Википедия
krcwiki
https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Медиа
Къуллукъ
Сюзюу
Къошулуучу
Къошулуучуну сюзюу
Википедия
Википедия сюзюу
Файл
Файлны сюзюу
MediaWiki
MediaWiki-ни сюзюу
Шаблон
Шаблонну сюзюу
Болушлукъ
Болушлукъну сюзюу
Категория
Категорияны сюзюу
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Австралия
0
1165
126753
126110
2026-09-12T11:17:07Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126753
wikitext
text/x-wiki
{{Магъанала}}
{{Кърал
|Аты =Австралия Бирлик
|Оригинал аты ={{lang-en|Commonwealth of Australia}}
|Байракъ =Flag of Australia.svg
|Герб =Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =[[Австралияны гимни|Advance Australia Fair]]
|Гимнни кёчюрмеси =Алгъа, ариу Австралия!
|Аудио =Advance Australia Fair instrumental.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия]]
|Кърал дини =
|Карта =Australia with AAT (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[Ингилиз тил]] <ref>Де-факто, официал статусу джокъду.</ref>
|Эркинлик =<small>[[Доминион]]: [[1 январь]] [[1901 джыл|1901 джыл]]<br />[[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931 джыл|1931 джыл]] ([[9 сентябрь]] [[1939 джыл|1939 джыл]] къабыл этилиннгенди) <br />Австралий Буйрукъ: [[3 март]] [[1986 джыл|1986 джыл]]</small><br />
|Къуралгъанды =
|Кимден эркинлик =[[Уллу Британия]]дан
|Ара шахар =[[Канберра]]
|Эм уллу шахарла =[[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт (Австралия)|Перт]], [[Аделаида]]
|Башчыланы постларыны атлары =Королева<br />Генерал-губернатор<br />Биринчи-министр
|Башчыла =[[III Чарльз]]<br />[[Сэм Мостин]]<br /><br />[[Энтони Альбанезе]]
|Территориясыны орну =6-чы
|Территория =7 692 024
|Суу =1%
|Халкъыны орну =51-чи
|Халкъ =22 607 571
|Джыл =2011
|Басыннганы =2,8
|БИП =800,200 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=53&pr.y=11 |title=Australia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref>
|БИП джылы =2008
|БИП орну =18-чи
|Адам башына БИП =37 302<ref name="imf2" />
|Валютасы =[[Австралий доллар]] (AUD)
|Домен =[[.au]]
|Телефон коду =61
|Заман бёлюмю =+8 … +10
|Белги =<references/>
|Байракъгъа_джибериу=Австралияны байрагъы|Гербге_джибериу=Австралияны герби}}
'''Австралия Бирлик''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}), '''Австралия''' ({{lang-en|Australia}}, {{lang-la|austrālis}} «къыбыла» деген сёзден) — Къыбыла джарымтобда [[кърал]]ды, Австралия [[материк]]де, [[Тасмания айрымкан]]да эм [[Индий океан|Индий]], [[Шош океан|Шош]], [[Къыбыла океан]]ланы талай башха айрымканларында орналады. Алтынчы къралды [[Джер]]де, майданыны уллулугъу бла, саулай материкде бирден орналгъан джангыз къралды. Австралия Бирликден шималда [[Кюнчыгъыш Тимор]], [[Индонезия]] эмда [[Папуа — Джангы Гвинея]] орналыбдыла, шимал-кюнчыгъышда — [[Вануату]], [[Джангы Каледония]] эм [[Соломонны Айрымканлары]], къыбыла-кюнчыгъышда — [[Джангы Зеландия]].
Къралны [[ара шахар]]ы — [[Канберра]]. Эм уллу шахары — [[Сидней]].
== Тарихи ==
Австралия Бирликни материк бёлюмюнде австралий аборигенле 42 минг джыл мындан алгъа орналгъандыла. [[1606 джыл]] голландиялы тенгиз тинтиучю [[Янсзон, Биллем|Биллем Янсзон]] ачхандан сора, кюнчыгъыш джанын Австралияны [[1770 джыл]] [[Британ империя]] кючлегенди. [[1788 джыл]] [[26 январь|26 январда]] Австралияда биринчи колония къуралгъанды — [[Джангы Къыбыла Уэльс]]. Халкъы ёсюб баргъанына кёре [[XIX ёмюр]]де Австралияны территориясында дагъыда беш колония къуралгъандыла<ref>[https://web.archive.org/web/20121115052447/http://australianism.ru/info/facts/dicovery/ Австралияны ачыкъланыуу]</ref>.
[[1901 джыл]] [[1 январь]]да ол алты колония, Австралия Бирликни къураб, федерация болгъандыла. Ол замандан бери Австралия демократ къраллай турады, [[Британ Биригиу]]ню Патчахлыкъларындан бири болгъанлай.
[[1914 джыл|1914 джылда]] Австралия кеси разы болуб [[Биринчи дуния къазауат|Биринчи дуния къазауатгъа]] [[Антанта|Антантаны]] джанында болуб кошулду. 416 минг къошулгъан австралийцаладан, 60 минг ёлгендиле.
1940—1945 джыллада Австралия [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатгъа]] [[Гитлерге къаршчы коалиция|Гитлерге къаршчы коалицияны]] джанында къошулгъанды. [[1942 джыл|1942 джылда]] Австралия официал [[Вестминстер статут|Вестминстер статутгъа]] къошулду.
1951 джылдан сора Австралия [[АНЗЮС]] кесамат бла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны официал аскер союзник болду.
== Халкъы ==
Австралия Бирликни халкъыны саны 2021 джылда болгъан ахыр тергеу бла 25 422 788 адамгъа джетди, халкъыны 60% уа къралны эм уллу шахарларында 1 млн адам атлагъан адам саны бла джашайды: [[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт]], [[Аделаида]] эм аланы тёгерегинде.
Австралияны халкъы кёб юсю кюнчыгъыш тенгиз джагъасында, къбыла-кюнчыгъыш регионда (Къбыла-Кюнчыгъыш Квинсленд бла Аделаиданы арасында) орналады.
{| class="sortable wikitable" border="0" align="top"
|+ align="center" |'''Австралияны эм уллу шахарлары (2023 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Штат
! Адам саны
|-
| 1 || [[Сидней]] || [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 5,450,496
|-
| 2 || [[Мельбурн]] || [[Виктория (штат)|Виктория]] || 5,207,145
|-
| 3|| [[Брисбен]] || [[Квинсленд]]|| 2,706,966
|-
| 4 || [[Перт]]|| [[Кюнбатыш Австралия]] || 2,309,338
|-
| 5 || [[Аделаида]]|| [[Къыбыла Австралия]] || 1,446,380
|-
| 6 || [[Голд-Кост]]—[[Туид-Хедс]]|| [[Квинсленд]] / [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 735,213
|-
| 7 || [[Ньюкасл (Австралия)|Ньюкасл]]—[[Мейтленд]]|| [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 526,515
|-
| 8 || [[Канберра]]—[[Куинбиан]]|| [[Австралияны ара шахарны территориясы]] / [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 503,402
|-
| 9 || [[Саншайн-Кост (Квинсленд)|Саншайн-Кост]]|| [[Квинсленд]] || 407,859
|-
| 10 || [[Вуллонгонг]]|| [[Джангы Къыбыла Уэльс]] || 313,745
|}
== Административ бёлюннгени ==
Австралия алты штат эмда эки материк территорияла эмда башха гитче территорияла бла къуралады.
=== Австралияны штатлары ===
* [[Файл:Flag of Victoria (Australia).svg|30x20px]] [[Виктория (штат)|Виктория]] ({{lang-en|Victoria, VIC}})
* [[Файл:Flag of Western Australia.svg|30x20px]] [[Кюнбатыш Австралия]] ({{lang-en|Western Australia, WA}})
* [[Файл:Flag of Queensland.svg|30x20px]] [[Квинсленд]] ({{lang-en|Queensland, QLD}})
* [[Файл:Flag of New South Wales.svg|30x20px]] [[Джангы Къыбыла Уэльс]] ({{lang-en|New South Wales, NSW}})
* [[Файл:Flag of Tasmania.svg|30x20px]] [[Тасмания]] ({{lang-en|Tasmania, TAS}})
* [[Файл:Flag of South Australia.svg|30x20px]] [[Къыбыла Австралия]] ({{lang-en|South Australia, SA}})
=== Австралияны материк территорияла ===
* [[Файл:Flag of the Northern Territory.svg|25x15px]] [[Шимал территория]] (NT) ({{lang-en|Northern Territory, NT}})
* [[Австралияны ара шахарны территориясы]] (ACT) ({{lang-en|Australian Capital Territory, ACT}})
=== Австралияны тыш территорияла ===
* Адамла бла
** [[Файл:Flag of Norfolk Island.svg|25x15px]] [[Норфолк айрымкан]] ({{lang-en|Norfolk Island}}),
** [[Файл:Flag of Christmas Island.svg|25x15px]] [[Рождествону айрымканы]] ({{lang-en|Christmas Island}}),
** [[Кокос айрымканла]] ({{lang-en|Cocos (Keeling) Islands}}).
* Адамсыз
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Ашмор эм Картье айрымканла]] ({{lang-en|Ashmore and Cartier Islands}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Марджан тенгизни айрымканланы территориясы]] ({{lang-en|Coral Sea Islands Territory}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Херд эм Макдональд айрымканла]] ({{lang-en|Heard Island and McDonald Islands}}),
** [[Файл:Flag of Australia.svg|25x15px]] [[Австралияны антарктика территориясы]] ({{lang-en|Australian Antarctic Territory}})
== Белгиле ==
{{белгиле}}{{Океания}}{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|Australia}}
{{Тамамланмагъан статья}}
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Австралия]]
gdyxmb0be6tnp9i7hlxbawm6kadv98u
Сагъат бёлге
0
1811
126687
120746
2026-09-11T20:29:31Z
2600 etc
12226
126687
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:World time zones.svg|thumb|400px|Сагъат бёлгелени картасы]]
'''Сагъат бёлге''' — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн [[UTC-10]] бла [[UTC+14]] бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.
Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла [[Джер]]ни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ± 7,5°). Башлам нохтагъа [[гринвич меридиан]], [[UTC-0|ноллу сагъат бёлгени]] орта меридианы саналады.
Бусагъатда заман [[Координация этилген дуния заман|координация этилген дуния заманны]] (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол [[GMT|Гринвичге кёре заманны]] (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын [[Халкъла арасы атом заман|атом замандан]] (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.
== Чеклениуню джорукълары ==
Сагъат бёлгелени системасыны тамалына [[координация этилген дуния заман]] алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.
Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.
[[Шимал полюс|Шимал]] эмда [[Къыбыла полюс|Къыбыла]] полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн [[Амундсен-Скотт (антарктика станция)|Амундсен-Скотт]] станцияда (Къыбыла полюс) [[Джангы Зеландия]]ны заманы хайырланады.
== Джай заман ==
[[Файл:Daylight savings time world.png|thumb|250 px|{{legend|#1a80e6|Джай заманнга кёчген регионла}} {{legend|#ef690a|Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла}}{{legend|#c00000|Кёчюу чырт болмагъан регионла}}]]
Аны тышында бир-бир къраллада «[[джай заман]]нга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн [[Къыбыла джарымтоб]]да джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.
== Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле ==
Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
* [[Россия]] — 11 сагъат бёлге;
* [[Канада]] — 6 сагъат бёлге;
* [[АБШ]] — 6 сагъат бёлге ([[Гавайла]] бла бирге);
* [[Дания]]ны [[автономия|автоном]] территориясы — [[Гренландия]]да — 4 сагъат бёлге<ref>[https://web.archive.org/web/20100228173041/http://archive.travel.ru/greenland/]</ref>;
* [[Австралия]], [[Мексика]], [[Индонезия]] и [[Кирибати]] — 3-шер сагъат бёлге;
* [[Бразилия]], [[Къазакъстан]], [[Монголия]], [[Демократ Республика Конго]] эмда [[Микронезияны Федеративе Штатлары]] — 2-шер сагъат бёлге.
Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.
[[Къытай]]ны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген [[Къытай стандарт заман]] бегитилгенди.
Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир [[административ-территория бирим]] барды — [[Саха (Якутия) Республика|Сахады]] (3 сагъат бёлгеди).
АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.
== Сагъат бёлгелени списогу ==
* [[UTC-12]] — [[Даталаны тюрлениу сызы]]
* [[UTC-11]] — [[Самоа]]
* [[UTC-10]] — [[Гавайла]]
* [[UTC-9]] — [[Аляска]]
* [[UTC-8]] — [[Шимал-американ шош океан заман]] ([[АБШ]] и [[Канада]])
* [[UTC-7]] — [[Тау заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Мексика]] ([[Чиуауа]], [[Ла-Пас]], [[Мацатлан]])
* [[UTC-6]] — [[Ара заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Ара-американ заман]], [[Мексика]] ([[Гвадалахара]], [[Мехико]], [[Монтеррей]])
* [[UTC-5]] — [[Шимал-американ кюнчыгъыш заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]] ([[Богота]], [[Лима]], [[Кито]])
* [[UTC-4:30]] — [[Каракас]]
* [[UTC-4]] — [[Атлантика заман]] ([[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]], [[Ла-Пас]], [[Сантьяго]])
* [[UTC-3:30]] — [[Ньюфаундленд]]
* [[UTC-3]] — [[Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман]] ([[Бразилиа]], [[Буэнос-Айрес]], [[Джорджтаун]]), [[Гренландия]]
* [[UTC-2]] — [[Орта-атлантика заман]]
* [[UTC-1]] — [[Азор айрымканла]], [[Кабо-Верде]]
* [[UTC+0]] — [[Кюнбатыш-европа заман]] ([[Дублин]], [[Эдинбург]], [[Лиссабон]], [[Лондон]], [[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Монровия]])
* [[UTC+1]] — [[Ара-европа заман]] ([[Амстердам]], [[Берлин]], [[Берн]], [[Брюссель]], [[Вена]], [[Копенгаген]], [[Мадрид]], [[Париж]], [[Рим]], [[Стокгольм]], [[Белград]], [[Братислава]], [[Будапешт]], [[Варшава]], [[Любляна]], [[Прага]], [[Сараево]], [[Скопье]], [[Загреб]]) [[Кюнбатыш ара-африкан заман]]
* [[UTC+2]] — [[Кюнчыгъыш-европа заман]] ([[Афинле]], [[Бухарест]], [[Вильнюс]], [[Киев]], [[Кишинёв]], [[Минск]], [[Рига]], [[София]], [[Таллин]], [[Хельсинки]], [[Калининград]]), [[Мисир]], [[Израиль]], [[Ливан]], [[Туркия|Тюрк]], [[КъАР]]
* [[UTC+3]] — [[Москва заман]], [[Кюнчыгъыш-африкан заман]] ([[Найроби]], [[Аддис-Абеба]]), [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Сауд Арабия]]
* [[UTC+3:30]] — [[Тегеран заман]]
* [[UTC+4]] — [[Самара заман]], [[Бирлешген Араб Эмиратла]], [[Оман]], [[Азербайджан]], [[Армения]], [[Гюрджю]]
* UTC+4:30 — [[Афганистан]]
* [[UTC+5]] — [[Екатеринбург заман]], [[Кюнбатыш-азия заман]] ([[Исламабад]], [[Карачи]], [[Ташкент]])
* UTC+5:30 — [[Индия]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* [[UTC+6]] — [[Омск заман]], [[Новосибирск]], [[Ара-азия заман]] ([[Бангладеш]], [[Къазакъстан]])
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* [[UTC+7]] — [[Красноярск заман]], [[Къыбыла-Кюнбатыш Азия]] ([[Бангкок]], [[Джакарта]], [[Ханой]])
* [[UTC+8]] — [[Иркутск заман]], [[Улан-Батор]], [[Куала-Лумпур]], [[Гонконг]], [[Китай]], [[Сингапур]], [[Тайвань]], [[кюнбатыш-австралий заман]] ([[Перт (шахар, Австралия)|Перт]])
* UTC+8:30 — [[Корей Халкъ-Демократ Республика]]
* [[UTC+9]] — [[Якут заман]], [[Корея Республика]], [[Япония]]
* UTC+9:30 — [[Ара-австралий заман]] ([[Аделаида (шахар)|Аделаида]], [[Дарвин (шахар)|Дарвин]])
* [[UTC+10]] — [[Владивосток заман]], [[Кюнчыгъыш-австралий заман]] ([[Брисбен]], [[Канберра]], [[Мельбурн]], [[Сидней]]), [[Тасмания]], [[Кюнбатыш шош океан заман]] ([[Гуам]], [[Порт-Морсби]])
* [[UTC+11]] — [[Магадан заман]], [[Ара шош океан заман]] ([[Соломонну айрымканлары]], [[Джангы Каледония]])
* [[UTC+12]] — [[Камчатка заман]], [[Маршаллны айрымканлары]], [[Фиджи]], [[Джангы Зеландия]]
* [[UTC+13]] — [[Тонга]]
* [[UTC+14]] — [[Лайн айрымканла]] ([[Кирибати]])
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ Сагъат бёлгелени юсюнден билгиле]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Россияны сагъат бёлгелерин картасы]
{{викигёзен|Time zone}}
[[Категория:Заман]]
bes822uxbnam6m769gggj0usgjngok7
126688
126687
2026-09-12T08:31:59Z
DarqaviPalladin
4737
/* Сагъат бёлгелени списогу */
126688
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:World time zones.svg|thumb|400px|Сагъат бёлгелени картасы]]
'''Сагъат бёлге''' — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн [[UTC-10]] бла [[UTC+14]] бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.
Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла [[Джер]]ни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ± 7,5°). Башлам нохтагъа [[гринвич меридиан]], [[UTC-0|ноллу сагъат бёлгени]] орта меридианы саналады.
Бусагъатда заман [[Координация этилген дуния заман|координация этилген дуния заманны]] (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол [[GMT|Гринвичге кёре заманны]] (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын [[Халкъла арасы атом заман|атом замандан]] (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.
== Чеклениуню джорукълары ==
Сагъат бёлгелени системасыны тамалына [[координация этилген дуния заман]] алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.
Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.
[[Шимал полюс|Шимал]] эмда [[Къыбыла полюс|Къыбыла]] полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн [[Амундсен-Скотт (антарктика станция)|Амундсен-Скотт]] станцияда (Къыбыла полюс) [[Джангы Зеландия]]ны заманы хайырланады.
== Джай заман ==
[[Файл:Daylight savings time world.png|thumb|250 px|{{legend|#1a80e6|Джай заманнга кёчген регионла}} {{legend|#ef690a|Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла}}{{legend|#c00000|Кёчюу чырт болмагъан регионла}}]]
Аны тышында бир-бир къраллада «[[джай заман]]нга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн [[Къыбыла джарымтоб]]да джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.
== Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле ==
Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
* [[Россия]] — 11 сагъат бёлге;
* [[Канада]] — 6 сагъат бёлге;
* [[АБШ]] — 6 сагъат бёлге ([[Гавайла]] бла бирге);
* [[Дания]]ны [[автономия|автоном]] территориясы — [[Гренландия]]да — 4 сагъат бёлге<ref>[https://web.archive.org/web/20100228173041/http://archive.travel.ru/greenland/]</ref>;
* [[Австралия]], [[Мексика]], [[Индонезия]] и [[Кирибати]] — 3-шер сагъат бёлге;
* [[Бразилия]], [[Къазакъстан]], [[Монголия]], [[Демократ Республика Конго]] эмда [[Микронезияны Федеративе Штатлары]] — 2-шер сагъат бёлге.
Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.
[[Къытай]]ны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген [[Къытай стандарт заман]] бегитилгенди.
Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир [[административ-территория бирим]] барды — [[Саха (Якутия) Республика|Сахады]] (3 сагъат бёлгеди).
АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.
