[Бостонну къуршалау|Бостонну къуршалагъандан]] башлаб, 1781 джылда Йорктаунну къатында ингилиз аскерлени капитуляциясына дери башчылыкъ этгенди. 1783 джылны ноябрында, [[Париж мамырлыкъ кесамат (1783)|Париж мамырлыкъ кесамат]] этилгенден сора, кесини эркинликлерин къоюб, Маунт-Вернон мюлкюне кетгенеди.

[[1787 джыл|1787 джылда]] Джордж Вашингтон [[АБШ-ны Коституциясы|Бирлешген Штатланы Конституциясы]] эмда федерал правительствосу бегитилген Конституцион съезде тамадалыкъ этгенеди. Вашингтон АБШ-ны Конституцияны къабыл эмда ратификация этиуде баш магъананы тутханды.

[[1789 джыл|1789 джылда]] Джордж Вашингтонну бир аууздан АБШ-ны биринчи президент къуллукъгъа сайланнгандыла, 1792 джылда уа аны экинчи болджалгъа (анга да бир аууздан) джангыдан сайлагъандыла.

Президент къуллукъдан кетиб, Вашингтон Маунт-Вернон мюлкде джашагъанды. 1798 джылны джазында Франция бла келишиу тик болгъан кёзюуде, 4 июлда Вашингтонну генерал-лейтенант чын бериб аскерни тамада башчилыкъгъа салгандыла. 

1799 джылны 12-чи декабрында Джордж Вашингтон кесини фермаларына къараргъа кетиб, ат бла талай сагъатны туруб къар бла джангургъа тюшгенеди, андан сора тюш азыкъны аллы бла джибиген кийимлерин ауушдурмагъанды. Экинчи кюн ол биягъы фермалагъа барыб, 14-чю декабрынны кечеде уа джётели чыкъгъанед. 15-чини эртден огъуна Вашингтон кючден сёлеше эди. Александриядан Доктор Крейкни чакъыргъандыла, аны Вашингтон французла бла къазауатдан бери таныгъанды. Ол келгинчи, Вашингтон кесине къан чапдырды. Крейк бла энчи къалыб, Вашингтон анга: «''мен къыйын ёлеме, алай мен ёлюрге къоркъмайма''», - деди. Вашингтон Мартагъа осуятыны эки текстин алыргъа буюргъанды, аладан бирин сайлаб, бирин къурутгъанды. Вашингтон ахыр кезиуге дери акъылын ачыкълай тута эди. Ёлюм аны ол кеси пульсну тинтген кезиуде табханды.

[[1799 джыл|1799 джылны]] 15-чи декабрыны кечесинде 22:00 бла 23:00 арасында Вашингтон ауушуб, Маунт-Вернон усадьбада орналгъан тукъум кешенеде 18-чи декабрда асыралгъанды.

Конгресс [[Генри Ли|Генри Лиге]] Вашингтон ючюн некролог джазаргъа буюргъанды эмда Генри Ли [[Филадельфия|Филадельфияда]] Франклинни алгъыннгы юйюнде аны бла ишлеб башлагъанды. 1799 джылны 28-чи декабрында ол некрологну хазыр этиб Конгрессге бергенди. Некрологну ахыр кесегинде Ли Вашингтоннга «къазауатны джылларында биринчи, рахатлыкъны джылларында биринчи эмда кесини граджданларыны джюреклеринде биринчи» деб атагъанды. Бу сёзле белгили болгъандыла эм артда аланы терк-терк цитата этилгендиле.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джордж Вашингтон]]</text>
      <sha1>mlcta0wn4zrnrskeav8q3nh9nx6e1me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126113</id>
      <parentid>126112</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10136" sha1="cwqf2c8qjv5cdufey959mzd7y9sy1mw" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Вашингтон|Оригинал аты=George Washington|Номери=1|Сурат=Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|Суратны суратлауу=1796 джылны Атенеум портретини тамалында 1803 джылда этилген сураты|Башланнганы=[[1789 джыл]]ны 30 апрелден|Аягъы=[[1797 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Джон Адамс]]|Алдагъы=къуллукъ къуралгъанды|Эндиги=[[Джон Адамс]]|Туугъан кюню=[[1732 джыл]]ны 22 февралда|Туугъан джери=[[Поупс-Крик]], {{Байракъландырыу|Вирджиния колония}}|Ёлген кюню=[[1799 джыл]]ны 14 декабрда|Юйдеги=[[Марта Дендридж]]|Къол салыу=George Washington signature.svg|Дини=англиканлыкъ ([[Епископал клиса]])|викигёзен=George Washington|Сабийлери=&lt;b&gt;ёге джаши&lt;/b&gt;: [[Джон Парк Кастис|Джон Парк Кастис (Джеки)]], &lt;br&gt;&lt;b&gt;ёге къызы&lt;/b&gt;: [[Марта Парк Кастис|Марта Парк Кастис (Пэтси)]]|Партиясы=партияда болмагъанды}}