== Сагъат бёлгелени списогу ==
* [[UTC-12]] — [[Даталаны тюрлениу сызы]]
* [[UTC-11]] — [[Самоа]]
* [[UTC-10]] — [[Гавайи|Гавайла]]
* [[UTC-9]] — [[Аляска]]
* [[UTC-8]] — [[Шимал-американ шош океан заман]] ([[АБШ]] и [[Канада]])
* [[UTC-7]] — [[Тау заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Мексика]] ([[Чиуауа]], [[Ла-Пас]], [[Мацатлан]])
* [[UTC-6]] — [[Ара заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Ара-американ заман]], [[Мексика]] ([[Гвадалахара]], [[Мехико]], [[Монтеррей]])
* [[UTC-5]] — [[Шимал-американ кюнчыгъыш заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]] ([[Богота]], [[Лима]], [[Кито]])
* [[UTC-4:30]] — [[Каракас]]
* [[UTC-4]] — [[Атлантика заман]] ([[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]], [[Ла-Пас]], [[Сантьяго]])
* [[UTC-3:30]] — [[Ньюфаундленд эм Лабрадор|Ньюфаундленд]]
* [[UTC-3]] — [[Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман]] ([[Бразилиа]], [[Буэнос-Айрес]], [[Джорджтаун]]), [[Гренландия]]
* [[UTC-2]] — [[Орта-атлантика заман]]
* [[UTC-1]] — [[Азор айрымканла]], [[Кабо-Верде]]
* [[UTC+0]] — [[Кюнбатыш-европа заман]] ([[Дублин]], [[Эдинбург]], [[Лиссабон]], [[Лондон]], [[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Монровия]])
* [[UTC+1]] — [[Ара-европа заман]] ([[Амстердам]], [[Берлин]], [[Берн]], [[Брюссель]], [[Вена]], [[Копенгаген]], [[Мадрид]], [[Париж]], [[Рим]], [[Стокгольм]], [[Белград]], [[Братислава]], [[Будапешт]], [[Варшава]], [[Любляна]], [[Прага]], [[Сараево]], [[Скопье]], [[Загреб]]) [[Кюнбатыш ара-африкан заман]]
* [[UTC+2]] — [[Кюнчыгъыш-европа заман]] ([[Афинле]], [[Бухарест]], [[Вильнюс]], [[Киев]], [[Кишинёв]], [[Минск]], [[Рига]], [[София]], [[Таллин]], [[Хельсинки]], [[Калининград]]), [[Мисир]], [[Любнан]], [[Туркия|Тюрк]], [[КъАР]]
* [[UTC+3]] — [[Москва заман]], [[Кюнчыгъыш-африкан заман]] ([[Найроби]], [[Аддис-Абеба]]), [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Сауд Арабия]]
* [[UTC+3:30]] — [[Тегеран заман]]
* [[UTC+4]] — [[Самара заман]], [[Бирлешген Араб Эмиратла]], [[Оман]], [[Азербайджан]], [[Армения]], [[Гюрджю]]
* UTC+4:30 — [[Афганистан]]
* [[UTC+5]] — [[Екатеринбург заман]], [[Кюнбатыш-азия заман]] ([[Исламабад]], [[Карачи]], [[Ташкент]])
* UTC+5:30 — [[Индия]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* [[UTC+6]] — [[Омск заман]], [[Новосибирск]], [[Ара-азия заман]] ([[Бангладеш]], [[Къазакъстан]])
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* [[UTC+7]] — [[Красноярск заман]], [[Къыбыла-Кюнбатыш Азия]] ([[Бангкок]], [[Джакарта]], [[Ханой]])
* [[UTC+8]] — [[Иркутск заман]], [[Улан-Батор]], [[Куала-Лумпур]], [[Гонконг]], [[Къытай Халкъ Республика|Китай]], [[Сингапур]], [[Къытай Республика (Тайвань)|Тайвань]], [[кюнбатыш-австралий заман]] ([[Перт (шахар, Австралия)|Перт]])
* UTC+8:30 — [[Корей Халкъ-Демократ Республика]]
* [[UTC+9]] — [[Якут заман]], [[Корея Республика]], [[Япония]]
* UTC+9:30 — [[Ара-австралий заман]] ([[Аделаида (шахар)|Аделаида]], [[Дарвин (шахар)|Дарвин]])
* [[UTC+10]] — [[Владивосток заман]], [[Кюнчыгъыш-австралий заман]] ([[Брисбен]], [[Канберра]], [[Мельбурн]], [[Сидней]]), [[Тасмания]], [[Кюнбатыш шош океан заман]] ([[Гуам]], [[Порт-Морсби]])
* [[UTC+11]] — [[Магадан заман]], [[Ара шош океан заман]] ([[Соломонну айрымканлары]], [[Джангы Каледония]])
* [[UTC+12]] — [[Камчатка заман]], [[Маршаллны Айрымканлары]], [[Фиджи]], [[Джангы Зеландия]]
* [[UTC+13]] — [[Тонга]]
* [[UTC+14]] — [[Лайн айрымканла]] ([[Кирибати]])
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ Сагъат бёлгелени юсюнден билгиле]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Россияны сагъат бёлгелерин картасы]
{{викигёзен|Time zone}}
[[Категория:Заман]]
ph2rpv16xi5jaz4regepk6fhc7o681g
126689
126688
2026-09-12T08:36:42Z
DarqaviPalladin
4737
/* Сагъат бёлгелени списогу */
126689
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:World time zones.svg|thumb|400px|Сагъат бёлгелени картасы]]
'''Сагъат бёлге''' — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн [[UTC-10]] бла [[UTC+14]] бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.
Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла [[Джер]]ни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ± 7,5°). Башлам нохтагъа [[гринвич меридиан]], [[UTC-0|ноллу сагъат бёлгени]] орта меридианы саналады.
Бусагъатда заман [[Координация этилген дуния заман|координация этилген дуния заманны]] (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол [[GMT|Гринвичге кёре заманны]] (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын [[Халкъла арасы атом заман|атом замандан]] (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.
== Чеклениуню джорукълары ==
Сагъат бёлгелени системасыны тамалына [[координация этилген дуния заман]] алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.
Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.
[[Шимал полюс|Шимал]] эмда [[Къыбыла полюс|Къыбыла]] полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн [[Амундсен-Скотт (антарктика станция)|Амундсен-Скотт]] станцияда (Къыбыла полюс) [[Джангы Зеландия]]ны заманы хайырланады.
== Джай заман ==
[[Файл:Daylight savings time world.png|thumb|250 px|{{legend|#1a80e6|Джай заманнга кёчген регионла}} {{legend|#ef690a|Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла}}{{legend|#c00000|Кёчюу чырт болмагъан регионла}}]]
Аны тышында бир-бир къраллада «[[джай заман]]нга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн [[Къыбыла джарымтоб]]да джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.
== Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле ==
Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
* [[Россия]] — 11 сагъат бёлге;
* [[Канада]] — 6 сагъат бёлге;
* [[АБШ]] — 6 сагъат бёлге ([[Гавайла]] бла бирге);
* [[Дания]]ны [[автономия|автоном]] территориясы — [[Гренландия]]да — 4 сагъат бёлге<ref>[https://web.archive.org/web/20100228173041/http://archive.travel.ru/greenland/]</ref>;
* [[Австралия]], [[Мексика]], [[Индонезия]] и [[Кирибати]] — 3-шер сагъат бёлге;
* [[Бразилия]], [[Къазакъстан]], [[Монголия]], [[Демократ Республика Конго]] эмда [[Микронезияны Федеративе Штатлары]] — 2-шер сагъат бёлге.
Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.
[[Къытай]]ны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген [[Къытай стандарт заман]] бегитилгенди.
Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир [[административ-территория бирим]] барды — [[Саха (Якутия) Республика|Сахады]] (3 сагъат бёлгеди).
АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.
== Сагъат бёлгелени списогу ==
* [[UTC−12:00|UTC-12]] — [[Даталаны тюрлениу сызы]]
* [[UTC-11]] — [[Самоа]]
* [[UTC-10]] — [[Гавайи|Гавайла]]
* [[UTC-9]] — [[Аляска]]
* [[UTC-8]] — [[Шимал-американ шош океан заман]] ([[АБШ]] и [[Канада]])
* [[UTC-7]] — [[Тау заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Мексика]] ([[Чиуауа]], [[Ла-Пас]], [[Мацатлан]])
* [[UTC-6]] — [[Ара заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Ара-американ заман]], [[Мексика]] ([[Гвадалахара]], [[Мехико]], [[Монтеррей]])
* [[UTC-5]] — [[Шимал-американ кюнчыгъыш заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]] ([[Богота]], [[Лима]], [[Кито]])
* [[UTC-4:30]] — [[Каракас]]
* [[UTC-4]] — [[Атлантика заман]] ([[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]], [[Ла-Пас]], [[Сантьяго]])
* [[UTC-3:30]] — [[Ньюфаундленд эм Лабрадор|Ньюфаундленд]]
* [[UTC-3]] — [[Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман]] ([[Бразилиа]], [[Буэнос-Айрес]], [[Джорджтаун]]), [[Гренландия]]
* [[UTC-2]] — [[Орта-атлантика заман]]
* [[UTC-1]] — [[Азор айрымканла]], [[Кабо-Верде]]
* [[UTC+0]] — [[Кюнбатыш-европа заман]] ([[Дублин]], [[Эдинбург]], [[Лиссабон]], [[Лондон]], [[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Монровия]])
* [[UTC+1]] — [[Ара-европа заман]] ([[Амстердам]], [[Берлин]], [[Берн]], [[Брюссель]], [[Вена]], [[Копенгаген]], [[Мадрид]], [[Париж]], [[Рим]], [[Стокгольм]], [[Белград]], [[Братислава]], [[Будапешт]], [[Варшава]], [[Любляна]], [[Прага]], [[Сараево]], [[Скопье]], [[Загреб]]) [[Кюнбатыш ара-африкан заман]]
* [[UTC+2]] — [[Кюнчыгъыш-европа заман]] ([[Афинле]], [[Бухарест]], [[Вильнюс]], [[Киев]], [[Кишинёв]], [[Минск]], [[Рига]], [[София]], [[Таллин]], [[Хельсинки]], [[Калининград]]), [[Мисир]], [[Любнан]], [[Туркия|Тюрк]], [[КъАР]]
* [[UTC+3]] — [[Москва заман]], [[Кюнчыгъыш-африкан заман]] ([[Найроби]], [[Аддис-Абеба]]), [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Сауд Арабия]]
* [[UTC+3:30]] — [[Тегеран заман]]
* [[UTC+4]] — [[Самара заман]], [[Бирлешген Араб Эмиратла]], [[Оман]], [[Азербайджан]], [[Армения]], [[Гюрджю]]
* UTC+4:30 — [[Афганистан]]
* [[UTC+5]] — [[Екатеринбург заман]], [[Кюнбатыш-азия заман]] ([[Исламабад]], [[Карачи]], [[Ташкент]])
* UTC+5:30 — [[Индия]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* [[UTC+6]] — [[Омск заман]], [[Новосибирск]], [[Ара-азия заман]] ([[Бангладеш]], [[Къазакъстан]])
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* [[UTC+7]] — [[Красноярск заман]], [[Къыбыла-Кюнбатыш Азия]] ([[Бангкок]], [[Джакарта]], [[Ханой]])
* [[UTC+8]] — [[Иркутск заман]], [[Улан-Батор]], [[Куала-Лумпур]], [[Гонконг]], [[Къытай Халкъ Республика|Китай]], [[Сингапур]], [[Къытай Республика (Тайвань)|Тайвань]], [[кюнбатыш-австралий заман]] ([[Перт (шахар, Австралия)|Перт]])
* UTC+8:30 — [[Корей Халкъ-Демократ Республика]]
* [[UTC+9]] — [[Якут заман]], [[Корея Республика]], [[Япония]]
* UTC+9:30 — [[Ара-австралий заман]] ([[Аделаида (шахар)|Аделаида]], [[Дарвин (шахар)|Дарвин]])
* [[UTC+10]] — [[Владивосток заман]], [[Кюнчыгъыш-австралий заман]] ([[Брисбен]], [[Канберра]], [[Мельбурн]], [[Сидней]]), [[Тасмания]], [[Кюнбатыш шош океан заман]] ([[Гуам]], [[Порт-Морсби]])
* [[UTC+11]] — [[Магадан заман]], [[Ара шош океан заман]] ([[Соломонну айрымканлары]], [[Джангы Каледония]])
* [[UTC+12]] — [[Камчатка заман]], [[Маршаллны Айрымканлары]], [[Фиджи]], [[Джангы Зеландия]]
* [[UTC+13]] — [[Тонга]]
* [[UTC+14]] — [[Лайн айрымканла]] ([[Кирибати]])
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ Сагъат бёлгелени юсюнден билгиле]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Россияны сагъат бёлгелерин картасы]
{{викигёзен|Time zone}}
[[Категория:Заман]]
dtepyhk5otyigkvcrf8o25860uow03i
Джангы Зеландия
0
7100
126745
112890
2026-09-12T11:00:42Z
DarqaviPalladin
4737
/* Джибериуле */
126745
wikitext
text/x-wiki
{{магъанала|Зеландия}}
{{Кърал
|Аты =Джангы Зеландия
|Оригинал аты =New Zealand<br />Aotearoa
|Байракъ =Flag of New Zealand.svg
|Герб =Coat_of_arms_of_New_Zealand.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =God Defend New Zealand
|Гимнни кёчюрмеси =Къудай, сакъла Джангы Зеландияны
|Аудио =God Defend New Zealand instrumental.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Конституция]]лы [[монархия]]
|Кърал дини =
|Карта =New Zealand (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[ингилиз тил]], [[маори тил]], {{ангылатыу|[[къол силкиу тил]]|орусча: язык жестов}}
|Эркинлик =<small>[[Доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907]]<br />[[1931 джылдагъы Вестминстер статут|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931]] ([[25 ноябрь]] [[1947 джыл]] къабыл этилгенди)<br />Конституцион Указ: [[13 декабрь]] [[1986]]</small>
|Къуралгъанды =
|Кимден эркинлик =[[Уллу Британия]]дан
|Ара шахар =[[Веллингтон]]
|Эм уллу шахарла =[[Окленд (Джангы Зеландия)|Окленд]]
|Башчыланы постларыны атлары =Монарх<br />Генерал-губернатор<br />Биринчи-министр
|Башчыла =[[III Чарльз (Уллу Британияны королю)|III Чарльз]]<br />[[Сатьянанд, Ананд|Ананд Сатьянанд]]<br />[[Кей, Джон|Джон Кей]]
|Территориясыны орну =74-чю
|Территория =268 680
|Суу =2,1
|Халкъыны орну =123-чю
|Халкъ =4 377 000
|Джыл =2010
|Басыннганы =15,88
|БИП =146,028 млрд.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914%2C137%2C196%2C935%2C942&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=1 Халкъла арасы ачха фонд (апрель, 2008)]</ref>
|БИП джылы =2008
|БИП орну =58-чи
|Адам башына БИП =34 121<ref name="IMF"/>
|Валютасы =[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD)
|Домен =[[.nz]]
|Телефон коду =64
|Заман бёлюмю =+12
|Белги =<small>«[[God Save the Queen]]», монарх болгъан официал церемониялада гимн халда хайырландырылады.</small><br />
}}
'''Джангы Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Шош океан]]ны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан ([[Шимал айрымкан]] эмда [[Къыбыла айрымкан]]) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан [[кърал]]ды. [[Ара шахар]]ы — [[Веллингтон]]ду. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди ([[2010 джыл]]). Кърал, [[конституциялы монархия]] бла [[Парламентли демократия|парламентли демократияны]] принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны [[айныгъын къралла]]рыны санына киреди.
[[XI ёмюр|XI]]—[[XIV ёмюр]]леде бу джуртда [[Полинезия]]дан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, [[Европа|европалы]] тенгиз тинтиучюле айрымканны [[1642 джыл]]да ачхандыла. [[Уллу Британия]], [[1762 джыл]]дан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — [[Тасманны тенгизи]] ортада болгъан [[Австралия]] кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — [[Джангы Каледония]] (1400 км чакълы бир), [[Тонга]] (1800 км чакълы бир) эмда [[Фиджи]] (1900 км чакълы бир).
[[Джангы Зеландияны королевствосу]]ну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: [[Кукну айрымканлары]], [[Ниуэ]], оноуун кеси джюрютмегенле — [[Токелау]] эмда [[Антарктида|Антарктикада]] болгъан [[Россну территориясы]].
== Галерея ==
<center>
{| style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse;"
!colspan="1"|Джангы Зеландияны панорама фотографиялары
|-
| [[Файл:Coromandel Peninsula Panorama.jpg|thumb|none|500px|Коромандел джарымайрымкан, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Lake Waikaremoana.jpg|thumb|none|500px|Уайкаремоана кёл, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Remarkables.jpg|thumb|none|500px|Куинстаун шахарны тийресинде тау ландшафт, Къыбыла айрымкан]]
|-
| [[Файл:Image-View from Sky Tower Akl Edit 1.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, къралны эм уллу шахары]]
|-
| [[Файл:AucklandSkyline3Frames4v102.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, шимал джагъасындан кёрюнюмю]]
|-
| [[Файл:WellingtonPano.jpg|thumb|none|500px|Веллингтон, Джангы Зеландияны ара шахары]]
|-
| [[Файл:WellingtonParliamentEdit gobeirne.jpg|thumb|none|500px|Джангы Зеландияны Парламентини мекямларыны комплекси, Веллингтон шахар]]
|}
</center>
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [http://www.govt.nz/ Джангы Зеландияны правительствосу] {{ref-en}}
* [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara — Джангы Зеландияны энциклопедиясы] {{ref-en}}
* [http://www.mch.govt.nz/ Культураны эмда тарихден къалгъан затланы министерстволары] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071219035809/http://www.nzembassy.com/home.cfm?CFID=5650155&CFTOKEN=50607513&l=110&c=42 Джангы Зеландияны Россия Федерацияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20110205100129/http://www.russianembassy.co.nz/ Россия Федерацияны Джангы Зеландияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Новая_Зеландия |Джангы Зеландияны юсюнден орус тилли сайтланы джыйылмасы}} {{ref-ru}}
{{Океания}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|New Zealand}}
{{stub}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Джангы Зеландия]]
a9ppntjqpssfofzrmrwjn2irz0qmch2
126747
126745
2026-09-12T11:12:08Z
DarqaviPalladin
4737
126747
wikitext
text/x-wiki
{{магъанала|Зеландия}}
{{Кърал
|Аты =Джангы Зеландия
|Оригинал аты ={{lang-en|New Zealand}}<br>{{lang-mi|Aotearoa}}
|Байракъ =Flag of New Zealand.svg
|Герб =Coat_of_arms_of_New_Zealand.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =God Defend New Zealand
|Гимнни кёчюрмеси =Къудай, сакъла Джангы Зеландияны
|Аудио =God Defend New Zealand instrumental.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Конституция]]лы [[монархия]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=92|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>
|Кърал дини =
|Карта =New Zealand (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[ингилиз тил]], [[маори тил]], {{ангылатыу|[[къол силкиу тил]]|орусча: язык жестов}}
|Эркинлик =<small>[[Доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907]]<br />[[1931 джылдагъы Вестминстер статут|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931]] ([[25 ноябрь]] [[1947 джыл]] къабыл этилгенди)<br />Конституцион Указ: [[13 декабрь]] [[1986]]</small>
|Къуралгъанды =
|Кимден эркинлик =[[Уллу Британия]]дан
|Ара шахар =[[Веллингтон]]
|Эм уллу шахарла =[[Окленд (Джангы Зеландия)|Окленд]]
|Территориясыны орну =74-чю
|Территория =268 680
|Суу =2,1
|Халкъыны орну =123-чю
|Халкъ =4 377 000
|Джыл =2010
|Басыннганы =15,88
|БИП =278,636 млрд<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) Халкъла арасы ачха фонд 14 April 2026.]</ref>
|БИП джылы =2026
|БИП орну =52
|Адам башына БИП =52 023
|Валютасы =[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD)
|Домен =[[.nz]]
|Телефон коду =64
|Заман бёлюмю =+12
|Белги =<small>«[[God Save the Queen]]», монарх болгъан официал церемониялада гимн халда хайырландырылады.</small><br />
|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|41|18|S|174|47|E|type:city_region:NZ}}|Башчыны постуну аты=Король|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=[[Джангы Зеландияны биринчи-министири]]|Башчы2=[[Синди Киро]]|Башчы3=[[Кристофер Лаксон]]|iso3166-1=[[NZ]]|ААИ джылы=2023|IDH=0.938|ААИ=0.938|ААИ орну=17|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">бек мийик</span>|Адам башына БИП орну=23|Адам башына БИП джылы=2026}}
'''Джангы Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Шош океан]]ны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан ([[Шимал айрымкан]] эмда [[Къыбыла айрымкан]]) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан [[кърал]]ды. [[Ара шахар]]ы — [[Веллингтон]]ду. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди ([[2010 джыл]]). Кърал, [[конституциялы монархия]] бла [[Парламентли демократия|парламентли демократияны]] принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны [[айныгъын къралла]]рыны санына киреди.
[[XI ёмюр|XI]]—[[XIV ёмюр]]леде бу джуртда [[Полинезия]]дан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, [[Европа|европалы]] тенгиз тинтиучюле айрымканны [[1642 джыл]]да ачхандыла. [[Уллу Британия]], [[1762 джыл]]дан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — [[Тасманны тенгизи]] ортада болгъан [[Австралия]] кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — [[Джангы Каледония]] (1400 км чакълы бир), [[Тонга]] (1800 км чакълы бир) эмда [[Фиджи]] (1900 км чакълы бир).
[[Джангы Зеландияны королевствосу]]ну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: [[Кукну айрымканлары]], [[Ниуэ]], оноуун кеси джюрютмегенле — [[Токелау]] эмда [[Антарктида|Антарктикада]] болгъан [[Россну территориясы]].
== Галерея ==
<center>
{| style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse;"
!colspan="1"|Джангы Зеландияны панорама фотографиялары
|-
| [[Файл:Coromandel Peninsula Panorama.jpg|thumb|none|500px|Коромандел джарымайрымкан, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Lake Waikaremoana.jpg|thumb|none|500px|Уайкаремоана кёл, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Remarkables.jpg|thumb|none|500px|Куинстаун шахарны тийресинде тау ландшафт, Къыбыла айрымкан]]
|-
| [[Файл:Image-View from Sky Tower Akl Edit 1.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, къралны эм уллу шахары]]
|-
| [[Файл:AucklandSkyline3Frames4v102.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, шимал джагъасындан кёрюнюмю]]
|-
| [[Файл:WellingtonPano.jpg|thumb|none|500px|Веллингтон, Джангы Зеландияны ара шахары]]
|-
| [[Файл:WellingtonParliamentEdit gobeirne.jpg|thumb|none|500px|Джангы Зеландияны Парламентини мекямларыны комплекси, Веллингтон шахар]]
|}
</center>
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [http://www.govt.nz/ Джангы Зеландияны правительствосу] {{ref-en}}
* [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara — Джангы Зеландияны энциклопедиясы] {{ref-en}}
* [http://www.mch.govt.nz/ Культураны эмда тарихден къалгъан затланы министерстволары] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071219035809/http://www.nzembassy.com/home.cfm?CFID=5650155&CFTOKEN=50607513&l=110&c=42 Джангы Зеландияны Россия Федерацияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20110205100129/http://www.russianembassy.co.nz/ Россия Федерацияны Джангы Зеландияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Новая_Зеландия |Джангы Зеландияны юсюнден орус тилли сайтланы джыйылмасы}} {{ref-ru}}
{{Океания}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|New Zealand}}
{{stub}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Джангы Зеландия]]
2a57depa57nucvwcaxuvz9lnbf375ab
126748
126747
2026-09-12T11:13:15Z
DarqaviPalladin
4737
126748
wikitext
text/x-wiki
{{магъанала|Зеландия}}
{{Кърал
|Аты =Джангы Зеландия
|Оригинал аты ={{lang-en|New Zealand}}<br>{{lang-mi|Aotearoa}}
|Байракъ =Flag of New Zealand.svg
|Герб =Coat_of_arms_of_New_Zealand.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =God Defend New Zealand
|Гимнни кёчюрмеси =Къудай, сакъла Джангы Зеландияны
|Аудио =God Defend New Zealand instrumental.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Конституция]]лы [[монархия]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=92|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>
|Кърал дини =
|Карта =New Zealand (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[ингилиз тил]], [[маори тил]], {{ангылатыу|[[къол силкиу тил]]|орусча: язык жестов}}
|Эркинлик =<small>[[Доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907]]<br />[[1931 джылдагъы Вестминстер статут|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931]] ([[25 ноябрь]] [[1947 джыл]] къабыл этилгенди)<br />Конституцион Указ: [[13 декабрь]] [[1986]]</small>
|Къуралгъанды =
|Кимден эркинлик =[[Уллу Британия]]дан
|Ара шахар =[[Веллингтон]]
|Эм уллу шахарла =[[Окленд (Джангы Зеландия)|Окленд]]
|Территориясыны орну =74-чю
|Территория =268 680
|Суу =2,1
|Халкъыны орну =123-чю
|Халкъ =4 377 000
|Джыл =2010
|Басыннганы =15,88
|БИП =278,636 млрд<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) Халкъла арасы ачха фонд 14 April 2026.]</ref>
|БИП джылы =2026
|БИП орну =52
|Адам башына БИП =52 023
|Валютасы =[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD)
|Домен =[[.nz]]
|Телефон коду =64
|Заман бёлюмю =+12
|Белги =<small>«[[God Save the Queen]]», монарх болгъан официал церемониялада гимн халда хайырландырылады.</small><br />
|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|41|18|S|174|47|E|type:city_region:NZ}}|Башчыны постуну аты=Король|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=[[Джангы Зеландияны биринчи-министири]]|Башчы2=[[Синди Киро]]|Башчы3=[[Кристофер Лаксон]]|iso3166-1=[[NZ]]|ААИ джылы=2023|IDH=0.938|ААИ=0.938|ААИ орну=17|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">бек мийик</span>|Адам башына БИП орну=23|Адам башына БИП джылы=2026}}
'''Джангы Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Шош океан]]ны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан ([[Шимал айрымкан]] эмда [[Къыбыла айрымкан]]) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан [[кърал]]ды. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди ([[2010 джыл]]). Кърал, [[конституциялы монархия]] бла [[Парламентли демократия|парламентли демократияны]] принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны [[айныгъын къралла]]рыны санына киреди.
[[XI ёмюр|XI]]—[[XIV ёмюр]]леде бу джуртда [[Полинезия]]дан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, [[Европа|европалы]] тенгиз тинтиучюле айрымканны [[1642 джыл]]да ачхандыла. [[Уллу Британия]], [[1762 джыл]]дан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — [[Тасманны тенгизи]] ортада болгъан [[Австралия]] кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — [[Джангы Каледония]] (1400 км чакълы бир), [[Тонга]] (1800 км чакълы бир) эмда [[Фиджи]] (1900 км чакълы бир).
[[Джангы Зеландияны королевствосу]]ну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: [[Кукну айрымканлары]], [[Ниуэ]], оноуун кеси джюрютмегенле — [[Токелау]] эмда [[Антарктида|Антарктикада]] болгъан [[Россну территориясы]].
[[Ара шахар]]ы — [[Веллингтон]].
== Галерея ==
<center>
{| style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse;"
!colspan="1"|Джангы Зеландияны панорама фотографиялары
|-
| [[Файл:Coromandel Peninsula Panorama.jpg|thumb|none|500px|Коромандел джарымайрымкан, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Lake Waikaremoana.jpg|thumb|none|500px|Уайкаремоана кёл, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Remarkables.jpg|thumb|none|500px|Куинстаун шахарны тийресинде тау ландшафт, Къыбыла айрымкан]]
|-
| [[Файл:Image-View from Sky Tower Akl Edit 1.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, къралны эм уллу шахары]]
|-
| [[Файл:AucklandSkyline3Frames4v102.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, шимал джагъасындан кёрюнюмю]]
|-
| [[Файл:WellingtonPano.jpg|thumb|none|500px|Веллингтон, Джангы Зеландияны ара шахары]]
|-
| [[Файл:WellingtonParliamentEdit gobeirne.jpg|thumb|none|500px|Джангы Зеландияны Парламентини мекямларыны комплекси, Веллингтон шахар]]
|}
</center>
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [http://www.govt.nz/ Джангы Зеландияны правительствосу] {{ref-en}}
* [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara — Джангы Зеландияны энциклопедиясы] {{ref-en}}
* [http://www.mch.govt.nz/ Культураны эмда тарихден къалгъан затланы министерстволары] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071219035809/http://www.nzembassy.com/home.cfm?CFID=5650155&CFTOKEN=50607513&l=110&c=42 Джангы Зеландияны Россия Федерацияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20110205100129/http://www.russianembassy.co.nz/ Россия Федерацияны Джангы Зеландияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Новая_Зеландия |Джангы Зеландияны юсюнден орус тилли сайтланы джыйылмасы}} {{ref-ru}}
{{Океания}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|New Zealand}}
{{stub}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Джангы Зеландия]]
a6oe20d4qzq2qazh34iwc4ty12iyh0m
126749
126748
2026-09-12T11:14:00Z
DarqaviPalladin
4737
126749
wikitext
text/x-wiki
{{магъанала|Зеландия}}
{{Кърал
|Аты =Джангы Зеландия
|Оригинал аты ={{lang-en|New Zealand}}<br>{{lang-mi|Aotearoa}}
|Байракъ =Flag of New Zealand.svg
|Герб =Coat_of_arms_of_New_Zealand.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =God Defend New Zealand
|Гимнни кёчюрмеси =Къудай, сакъла Джангы Зеландияны
|Аудио =God Defend New Zealand instrumental.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Конституция]]лы [[монархия]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=92|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>
|Кърал дини =
|Карта =New Zealand (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[ингилиз тил]], [[маори тил]], {{ангылатыу|[[къол силкиу тил]]|орусча: язык жестов}}
|Эркинлик =<small>[[Доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907]]<br />[[1931 джылдагъы Вестминстер статут|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931]] ([[25 ноябрь]] [[1947 джыл]] къабыл этилгенди)<br />Конституцион Указ: [[13 декабрь]] [[1986]]</small>
|Къуралгъанды =
|Кимден эркинлик =[[Уллу Британия]]дан
|Ара шахар =[[Веллингтон]]
|Эм уллу шахарла =[[Окленд (Джангы Зеландия)|Окленд]]
|Территориясыны орну =74-чю
|Территория =268 680
|Суу =2,1
|Халкъыны орну =123-чю
|Халкъ =4 377 000
|Джыл =2010
|Басыннганы =15,88
|БИП =278,636 млрд<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) Халкъла арасы ачха фонд 14 April 2026.]</ref>
|БИП джылы =2026
|БИП орну =52
|Адам башына БИП =52 023
|Валютасы =[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD)
|Домен =[[.nz]]
|Телефон коду =64
|Заман бёлюмю =+12
|Белги =<small>«[[God Save the Queen]]», монарх болгъан официал церемониялада гимн халда хайырландырылады.</small><br />
|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|41|18|S|174|47|E|type:city_region:NZ}}|Башчыны постуну аты=Король|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=[[Джангы Зеландияны биринчи-министири|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Синди Киро]]|Башчы3=[[Кристофер Лаксон]]|iso3166-1=[[NZ]]|ААИ джылы=2023|IDH=0.938|ААИ=0.938|ААИ орну=17|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">бек мийик</span>|Адам башына БИП орну=23|Адам башына БИП джылы=2026}}
'''Джангы Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Шош океан]]ны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан ([[Шимал айрымкан]] эмда [[Къыбыла айрымкан]]) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан [[кърал]]ды. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди ([[2010 джыл]]). Кърал, [[конституциялы монархия]] бла [[Парламентли демократия|парламентли демократияны]] принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны [[айныгъын къралла]]рыны санына киреди.
[[XI ёмюр|XI]]—[[XIV ёмюр]]леде бу джуртда [[Полинезия]]дан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, [[Европа|европалы]] тенгиз тинтиучюле айрымканны [[1642 джыл]]да ачхандыла. [[Уллу Британия]], [[1762 джыл]]дан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — [[Тасманны тенгизи]] ортада болгъан [[Австралия]] кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — [[Джангы Каледония]] (1400 км чакълы бир), [[Тонга]] (1800 км чакълы бир) эмда [[Фиджи]] (1900 км чакълы бир).
[[Джангы Зеландияны королевствосу]]ну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: [[Кукну айрымканлары]], [[Ниуэ]], оноуун кеси джюрютмегенле — [[Токелау]] эмда [[Антарктида|Антарктикада]] болгъан [[Россну территориясы]].
[[Ара шахар]]ы — [[Веллингтон]].
== Галерея ==
<center>
{| style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse;"
!colspan="1"|Джангы Зеландияны панорама фотографиялары
|-
| [[Файл:Coromandel Peninsula Panorama.jpg|thumb|none|500px|Коромандел джарымайрымкан, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Lake Waikaremoana.jpg|thumb|none|500px|Уайкаремоана кёл, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Remarkables.jpg|thumb|none|500px|Куинстаун шахарны тийресинде тау ландшафт, Къыбыла айрымкан]]
|-
| [[Файл:Image-View from Sky Tower Akl Edit 1.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, къралны эм уллу шахары]]
|-
| [[Файл:AucklandSkyline3Frames4v102.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, шимал джагъасындан кёрюнюмю]]
|-
| [[Файл:WellingtonPano.jpg|thumb|none|500px|Веллингтон, Джангы Зеландияны ара шахары]]
|-
| [[Файл:WellingtonParliamentEdit gobeirne.jpg|thumb|none|500px|Джангы Зеландияны Парламентини мекямларыны комплекси, Веллингтон шахар]]
|}
</center>
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [http://www.govt.nz/ Джангы Зеландияны правительствосу] {{ref-en}}
* [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara — Джангы Зеландияны энциклопедиясы] {{ref-en}}
* [http://www.mch.govt.nz/ Культураны эмда тарихден къалгъан затланы министерстволары] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071219035809/http://www.nzembassy.com/home.cfm?CFID=5650155&CFTOKEN=50607513&l=110&c=42 Джангы Зеландияны Россия Федерацияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20110205100129/http://www.russianembassy.co.nz/ Россия Федерацияны Джангы Зеландияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Новая_Зеландия |Джангы Зеландияны юсюнден орус тилли сайтланы джыйылмасы}} {{ref-ru}}
{{Океания}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|New Zealand}}
{{stub}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Джангы Зеландия]]
ps4twy1tp1ynervgejjh0a0x63i69of
126750
126749
2026-09-12T11:14:37Z
DarqaviPalladin
4737
126750
wikitext
text/x-wiki
{{магъанала|Зеландия}}
{{Кърал
|Аты =Джангы Зеландия
|Оригинал аты ={{lang-en|New Zealand}}<br>{{lang-mi|Aotearoa}}
|Байракъ =Flag of New Zealand.svg
|Герб =Coat_of_arms_of_New_Zealand.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =God Defend New Zealand
|Гимнни кёчюрмеси =Къудай, сакъла Джангы Зеландияны
|Аудио =God Defend New Zealand instrumental.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Конституция]]лы [[монархия]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=92|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>
|Кърал дини =
|Карта =New Zealand (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[ингилиз тил]], [[маори тил]], {{ангылатыу|[[къол силкиу тил]]|орусча: язык жестов}}
|Эркинлик =<small>[[Доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907]]<br />[[1931 джылдагъы Вестминстер статут|Вестминстер статут]]: [[11 декабрь]] [[1931]] ([[25 ноябрь]] [[1947 джыл]] къабыл этилгенди)<br />Конституцион Указ: [[13 декабрь]] [[1986]]</small>
|Къуралгъанды =
|Кимден эркинлик =[[Уллу Британия]]дан
|Ара шахар =[[Веллингтон]]
|Эм уллу шахарла =[[Окленд (Джангы Зеландия)|Окленд]]
|Территориясыны орну =74-чю
|Территория =268 680
|Суу =2,1
|Халкъыны орну =123-чю
|Халкъ =4 377 000
|Джыл =2010
|Басыннганы =15,88
|БИП =278,636 млрд<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) Халкъла арасы ачха фонд 14 April 2026.]</ref>
|БИП джылы =2026
|БИП орну =52
|Адам башына БИП =52 023
|Валютасы =[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD)
|Домен =[[.nz]]
|Телефон коду =64
|Заман бёлюмю =+12
|Белги =<small>«[[God Save the Queen]]», монарх болгъан официал церемониялада гимн халда хайырландырылады.</small><br />
|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|41|18|S|174|47|E|type:city_region:NZ}}|Башчыны постуну аты=Король|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=[[Джангы Зеландияны биринчи-министири|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Синди Киро]]|Башчы3=[[Кристофер Лаксон]]|iso3166-1=[[NZ]]|ААИ джылы=2023|IDH=0.938|ААИ=0.938|ААИ орну=17|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">бек мийик</span>|Адам башына БИП орну=23|Адам башына БИП джылы=2026|Байракъгъа_джибериу=Джангы Зеландияны байрагъы|Гербге_джибериу=Джангы Зеландияны герби}}
'''Джангы Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — [[Шош океан]]ны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан ([[Шимал айрымкан]] эмда [[Къыбыла айрымкан]]) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан [[кърал]]ды. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди ([[2010 джыл]]). Кърал, [[конституциялы монархия]] бла [[Парламентли демократия|парламентли демократияны]] принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны [[айныгъын къралла]]рыны санына киреди.
[[XI ёмюр|XI]]—[[XIV ёмюр]]леде бу джуртда [[Полинезия]]дан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, [[Европа|европалы]] тенгиз тинтиучюле айрымканны [[1642 джыл]]да ачхандыла. [[Уллу Британия]], [[1762 джыл]]дан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — [[Тасманны тенгизи]] ортада болгъан [[Австралия]] кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — [[Джангы Каледония]] (1400 км чакълы бир), [[Тонга]] (1800 км чакълы бир) эмда [[Фиджи]] (1900 км чакълы бир).
[[Джангы Зеландияны королевствосу]]ну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: [[Кукну айрымканлары]], [[Ниуэ]], оноуун кеси джюрютмегенле — [[Токелау]] эмда [[Антарктида|Антарктикада]] болгъан [[Россну территориясы]].
[[Ара шахар]]ы — [[Веллингтон]].
== Галерея ==
<center>
{| style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse;"
!colspan="1"|Джангы Зеландияны панорама фотографиялары
|-
| [[Файл:Coromandel Peninsula Panorama.jpg|thumb|none|500px|Коромандел джарымайрымкан, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Lake Waikaremoana.jpg|thumb|none|500px|Уайкаремоана кёл, Шимал айрымкан]]
|-
| [[Файл:Remarkables.jpg|thumb|none|500px|Куинстаун шахарны тийресинде тау ландшафт, Къыбыла айрымкан]]
|-
| [[Файл:Image-View from Sky Tower Akl Edit 1.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, къралны эм уллу шахары]]
|-
| [[Файл:AucklandSkyline3Frames4v102.jpg|thumb|none|500px|Окленд шахар, шимал джагъасындан кёрюнюмю]]
|-
| [[Файл:WellingtonPano.jpg|thumb|none|500px|Веллингтон, Джангы Зеландияны ара шахары]]
|-
| [[Файл:WellingtonParliamentEdit gobeirne.jpg|thumb|none|500px|Джангы Зеландияны Парламентини мекямларыны комплекси, Веллингтон шахар]]
|}
</center>
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [http://www.govt.nz/ Джангы Зеландияны правительствосу] {{ref-en}}
* [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara — Джангы Зеландияны энциклопедиясы] {{ref-en}}
* [http://www.mch.govt.nz/ Культураны эмда тарихден къалгъан затланы министерстволары] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071219035809/http://www.nzembassy.com/home.cfm?CFID=5650155&CFTOKEN=50607513&l=110&c=42 Джангы Зеландияны Россия Федерацияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20110205100129/http://www.russianembassy.co.nz/ Россия Федерацияны Джангы Зеландияда посольствосу] {{ref-ru}}{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Новая_Зеландия |Джангы Зеландияны юсюнден орус тилли сайтланы джыйылмасы}} {{ref-ru}}
{{Океания}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{викигёзен|New Zealand}}
{{stub}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Джангы Зеландия]]
ermrt46d3zfn09qtkau86zxlih4ngf8
Вануату
0
16278
126723
122966
2026-09-12T10:40:06Z
DarqaviPalladin
4737
126723
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Вануатуну республикасы|Оригинал аты=Ripablik blong Vanuatu<br>{{lang-en|Republic of Vanuatu}}<br>{{lang-fr|République de Vanuatu}}|Байракъ=Flag of Vanuatu.svg|Байракъгъа_джибериу=Вануату байрагъы|Герб=Coat of arms of Vanuatu.svg|Гербге_джибериу=Вануату гербы|Карта=Vanuatu on the globe (Polynesia centered).svg|Девиз=«Long God Yumi Stanap»<br>
«Nous nous tenons devant Dieu»|Гимн=''[[Yumi, Yumi, Yumi]]''|Гимнни кёчюрмеси=Биз, биз, биз.|Ара шахар=[[Порт-Вила]]|Эм уллу шахарла=Порт-Вилла|Официал_тилле=[[ингилиз тил]], [[француз тил]], [[бислама тил]]|Башчыны постуну аты=Президент|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Шарлот Салвай]]|Территория=12 190 км²|Территориясыны орну=161|Заман бёлюмю=+11|Халкъ=335 908|Джыл=2023|Басыннганы=19,20|Халкъыны орну=188|БИП джылы=2018|БИП=930 млн доллар|БИП орну=175|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=3252 доллар|Адам башына БИП орну=127|Валютасы=Вату (VUV)|iso3166-1=VU|Домен=.vu|Телефон коду=678|ААИ джылы=2018|IDH=0,603|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">орта</span>|ААИ орну=138|ААИ=0,603|Этник_къауумла=Ни вануату|Аудио=United States Navy Band - Yumi, Yumi, Yumi.ogg|Башчы=[[Никенике Вуробараву]]}}'''Вануату''' ([[Бислама|бисл]]. ''Vanuatu'', [[Француз тил|франц]]. ''Vanuatu'', [[Ингилиз тил|ингилиз]]. ''Vanuatu''; /vænˈwɑːtuː/), официал аты — '''Вануату Респу́бликасы''' — Шош океанда къыбыла кесегинде, [[Меланезия|Меланезияда]] турган айрымкан кърал. Шималда суу бла [[Соломонны Айрымканлары|Соломонну айрымканлары]] бла чеклешеди, кюнбатышда [[Австралия]] бла, къыбыла-кюнбатышда [[Джангы Каледония]] бла, кюнчыгъышда [[Фиджи]] бла. Вануату республикасы [[Джангы Гибридле]] деген архипелагта 83 айрымканлада къуралгъанды. Вануату территориясы - 12 190 км², суу джагасы - 2528 км. Вануатуда 2018 джылда 292 680 адам джашай эди.
[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Порт-Вила]].
== Географиясы ==
Вануату къралгъа башиндар къарасанг, аны айрымканланы тизгини Y- харифхе ушагъан этедиле. Вануату архипелагы шималдан къыбылагъа 1176 км созулады. 14 уллу бла 60 гитче адам джашаган бла 9 адамсыз айрымканладан Вануату къуралады. Вануату уллу магъаналы айрымканла: [[Эфате]], [[Эспириту-Санто]], [[Танна]] бла [[Малекула]]. Эспириту-Санто айрымкан Вануатада эм уллуданды. Эм шимал Вануату айрымканы - Хиу айрымкан, эм къыбыла - Анейтьюм айрымкан.
=== Рельеф ===
Эспириту-Сантода къралны эм уллу тау [[Табвемасана]] (1879 м) турады. Кёб юсю айрымканлада тау рельефы барды. Кёб айрымканлада джертюбю дорбунла бардыла. Аллай эм айтылгъан дорбун Эфате айрымканда тургъан — Сивири.
=== Климаты ===
Вануатуда мылы [[Тропик климат|тропик климаты]] барды, экватор климатха джуукъ. Январдан мартха дери джангур сезон барады. Эм джангурлу ай - февралды. Къургъакъ сезону июлдан сентябргъа дери болады. Циклонла декабрь-мартда кёб боладыла.<ref>[https://www.tutu.ru/geo/strana/vanuatu/ Вануату]</ref>
=== Топуракълары ===
Вануату топуракълары вулкан магъадандан къуралыргъандыла. Алада кёб юсню, кёб вулкан учхун тутадыла. Вануатаны топуракълары климатха къара 3 баш къауум барды: ферал топуракъла, ферсиаллит топуракъла бла андик топуракъла.
== Тарихи ==
Вануатаны эртдеден тарихи аз тинтилгенди. 3000 джыл мындан алгъа айрымканлада адам джашагъанды деб бизге Вануатада археологияны табханла айтадыла. Испан суу джолоучу [[Педро Фернандес Кирос]] 1606 джылда Эспириту-Санто айрымканына тюшюб Вануатада биринчи европачы болгъанды<ref>[https://web.archive.org/web/20241205040928/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2067503 Педро Фернандес де Кирос]</ref>.