'''Джордж Вашингтон'''&lt;ref&gt;[https://millercenter.org/president/washington/life-in-brief George Washington: Life in brief]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|George Washington}} {{IPA|[ʤɔːɹʤ ˈwɒʃɪŋtən]}}; туугъаны [[1732 джыл|1732 джылны]] 22 февралда, [[Поупс-Крик]], [[Вирджиния колония]], [[Британ Америка]], [[Британ империя]] — ёлгени [[1799 джыл|1799 джылны]] 14 декабрда, [[Маунт-Вернон]], [[Вирджиния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика куъллукъчу, АБШ-ны къурагъан аталарындан эм [[АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауат|АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауатны]] къуллукъчуларындан бириси, [[Континентал аскер|Континентал аскерни]] тамада аскер башчисы, биринчи [[АБШ-ны президенти]] (1789—1797)  эмда американы [[президент]] институтну къурагъан адам.

== Биографиясы ==
Джордж Вашингтон 1732 джылны 22-чи февралында джер иесини Августин бла Мэри Болл Вашингтонну юйдегисинде туугъанды. Сабийлиги кёб юсю Раппаханнок сууда Ферри фермада ётдюргенди. Джорджгъа онбир джыл болгъанда, аны атасы ёлгенди, ол да къул иеси болгъанды.  

Онджети джылында Джордж, кесини юйюрюню байламлыкъларындан хайырланып, Калпепер округда джер ёлчелеучю къуллукъну алгъанды&lt;ref&gt;[https://www.whitehousehistory.org/bios/george-washington Джордж Вашингтон]/Whitehousehistory.org&lt;/ref&gt;. Вашингтон джер ёлчелеучю болуп ишлегенди эмда лорд [[Уильям Фэрфакс|Фэрфаксны]] экспедицияларына къатышханды. [[1751 джыл|1751 джылда]] [[Потомак]] сууда бай мюлкге ие болгъанды эмда индейлиледен кючлеген джерлени сатхан Огай компанияны пайчысы болгъанды&lt;ref&gt;[https://www.hrono.ru/biograf/bio_we/washington.php Джордж Вашингтон]/hrono.ru&lt;/ref&gt;. [[1752 джыл|1752 джылда]] вирджинияны зытчыу аскерны офицери болуб французла бла индейлилеге къаршчы къазауатгъа къошулгъанды. [[1758 джыл|1758 джылда]] полковник чын бла отставкагъа чыкъгъанды. 

[[1759 джыл|1759 джылда]] Вашингтон [[Марта Дендридж Кастис]] бла юйлениб, кесини мюлкюн джарашдырыргъа тири кюрешиб, Вирджинияны эм бай плантаторларындан бириси болгъанды.

1758-1774 джыллада Вашингтон Вирджинияны Закончыгъарыучу джыйылыууна сайланнганды, анда колонияланы праваларын ючюн метрополия бла кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа уа зорлукъ этген ишлеге айыб салгъанды. [[Биринчи Континентал конгресс|Биринчи Континентал конгрессни]] делегатларындан бириси эди. Уллу Британия бла сауутлу сермешиуледен сора Вашингтонну бир аууздан Континентал аскерни тамада аскер башчыкъгъа сайланнгандыла. Ол аскерге 1775 джылда [[Бостонну къуршалау|Бостонну къуршалагъандан]] башлаб, 1781 джылда Йорктаунну къатында ингилиз аскерлени капитуляциясына дери башчылыкъ этгенди. 1783 джылны ноябрында, [[Париж мамырлыкъ кесамат (1783)|Париж мамырлыкъ кесамат]] этилгенден сора, кесини эркинликлерин къоюб, Маунт-Вернон мюлкюне кетгенеди.

[[1787 джыл|1787 джылда]] Джордж Вашингтон [[АБШ-ны Коституциясы|Бирлешген Штатланы Конституциясы]] эмда федерал правительствосу бегитилген Конституцион съезде тамадалыкъ этгенеди. Вашингтон АБШ-ны Конституцияны къабыл эмда ратификация этиуде баш магъананы тутханды.

[[1789 джыл|1789 джылда]] Джордж Вашингтонну бир аууздан АБШ-ны биринчи президент къуллукъгъа сайланнгандыла, 1792 джылда уа аны экинчи болджалгъа (анга да бир аууздан) джангыдан сайлагъандыла.

Президент къуллукъдан кетиб, Вашингтон Маунт-Вернон мюлкде джашагъанды. 1798 джылны джазында Франция бла келишиу тик болгъан кёзюуде, 4 июлда Вашингтонну генерал-лейтенант чын бериб аскерни тамада башчилыкъгъа салгандыла. 

1799 джылны 12-чи декабрында Джордж Вашингтон кесини фермаларына къараргъа кетиб, ат бла талай сагъатны туруб къар бла джангургъа тюшгенеди, андан сора тюш азыкъны аллы бла джибиген кийимлерин ауушдурмагъанды. Экинчи кюн ол биягъы фермалагъа барыб, 14-чю декабрынны кечеде уа джётели чыкъгъанед. 15-чини эртден огъуна Вашингтон кючден сёлеше эди. Александриядан Доктор Крейкни чакъыргъандыла, аны Вашингтон французла бла къазауатдан бери таныгъанды. Ол келгинчи, Вашингтон кесине къан чапдырды. Крейк бла энчи къалыб, Вашингтон анга: «''мен къыйын ёлеме, алай мен ёлюрге къоркъмайма''», - деди. Вашингтон Мартагъа осуятыны эки текстин алыргъа буюргъанды, аладан бирин сайлаб, бирин къурутгъанды. Вашингтон ахыр кезиуге дери акъылын ачыкълай тута эди. Ёлюм аны ол кеси пульсну тинтген кезиуде табханды.

[[1799 джыл|1799 джылны]] 15-чи декабрыны кечесинде 22:00 бла 23:00 арасында Вашингтон ауушуб, Маунт-Вернон усадьбада орналгъан тукъум кешенеде 18-чи декабрда асыралгъанды.

Конгресс [[Генри Ли|Генри Лиге]] Вашингтон ючюн некролог джазаргъа буюргъанды эмда Генри Ли [[Филадельфия|Филадельфияда]] Франклинни алгъыннгы юйюнде аны бла ишлеб башлагъанды. 1799 джылны 28-чи декабрында ол некрологну хазыр этиб Конгрессге бергенди. Некрологну ахыр кесегинде Ли Вашингтоннга «къазауатны джылларында биринчи, рахатлыкъны джылларында биринчи эмда кесини граджданларыны джюреклеринде биринчи» деб атагъанды. Бу сёзле белгили болгъандыла эм артда аланы терк-терк цитата этилгендиле.