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
fst2srbjxxwpxp4bv0avuijzvc4z53n
126725
126723
2026-09-12T10:42:28Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126725
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Вануатуну республикасы|Оригинал аты=Ripablik blong Vanuatu<br>{{lang-en|Republic of Vanuatu}}<br>{{lang-fr|République de Vanuatu}}|Байракъ=Flag of Vanuatu.svg|Байракъгъа_джибериу=Вануату байрагъы|Герб=Coat of arms of Vanuatu.svg|Гербге_джибериу=Вануату гербы|Карта=Vanuatu on the globe (Polynesia centered).svg|Девиз=«Long God Yumi Stanap»<br>
«Nous nous tenons devant Dieu»|Гимн=''[[Yumi, Yumi, Yumi]]''|Гимнни кёчюрмеси=Биз, биз, биз.|Ара шахар=[[Порт-Вила]]|Эм уллу шахарла=Порт-Вилла|Официал_тилле=[[ингилиз тил]], [[француз тил]], [[бислама тил]]|Башчыны постуну аты=Президент|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Шарлот Салвай]]|Территория=12 190 км²|Территориясыны орну=161|Заман бёлюмю=+11|Халкъ=335 908|Джыл=2023|Басыннганы=19,20|Халкъыны орну=188|БИП джылы=2018|БИП=930 млн доллар|БИП орну=175|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=3252 доллар|Адам башына БИП орну=127|Валютасы=Вату (VUV)|iso3166-1=VU|Домен=.vu|Телефон коду=678|ААИ джылы=2018|IDH=0,603|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">орта</span>|ААИ орну=138|ААИ=0,603|Этник_къауумла=Ни вануату|Аудио=United States Navy Band - Yumi, Yumi, Yumi.ogg|Башчы=[[Никенике Вуробараву]]}}'''Вануату''' ([[Бислама|бисл]]. ''Vanuatu'', [[Француз тил|франц]]. ''Vanuatu'', [[Ингилиз тил|ингилиз]]. ''Vanuatu''; /vænˈwɑːtuː/), официал аты — '''Вануату Респу́бликасы''' — Шош океанда къыбыла кесегинде, [[Меланезия|Меланезияда]] турган айрымкан кърал. Шималда суу бла [[Соломонны Айрымканлары|Соломонну айрымканлары]] бла чеклешеди, кюнбатышда [[Австралия]] бла, къыбыла-кюнбатышда [[Джангы Каледония]] бла, кюнчыгъышда [[Фиджи]] бла. Вануату республикасы [[Джангы Гибридле]] деген архипелагта 83 айрымканлада къуралгъанды. Вануату территориясы - 12 190 км², суу джагасы - 2528 км. Вануатуда 2018 джылда 292 680 адам джашай эди.
[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Порт-Вила]].
== Географиясы ==
Вануату къралгъа башиндар къарасанг, аны айрымканланы тизгини Y- харифхе ушагъан этедиле. Вануату архипелагы шималдан къыбылагъа 1176 км созулады. 14 уллу бла 60 гитче адам джашаган бла 9 адамсыз айрымканладан Вануату къуралады. Вануату уллу магъаналы айрымканла: [[Эфате]], [[Эспириту-Санто]], [[Танна]] бла [[Малекула]]. Эспириту-Санто айрымкан Вануатада эм уллуданды. Эм шимал Вануату айрымканы - Хиу айрымкан, эм къыбыла - Анейтьюм айрымкан.
=== Рельеф ===
Эспириту-Сантода къралны эм уллу тау [[Табвемасана]] (1879 м) турады. Кёб юсю айрымканлада тау рельефы барды. Кёб айрымканлада джертюбю дорбунла бардыла. Аллай эм айтылгъан дорбун Эфате айрымканда тургъан — Сивири.
=== Климаты ===
Вануатуда мылы [[Тропик климат|тропик климаты]] барды, экватор климатха джуукъ. Январдан мартха дери джангур сезон барады. Эм джангурлу ай - февралды. Къургъакъ сезону июлдан сентябргъа дери болады. Циклонла декабрь-мартда кёб боладыла.<ref>[https://www.tutu.ru/geo/strana/vanuatu/ Вануату]</ref>
=== Топуракълары ===
Вануату топуракълары вулкан магъадандан къуралыргъандыла. Алада кёб юсню, кёб вулкан учхун тутадыла. Вануатаны топуракълары климатха къара 3 баш къауум барды: ферал топуракъла, ферсиаллит топуракъла бла андик топуракъла.
== Тарихи ==
Вануатаны эртдеден тарихи аз тинтилгенди. 3000 джыл мындан алгъа айрымканлада адам джашагъанды деб бизге Вануатада археологияны табханла айтадыла. Испан суу джолоучу [[Педро Фернандес Кирос]] 1606 джылда Эспириту-Санто айрымканына тюшюб Вануатада биринчи европачы болгъанды<ref>[https://web.archive.org/web/20241205040928/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2067503 Педро Фернандес де Кирос]</ref>.
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Вануату]]
0ux3o6xh2zik80mykzhmk78gtclisph
Фиджи
0
16281
126742
112898
2026-09-12T10:58:51Z
DarqaviPalladin
4737
126742
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Фиджини Республикасы|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Fiji}}<br>[[фид]]. Matanitu Tugalala o Viti<br> фид. хинд. Fidźi Ganaradźja|Герб=Coat of arms of Fiji.svg|Гербге_джибериу=Фиджины гербы|Карта=Fiji on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg|Байракъ=Flag of Fiji.svg|Байракъгъа_джибериу=Фиджины байрагъы|Ара шахар=[[Сува]]|Девиз=Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui|Гимн=[[God Bless Fiji]]|Кърал оноуну формасы=[[Парламент республика]]<ref name="atlas">{{книга|автор= Юрьева М. В.|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2020|страницы=93|страниц=96|isbn=978-5-17-134721-5}}</ref>|Башчыны постуну аты=[[Фиджины президенти|Президент]]|Башчы=[[Уильям Катонивере]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Ситивени Рабука]]|Официал_тилле=[[фиджи тил]], [[ингилиз тил]], [[фиджи хинди тил]]|Эм уллу шахарла=Сува, [[Лаутока]]|Территория=18 274|Территориясыны орну=157|Заман бёлюмю=[[UTC+12:00]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=[[1970 джыл]]ны 10 октябырда|Джыл=2020|Халкъ=935 974|Басыннганы=51,2|Халкъыны орну=156|БИП джылы=2018|БИП=5,537 млрд доллар|БИП орну=147|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=6223|Адам башына БИП орну=98|ААИ джылы=2019|IDH=0,724|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">мийик</span>|ААИ орну=98|ААИ=0,724|Валютасы=[[фиджины доллары]] (FJD)|Домен=[[.fj]]|Телефон коду=679|Аудио=Fiji National Anthem.ogg|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|18|10|S|178|27|E|type:city}}|iso3166-1=[[FJ]]}}
'''Фи́джи''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. Fiji, [[Фиджи тил|фидж]]. Viti, [[Фиджи хинди тил|фидж. хинди]] Fidźi / फ़िजी), официал аты — '''Фиджини Республикасы.''' — [[Океания|Океанияда]], кюнчыгъыш [[Меланезия|Меланезияда]] Фиджи архипелагта тургъан бойсунмагъан айрымкан кърал.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Сува]]. Официал тилле - [[фиджи тил]], [[ингилиз тил]], [[фиджи хинди тил]].
== Географиясы ==
Фиджи вулкан бла корал айрымканлада, шош океанны къыбла-кюнбатышда турган кърал. Бютеулей джер территориясы — 18 274 км². Фиджи 332 айрымканлада орналгъанды, аладан 30% адам джашамайды. Эм уллу айрымканла [[Вити-Леву]] (10 429 км²) бла [[Вануа-Леву]] (5556 км²).<ref>[https://fiji.spb.ru/abouttherepublicoffiji Фиджи республикасы]</ref>
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
sib21xv5bcdgcn29fo0b2n3w8us1fl4
126743
126742
2026-09-12T10:59:16Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126743
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Фиджини Республикасы|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Fiji}}<br>[[фид]]. Matanitu Tugalala o Viti<br> фид. хинд. Fidźi Ganaradźja|Герб=Coat of arms of Fiji.svg|Гербге_джибериу=Фиджины гербы|Карта=Fiji on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg|Байракъ=Flag of Fiji.svg|Байракъгъа_джибериу=Фиджины байрагъы|Ара шахар=[[Сува]]|Девиз=Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui|Гимн=[[God Bless Fiji]]|Кърал оноуну формасы=[[Парламент республика]]<ref name="atlas">{{книга|автор= Юрьева М. В.|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2020|страницы=93|страниц=96|isbn=978-5-17-134721-5}}</ref>|Башчыны постуну аты=[[Фиджины президенти|Президент]]|Башчы=[[Уильям Катонивере]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Ситивени Рабука]]|Официал_тилле=[[фиджи тил]], [[ингилиз тил]], [[фиджи хинди тил]]|Эм уллу шахарла=Сува, [[Лаутока]]|Территория=18 274|Территориясыны орну=157|Заман бёлюмю=[[UTC+12:00]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=[[1970 джыл]]ны 10 октябырда|Джыл=2020|Халкъ=935 974|Басыннганы=51,2|Халкъыны орну=156|БИП джылы=2018|БИП=5,537 млрд доллар|БИП орну=147|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=6223|Адам башына БИП орну=98|ААИ джылы=2019|IDH=0,724|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">мийик</span>|ААИ орну=98|ААИ=0,724|Валютасы=[[фиджины доллары]] (FJD)|Домен=[[.fj]]|Телефон коду=679|Аудио=Fiji National Anthem.ogg|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|18|10|S|178|27|E|type:city}}|iso3166-1=[[FJ]]}}
'''Фи́джи''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. Fiji, [[Фиджи тил|фидж]]. Viti, [[Фиджи хинди тил|фидж. хинди]] Fidźi / फ़िजी), официал аты — '''Фиджини Республикасы.''' — [[Океания|Океанияда]], кюнчыгъыш [[Меланезия|Меланезияда]] Фиджи архипелагта тургъан бойсунмагъан айрымкан кърал.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Сува]]. Официал тилле - [[фиджи тил]], [[ингилиз тил]], [[фиджи хинди тил]].
== Географиясы ==
Фиджи вулкан бла корал айрымканлада, шош океанны къыбла-кюнбатышда турган кърал. Бютеулей джер территориясы — 18 274 км². Фиджи 332 айрымканлада орналгъанды, аладан 30% адам джашамайды. Эм уллу айрымканла [[Вити-Леву]] (10 429 км²) бла [[Вануа-Леву]] (5556 км²).<ref>[https://fiji.spb.ru/abouttherepublicoffiji Фиджи республикасы]</ref>
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Фиджи]]
neg6xxnbwha5kdvqsk9q1pemi6fpenm
Кирибати
0
16282
126751
112889
2026-09-12T11:15:47Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126751
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Кирибати республика|Оригинал аты=[[Кирибати тил|кириб.]] Ribaberiki ni Kiribati <br> {{lang-en|Republic of Kiribati}}|Герб=Coat_of_arms_of_Kiribati.svg|Гербге_джибериу=Кирибати гербы|Девиз=«Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa»<br>«Health, Peace and Prosperity»|Карта=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg|Байракъ=Flag of Kiribati.svg|Байракъгъа_джибериу=Кирибатины байрагъы|Девизни кёчюрмеси=Саулукъ, Мамырлыкъ, Айныб барыу|Гимн=«Kunan Kiribati»<br>«Song of Kiribati»<br> [[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]|Ара шахар=[[Къыбыла Тарава]]|Кърал оноуну формасы=[[Президент республика]]|Башчыны постуну аты=[[Кирибати президентлери|Президент]]|Башчы=[[Танети Маамау]]|Башчыны постуну аты2=Вице-президенты|Башчы2=[[Теуеа Тоату]]|Официал_тилле=[[кирибати тил]], [[ингилиз тил]]|Территория=812,34 км²|Территориясыны орну=172|Заман бёлюмю=[[UTC+12:00|+12]], [[UTC+13:00|+13]], [[UTC+14:00|+14]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=12 июля 1979 джилда|Джыл=2015|Халкъ=115 300|Халкъыны орну=197|Басыннганы=126,87|Этник_къауумла=кирибати, банаба|БИП джылы=2019|БИП=195 млн доллар|БИП орну=184|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=1672 доллар|Адам башына БИП орну=150|ААИ джылы=2019|IDH=0,623|ААИ=0,623|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|ААИ орну=132|Валютасы=Австралияны доллары|iso3166-1=[[KI]]|Домен=[[.ki]]|Телефон коду=686}}
'''Кириба́ти''' ([[Кирибати тил|кириб]]. ''Kiribati'' [ˌkiɾiːˈβˠaːs]; [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Kiribati'' /ˌkɪrɪˈbæs, -ˈbɑːti/), официал аты — '''Кириба́ти Республика неда Кирибатини Республикасы''' ([[Кирибати тил|кириб]]. ''Ribaberiki ni Kiribati'' [ɾiβaβeɾiːki ni ˌkiɾiːˈβˠaːs], [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Republic of Kiribati'' [rɪˈpʌblɪk əv ˌkɪrɪˈbæs, -ˈbɑːti]) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Микронезия]] бла [[Полинезия|Полинезияда]] тургъан айрымкан кърал. Шимал-кюнбатышда суу бла, [[Маршаллны Айрымканлары|Маршаллны Айрымканла]] эмда [[Микронезины Федератив Штатлары]] бла чеклешеди, кюнбатышда эмда къыбыла-кюнбатышда Науру, [[Соломонны Айрымканлары]] эмда [[Тувалу]] бла чеклешеди, къыбыла эмда къыбыла-кюнчыгъышда Токелау, [[Кукну Айрымканлары]] эмда [[Француз Полинезия]] бла чеклешеди. Шимал бла шимал-кюнчыгъышда Кирибати Шош океанны нейтрал суула бла Тыш гитче айрымканла бла ([[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) чеклешеди.
Бютеулей Кирибатини территориясы - 812,34 км², суу джагъасы - 1143 км. Кирибатины 2015 джылда халкъны саны — 103 058 адам болгъанды.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Къыбыла Тарава]] (Амбо, Байрики, Бетио). 1979-чу джылны 12-чи июлунда Кирибати [[Уллу Британия|Уллу Британиядан]] айрылыб бойсунмагъан кърал болгъанды.<ref>[https://www.britannica.com/place/Kiribati Кирибати]</ref>
== Географиясы ==
Кирибати Джерни тёрт джарымтобунда да тургъан дунияда джангыз къралды. Кирибати айрымкъанланы джартысы эм кюнчыгъыш [[Сагъат бёлге|сагъат бёлгесинде]] [[UTC+14]] турады. Былайда дунияны биринчи орузлама кюню башланады. Кирибати айрымканла барысыда атолладыла, аладан да бири кобхан атолл - [[Банаба]]. Кирибати республикагъа 33 гитче атолл киреди, аладан 20 адамсызды. Кирибати республикагъа дунияда эм уллу атолл - [[Туугъан кюн айрымкан]] киреди. Республиканы эм кюнбатыш бла эм кюнчыгъыш айрымканларыны узакълыкълыгъы - 4000 км болады.
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Кирибати]]
0txeuy0hb71cmr6jrrw7aykashxvwaq
Тувалу
0
16283
126755
112896
2026-09-12T11:18:17Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126755
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Тувалу|Оригинал аты=[[тувалу тил|тувалу]]''Tuvalu''<br>{{lang-en|Tuvalu}}|Байракъ=Flag of Tuvalu.svg|Байракъгъа_джибериу=Тувалуну байрагъы|Герб=Coat of arms of Tuvalu.svg|Гербге_джибериу=Тувалуну герби|Карта=Tuvalu_on_the_globe_(Polynesia_centered).svg|Девиз=Tuvalu mo te Atua|Гимн=Tuvalu mo te Atua|Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]]|Башчыны постуну аты=Король|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернаторы|Башчы2=[[Тофига Ваевалу Фалани]]|Башчыны постуну аты3=[[Тувалуны биринчи-министырлери|Биринчи-министыры]]|Башчы3=[[Фелети Тео]]|Официал_тилле=[[Тувалу тил|тувалу тил]], [[Ингилиз тил|ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Фунафути]]|Эм уллу шахарла=Фунафути, [[Ваиаку]]|Карта2=Tv-map.png|Территория=26|Территориясыны орну=191|Суу=0|Заман бёлюмю=[[UTC+12:00|+12]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=1 октябрда 1978 джылда|Халкъыны орну=234|Ара_шахарны_координатлары=8°31′16″к.ш. , 179°11′54″к.д|Джыл=2023|Халкъ=11 396|Басыннганы=429,08|БИП джылы=2018|БИП=46 млн. доллар|БИП орну=186|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=4231 доллар|Адам башына БИП орну=115|ААИ джылы=2022|IDH=0,653|ААИ=0,653|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|ААИ орну=132|Валютасы=Тувалу доллар, Австралияны доллары|iso3166-1=[[TV]]|Домен=[[.tv]]|Телефон коду=688|Картаны_суратлау2=Тувалуну картасы}}
'''Тува́лу''' ([[Тувалу тил|тувалу]] ''Tuvalu'' [tuˈvaːlu], [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Tuvalu'' [ˈtuːvəluː]; 1975 джылгъа дери — '''Эллис Айрымканла''') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Полинезия|Полинезияда]] Тувалу архипелагында 5 атолл бла 4 айрымканлада тургъан кърал.
Бютеулей Тувалуну территориясы - 26 км², суу джагъасы - 24 км. Тувалуны халкъыны саны 2023 джылгъа — 11 396 адам.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Фунафути]] (Ваиаку). 1978-чи джылны 1-чи октябрында Тувалу [[Уллу Британия|Уллу Британиядан]] бойсунаулукъ алгъанды.<ref>[https://www.mid.ru/ru/maps/tv/ Тувалу]</ref>
== Географиясы ==
[[Полинезия|Полинезиялы]] кърал Тувалу экваторну катында турады, андан бир кесек къыбыла джанында тайыбды. Тувалугъа эм джуукъ тургъан джер шимал-кюнбатышда - [[Кирибати|Кирибатини]] Гилбер архипелагы бла къыбыла-кюнчыгъышда - [[Уоллис бла Футуна]] архипелагыды. Тувалу 5 атолл (Нанумеа, Нуи, Нукулаэлаэ, Нукуфетау, Фунафути), 3 коралл айрымканлада (Нануманга, Ниулакита, Ниутао) эмда бир атолл-риф айрымканда ([[Ваитупу]]) орналгъанды. Тувалуну шимал-кюнбатышдан къыбыла-кюнчыгъышха узакълыкълыгъы - 595 км болады. Эм уллу айрымканы — Ваитупу атолл (5,09 км²), эм гитче — [[Ниулакита]] атолл (0,4 км²). Тувалуну эм шимал айрымканы — Нанумеа атолл, эм къыбыла — Ниулакитады.
== Тарихи ==
Тувалуну эртеги тарихи иги тинтилмегенди. Бизни эрагъа дери 300—500 джыллада Тонга бла Самоа айрымканладан биринчи адамла Тувалугъа келгендиле. [[Испания|Испан]] суу джолоучу [[Альваро Менданья де Нейра]] 1568 джылда Тувалу айрымканы къаты бла озуб кетеди, эмда алай бла Тувалуну европачылагъа ачылады. Ингилиз капитан [[Джон Байрон]] (назмучуну лорд [[Джордж Гордон Байрон|Джордж Байронну]] къарт атасы) 1764 джылда Тувалу архипелаг бла ётгенди.
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Тувалу]]
o75bmlm1kbwxkua4829h8jansorhy2x
Палау
0
16284
126759
112893
2026-09-12T11:20:44Z
DarqaviPalladin
4737
126759
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Палау Республика|Оригинал аты=палау. Beluu er a Belau<br> {{lang-en|Republic of Palau}}<br>{{lang-ja|パラオ共和国}}|Гимн=[[Belau loba klisiich er a kelulul]]|Байракъ=Flag of Palau.svg|Байракъгъа_джибериу=Палауну байрагъы|Герб=Seal_of_Palau.svg|Карта=Palau on the globe (Southeast Asia centered) (small islands magnified).svg|Карта2=Palau - Location Map (2013) - PLW - UNOCHA.svg|Кърал оноуну формасы=Президент республика|Башчыны постуну аты=[[Президент]]|Башчыны постуну аты2=Вице-президент|Башчы=[[Сурангел Уиппс гитч.]]|Башчы2=[[Удуч Сенгебау]]|Официал_тилле=[[Палау тил]]|Тил=Палау тил, [[ингилиз тил]], [[филиппин тилле]], [[кытай тил]]|Ара шахар=[[Нгерулмуд]]|Эм уллу шахарла=Нгерулмуд, [[Корор (шахар)|Корор]]|Гербге_джибериу=Палауну мухуру|Территория=459|Территориясыны орну=179|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|7|30|N|134|37|E|type:city}}|Эркинликни датасы=1 январда 1981 джилда|Эркинлик=[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Микронезины Федератив Штатлары|Микронезия]]|Гимнни кёчюрмеси=Бизни Палау|Халкъ=16 766|Джыл=2021|Халкъыны орну=192|Басыннганы=38,375|БИП джылы=2019|БИП=280 млн доллар|БИП орну=182|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=16064|Адам башына БИП орну=54|ААИ джылы=2022|ААИ=0.797|IDH=0.797|ААИ орну=71|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">бек мийик</span>|Валютасы=[[АБШ доллары]]|iso3166-1=PW|Домен=[[.pw]]|Телефон коду=680|Заман бёлюмю=+9|Аудио=Belau rekid (instrumental).oga}}
'''Пала́у''' ([[Палау тил|палау]]. ''Belau'', [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Palau'', [[Япон тил|яп]]. パラオ), официал аты — '''Пала́у Республика''' неда '''Палауну Республикасы''' (палау. ''Beluu er a Belau'', ингил. ''Republic of Palau'', яп. パラオ共和国) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Филиппин тенгиз|Филиппин тенгизде]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла ассоциациягъа кирген айрымкан кърал. Палау суу бла шималда Шош океанны ачыкъ суу бла, кюнчыгъышда [[Микронезины Федератив Штатлары]] бла, къыбылада [[Индонезия]] бла, шимал-кюнбатыш [[Филиппинле]] бла чеклешеди.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Нгерулмуд]] эм уллу айрымканда Бабелдаоб, Мелекеок штатда орналгъанды.
== Белгиле ==
{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
o620tcyhv66bouwxsqvgp6w5k2si1oz
126760
126759
2026-09-12T11:20:57Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126760
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Палау Республика|Оригинал аты=палау. Beluu er a Belau<br> {{lang-en|Republic of Palau}}<br>{{lang-ja|パラオ共和国}}|Гимн=[[Belau loba klisiich er a kelulul]]|Байракъ=Flag of Palau.svg|Байракъгъа_джибериу=Палауну байрагъы|Герб=Seal_of_Palau.svg|Карта=Palau on the globe (Southeast Asia centered) (small islands magnified).svg|Карта2=Palau - Location Map (2013) - PLW - UNOCHA.svg|Кърал оноуну формасы=Президент республика|Башчыны постуну аты=[[Президент]]|Башчыны постуну аты2=Вице-президент|Башчы=[[Сурангел Уиппс гитч.]]|Башчы2=[[Удуч Сенгебау]]|Официал_тилле=[[Палау тил]]|Тил=Палау тил, [[ингилиз тил]], [[филиппин тилле]], [[кытай тил]]|Ара шахар=[[Нгерулмуд]]|Эм уллу шахарла=Нгерулмуд, [[Корор (шахар)|Корор]]|Гербге_джибериу=Палауну мухуру|Территория=459|Территориясыны орну=179|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|7|30|N|134|37|E|type:city}}|Эркинликни датасы=1 январда 1981 джилда|Эркинлик=[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Микронезины Федератив Штатлары|Микронезия]]|Гимнни кёчюрмеси=Бизни Палау|Халкъ=16 766|Джыл=2021|Халкъыны орну=192|Басыннганы=38,375|БИП джылы=2019|БИП=280 млн доллар|БИП орну=182|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=16064|Адам башына БИП орну=54|ААИ джылы=2022|ААИ=0.797|IDH=0.797|ААИ орну=71|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">бек мийик</span>|Валютасы=[[АБШ доллары]]|iso3166-1=PW|Домен=[[.pw]]|Телефон коду=680|Заман бёлюмю=+9|Аудио=Belau rekid (instrumental).oga}}
'''Пала́у''' ([[Палау тил|палау]]. ''Belau'', [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Palau'', [[Япон тил|яп]]. パラオ), официал аты — '''Пала́у Республика''' неда '''Палауну Республикасы''' (палау. ''Beluu er a Belau'', ингил. ''Republic of Palau'', яп. パラオ共和国) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Филиппин тенгиз|Филиппин тенгизде]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла ассоциациягъа кирген айрымкан кърал. Палау суу бла шималда Шош океанны ачыкъ суу бла, кюнчыгъышда [[Микронезины Федератив Штатлары]] бла, къыбылада [[Индонезия]] бла, шимал-кюнбатыш [[Филиппинле]] бла чеклешеди.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Нгерулмуд]] эм уллу айрымканда Бабелдаоб, Мелекеок штатда орналгъанды.
== Белгиле ==
{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Палау]]
gtucc272czmfc2k1b1qrwgq7hdc7knc
Науру
0
16285
126757
112892
2026-09-12T11:19:20Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126757
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Науру Республикасы|Оригинал аты=науру. Ripublik Naoero<br>{{lang-en|Republic of Nauru}}|Герб=Coat of arms of Nauru.svg|Гербге_джибериу=Науруну гербы|Девиз=God’s Will First|Гимн=Nauru Bwiema|Карта=NRU orthographic.svg|Байракъ=Flag of Nauru.svg|Байракъгъа_джибериу=Науруну байрагъы|Карта2=Nauru map english.svg|Кърал оноуну формасы=[[Парламент республика]]|Башчыны постуну аты=[[Президент]]|Башчы=[[Дэвид Аданг]]|Официал_тилле=[[науру тил]], [[ингилиз тил]]|Ара шахар=Ярен округу (де-факто)|Территория=21,3 км²|Территориясыны орну=192|Заман бёлюмю=[[UTC+12:00|+12]]|Эркинликни датасы=31 январда 1968 джилда|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия]], [[Австралия]], [[Джангы Зеландия]].|Джыл=2024|Халкъ=11 919|Халкъыны орну=227|Басыннганы=480|БИП джылы=2019|БИП=119 млн доллар|БИП орну=185|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=9365|Адам башына БИП орну=76|ААИ джылы=2022|IDH=0,696|ААИ=0,696|ААИ орну=122|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|Валютасы=[[Австралияны доллары]]|iso3166-1=[[NR]]|Домен=[[.nr]]|Телефон коду=674}}
'''Нау́ру''' ([[Науру тил|наур]]. ''Naoero'' [nʌɔːˈɛːroː], [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Nauru''/nɑːˈuːruː/, огесе /ˈnaʊruː/), официал аты — '''Нау́ру Республикасы''' (наур. ''Repubrikin Naoero'' [repubriˈkiːn nʌɔːˈɛːroː], ингил. ''Republic of Nauru'' [rɪˈpʌblɪk əv nɑːˈuːruː]), эртерек — '''Джагъымлы Айрымкан''' (ингил. ''Pleasant Island'') — [[Шош океан|Шош океанны]] кюнбатыш джанында корал айрымканда тургъан гитче кърал.
Науруну территориясы - 21,3 км², суу джагасы - 30 км. Науруну 2023 джилда халкъны саны — 11 065 адам.
[[Ара шахар|Ара шахары]] (де факто) - [[Ярен]].<ref>[https://www.kdmid.ru/docs/nauru/information-about-the-country/ Науру къралны юсенден.]</ref>
31 январда 1961 джилда Науру [[Уллу Британия|Уллу Британиядан]], [[Австралия|Австралиядан]] бла [[Джангы Зеландия|Джангы Зеландиядан]] эркинлик алды. Науру [[Миллетлени биригиую|Миллетлени биригиуюна]] киреди. 14 сентябрда 1999 джилда Науру [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|Бирлешген Миллетлени Организацияга]] кирди.
== Географиясы ==
Науру айрымкан экватордан 42 км узакълыкъта турады. Анга эм джуук тургъан айрымкан - Банаба айрымкан ([[Кирибати]]). Кирибати бла Маршаллны Айрымканла бла суу бла чеклешеди. Науру айрымкан къобхан айтолду.
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Науру]]
d653wqrgghx7ulavqsitgms43mu5ycg
Маршаллны Айрымканлары
0
16286
126766
121041
2026-09-12T11:23:39Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгили */
126766
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Маршаллны Айрымканларыны Республикасы|Оригинал аты=марш. Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ, <br> {{lang-en|Republic of the Marshall Islands}}|Герб=Seal of the Marshall Islands.svg|Байракъ=Flag of the Marshall Islands.svg|Байракъгъа_джибериу=Маршаллны Айрымканларыны байрагъы|Карта=Marshall Islands on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg|Девиз=Jepilpilin ke ejukaan|Гимн=Forever Marshall Islands|Кърал оноуну формасы=[[Президент республика]]|Башчыны постуну аты=Президент|Башчы=[[Хильда Хайн]]|Гербге_джибериу=Маршаллны Айрымканларыны мухуру|Башчыны постуну аты2=Парламентны спикеры|Башчы2=[[Бренсон Уайс]]|Официал_тилле=[[маршалл тил]],[[ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Маджуро]]|Эм уллу шахарла=Маджуро, [[Эбайе]]|Территория=181,3|Территориясыны орну=188|Кимден эркинлик=[[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ-дан]]|Заман бёлюмю=[[UTC+12:00|+12]]|Эркинликни датасы=21 октябр 1986 джилда|Джыл=2023|Халкъ=41 996|Халкъыны орну=212|Басыннганы=231,63|БИП джылы=2018|БИП=221 млн доллар|БИП орну=183|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=4056 доллар|Адам башына БИП орну=120|ААИ джылы=2019|IDH=0,698|ААИ=0,698|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|ААИ орну=117|Валютасы=[[АБШ-ны доллары]]|iso3166-1=[[МХ]]|Домен=[[.mh]]|Телефон коду=692|Организацияла=[[Бирлешген Миллетлени Организациясы|БМО]]}}
'''Маршаллны Айрымканлары''' ([[Маршалл тили|марш]]. ''Ṃajeḷ'', [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Marshall Islands''), официал аты — '''Маршаллны Айрымканларыны Республикасы''' (марш. ''Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ'', ингил. ''Republic of the Marshall Islands'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Микронезия|Микронезияда]] [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла ассоциациягъа кирген айрымкан кърал. Шимал бла къыбыла-шималда сууда [[Микронезины Федератив Штатлары]] бла чеклешеди, къыбылада [[Кирибати]] бла чеклешеди. Башха джанында Шош океанны ачыкъ суу бла чеклешеди. Маршалл архипелагны 29 атоллада бла 5 айрымканлада Маршаллны Айрымканланны Республикасы орналгъанды.
Бютеулей Маршаллны Айрымканларын территориясы — 181,3 км², лагуналары бла территориясы — 11 673 км², суу джагъасы — 370,4 км. Маршаллны Айрымканларын 2023 джылда халкъны саны — 41 996 адам.<ref>[https://web.archive.org/web/20191202223010/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL%3Flocations%3DMH Маршаллны Айрымканларын 2023 джылда халкъны саны.]</ref>
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Маджуро]]. 1947 джылда — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] башчылыкъ этген [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|БМО]]-ну осуй территория болгъанды. Осуй территория 1983 джылда юлешиннгенинде, Маршаллны Айрымканлары кърал болады. 1986 джылдан АБШ бла азат ассоциацияда турады.<ref>[https://www.mid.ru/ru/maps/mh/ Маршаллны Айрымканланны Республикасыны карточкасы]</ref>
== Белгили ==
<references />{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Маршаллны Айрымканлары]]
hscm0omx4j8v21oribmfkwa0ylsdgxn
Микронезияны Федератив Штатлары
0
16294
126764
122982
2026-09-12T11:22:44Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгили */
126764
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Микронезияны Федератив Штатлары|Оригинал аты={{lang-en|Federated States of Micronesia}}|Байракъ=Flag of the Federated States of Micronesia.svg|Герб=Seal of the Federated States of Micronesia.svg|Байракъгъа_джибериу=МФШ-ны байрагъы|Гербге_джибериу=МФШ-ны мухуру|Карта=Micronesia on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg|Ара шахар=[[Паликир]]|Эм уллу шахарла=Паликир, [[Вено]]|Девиз=Peace, Unity, Liberty|Девизни кёчюрмеси=Мамырлыкъ, Бирлик, Азатлык|Гимн="[[Patriots of Micronesia]]"<br /><div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Full performance of the Micronesian national anthem by the U.S. Navy Band.wav]]</div>|Башчыны постуну аты=[[Микронезины Федератив Штатларын президентлени тизмеси|Президент]]|Башчы=[[Симина, Уэсли|Уэсли Симина]]|Башчыны постуну аты2=[[Вице-президент]]|Башчы2=[[Палик, Арен|Арен Палик]]|Официал_тилле=[[Ингииз тил|ингилиз тил]]|Ара_шахарны_координатлары=6°55′ш.ш. 158°11′к.д.|Территория=702 км²|Территориясыны орну=175|Заман бёлюмю=[[UTC+10:00|+10]], [[UTC+11:00|+11]],|Кимден эркинлик=[[АБШ]]|Эркинликни датасы=3 ноябрда 1986 джилда|Карта2=Map of the Federated States of Micronesia CIA.jpg|Этник_къауумла=48.8% Чуукесе<br>
24.2% Понапе<br>
6.2% Косраэ<br>
5.2% Яп<br>
4.5% Тыш Япла<br>
1.8% Азиатла<br>
1.5% Полинезийле<br>
6.4% башхала<br>
1.4% белгисиз<br>|Джыл=2023|Халкъ=115 224|Халкъыны орну=181|Басыннганы=164,1|БИП джылы=2018|БИП=402 млн доллар|БИП орну=181|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=3928|Адам башына БИП орну=123|ААИ джылы=2022|IDH=0.634|ААИ=0.634|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|ААИ орну=135|Валютасы=[[АБШ-ны доллары]]|iso3166-1=[[FM]]|Домен=[[.fm]]|Телефон коду=691}}
'''Микронезины Федератив Штатлары''', неде '''Микроне́зия''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Federated States of Micronesia'' [ˈfedəɹeɪtɪd ˌsteɪts əv ˌmaɪkɹoʊˈniːziə]) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Микронезия|Микронезияда]], Каролинг айрымканлада орналгъан айрымкан кърал. Микронезины Федерация 4 штатдан - [[Яп]], [[Чуук]], [[Понпеи]] эмда [[Косрае]] штатладан къуралады.
Бютеулей Микронезины Федератив Штатларын (МФШ) территориясы — 702 км², суу джагъасы — 6112 км. МФШ-ны 2023 джылда халкъны саны — 115 224 адам.
1986-чы джылны 3-чю ноябрында [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла азатлыкъ ассоциацияда турады.<ref>[https://web.archive.org/web/20211101173824/https://bigenc.ru/geography/text/4707257 Микронезины Федератив Штатлары]</ref>
== Белгили ==
<references />{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Микронезияны Федератив Штатлары]]
mx28439qi9hwg9y63c2vxamd3w7qsnu
Соломонну Айрымканлары
0
16295
126762
113016
2026-09-12T11:21:51Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126762
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Соломонну Айрымканлары|Оригинал аты={{lang-en|Solomon Islands}}<br/>[[Соломонну Айрымканларыны пиджинги|пиджин]] ''Solomon Aelan''|Байракъ=Flag of the Solomon Islands.svg|Герб=Coat of arms of the Solomon Islands.svg|Байракъгъа_джибериу=Соломонну Айрымканларыны байрагы|Гербге_джибериу=Соломонну Айрымканларыны гербы|Карта=Solomon Islands on the globe (Oceania centered).svg|Карта2=Solomon Islands-CIA WFB Map.png|Девиз=To Lead is to Serve|Гимн=God Save Solomon Islands|Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]]|Башчыны постуну аты=[[Король]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчы2=[[Дэвид Тива Капу|Дэвид Тива Капу]]|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчы3=[[Джереми Манеле|Джереми Манеле]]|Официал_тилле=[[Ингилиз тил|ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Хониара]]|Ара_шахарны_координатлары=9°25′55″к.ш. 159°57′20″ к.д.|Территория=28 896|Территориясыны орну=139|Суу=3.2%|Заман бёлюмю=[[UTC+11:00|+11]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=7 июлда 1978 джилда|Джыл=2023|Халкъ=734,887|Халкъыны орну=167|Басыннганы=24,2|БИП джылы=2019|БИП=1,598 млрд доллар|БИП орну=170|Адам башына БИП джылы=2018|Адам башына БИП=2494|Адам башына БИП орну=139|ААИ джылы=2022|IDH=0.562|ААИ=0.562|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|ААИ орну=156|Валютасы=Соломонну Айрымканларыны доллары|iso3166-1=[[SB]]|Домен=[[.sb]]|Телефон коду=677}}
'''Соломонну Айрымканлары''' ({{lang-en|Solomon Islands}} {{IPA|[ˈsɒləmən ˈaɪlənds]}}) — [[Шош океан|Шош океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде [[Меланезия|Меланезияда]] тургъан айрымкан кърал. Соломонну Айрымканларыны кёбюсю Соломонну Айрымканларыны архипелагда орналгъанды. Эм джуукъ тургъан кърал [[Папуа — Джангы Гвинея]].
Бютеулей Соломонну Айрымканларыны территориясы - 28 896 км², суу джагъасы - 5313 км. Соломонну Айрымканларыны 2023 джылгъа халкъны саны — 734 887 адам.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Хониара]]. 1978-чи джылны 7-чи июлунда "1978 джыл Соломонну Айрымканларыны юсюнден закону" бла Соломонну Айрымканла [[Уллу Британия|Уллу Британияны]] колониясы болуудан чыгъыб, доминиону болгъанды.<ref>[https://www.mid.ru/ru/maps/sb/1827498/ Соломонну Айрымканлары]</ref>
== Белгиле ==
<references />{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Соломонну Айрымканлары]]
max2cdr8gkz8jgbtjkk52ncaeremh5h
Папуа — Джангы Гвинея
0
16300
126739
120486
2026-09-12T10:51:42Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126739
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Бойсунмагъан Кърал Па́пуа — Джангы Гвине́я|Оригинал аты={{lang-en|Independent State of Papua New Guinea}}<br>[[ток-писин]] Independen Stet bilong Papua Niugini<br> [[хири-моту]] Independen Stet bilong Papua Niu Gini|Байракъ=Flag of Papua New Guinea.svg|Байракъгъа_джибериу=Папуа — Джангы Гвинеяны байрагъы|Герб=National emblem of Papua New Guinea.svg|Карта=PNG orthographic.svg|Гербге_джибериу=Папуа — Джангы Гвинеяны герби|Девиз=Unity in diversity|Гимн=[[O Arise, All You Sons]]|Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]]|Башчыны постуну аты=Король|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчы2=[[Боб Дадае]]|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчы3=[[Джеймс Марапе]]|Официал_тилле=[[ингилиз тил]], [[ток-писин тил]] и [[хири-моту тил]]|Ара шахар=[[Порт-Морсби]]|Девизни кёчюрмеси=Бирлик кёб тюрлюлюкте|Эм уллу шахарла=Порт-Морсби, [[Лаэ (шахар)|Лаэ]]|Территория=462 840|Территориясыны орну=54|Суу=2|Заман бёлюмю=[[UTC+10:00|+10]], [[UTC+11:00|+11]],|Кимден эркинлик=[[Австралия|Австралиядан]]|Эркинликни датасы=16 сентябрда 1975 джылда|Джыл=2021|Халкъ=11 781 559|Халкъыны орну=83|Басыннганы=25,45|БИП джылы=2019|БИП=24,809 млрд доллар|БИП орну=103|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=2884 доллар|Адам башына БИП орну=135|ААИ джылы=2022|IDH=0.568|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|ААИ=0.568|ААИ орну=154|Валютасы=[[кина]] (PGK)|iso3166-1=[[PG]]|Домен=[[.pg]]|Телефон коду=675|Карта2=Papua New Guinea map.png|Аудио=O Arise, All You Sons (instrumental).ogg}}
'''Па́пуа — Джангы Гвине́я''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Papua New Guinea'' [ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni] (тж. ˈpɑːpuːə, ˈpæpjuːə), [[Ток-писин тил|ток-писин]] ''Papua Niugini'', [[Хири-моту тил|хири-моту]] ''Papua Niu Gini''), официал аты — '''Бойсунмагъан Кърал Па́пуа — Джангы Гвине́я''' (ингил. ''Independent State of Papua New Guinea'', ток-писин ''Independen Stet bilong Papua Niugini'', хири-моту ''Independen Stet bilong Papua Niu Gini''), — [[Океания|Океанияда]], [[Шош океан|Шош океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Джангы Гвинея (айрымкан)|Джангы Гвинея айрымканны]] кюнчыгъыш джанында, [[Бисмарк архтипелаг]] бла Соломон айрымканланы шимал кесегинде орналгъан кърал.
Бютеулей Папуа — Джангы Гвинеяны территориясы - 462 840 км², суу джагъасы - 5152 км. Папуа — Джангы Гвинеяны 2021 джылда халкъны саны — 11,781 минг адам.<ref>[https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ Папуа — Джангы Гвинеяны официал кърал статистикасы.] </ref>
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Порт-Морсби]].<ref>[https://www.mid.ru/ru/maps/pg/ Папуа — Джангы Гвинея]</ref> 1973 джылда Папуа — Джангы Гвинея Австралиядан кеси оноун алады. 16 сентябрь 1975 джылда уа бойсунмагъан кърал болады.
== Географиясы ==
Папуа — Джангы Гвинея (462 840 км²) территориясы бла дунияда 3-чю айрымкан кърал болады. Кюнбатышда Папуа — Джангы Гвинея [[Индонезия]] бла джер бла чеклешеди. Суу бла шималда [[Микронезины Федератив Штатлары]] бла, къыбылада [[Австралия]] бла, къыбылаю-кюнчыгъышда [[Соломонну Айрымканлары|Соломонну Айрымканлары]], кюнчыгъышда [[Науру]] бла чеклешеди.
Папуа — Джангы Гвинеяны [[Арафур тенгиз|Арафур]], [[Коралл тенгиз|Коралл]], [[Соломонну тенгизи|Соломонну]] бла [[Джангы Гвинея тенгиз|Джангы гвинея]] тенгизле бла Шош океан бла къуршаланады. Австралиядан Папуа — Джангы Гвинеяны [[Торрес ачыкъ богъаз|Торрес]] ачыкъ богъаз айырыб турады. Аны кенглиги 160 км.
=== Рельеф ===
Джангы Гвинеяны бла башха айрымканларын тау рельфи барды. Къралны территориясыны асламысыны мийиклиги тенгиз дараджагъа кёре 1000 метрден кёбдю. Джангы Гвинеяда бир къауум таула мийикликлери бла 4500 м джетедиле. [[Вильгельм тау]] (4509 м) къралда да бютеу Океаниада эм мийик тауду.<ref>[https://peakfinder.ru/peak/view/131_vilgelm Вильгельм тау]</ref>
Папуа — Джангы Гвинеяда 18 ишлеген вулкан барды, аланы да кёбюсю къралны шимал кесегидне турадыла.
=== Гидрологиясы ===
Папуа — Джангы Гвинеяны айрымканлада кёб къобанла бардыла. Кёб юсю тауладан тенгизге саркъады. Джангурлу кёзюуледе ала къобуб кёб джерни басадыла.
=== Климаты ===
Къралны территориясында [[Тропик климат|тропик климат]] барды, кёбюсю мылы-тропикди. Джылда кюнню орта температурасы — 26 °C, аны да джылда амплитудасы кёб болмайды. Къургъакъ бла джангур сезонла хар къралны кесегине кёре тюрлю-тюрлю айлада боладыла.Таулада 2100 м мийик болса кече къырау урургъа ёчдю.
=== Флора бла Фауна ===
Папуа — Джангы Гвинеяда ёсюмлюклени 20 минг тюрлюсю ёседи, аладан да 85% эндемиклеге саналадыла. Суу джагъа бла кенг мангра ёсюмлюк джер барады. Къалын мыллы тропик чегетле тауланы къабыргъа бла ёсюб 1000—2000 м чыгъадыла. Андан ёрге чыкъсанг тропик чегетлени булчукъ чегетле алмашдырадыла, ол чегетлени асламысы да [[араукария]] терекден къуралыбды.