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джордж Вашингтон]]
&lt;references /&gt;{{АБШ-ны президентлери}}</text>
      <sha1>cwqf2c8qjv5cdufey959mzd7y9sy1mw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126133</id>
      <parentid>126113</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10186" sha1="dle7i02fu0hikq38sdmjcmib6sqj4h2" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Вашингтон|Оригинал аты=George Washington|Номери=1|Сурат=Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|Суратны суратлауу=1796 джылны Атенеум портретини тамалында 1803 джылда этилген сураты|Башланнганы=[[1789 джыл]]ны 30 апрелден|Аягъы=[[1797 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Джон Адамс]]|Алдагъы=къуллукъ къуралгъанды|Эндиги=[[Джон Адамс]]|Туугъан кюню=[[1732 джыл]]ны 22 февралда|Туугъан джери=[[Поупс-Крик]], {{Байракъландырыу|Вирджиния колония}}|Ёлген кюню=[[1799 джыл]]ны 14 декабрда|Юйдеги=[[Марта Дендридж]]|Къол салыу=George Washington signature.svg|Дини=англиканлыкъ ([[Епископал клиса]])|викигёзен=George Washington|Сабийлери=&lt;b&gt;ёге джаши&lt;/b&gt;: [[Джон Парк Кастис|Джон Парк Кастис (Джеки)]], &lt;br&gt;&lt;b&gt;ёге къызы&lt;/b&gt;: [[Марта Парк Кастис|Марта Парк Кастис (Пэтси)]]|Партиясы=партияда болмагъанды}}

'''Джордж Вашингтон'''&lt;ref&gt;[https://millercenter.org/president/washington/life-in-brief George Washington: Life in brief]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|George Washington}} {{IPA|[ʤɔːɹʤ ˈwɒʃɪŋtən]}}; туугъаны [[1732 джыл|1732 джылны]] 22 февралда, [[Поупс-Крик]], [[Вирджиния колония]], [[Британ Америка]], [[Британ империя]] — ёлгени [[1799 джыл|1799 джылны]] 14 декабрда, [[Маунт-Вернон]], [[Вирджиния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика куъллукъчу, [[АБШ-ны къурагъан аталары|АБШ-ны къурагъан аталарындан]] эм [[АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауат|АБШ-ны бойсунмазлыкъны ючюн къазауатны]] къуллукъчуларындан бириси, [[Континентал аскер|Континентал аскерни]] тамада аскер башчисы, биринчи [[АБШ-ны президенти]] (1789—1797)  эмда американы [[президент]] институтну къурагъан адам.

== Биографиясы ==
Джордж Вашингтон 1732 джылны 22-чи февралында джер иесини Августин бла Мэри Болл Вашингтонну юйдегисинде туугъанды. Сабийлиги кёб юсю Раппаханнок сууда Ферри фермада ётдюргенди. Джорджгъа онбир джыл болгъанда, аны атасы ёлгенди, ол да къул иеси болгъанды.  

Онджети джылында Джордж, кесини юйюрюню байламлыкъларындан хайырланып, Калпепер округда джер ёлчелеучю къуллукъну алгъанды&lt;ref&gt;[https://www.whitehousehistory.org/bios/george-washington Джордж Вашингтон]/Whitehousehistory.org&lt;/ref&gt;. Вашингтон джер ёлчелеучю болуп ишлегенди эмда лорд [[Уильям Фэрфакс|Фэрфаксны]] экспедицияларына къатышханды. [[1751 джыл|1751 джылда]] [[Потомак]] сууда бай мюлкге ие болгъанды эмда индейлиледен кючлеген джерлени сатхан Огай компанияны пайчысы болгъанды&lt;ref&gt;[https://www.hrono.ru/biograf/bio_we/washington.php Джордж Вашингтон]/hrono.ru&lt;/ref&gt;. [[1752 джыл|1752 джылда]] вирджинияны зытчыу аскерны офицери болуб французла бла индейлилеге къаршчы къазауатгъа къошулгъанды. [[1758 джыл|1758 джылда]] полковник чын бла отставкагъа чыкъгъанды. 

[[1759 джыл|1759 джылда]] Вашингтон [[Марта Дендридж Кастис]] бла юйлениб, кесини мюлкюн джарашдырыргъа тири кюрешиб, Вирджинияны эм бай плантаторларындан бириси болгъанды.