Папуа — Джангы Гвинеяда кёб тюрлю джаныуар барды. Къралда сют ичген хайыуанланы 200 тукъумлары, къанатлыланы 500 тукъумлары, гёбелеккелени 500 тукъумлары бла чабакланы мингден кёб тукъумлары джашайды.<ref>[https://zoogalaktika.ru/photos/geo/new-guinea Джангы Гвинеяны джаныуарлары.]</ref>
== Тарихи ==
Эртде замандан Папуа — Джангы Гвинеяда папуасла бла меланезиячыла джашагъандыла. Португал суу джолоучу [[Жоржи ди Менезиш]] 1526 джылда Джангы Гвинеяны европачылагъа ачханды. Шпан суу джолоучу [[Иньиго Ортис де Ретес]] 1545 джылда бу айрымканнга, Африкадагъы Гвинеягъа ушатыб, Джангы Гвинея ат береди.
Европачыла Джангы Гвинеаны къуру XIX ёмюрде тинтерге башлагъандыла.
Орус джолоучу Н. Миклухо-Маклай 4 джыл папуасла бла джашагъанды (1870-80 джылла).
1884 джылда Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнчыгъыш кесеги (Папуа) [[Британ империя|Британ империяны]] колониясы болады. 1902 джылда Британ империя аны Австралиягъа береди.
1880 джыллада айрымканла бла бирге шимал-кюнчыгъыш кесегин (Джангы Гвинея) уа Германия кючлегенди. [[Биринчи дуния къазауат|Биринчи дуния къазауатан]] сора 1920 джылда [[Миллетлени Лигасы]] аны Австралиягъа мандат территория этиб береди.
1949 джылда Австралия Папуа бла Джангы Гвинея кесеклени бирге этиб Папуа — Джангы Гвинеяны къурайды.
[[Файл:Sir Bob Dadae (cropped).jpg|мини|333x333пкс|Боб Даде - Папуа — Джангы Гвинеяны генерал-губернатору.]]
1973 джылда Папуа — Джангы Гвинея кеси башына оноу этерге эркинлик алады. 16 сентябрда 1975 джылда уа Австралиядан толу эркинлик алады. 10 октябрь 1975 джылда Папуа — Джангы Гвинея [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|Бирлешген Миллетлени Организациясына]] киреди.
1988—1997 джыллада [[Бугенвиль айрымкан|Бугенвиль айрымканда]] Папуа — Джангы Гвинеядан эркинлик алыр ючюн партизан уруш болгъанды. Ол урушда ёлгенлени саны 20 000 чакълы бир болгъанды.<ref>[https://interaffairs.ru/news/show/27620 Бугенвильни эркинликни юсюнден дискуссия]</ref>
== Политика структурасы ==
Папуа — Джангы Гвинея конституциялы монархияды. Къралны башчысы - король [[III Чарльз]]. Ана атындан къралда башчылыкъ этген - генерал-губерантор (28 февраль 2017 джылдан - [[Боб Дадае]]).
Къралны закончыгъарыучу органы — бир палаталы парламентди. Паламентде 109 депутат барды, аладан 89 депутатны халкъ хар 5 джыл сайын сайлагъан этедиле, дагъыда 20 депутатны провинциала саладыла. Правительствогъа башчылыкъ биринчи-министр этеди. 2002 джылдан бери генерал-губернатор, сайлаулада эм кёб депутат орун алгъан партияны башчсына правительствону къураргъа теджейди.
== Административ бёлюнюу ==
Папуа — Джангы Гвинея 4 регионлагъа кирген 22 административ провинциягъа бёлюнеди.
{| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;"
!<br>№
!Байрагъы
!Провинция
!Административ аралыгъы
!Майданы,<ref>University of Papua New Guinea {{cite web |title = The State of the Forests in Papua New Guinea |url = http://gis.mortonblacketer.com.au/upngis/Downloads/State%20of%20Forests%20of%20PNG.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20080719092448/http://gis.mortonblacketer.com.au/upngis/Downloads/State%20of%20Forests%20of%20PNG.pdf |archive-date = 2008-07-19 |url-status = dead }}</ref><br>км²
!Халкъы,<ref>[https://www.spc.int/digitallibrary/get/4y7xi Папуа - Джангы Гвинеяны 2011 халкъ саны отчету.]</ref><br>чел. (2011)
!Къалынлыгъы,<br>чел./км²
!Региону
|-
|1
|[[Файл:Flag of Central Province PNG.svg|75px]]
|[[Ара провинция (Папуа — Джангы Гвинея)|Ара провинция]]
|[[Порт-Морсби]]
| align="right" |29 561
| align="right" |269 756
| align="right" |9,13
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|2
|[[Файл:Flag of Chimbu.svg|75px]]
|[[Симбу]]
|[[Кундиава]]
| align="right" |6 134
| align="right" |376 473
| align="right" |61,37
|[[Хайлендс]]
|-
|3
|[[Файл:Flag of Eastern Highlands.svg|75px]]
|[[Истерн-Хайлендс]]
|[[Горока]]
| align="right" |11 147
| align="right" |579 825
| align="right" |52,02
|[[Хайлендс]]
|-
|4
|[[Файл:Flag of East New Britain.svg|75px]]
|[[Кюнчыгъыш Джангы Британия]]
|[[Кокопо]]
| align="right" |15 280
| align="right" |328 369
| align="right" |21,49
|[[Айлендс]]
|-
|5
|[[Файл:Flag of East Sepik.png|75px]]
|[[Кюнчыгъыш Сепик]]
|[[Вевак]]
| align="right" |43 671
| align="right" |450 530
| align="right" |10,32
|[[Момасе]]
|-
|6
|[[Файл:Flag of Enga.png|75px]]
|[[Энга]]
|[[Вабаг]]
| align="right" |11 730
| align="right" |432 045
| align="right" |36,83
|[[Хайлендс]]
|-
|7
|[[Файл:Flag of Gulf Province.png|75px]]
|[[Галф (провинция)|Галф]]
|[[Керема]]
| align="right" |34 550
| align="right" |158 197
| align="right" |4,58
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|8
|[[Файл:Flag of Madang.svg|75px]]
|[[Маданг (провинция)|Маданг]]
|[[Маданг (город)|Маданг]]
| align="right" |28 970
| align="right" |493 906
| align="right" |17,05
|[[Момасе]]
|-
|9
|[[Файл:Flag of Manus.svg|75px]]
|[[Манус (провинция)|Манус]]
|[[Лоренгау]]
| align="right" |1 913
| align="right" |60 485
| align="right" |31,62
|[[Айлендс]]
|-
|10
|[[Файл:Flag of Milne Bay.svg|75px]]
|[[Милн-Бей]]
|[[Алотау]]
| align="right" |14 196
| align="right" |276 512
| align="right" |19,48
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|11
|[[Файл:Flag of Morobe.png|75px]]
|[[Моробе]]
|[[Лаэ (шахар)|Лаэ]]
| align="right" |33 762
| align="right" |674 810
| align="right" |19,99
|[[Момасе]]
|-
|12
|[[Файл:Flag of New Ireland.svg|75px]]
|[[Джангы Ирландия (провинция)|Джангы Ирландия]]
|[[Кавиенг]]
| align="right" |9 581
| align="right" |194 067
| align="right" |20,26
|[[Айлендс]]
|-
|13
|[[Файл:Flag of Flag Oro new.png|75px]]
|[[Оро (провинция)|Оро]]
|[[Попондетта]]
| align="right" |22 608
| align="right" |186 309
| align="right" |8,24
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|14
|[[Файл:Flag of Bougainville.svg|75px]]
|[[Бугенвиль автоном регион]]
|[[Арава (Папуа — Джангы Гвинея)|Арава]]
| align="right" |9 357
| align="right" |249 358
| align="right" |26,65
|[[Айлендс]]
|-
|15
|[[Файл:Flag of Southern Highlands Province (Papua New Guinea).svg|75px]]
|[[Саутерн-Хайлендс]]
|[[Менди (Папуа — Джангы Гвинея)|Менди]]
| align="right" |15 098
| align="right" |510 245
| align="right" |33,80
|[[Хайлендс]]
|-
|16
|[[Файл:Flag of Western Province.svg|75px]]
|[[Кюнбатыш провинция (Папуа — Джангы Гвинея)|Кюнбатыш (Флай)]]
|[[Дару (город)|Дару]]
| align="right" |98 115
| align="right" |201 351
| align="right" |2,05
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|17
|[[Файл:Flag of Western Highlands.svg|75px]]
|[[Уэстерн-Хайлендс]]
|[[Маунт Хаген|Маунт-Хаген]]
| align="right" |4 323
| align="right" |362 850
| align="right" |83,93
|[[Хайлендс]]
|-
|18
|[[Файл:Flag of West New Britain.svg|75px]]
|[[Кюнбатыш Джангы Британия]]
|[[Кимбе]]
| align="right" |20 296
| align="right" |264 264
| align="right" |13,02
|[[Айлендс]]
|-
|19
|[[Файл:Flag of Sandaun.svg|75px]]
|[[Сандаун|Сандаун (Кюнбатыш Сепик)]]
|[[Ванимо]]
| align="right" |35 908
| align="right" |248 411
| align="right" |6,92
|[[Момасе]]
|-
|20
|[[Файл:Flag of NCD.svg|75px]]
|[[Миллет ара шахарны округу (Папуа — Джангы Гвинея)|Миллет ара шахарны округу]]
|[[Порт-Морсби]]
| align="right" |240
| align="right" |364 125
| align="right" |1517,19
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|21
|[[Файл:Flag of Hela.svg|75px]]
|[[Хела (Папуа — Джангы Гвинея)|Хела]]
|[[Тари (Папуа — Джангы Гвинея)|Тари]]
| align="right" |10 500
| align="right" |249 449
| align="right" |23,76
|[[Хайлендс]]
|-
|22
|[[Файл:Flag of Jiwaka.svg|75px]]
|[[Дживака]]
|[[Миньи (город)|Миньи]]
| align="right" |4 800
| align="right" |343 987
| align="right" |71,66
|[[Хайлендс]]
|- style="background: #CCC;"
|
|
| Бютеу
|
| 461 740
| 7 275 324
| 15,76
|
|+
Провинцияла
|}
== Халкъы ==
=== Адам саны ===
Папуа — Джангы Гвинеяда 2021 джылда 11,781 минг адам джашагъанды. Аладан кёбюсю элледе джашайдыла, къуру 13,5 % шахарчыды. Халкъны орта джылы - 24 джыл (2020 джылда). Сабий туугъанны сан коэфициенти - 22,08. Адам ёлгенни сан коэфициенти - 5,97. бютеу сабий туугъаны сан коэфициенти 2021 джылда — 2,79 сабий бир тиширыугъа.[[Файл:Baby tree kangaroo on the chiefs wifes shoulder -Papua New Guinea-17Oct2008.jpg|мини|224x224px|Папуас тиширыу агъач кенгуру бла.]]Папуа — Джангы Гвинеяда этник бла раса къаумла — меланезиячыла, папуасла, негритосла, микронезиячыла, полинезиячыла.
=== Тиллери ===
Папуа — Джангы Гвинеяда 839 тил болгъаны ючюн, ол дунияда эм кёб тил болган кърал болады. Ол тилледен кёбюсю 1000 адамдан аслам сёлешмеген тилди. Официал тиллери: ток писин тил (эм джайылгъан), ингилиз тил (1—2 % биледи), хири моту тил ( 2 % аз биледи).
=== Дин ===
Папуа — Джангы Гвинеяда кёбюсю [[христианлыкъ]] тутадыла, аладан протестантла — 64,3 %, католик — 27 %, башха христианла — 5,3 %. 2001 джылда Папуа — Джангы Гвинеяда 500 [[Ислам|муслиман]] джашагъанды, 2021 джылгъа уа къралда 10 000 муслиман болады. Порт-Морсбиде 1500 адам сыйынган джума межгит барды.<ref>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/papua-new-guinea/ 2021 Report on International Religious Freedom: Papua New Guinea]</ref>
=== Шахарлары ===
Папуа — Джангы Гвинеяны эм уллу шахарлары тизмеси.
{| class="wikitable sortable"
!Аты
!Ингилиз аты
!Адам саны (2019)
!Региону
|-
|'''[[Порт-Морсби]]'''
|Port Moresby
|283733
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|[[Лаэ (шахар)|Лаэ]]
|Lae
|76255
|[[Момасе]]
|-
|[[Менди (Папуа — Джангы Гвинея)|Менди]]
|Mendi
|26252
|[[Хайлендс]]
|-
|[[Попондетта]]
|Popondetta
|28198
|[[Папуа (регион)|Папуа]]
|-
|[[Маунт-Хаген]]
|Mount Hagen
|33623
|[[Хайлендс]]
|-
|[[Арава (Папуа — Джангы Гвинея)|Арава]]
|Arawa
|40266
|[[Бугенвиль автоном район|Бугенвиль]]
|-
|[[Маданг (шахар)|Маданг]]
|Madang
|27419
|[[Момасе]]
|-
|[[Кокопо]]
|Kokopo
|26273
|[[Айлендс]]
|-
|[[Кимбе]]
|Kimbe
|18847
|[[Айлендс]]
|-
|[[Булоло]]
|Bulolo
|16042
|[[Момасе]]
|-
|[[Вевак]]
|Wewak
|18230
|[[Момасе]]
|-
|[[Горока]]
|Goroka
|18503
|[[Хайлендс]]
|}
== Экономикасы ==
Папуа — Джангы Гвинея [[табигъат къайнакъла]] бла байды алай а халкъы кёбюсю джарлылыкъ чекден энишге джайшайды.
85% бютеу ишлегенледен эл мюлкнюде ишлейдиле. Эл мюлкню баш чыгъаргъан культуралары: [[кофе]], джау, [[какао]], [[копра]], [[чай]], [[каучук]] бла [[шекер]]. 2021 джылда Папуа — Джангы Гвинея 3 млн. тонна [[Пальма джау|пальма джауну]] чыгъаргъанды (дунияда 7-чи чыгъарыучу), 1,8 млн тонна кокосну (дунияда 7-чи чыгъарыуучу), 1,3 млн тонна бананны, 699 минг тонна бататны (дунияда 17-чи чыгъарыучу), 42 минг тонна кофени, 42 минг тонн какаону (дунияда 11-чи чыгъарыучу)<ref>[https://worldpopulationreview.com/country-rankings/cocoa-producing-countries Какаоаны чыгъаргъаныучу къралла]</ref>, 5,5 минг тонна чайны.
99% чабакъ продукцияны экспорту - [[Тунец|тунецни]] (дунияны 14% тунецин табдырыб туруучу).
Джерден чыкъгъан магъаданла: [[багъыр]], [[алтын]] эмда [[нефть]] - къралны экспортуну 72% джабады.
2022 джылда бютеу электро-системаны кючю 582 МВт болгъанды. Аны да 39,7% суу энергетика, 37,4% дизель станциала бередиле.<ref>[https://www.gem.wiki/Power_Sector_Transition_in_Papua_New_Guinea Папуа-Джангы Гвинеяны энергетика системаны кёчюу]</ref>
Папуа — Джангы Гвинеяны номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] 2019 джылда - 24 809 млд доллар болгъанды. Адам башина номинал БИП - 2884 доллар.
Кърал ачханы аты - [[кина]]. Бир кина 100 тойядан къуралады.
== Маданияты ==
Папуа — Джангы Гвинеяны маданияты бек джыйымдыкъды. Къралда 7000 кёб маданият къауум барды, аладан да 750 къауумну бирини энчи тиллери бла адетлери бардыла. Сепик сууда эм айтылгъан агъач джоннган адет барды. Былайда тургъан устала ёсюмлюк бла хайуанланы агъачдан джонадыла, аланы да кеслерини кетген уллу аталарына ушатадыла.
== Спорту ==
Папуа-Джангы Гвинеяны башха Океанияда кибик эм белгили спорт тюрлюсю - [[регби]]ди. Джаш адамланы санындан 50% (20 джылгъа дери) регби-лигада ойнайдыла. 2010 джылдан сора регби школлада окъуу программалагъа кирди.
Башха белгили спортла: австралиячы футбол, крикет, волейбол, софтбол, нетбол бла баскетбол. [[Бокс]] бла [[Ауур атлетика|ауур атлетиканы да]] белгилиги ёседи къралда.
1962 джылдан сора Папуа — Джангы Гвинея [[Биригиуюну оюнлары|Биригиуюну оюнларына]] 15 кере къошулганды. 1976 джылдан сора бютеу болгъан [[Джай Олимпиада оюнла|Джай Олимпиада]] оюнлагъа къошулганды. [[Къыш Олимпиада оюнла|Къыш Олимпиада]] оюнлагъа бир кере да къошулмаганды.
== Дагъыда къарагъыз ==
* [[Океания]]
* [[Меланезия]]
* [[Джангы Гвинея айрымкан]]
== Белгиле ==
<references />{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинея]]
0c94upclaj5u3v0e2rto7z7mrbbzxcc
Тонга
0
16302
126690
116115
2026-09-12T08:40:48Z
DarqaviPalladin
4737
126690
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=То́нганы Короллугъу|Оригинал аты=[[тонга тил| тонг.]] Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga,<br>{{lang-en|Kingdom of Tonga}}|Байракъ=Flag of Tonga.svg|Герб=Tongan coat of arms.svg|Карта=Tonga on the globe (Polynesia centered).svg|Байракъгъа_джибериу=Тонганы байрагъы|Гербге_джибериу=Тонганы гербы|Девиз=Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa|Гимн=[[Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga]] (Song of the King of the Tongan Islands)<br/> |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]]|Башчы=[[Тупоу VI]]|Башчыны постуну аты=[[Тонганы королланы списоку|Король]]|Башчыны постуну аты2=[[Тонганы биринчи-министрлени списоку|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Сиаоси Офакивахафолау Совалени]]|Официал_тилле=[[тонган тил]] и [[ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Нукуалофа]]|Эм уллу шахарла=Нукуалофа, [[Неиафу]]|Гимнни кёчюрмеси=Тонга айрымканланы короллугуну джыры.|Территория=748|Территориясыны орну=172|Суу=4|Заман бёлюмю=[[UTC+13:00|UTC+13]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=4 июнда 1970 джилда|Халкъ=100 209|Халкъыны орну=199|Джыл=2021|Басыннганы=139|БИП джылы=2019|БИП=517 млн доллар|БИП орну=179|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=5151 доллар|Адам башына БИП орну=108|ААИ джылы=2019|IDH=0,717|ААИ=0,717|ААИ орну=105|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">мийик</span>|Валютасы=[[паанга]]|iso3166-1=[[TO]]|Домен=[[.to]]|Телефон коду=676}}
'''То́нга''' ([[Тонга тил|тонг]]. бла [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Tonga'' [ˈtoŋa]), официал аты — '''То́нганы''' '''Короллугъу''' (тонг. ''Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga'', ингил. ''Kingdom of Tonga'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Полинезия|Полинезияда]] тургъан айрымкан кърал. Суу бла шималда [[Самоа]] бла, кюнчыгъышда [[Ниуэ]] бла, кюнбатышда [[Фиджи]] бла чеклешеди.
Бютеулей Тонганы территориясы - 748 км², суу джагъасы - 419 км. Тонганы 2021 джылда халкъны саны — 100 209 адам.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Нукуалофа]]. Кърал тили - [[тонга тил]].
== Белгиле ==
{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
8zdeqhickyg5evwtfviuve5c3bockcc
126692
126690
2026-09-12T08:51:03Z
DarqaviPalladin
4737
126692
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Тонганы Короллугъу|Оригинал аты=[[тонга тил| тонг.]] Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga,<br>{{lang-en|Kingdom of Tonga}}|Байракъ=Flag of Tonga.svg|Герб=Tongan coat of arms.svg|Карта=Tonga on the globe (Polynesia centered).svg|Байракъгъа_джибериу=Тонганы байрагъы|Гербге_джибериу=Тонганы гербы|Девиз=Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa|Гимн=[[Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga]] (Song of the King of the Tongan Islands)<br/> |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]]|Башчы=[[Тупоу VI]]|Башчыны постуну аты=[[Тонганы королланы списоку|Король]]|Башчыны постуну аты2=[[Тонганы биринчи-министрлени списоку|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Сиаоси Офакивахафолау Совалени]]|Официал_тилле=[[тонган тил]] и [[ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Нукуалофа]]|Эм уллу шахарла=Нукуалофа, [[Неиафу]]|Гимнни кёчюрмеси=Тонга айрымканланы короллугуну джыры.|Территория=748|Территориясыны орну=172|Суу=4|Заман бёлюмю=[[UTC+13:00|UTC+13]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=1970 джылны 4 июнда|Халкъ=100 209|Халкъыны орну=199|Джыл=2021|Басыннганы=139|БИП джылы=2019|БИП=517 млн доллар|БИП орну=179|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=5 151|Адам башына БИП орну=108|ААИ джылы=2022|IDH=0.739|ААИ=0.739|ААИ орну=98|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">мийик</span>|Валютасы=[[паанга]]|iso3166-1=[[TO]]|Домен=[[.to]]|Телефон коду=676|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|21|8|S|175|12|W|type:city}}|Аудио=Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga.ogg|Картаны_суратлау=Тонга дуньяны картасында}}
'''То́нга''' ([[Тонга тил|тонг]]. бла [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Tonga'' [ˈtoŋa]), официал аты — '''То́нганы''' '''Короллугъу''' (тонг. ''Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga'', ингил. ''Kingdom of Tonga'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Полинезия|Полинезияда]] тургъан айрымкан кърал. Суу бла шималда [[Самоа]] бла, кюнчыгъышда [[Ниуэ]] бла, кюнбатышда [[Фиджи]] бла чеклешеди.
Бютеулей Тонганы территориясы - 748 км², суу джагъасы - 419 км. Тонганы 2021 джылда халкъны саны — 100 209 адам.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Нукуалофа]]. Кърал тили - [[тонга тил]].