1758-1774 джыллада Вашингтон Вирджинияны Закончыгъарыучу джыйылыууна сайланнганды, анда колонияланы праваларын ючюн метрополия бла кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа уа зорлукъ этген ишлеге айыб салгъанды. [[Биринчи Континентал конгресс|Биринчи Континентал конгрессни]] делегатларындан бириси эди. Уллу Британия бла сауутлу сермешиуледен сора Вашингтонну бир аууздан Континентал аскерни тамада аскер башчыкъгъа сайланнгандыла. Ол аскерге 1775 джылда [[Бостонну къуршалау|Бостонну къуршалагъандан]] башлаб, 1781 джылда Йорктаунну къатында ингилиз аскерлени капитуляциясына дери башчылыкъ этгенди. 1783 джылны ноябрында, [[Париж мамырлыкъ кесамат (1783)|Париж мамырлыкъ кесамат]] этилгенден сора, кесини эркинликлерин къоюб, Маунт-Вернон мюлкюне кетгенеди.

[[1787 джыл|1787 джылда]] Джордж Вашингтон [[АБШ-ны Коституциясы|Бирлешген Штатланы Конституциясы]] эмда федерал правительствосу бегитилген Конституцион съезде тамадалыкъ этгенеди. Вашингтон АБШ-ны Конституцияны къабыл эмда ратификация этиуде баш магъананы тутханды.

[[1789 джыл|1789 джылда]] Джордж Вашингтонну бир аууздан АБШ-ны биринчи президент къуллукъгъа сайланнгандыла, 1792 джылда уа аны экинчи болджалгъа (анга да бир аууздан) джангыдан сайлагъандыла.

Президент къуллукъдан кетиб, Вашингтон Маунт-Вернон мюлкде джашагъанды. 1798 джылны джазында Франция бла келишиу тик болгъан кёзюуде, 4 июлда Вашингтонну генерал-лейтенант чын бериб аскерни тамада башчилыкъгъа салгандыла. 

1799 джылны 12-чи декабрында Джордж Вашингтон кесини фермаларына къараргъа кетиб, ат бла талай сагъатны туруб къар бла джангургъа тюшгенеди, андан сора тюш азыкъны аллы бла джибиген кийимлерин ауушдурмагъанды. Экинчи кюн ол биягъы фермалагъа барыб, 14-чю декабрынны кечеде уа джётели чыкъгъанед. 15-чини эртден огъуна Вашингтон кючден сёлеше эди. Александриядан Доктор Крейкни чакъыргъандыла, аны Вашингтон французла бла къазауатдан бери таныгъанды. Ол келгинчи, Вашингтон кесине къан чапдырды. Крейк бла энчи къалыб, Вашингтон анга: «''мен къыйын ёлеме, алай мен ёлюрге къоркъмайма''», - деди. Вашингтон Мартагъа осуятыны эки текстин алыргъа буюргъанды, аладан бирин сайлаб, бирин къурутгъанды. Вашингтон ахыр кезиуге дери акъылын ачыкълай тута эди. Ёлюм аны ол кеси пульсну тинтген кезиуде табханды.

[[1799 джыл|1799 джылны]] 15-чи декабрыны кечесинде 22:00 бла 23:00 арасында Вашингтон ауушуб, Маунт-Вернон усадьбада орналгъан тукъум кешенеде 18-чи декабрда асыралгъанды.

Конгресс [[Генри Ли|Генри Лиге]] Вашингтон ючюн некролог джазаргъа буюргъанды эмда Генри Ли [[Филадельфия|Филадельфияда]] Франклинни алгъыннгы юйюнде аны бла ишлеб башлагъанды. 1799 джылны 28-чи декабрында ол некрологну хазыр этиб Конгрессге бергенди. Некрологну ахыр кесегинде Ли Вашингтоннга «къазауатны джылларында биринчи, рахатлыкъны джылларында биринчи эмда кесини граджданларыны джюреклеринде биринчи» деб атагъанды. Бу сёзле белгили болгъандыла эм артда аланы терк-терк цитата этилгендиле.