== Белгиле ==
{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
ql8hy7te5bptcalf9vhpjyh7snbaqvo
126721
126692
2026-09-12T10:30:36Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126721
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал|Аты=Тонганы Короллугъу|Оригинал аты=[[тонга тил| тонг.]] Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga,<br>{{lang-en|Kingdom of Tonga}}|Байракъ=Flag of Tonga.svg|Герб=Tongan coat of arms.svg|Карта=Tonga on the globe (Polynesia centered).svg|Байракъгъа_джибериу=Тонганы байрагъы|Гербге_джибериу=Тонганы гербы|Девиз=Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa|Гимн=[[Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga]] (Song of the King of the Tongan Islands)<br/> |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]]|Башчы=[[Тупоу VI]]|Башчыны постуну аты=[[Тонганы королланы списоку|Король]]|Башчыны постуну аты2=[[Тонганы биринчи-министрлени списоку|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Сиаоси Офакивахафолау Совалени]]|Официал_тилле=[[тонган тил]] и [[ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Нукуалофа]]|Эм уллу шахарла=Нукуалофа, [[Неиафу]]|Гимнни кёчюрмеси=Тонга айрымканланы короллугуну джыры.|Территория=748|Территориясыны орну=172|Суу=4|Заман бёлюмю=[[UTC+13:00|UTC+13]]|Кимден эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Эркинликни датасы=1970 джылны 4 июнда|Халкъ=100 209|Халкъыны орну=199|Джыл=2021|Басыннганы=139|БИП джылы=2019|БИП=517 млн доллар|БИП орну=179|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=5 151|Адам башына БИП орну=108|ААИ джылы=2022|IDH=0.739|ААИ=0.739|ААИ орну=98|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">мийик</span>|Валютасы=[[паанга]]|iso3166-1=[[TO]]|Домен=[[.to]]|Телефон коду=676|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|21|8|S|175|12|W|type:city}}|Аудио=Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga.ogg|Картаны_суратлау=Тонга дуньяны картасында}}
'''То́нга''' ([[Тонга тил|тонг]]. бла [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Tonga'' [ˈtoŋa]), официал аты — '''То́нганы''' '''Короллугъу''' (тонг. ''Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga'', ингил. ''Kingdom of Tonga'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Полинезия|Полинезияда]] тургъан айрымкан кърал. Суу бла шималда [[Самоа]] бла, кюнчыгъышда [[Ниуэ]] бла, кюнбатышда [[Фиджи]] бла чеклешеди.
Бютеулей Тонганы территориясы - 748 км², суу джагъасы - 419 км. Тонганы 2021 джылда халкъны саны — 100 209 адам.
[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Нукуалофа]]. Кърал тили - [[тонга тил]].
== Белгиле ==
{{Британ миллетлени биригиую}}{{Океания}}
[[Категория:Къралла|Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Океания]]
[[Категория:Тонга]]
igtk0wonch77hjen28vctd74us17g5v
Порт-Морсби
0
16304
126718
112133
2026-09-12T10:13:32Z
DarqaviPalladin
4737
126718
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Порт-Морсби|фото=Port Moresby Town2 Mschlauch.jpg|байракъ=Flag_of_Port_Moresby.png|майдан=240|сагъат бёлге=UTC+10:00|тенгизден мийиклик=35|халкъ=382,516|саналгъан джыл=2019|басыннганы=1593|статус=Ара шахар|башчы=Пауэс Паркоп|телефон=+675 675|почта=111|ориг. атлары={{lang-en|Port Moresby}}<br>{{lang-tpi|Pot Mosbi}}|кърал=Папуа — Джангы Гвинея|web=http://www.ncdc.gov.pg/|Къуралгъанды=1885 джылда|Commons категория=Port Moresby}}
'''Порт-Мо́рсби''' ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''Port Moresby'', [[Ток-писин тил|ток-писин]] ''Pot Mosbi'') — [[Папуа — Джангы Гвинея|Папуа — Джангы Гвинеяны]] [[Ара шахар|ара шахары]] бла къралда эм уллу шахарыды. Порт-Морсби Папуа — Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнчыгъыш суу джагъасында орналгъанды. Шахарны майданы 240 км², адам саны 2019 джылда - 382,516 адам болгъанды.
Шахарда кёбюсю папуасла бла меланезиячыла джашайдыла. Европачыла, австралиячыла эмда къралда джашагъан къыйтайлыланы кёбюсю шахарда джашайдыла. Официал тилле: [[Ингилиз тил|ингилиз]], [[Ток-писин тил|ток-писин]], [[Моту тил|моту]] бла [[Хири-моту тил|хири-моту]] тилледиле.
Шахарны башчысы - губернатор, 2007 джылдан сора - [[Пауэс Паркоп]]. Аны 3 кере: 2007, 2012, 2017 джыллада башчылыкъгъа сайлагъандыла.
== Белгиле ==
{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
[[Категория:Шахарла]]
0s3ddhmuypfxcrvstrqtkmr0tgil76i
126724
126718
2026-09-12T10:40:25Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126724
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Порт-Морсби|фото=Port Moresby Town2 Mschlauch.jpg|байракъ=Flag_of_Port_Moresby.png|майдан=240|сагъат бёлге=UTC+10:00|тенгизден мийиклик=35|халкъ=382,516|саналгъан джыл=2019|басыннганы=1593|статус=Ара шахар|башчы=Пауэс Паркоп|телефон=+675 675|почта=111|ориг. атлары={{lang-en|Port Moresby}}<br>{{lang-tpi|Pot Mosbi}}|кърал=Папуа — Джангы Гвинея|web=http://www.ncdc.gov.pg/|Къуралгъанды=1885 джылда|Commons категория=Port Moresby}}
'''Порт-Мо́рсби''' ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''Port Moresby'', [[Ток-писин тил|ток-писин]] ''Pot Mosbi'') — [[Папуа — Джангы Гвинея|Папуа — Джангы Гвинеяны]] [[Ара шахар|ара шахары]] бла къралда эм уллу шахарыды. Порт-Морсби Папуа — Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнчыгъыш суу джагъасында орналгъанды. Шахарны майданы 240 км², адам саны 2019 джылда - 382,516 адам болгъанды.
Шахарда кёбюсю папуасла бла меланезиячыла джашайдыла. Европачыла, австралиячыла эмда къралда джашагъан къыйтайлыланы кёбюсю шахарда джашайдыла. Официал тилле: [[Ингилиз тил|ингилиз]], [[Ток-писин тил|ток-писин]], [[Моту тил|моту]] бла [[Хири-моту тил|хири-моту]] тилледиле.
Шахарны башчысы - губернатор, 2007 джылдан сора - [[Пауэс Паркоп]]. Аны 3 кере: 2007, 2012, 2017 джыллада башчылыкъгъа сайлагъандыла.
== Белгиле ==
{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
[[Категория:Шахарла]]
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны шахарлары]]
[[Категория:Порт-Морсби]]
po4kpd6s8p9v1rap1wvzfki4l5h6yzi
Шаблон:Океания бла Австралияны ара шахарлары
10
16306
126706
114789
2026-09-12T09:47:31Z
DarqaviPalladin
4737
126706
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
| аты = Океанияны эм Австралияны ара шахарлары
| state = {{{state|}}}
| башлыкъ = [[Океания|Океанияны]] эм [[Австралия|Австралияны]] [[Ара шахар|ара шахарлары]]
|listclass = hlist
| стиль_заголовков = text-align:left;
| стиль_нечетных= background:#f0f0f0;
| заголовок1 = Бойсунмагъан къралланы ара шахарлары
| список1 =
[[Апиа]] • [[Веллингтон]] • [[Канберра]] • [[Маджуро]] • [[Нгерулмуд]] • [[Нукуалофа]] • [[Паликир]] • [[Порт-Вила]] • [[Порт-Морсби]] • [[Сува]] • [[Фунафути]] • [[Хониара]] • [[Ярен|{{comment|Ярен|Официал ара шахары джокъту, правительствосу Яре́н округта турады}}]]{{*}}[[Къыбыла Тарава]]
| заголовок2 = Бойсуннган территорияланы ара шахарлары
| список2 =
[[Аваруа]] • [[Адамстаун]] • [[Алофи (Ниуэ)|Алофи]] • [[Кингстон (Норфолк айрымкан)|Кингстон]] • [[Мата-Уту]] • [[Нумеа]] • [[Паго-Паго]] • [[Папеэте]] • [[Сайпан]] • [[Хагатна]]
</div>
}}<noinclude>[[Category:Шаблонла:География]][[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла]]</noinclude>
5pvgbgjrgyekpbq3xwqo1j337ox1if5
Апиа
0
16308
126708
112134
2026-09-12T09:53:18Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126708
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Апиа|ориг. аты=ингил. эмда самоача Apia|фото=Central Bank of Samoa (2009).jpg|карта=Samoa Apia Map.png|герб=Escudo de Apía - Risaralda.svg|кърал=Самоа|админ.бёлюннгени=Туамасага округу|тенгизден мийиклик=2|майдан=47,80|халкъ=35 974|саналгъан джыл=2021|басыннганы=290|статус=Ара шахар|башчы=[[Туилетуфуга Фриц Туиави'и]]}}
'''А́пиа''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Самоа тил|самоа]] тилледе ''Apia'') — [[Самоа]] къралны джангыз шахары, порту эмда [[Ара шахар|ара шахары]]ды. [[Уполу]] айрымканы шимал суу джагъасында орта джанында, [[Вайисигано]] сууну аягъында орналгъанды. Апиа шахар - [[Туамасага]] округга киреди. Шахарны майданы 60 км², адам саны 2021 джылда - 35 974 адам болгъанды.<ref>[https://www.britannica.com/place/Apia Апианы юсюнден Британикада]</ref>
== Тарихи ==
Биринчи Апиа орналгъан джерде 308 адам саны бла гитче эл болгъанды. Апиа шахарны 1837 джылда биринчи европачыла - ингилиз миссионерле къуралгъандыла. 1900 джылда Самоаны архипелагны [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Германия]] юлешедиле, Кюнбатыш Самоа бла Апианы Германия алады. 1914 джылда Апиагъа [[Джангы Зеландия|Джангы Зеландияны]] аскерлери кирдиле, ол замандан Апиа Джангы Зеландияны Кюнбатыш Самоа мандат тюбю территориясыны ара шахары болады. 1962-чи джылны 1-чи январында Кюнбатыш Самоа Джангы Зеландиядан башына бош болады, Апиада да аны ара шахары болады.
== Климаты ==
Апия орналгъан Упоу айрымканы шимал суу джагъасы таулу джерди. Аны климаты мылы тенгиз тропикалыды. Ургъан джелле кёб кереда шахарны уруб халеклик келтиргендиле. Къургъакъ сезону Апиада июлдан августха дери болады, мылы сезону декабрдан мартха дери турады. Апиада джылны орта температурасы - 26 °C. Джылгъа джауум - 3000 мл тюшеди.
== Халкъы ==
Апиада 2021 джылда 35 974 адам джашай эди. Кёбюсю джашагъан самоанчыладыла (93%), башхала европачыла бла евро-полинезиячыладыла. Официал тиллери - [[Ингилиз тил|ингилиз]] эмда [[Самоа тил|самоа]] тилледиле. Апиада дин ахлулары кёбюсю протестантла (50%) бла католикледиле (45%).
== Транспорту ==
Самоада Апианы тенгиз гавани эм уллу джюклерген гаваньды. Блайдан [[Токелау]] бла [[Американ Самоа|Американ Самоагъа]] ашыралла паромланы. Апиада иги кёб юсю асфальт болгъан джолла бардыла. 7 сентябрдан 2009 джылдан арбачыла джолну сол джанындан барадыла. Къралда троллейбус, поезд бла трамвайла джокътула, адамла автобус бла такси бла айланалла. Апианы баш халкъла арасы аэропорту - [[Халкъла арасы аэропорту Фалеоло]] шахардан кюнбатышта орналгъанды. Аэропортда Polynesian Airlines бла Talofa Airways компанияла ич хауа джоллада ишлейдиле.
== Сейирлик джерле ==
Апианы сейирлик джерледен эм уллу Апианы католик клисасы шахарны суу джагъа районда орналгъан.
Апиадан 5 км узакъ тургъан Вайлима элде шотландияда туугъан айтылгъан джазыучуну [[Роберт Льюис Стивенсон|Роберт Л. Стивенсонны]] джашагъан юйюнде музей бла аны къатында аны къабырыда турады. Апиада къралны тарихи бла мадиниятыны юсюенден Самоаны национал музеи - Фалемата'ага барды.<ref>[https://www.samoa.travel/discover/the-islands-of-samoa/upolu-island/apia/ Апиа - Самоаны ара шахары.]</ref>
{{Панорама|Samoa - Apia Harbour at dawn.jpg|1000px|Апианы тенгиз гавани}}
== Шохлукъ джюрютген шахарла ==
* {{Flagicon|China}} Шэньчжэнь, [[Гуандун]], [[Къытай Халкъ Республика|Къытай]] (2015)
* {{Flagicon|USA}} Комптон, [[Калифорния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] (2010)
* {{Flagicon|Aruba}} Ораньестад, [[Аруба]] (2012)
* {{flagicon|Colombia}} Риоача, [[Колумбия]] (2019)
* {{flagicon|Taiwan}} Тайбэй, [[Къытай Республика|Къытай Республика]] (Тайвань)
== Белгиле ==
<references />{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
[[Категория:Самоаны шахарлары]]
[[Категория:Апиа]]
dqec5y5sx1dv8uwjs5pm37d7eizibol
126709
126708
2026-09-12T10:02:25Z
DarqaviPalladin
4737
126709
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Апиа|ориг. аты=ингил. эмда самоача Apia|фото=Central Bank of Samoa (2009).jpg|карта=Samoa Apia Map.png|герб=Escudo de Apía - Risaralda.svg|кърал=Самоа|админ.бёлюннгени=Туамасага округу|тенгизден мийиклик=2|майдан=47,80|халкъ=35 974|саналгъан джыл=2021|басыннганы=290|статус=Ара шахар|башчы=[[Туилетуфуга Фриц Туиави'и]]|Commons категория=Apia|телефон=+685}}
'''А́пиа''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Самоа тил|самоа]] тилледе ''Apia'') — [[Самоа]] къралны джангыз шахары, порту эмда [[Ара шахар|ара шахары]]ды. [[Уполу]] айрымканы шимал суу джагъасында орта джанында, [[Вайисигано]] сууну аягъында орналгъанды. Апиа шахар - [[Туамасага]] округга киреди. Шахарны майданы 60 км², адам саны 2021 джылда - 35 974 адам болгъанды.<ref>[https://www.britannica.com/place/Apia Апианы юсюнден Британикада]</ref>
== Тарихи ==
Биринчи Апиа орналгъан джерде 308 адам саны бла гитче эл болгъанды. Апиа шахарны 1837 джылда биринчи европачыла - ингилиз миссионерле къуралгъандыла. 1900 джылда Самоаны архипелагны [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Германия]] юлешедиле, Кюнбатыш Самоа бла Апианы Германия алады. 1914 джылда Апиагъа [[Джангы Зеландия|Джангы Зеландияны]] аскерлери кирдиле, ол замандан Апиа Джангы Зеландияны Кюнбатыш Самоа мандат тюбю территориясыны ара шахары болады. 1962-чи джылны 1-чи январында Кюнбатыш Самоа Джангы Зеландиядан башына бош болады, Апиада да аны ара шахары болады.
== Климаты ==
Апия орналгъан Упоу айрымканы шимал суу джагъасы таулу джерди. Аны климаты мылы тенгиз тропикалыды. Ургъан джелле кёб кереда шахарны уруб халеклик келтиргендиле. Къургъакъ сезону Апиада июлдан августха дери болады, мылы сезону декабрдан мартха дери турады. Апиада джылны орта температурасы - 26 °C. Джылгъа джауум - 3000 мл тюшеди.
== Халкъы ==
Апиада 2021 джылда 35 974 адам джашай эди. Кёбюсю джашагъан самоанчыладыла (93%), башхала европачыла бла евро-полинезиячыладыла. Официал тиллери - [[Ингилиз тил|ингилиз]] эмда [[Самоа тил|самоа]] тилледиле. Апиада дин ахлулары кёбюсю протестантла (50%) бла католикледиле (45%).
== Транспорту ==
Самоада Апианы тенгиз гавани эм уллу джюклерген гаваньды. Блайдан [[Токелау]] бла [[Американ Самоа|Американ Самоагъа]] ашыралла паромланы. Апиада иги кёб юсю асфальт болгъан джолла бардыла. 7 сентябрдан 2009 джылдан арбачыла джолну сол джанындан барадыла. Къралда троллейбус, поезд бла трамвайла джокътула, адамла автобус бла такси бла айланалла. Апианы баш халкъла арасы аэропорту - [[Халкъла арасы аэропорту Фалеоло]] шахардан кюнбатышта орналгъанды. Аэропортда Polynesian Airlines бла Talofa Airways компанияла ич хауа джоллада ишлейдиле.
== Сейирлик джерле ==
Апианы сейирлик джерледен эм уллу Апианы католик клисасы шахарны суу джагъа районда орналгъан.
Апиадан 5 км узакъ тургъан Вайлима элде шотландияда туугъан айтылгъан джазыучуну [[Роберт Льюис Стивенсон|Роберт Л. Стивенсонны]] джашагъан юйюнде музей бла аны къатында аны къабырыда турады. Апиада къралны тарихи бла мадиниятыны юсюенден Самоаны национал музеи - Фалемата'ага барды.<ref>[https://www.samoa.travel/discover/the-islands-of-samoa/upolu-island/apia/ Апиа - Самоаны ара шахары.]</ref>
{{Панорама|Samoa - Apia Harbour at dawn.jpg|1000px|Апианы тенгиз гавани}}
== Шохлукъ джюрютген шахарла ==
* {{Flagicon|China}} Шэньчжэнь, [[Гуандун]], [[Къытай Халкъ Республика|Къытай]] (2015)
* {{Flagicon|USA}} Комптон, [[Калифорния]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] (2010)
* {{Flagicon|Aruba}} Ораньестад, [[Аруба]] (2012)
* {{flagicon|Colombia}} Риоача, [[Колумбия]] (2019)
* {{flagicon|Taiwan}} Тайбэй, [[Къытай Республика|Къытай Республика]] (Тайвань)
== Белгиле ==
<references />{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
[[Категория:Самоаны шахарлары]]
[[Категория:Апиа]]
ooo528ok387ao94yj28kc4xajtp2xh7
Фунафути
0
16325
126720
112013
2026-09-12T10:23:32Z
DarqaviPalladin
4737
126720
wikitext
text/x-wiki
{{Айрымкан|аты=Фунафути|ориг. аты={{lang-en|Funafuti}}|майдан=2,79|эм уллу айрымканы=Фонгафале|айрымканланы саны=30|халкъ=6 602|саналгъан джыл=2022|басыннганы=2,370|кърал=Тувалу|байракъ=Flag of Funafuti.gif|карта=RuimtefotoFunafuti.jpg|акваториасы=Шош океан|фото=Maneapa and airport in Funafuti atoll, Tuvalu.jpg}}
'''Фунафу́ти''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Funafuti'') — атолл-ара шахар [[Шош океан|Шош океанда]] орналгъан гитче айрымкан къралны [[Тувалу]]. Атоллну баш айрымканында Фонгафаледе [[Ваиаку]] элде Тувалуну ара администрациясы турады.
== Белгиле ==
{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
m12nla2ga0bpigjnln6hunmpd72glsj
Порт-Вила
0
16338
126716
112061
2026-09-12T10:08:29Z
DarqaviPalladin
4737
126716
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Порт-Вила|ориг. аты=[[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Бислама тил|бисл]]. Port Vila, [[Француз тил|фр]]. Port-Vila|байракъ=Flag of Port Vila.svg|герб=Coat of Port Vila.png|фото=Port Vila aerial.jpg|кърал=Вануату|майдан=23,6|халкъ=49 034|саналгъан джыл=2020|басыннганы=2077,71|сагъат бёлге=UTC+11|регион=Шефа|статус=[[Ара шахар]]|башчы=[[Джени Тасале Регенвану]]|тенгизден мийиклик=59}}
'''Порт-Ви́ла''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Бислама тил|бисл]]. ''Port Vila'', [[Француз тил|фр]]. ''Port-Vila'') — [[Шош океан|Шош океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде [[Вануату|Вануатуаны]] эм уллу шахары бла ара шахары. Порт-Вилла [[Эфате]] айрымканы къыбыла-кюнбатыш суу джагъасында Меле пляжда орналгъанды.
== Белгиле ==
{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
m21ox4s1f9mqjlccdfugprz22wlg2zw
126717
126716
2026-09-12T10:10:03Z
DarqaviPalladin
4737
126717
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Порт-Вила|ориг. аты=[[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Бислама тил|бисл]]. Port Vila, <br>[[Француз тил|фр]]. Port-Vila|байракъ=Flag of Port Vila.svg|герб=Coat of Port Vila.png|фото=Port Vila aerial.jpg|кърал=Вануату|майдан=23,6|халкъ=49 034|саналгъан джыл=2020|басыннганы=2077,71|сагъат бёлге=UTC+11|регион=Шефа|статус=[[Ара шахар]]|башчы=[[Джени Тасале Регенвану]]|тенгизден мийиклик=59|гербини юсюнден статья=Порт-Виланы герби|байрагъыны юсюнден статья=Порт-Виланы байрагъы}}
'''Порт-Ви́ла''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Бислама тил|бисл]]. ''Port Vila'', [[Француз тил|фр]]. ''Port-Vila'') — [[Шош океан|Шош океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде [[Вануату|Вануатуаны]] эм уллу шахары бла ара шахары. Порт-Вилла [[Эфате]] айрымканы къыбыла-кюнбатыш суу джагъасында Меле пляжда орналгъанды.