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Джордж Вашингтон]]
&lt;references /&gt;{{АБШ-ны президентлери}}</text>
      <sha1>dle7i02fu0hikq38sdmjcmib6sqj4h2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпидемия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19530</id>
    <redirect title="Ёлет" />
    <revision>
      <id>126114</id>
      <timestamp>2026-08-30T16:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ёлет]] бетге джиберилди</comment>
      <origin>126114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="loctmmjgybgg9zdrlcyw8hepceiw7gy" xml:space="preserve">#джибериу [[Ёлет]]</text>
      <sha1>loctmmjgybgg9zdrlcyw8hepceiw7gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Къоркъуулу болумла</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19531</id>
    <revision>
      <id>126125</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>Бош бет къуралды</comment>
      <origin>126125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Эпидемияла</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19532</id>
    <revision>
      <id>126126</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>Бош бет къуралды</comment>
      <origin>126126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Эпидемиология</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19533</id>
    <revision>
      <id>126129</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; float:right; margin-left:3em&quot; |- | colspan=4 | &lt;div align=right&gt;Берилген термин бу термин къауумгъа киреди:&lt;/div&gt; |- !  !! [[Адамла|-деми-]] !! [[Джаныуарла|-зоо-]] !! [[Ёсюмлюкле-фито-]] |- | Эн- || [[Эндемиялыкъ ауруула|Эндемия]] || [[Энзоотия]] || [[Энфитотия]] |- | Эпи- || [[Эпидемия]] || ...'</comment>
      <origin>126129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="4lgfjmchwgbmzr87wam4cc4ymg8awfk" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; float:right; margin-left:3em&quot;
|-
| colspan=4 | &lt;div align=right&gt;Берилген термин бу термин къауумгъа киреди:&lt;/div&gt;
|-
!  !! [[Адамла|-деми-]] !! [[Джаныуарла|-зоо-]] !! [[Ёсюмлюкле-фито-]]
|-
| Эн- || [[Эндемиялыкъ ауруула|Эндемия]] || [[Энзоотия]] || [[Энфитотия]]
|-
| Эпи- || [[Эпидемия]] || [[Эпизоотия]] || [[Эпифитотия]]
|-
| Эпи-…-логия || [[Эпидемиология]] || [[Эпизоотология]] || [[Эпифитотиология]]
|-
| Пан- || [[Пандемия]] || [[Панзоотия]] || [[Панфитотия]]
|}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Аурууланы шаблонлары]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4lgfjmchwgbmzr87wam4cc4ymg8awfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126130</id>
      <parentid>126129</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>126130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="842" sha1="93xxz8ko3wugy9utbf5yeb5f97z61ku" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; float:right; margin-left:3em&quot;
|-
| colspan=4 | &lt;div align=center&gt;Берилген термин тюбюндеги термин къауумгъа киреди:&lt;/div&gt;
|-
!  !! [[Адамла|-деми-]] !! [[Джаныуарла|-зоо-]] !! [[Ёсюмлюкле-фито-]]
|-
| Эн- || [[Эндемиялыкъ ауруула|Эндемия]] || [[Энзоотия]] || [[Энфитотия]]
|-
| Эпи- || [[Эпидемия]] || [[Эпизоотия]] || [[Эпифитотия]]
|-
| Эпи-…-логия || [[Эпидемиология]] || [[Эпизоотология]] || [[Эпифитотиология]]
|-
| Пан- || [[Пандемия]] || [[Панзоотия]] || [[Панфитотия]]
|}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Аурууланы шаблонлары]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>93xxz8ko3wugy9utbf5yeb5f97z61ku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126131</id>
      <parentid>126130</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>126131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="843" sha1="kv2xlwogeducscleypg2d173e04a7tg" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; float:right; margin-left:3em&quot;
|-
| colspan=4 | &lt;div align=center&gt;Берилген термин тюбюндеги термин къауумгъа киреди:&lt;/div&gt;
|-
!  !! [[Адамла|-деми-]] !! [[Джаныуарла|-зоо-]] !! [[Ёсюмлюкле|-фито-]]
|-
| Эн- || [[Эндемиялыкъ ауруула|Эндемия]] || [[Энзоотия]] || [[Энфитотия]]
|-
| Эпи- || [[Эпидемия]] || [[Эпизоотия]] || [[Эпифитотия]]
|-
| Эпи-…-логия || [[Эпидемиология]] || [[Эпизоотология]] || [[Эпифитотиология]]
|-
| Пан- || [[Пандемия]] || [[Панзоотия]] || [[Панфитотия]]
|}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Аурууланы шаблонлары]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kv2xlwogeducscleypg2d173e04a7tg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>