== Белгиле ==
{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
4cd04w95q6bfj9v4o49geiqtl2qxntl
126722
126717
2026-09-12T10:36:42Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126722
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Порт-Вила|ориг. аты=[[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Бислама тил|бисл]]. Port Vila, <br>[[Француз тил|фр]]. Port-Vila|байракъ=Flag of Port Vila.svg|герб=Coat of Port Vila.png|фото=Port Vila aerial.jpg|кърал=Вануату|майдан=23,6|халкъ=49 034|саналгъан джыл=2020|басыннганы=2077,71|сагъат бёлге=UTC+11|регион=Шефа|статус=[[Ара шахар]]|башчы=[[Джени Тасале Регенвану]]|тенгизден мийиклик=59|гербини юсюнден статья=Порт-Виланы герби|байрагъыны юсюнден статья=Порт-Виланы байрагъы}}
'''Порт-Ви́ла''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Бислама тил|бисл]]. ''Port Vila'', [[Француз тил|фр]]. ''Port-Vila'') — [[Шош океан|Шош океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде [[Вануату|Вануатуаны]] эм уллу шахары бла ара шахары. Порт-Вилла [[Эфате]] айрымканы къыбыла-кюнбатыш суу джагъасында Меле пляжда орналгъанды.
== Белгиле ==
{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
[[Категория:Вануатуны шахарлары]]
[[Категория:Порт-Вила]]
f0ay4q8wz22dkh3x9m942nprtspzvnn
Категория:Австралия
14
17213
126754
115717
2026-09-12T11:17:30Z
DarqaviPalladin
4737
126754
wikitext
text/x-wiki
{{catmain}}
{{Commonscat|Australia}}
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
48pcl0tp2zmxwe1zkoe0h9ptxut9th8
Автономия
0
19598
126683
126652
2026-09-11T16:38:22Z
Къарачайлы
96
/* Философия */
126683
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Парный термин автономии-гетерономии в [[психология|психологии]] и детском [[психоанализ]]е был введён [[Пиаже, Жан|Жаном Пиаже]] для разграничения между гетерономией детей и автономией взрослых. По механике действия он основан на контрасте между [[инфантилизм|инфантильной]] зависимостью и несамостоятельностью детей с одной стороны, и видимой независимостью (или стремлением к независимости) взрослых. Одновременно Пиаже указал на теснейшую взаимосвязь и взаимоперетекание автономии и гетерономии. Например, невротическая зависимость ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — указывает на болезненное состояние, при котором взрослый человек, который (по внутренней ренте) должен быть автономным, при этом чувствует себя — гетерономным, то есть зависимым.
В 1963 году следом за Пиаже [[Эриксон, Эрик Хомбургер|Эрик Эриксон]] ввёл сложный термин: «автономия против стыда и сомнения» — для наиболее точного и подробного обозначения ''второй'' из своих ''восьми'' сформулированных «стадий жизни человека». Приблизительным образом указанная стадия соответствует анальной стадии классической теории психоанализа, при которой (практически буквальным образом) контроль [[сфинктер]]а означает — достижение автономии{{нет АИ|21|06|2016}}.
== Государство и право ==
В [[право|правовом понимании]], автономия — это [[право]], предоставляемое объединениям, сословиям, корпорациям, руководствоваться собственными нормами и правилами в определённых пределах.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|[[Национальная политика СССР|Национальные автономии]] на Средней [[Волга|Волге]] в 1930 г.: [[Татарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ТАССР]], [[Чувашская Автономная Советская Социалистическая Республика|ЧАССР]], [[Марийская автономная область|Марийская]] и [[Мордовская автономная область|Мордовская]] [[Автономная область|автономные области]]]]
Теорией государственного управления выделяется самоуправление — реализация децентрализации государственной власти в форме закрепления в нормативно-правовой форме за административно-территориальными единицам государства прав по реализации от лица местного населения возможности и способности определения общественного порядка в вопросах местного значения в определённых сферах под собственную ответственность. Наряду с самоуправлением — равноправием всех административно-территориальных единиц — автономия подразумевает признание автономных прав на определение общественного порядка в некоторых сферах, возможно отличных от прав других единиц. По сферам выделяют автономии административные — в вопросах осуществления организации общественного управления и принятия решений, — и национальные — в реализации особых прав этнических групп.
В Средние века были распространены самые обширные и разнообразные автономии. Но и теперь признаётся автономия общин, единений, союзов, корпораций в их внутренних, особенных делах и отношениях. Подобная автономия обеспечивает их свободное развитие, необходимый рост и порядок, благотворно действуя на развитие сил как отдельных членов, так и всей совокупности их в единении или союзе. Кроме того, государство может допускать дожившую до конца [[XIX]] — начала [[XX]] автономию династических родов и дворян-землевладельцев, в той степени, в которой она не противоречит государственному устройству и не выходит из области семейных институтов и наследственного права (фамильные постановления, [[фидеикомисс]]ы, выдел дочерей и т. п.).
=== Территориальная автономия ===
[[Территориальная автономия]] — внутреннее самоуправление [[субъект]]ов в государстве или [[федерация|федерации]] ([[конфедерация|конфедерации]]) государств, обладающих самостоятельностью в рамках конституции или закона, позволяющее осуществлять полномочия в сфере локального самоуправления на условиях, отличных от применяющихся к иным субъектам или территориальным единицам (землям, краям, странам, областям (регионам)).
Для территориальных субъектов или ''автономий'' характерны наличие следующих, определяющих их правовую основу, признаков:
* объективно присущая идентичность (национально-этническая, культурная, религиозная, географическая);
* признание и закрепление расширенной, разноплановой, с точки зрения содержания, компетенции по сравнению с иными внутригосударственными территориальными образованиями по осуществлению самоуправления;
* персонификация гарантий конституционно-правового статуса по его реализации и защите;
* наличие финансовых и иных ресурсов для реализации полномочий в отношении предусмотренных предметов ве́дения.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Основная|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Основная|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
o5ur2hhpnv3umv3tilq0m235faurd7b
126684
126683
2026-09-11T17:22:39Z
Къарачайлы
96
/* Психология */
126684
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Парный термин автономии-гетерономии в [[психология|психологии]] и детском [[психоанализ]]е был введён [[Пиаже, Жан|Жаном Пиаже]] для разграничения между гетерономией детей и автономией взрослых. По механике действия он основан на контрасте между [[инфантилизм|инфантильной]] зависимостью и несамостоятельностью детей с одной стороны, и видимой независимостью (или стремлением к независимости) взрослых. Одновременно Пиаже указал на теснейшую взаимосвязь и взаимоперетекание автономии и гетерономии. Например, невротическая зависимость ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — указывает на болезненное состояние, при котором взрослый человек, который (по внутренней ренте) должен быть автономным, при этом чувствует себя — гетерономным, то есть зависимым.
В 1963 году следом за Пиаже [[Эриксон, Эрик Хомбургер|Эрик Эриксон]] ввёл сложный термин: «автономия против стыда и сомнения» — для наиболее точного и подробного обозначения ''второй'' из своих ''восьми'' сформулированных «стадий жизни человека». Приблизительным образом указанная стадия соответствует анальной стадии классической теории психоанализа, при которой (практически буквальным образом) контроль [[сфинктер]]а означает — достижение автономии.
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Государство и право ==
В [[право|правовом понимании]], автономия — это [[право]], предоставляемое объединениям, сословиям, корпорациям, руководствоваться собственными нормами и правилами в определённых пределах.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|[[Национальная политика СССР|Национальные автономии]] на Средней [[Волга|Волге]] в 1930 г.: [[Татарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ТАССР]], [[Чувашская Автономная Советская Социалистическая Республика|ЧАССР]], [[Марийская автономная область|Марийская]] и [[Мордовская автономная область|Мордовская]] [[Автономная область|автономные области]]]]
Теорией государственного управления выделяется самоуправление — реализация децентрализации государственной власти в форме закрепления в нормативно-правовой форме за административно-территориальными единицам государства прав по реализации от лица местного населения возможности и способности определения общественного порядка в вопросах местного значения в определённых сферах под собственную ответственность. Наряду с самоуправлением — равноправием всех административно-территориальных единиц — автономия подразумевает признание автономных прав на определение общественного порядка в некоторых сферах, возможно отличных от прав других единиц. По сферам выделяют автономии административные — в вопросах осуществления организации общественного управления и принятия решений, — и национальные — в реализации особых прав этнических групп.
В Средние века были распространены самые обширные и разнообразные автономии. Но и теперь признаётся автономия общин, единений, союзов, корпораций в их внутренних, особенных делах и отношениях. Подобная автономия обеспечивает их свободное развитие, необходимый рост и порядок, благотворно действуя на развитие сил как отдельных членов, так и всей совокупности их в единении или союзе. Кроме того, государство может допускать дожившую до конца [[XIX]] — начала [[XX]] автономию династических родов и дворян-землевладельцев, в той степени, в которой она не противоречит государственному устройству и не выходит из области семейных институтов и наследственного права (фамильные постановления, [[фидеикомисс]]ы, выдел дочерей и т. п.).
=== Территориальная автономия ===
[[Территориальная автономия]] — внутреннее самоуправление [[субъект]]ов в государстве или [[федерация|федерации]] ([[конфедерация|конфедерации]]) государств, обладающих самостоятельностью в рамках конституции или закона, позволяющее осуществлять полномочия в сфере локального самоуправления на условиях, отличных от применяющихся к иным субъектам или территориальным единицам (землям, краям, странам, областям (регионам)).
Для территориальных субъектов или ''автономий'' характерны наличие следующих, определяющих их правовую основу, признаков:
* объективно присущая идентичность (национально-этническая, культурная, религиозная, географическая);
* признание и закрепление расширенной, разноплановой, с точки зрения содержания, компетенции по сравнению с иными внутригосударственными территориальными образованиями по осуществлению самоуправления;
* персонификация гарантий конституционно-правового статуса по его реализации и защите;
* наличие финансовых и иных ресурсов для реализации полномочий в отношении предусмотренных предметов ве́дения.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Основная|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Основная|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
9s3pfgw6he3ak2v2c709kcs895u80rp
126685
126684
2026-09-11T17:23:32Z
Къарачайлы
96
/* Психология */
126685
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Государство и право ==
В [[право|правовом понимании]], автономия — это [[право]], предоставляемое объединениям, сословиям, корпорациям, руководствоваться собственными нормами и правилами в определённых пределах.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|[[Национальная политика СССР|Национальные автономии]] на Средней [[Волга|Волге]] в 1930 г.: [[Татарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ТАССР]], [[Чувашская Автономная Советская Социалистическая Республика|ЧАССР]], [[Марийская автономная область|Марийская]] и [[Мордовская автономная область|Мордовская]] [[Автономная область|автономные области]]]]
Теорией государственного управления выделяется самоуправление — реализация децентрализации государственной власти в форме закрепления в нормативно-правовой форме за административно-территориальными единицам государства прав по реализации от лица местного населения возможности и способности определения общественного порядка в вопросах местного значения в определённых сферах под собственную ответственность. Наряду с самоуправлением — равноправием всех административно-территориальных единиц — автономия подразумевает признание автономных прав на определение общественного порядка в некоторых сферах, возможно отличных от прав других единиц. По сферам выделяют автономии административные — в вопросах осуществления организации общественного управления и принятия решений, — и национальные — в реализации особых прав этнических групп.
В Средние века были распространены самые обширные и разнообразные автономии. Но и теперь признаётся автономия общин, единений, союзов, корпораций в их внутренних, особенных делах и отношениях. Подобная автономия обеспечивает их свободное развитие, необходимый рост и порядок, благотворно действуя на развитие сил как отдельных членов, так и всей совокупности их в единении или союзе. Кроме того, государство может допускать дожившую до конца [[XIX]] — начала [[XX]] автономию династических родов и дворян-землевладельцев, в той степени, в которой она не противоречит государственному устройству и не выходит из области семейных институтов и наследственного права (фамильные постановления, [[фидеикомисс]]ы, выдел дочерей и т. п.).
=== Территориальная автономия ===
[[Территориальная автономия]] — внутреннее самоуправление [[субъект]]ов в государстве или [[федерация|федерации]] ([[конфедерация|конфедерации]]) государств, обладающих самостоятельностью в рамках конституции или закона, позволяющее осуществлять полномочия в сфере локального самоуправления на условиях, отличных от применяющихся к иным субъектам или территориальным единицам (землям, краям, странам, областям (регионам)).
Для территориальных субъектов или ''автономий'' характерны наличие следующих, определяющих их правовую основу, признаков:
* объективно присущая идентичность (национально-этническая, культурная, религиозная, географическая);
* признание и закрепление расширенной, разноплановой, с точки зрения содержания, компетенции по сравнению с иными внутригосударственными территориальными образованиями по осуществлению самоуправления;
* персонификация гарантий конституционно-правового статуса по его реализации и защите;
* наличие финансовых и иных ресурсов для реализации полномочий в отношении предусмотренных предметов ве́дения.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Основная|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Основная|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
kyeql6melnbjqk0bk0fsj310ie5q6f7
126686
126685
2026-09-11T18:07:26Z
Къарачайлы
96
/* Государство и право */
126686
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Теорией государственного управления выделяется самоуправление — реализация децентрализации государственной власти в форме закрепления в нормативно-правовой форме за административно-территориальными единицам государства прав по реализации от лица местного населения возможности и способности определения общественного порядка в вопросах местного значения в определённых сферах под собственную ответственность. Наряду с самоуправлением — равноправием всех административно-территориальных единиц — автономия подразумевает признание автономных прав на определение общественного порядка в некоторых сферах, возможно отличных от прав других единиц. По сферам выделяют автономии административные — в вопросах осуществления организации общественного управления и принятия решений, — и национальные — в реализации особых прав этнических групп.
В Средние века были распространены самые обширные и разнообразные автономии. Но и теперь признаётся автономия общин, единений, союзов, корпораций в их внутренних, особенных делах и отношениях. Подобная автономия обеспечивает их свободное развитие, необходимый рост и порядок, благотворно действуя на развитие сил как отдельных членов, так и всей совокупности их в единении или союзе. Кроме того, государство может допускать дожившую до конца [[XIX]] — начала [[XX]] автономию династических родов и дворян-землевладельцев, в той степени, в которой она не противоречит государственному устройству и не выходит из области семейных институтов и наследственного права (фамильные постановления, [[фидеикомисс]]ы, выдел дочерей и т. п.).
=== Территориальная автономия ===
[[Территориальная автономия]] — внутреннее самоуправление [[субъект]]ов в государстве или [[федерация|федерации]] ([[конфедерация|конфедерации]]) государств, обладающих самостоятельностью в рамках конституции или закона, позволяющее осуществлять полномочия в сфере локального самоуправления на условиях, отличных от применяющихся к иным субъектам или территориальным единицам (землям, краям, странам, областям (регионам)).
Для территориальных субъектов или ''автономий'' характерны наличие следующих, определяющих их правовую основу, признаков:
* объективно присущая идентичность (национально-этническая, культурная, религиозная, географическая);
* признание и закрепление расширенной, разноплановой, с точки зрения содержания, компетенции по сравнению с иными внутригосударственными территориальными образованиями по осуществлению самоуправления;
* персонификация гарантий конституционно-правового статуса по его реализации и защите;
* наличие финансовых и иных ресурсов для реализации полномочий в отношении предусмотренных предметов ве́дения.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Основная|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Основная|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
abwjlo2u5azs0w0g7u7mksai58yabz2
126691
126686
2026-09-12T08:46:45Z
Къарачайлы
96
/* Кърал эм хакъ */
126691
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюуде в вопросах осуществления организации общественного управления и принятия решений, — и национальные — в реализации особых прав этнических групп.
В Средние века были распространены самые обширные и разнообразные автономии. Но и теперь признаётся автономия общин, единений, союзов, корпораций в их внутренних, особенных делах и отношениях. Подобная автономия обеспечивает их свободное развитие, необходимый рост и порядок, благотворно действуя на развитие сил как отдельных членов, так и всей совокупности их в единении или союзе. Кроме того, государство может допускать дожившую до конца [[XIX]] — начала [[XX]] автономию династических родов и дворян-землевладельцев, в той степени, в которой она не противоречит государственному устройству и не выходит из области семейных институтов и наследственного права (фамильные постановления, [[фидеикомисс]]ы, выдел дочерей и т. п.).
=== Территориальная автономия ===
[[Территориальная автономия]] — внутреннее самоуправление [[субъект]]ов в государстве или [[федерация|федерации]] ([[конфедерация|конфедерации]]) государств, обладающих самостоятельностью в рамках конституции или закона, позволяющее осуществлять полномочия в сфере локального самоуправления на условиях, отличных от применяющихся к иным субъектам или территориальным единицам (землям, краям, странам, областям (регионам)).
Для территориальных субъектов или ''автономий'' характерны наличие следующих, определяющих их правовую основу, признаков:
* объективно присущая идентичность (национально-этническая, культурная, религиозная, географическая);
* признание и закрепление расширенной, разноплановой, с точки зрения содержания, компетенции по сравнению с иными внутригосударственными территориальными образованиями по осуществлению самоуправления;
* персонификация гарантий конституционно-правового статуса по его реализации и защите;
* наличие финансовых и иных ресурсов для реализации полномочий в отношении предусмотренных предметов ве́дения.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Основная|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Основная|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
0i5oyouvl848ade1ty5tdoybf95kltl
126697
126691
2026-09-12T09:31:34Z
Къарачайлы
96
/* Кърал эм хакъ */
126697
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.
Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады.
=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.
Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* персонификация гарантий конституционно-правового статуса по его реализации и защите;
* наличие финансовых и иных ресурсов для реализации полномочий в отношении предусмотренных предметов ве́дения.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Main|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Main|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
cdw2jap2kvpaowkpzz2u1sczlr6tyiy
126727
126697
2026-09-12T10:43:28Z
Къарачайлы
96
/* Территориялыкъ автономия */
126727
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.
Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады.
=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.
Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Национально-территориальная автономия ===
{{Main|Национально-территориальная автономия}}
[[Национально-территориальная автономия]] — особый автономный статус в государстве или федерации (конфедерации) государств территориальных единиц (земель, краёв, стран, областей (регионов)) со значительной долей населения другой национальности или населения, отличающегося иными особенностями жизнедеятельности своего быта.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Main|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
j266mef43j9lj0veq6utrbpu6jd2g5e
126740
126727
2026-09-12T10:56:28Z
Къарачайлы
96
/* Национально-территориальная автономия */
126740
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.
Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады.
=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.
Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}
[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.
=== Национально-культурная автономия ===
{{Main|Национально-культурная автономия}}[[Национально-культурная автономия]] — особая форма национально культурного самоопределения национальных меньшинств.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
sn257dij3deg8a1871l97nmca9ab4ey
126741
126740
2026-09-12T10:58:13Z
Къарачайлы
96
/* Национально-культурная автономия */
126741
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.
Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады.
=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.
Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}
[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.
=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Христианство ==
{{Main|Автономная церковь}}
''Автономия'' — самостоятельность [[Поместная церковь|поместной церкви]] в вопросах внутреннего управления от той или иной [[Автокефальная церковь|автокефальной церкви]], в состав которой данная автономная церковь входила ранее на правах [[экзархат]]а или [[епархия|епархии]]. Глава автономной церкви избирается на [[поместный собор|поместном соборе]] с последующим утверждением предстоятелем кириархальной церкви.
== Кибернетика ==
{{main|Самоуправление}}
Когда говорится об автономии в человеческом [[организм]]е, [[фирма|фирме]] или [[система|системе]], имеется в виду, что та или иная её часть или определённая [[Функция (математика)|функция]] сама отвечает за своё [[регулирование]]. Это понятие можно перевести как «самоисполнение закона».
== Университетская автономия ==
{{main|Автономия высшего учебного заведения}}
'''Школьная автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Автономия школы) — [[самоуправление]] [[высшая школа|высшей]] (иногда и [[средняя школа|средней]]) школы, выражающееся в известной ограниченности контроля со стороны государства (право школы устанавливать внутренний распорядок, программы и методы, выбирать должностных лиц и преподавателей и тому подобное), и одно из важнейших прав классических университетов. Возникла одновременно с рождением университетов в средневековой Европе (XI—XII вв.). Первоначальное понимание университетской автономии (или «академических свобод») означало судебный иммунитет университетской корпорации относительно светской и духовной властей, то есть неподсудность её членов (профессоров и студентов) любым иным судам, кроме [[Университетский суд|университетского]]{{sfn|РИЭ|2015}}. К средневековым корпоративным правам университетов также относились права самоуправления: выборы каждым факультетом декана из числа своих профессоров, выборы проректора (почётную должность ректора, как правило, занимал высочайший покровитель университета из числа титулованной знати), право самостоятельного пополнения корпорации через выборы новых профессоров. Эти права сохранялись в большинстве европейских университетов до рубежа XVIII—XIX веков.
В результате реформ начала XIX века университетами было утрачено большинство их корпоративных прав, но вместе с тем в политике ряда государственных деятелей (в частности [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельма фон Гумбольдта]] в [[Пруссия|Пруссии]]) подчёркивалось право «автономии науки», свобод преподавания, обучения и научных исследований, которые составляли основные принципы организации классических университетов<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессиональное движение ==
'''Автономия профессионального движения'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
1l1vd0vj7w5zrujxkxoqyax2bsv7e6t
126768
126741
2026-09-12T11:24:25Z
Къарачайлы
96
126768
wikitext
text/x-wiki
'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}</ref> туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ<ref name="автоссылка1" />, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.
XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон <ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}</ref>, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди<ref name="автоссылка3">{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}</ref>. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.
== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди<ref name="автоссылка1" />. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла<ref name = РСКД>{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404</ref>. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды<ref name="РСКД" /> <ref name="автоссылка1" />. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды<ref name="автоссылка2" />.
== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}</ref> — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])<ref name="автоссылка2" />; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]<ref>[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]</ref> — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы<ref name="автоссылка3" />. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.
Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).
Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.
== Психология ==
Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.
== Кърал эм хакъ ==
[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де 1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.
Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады.
=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.
Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.<ref>''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.</ref>
=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}
[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.
=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Университет автономия ==
{{main|Баш окъуу къуралышны автономиясы}}
'''Школ автономия'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}</ref> (Школну автономиясы) — [[баш школ]]лну (бир-бирде [[орта школ]]ну да) [[кеси оноуун джюрютюу]]дю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) [[университет сюд]]лени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды{{sfn|РИЭ|2015}}. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.
XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу (сёзге, [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельм фон Гумбольдт]] [[Пруссия|Пруссияда]]) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле<ref>{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}</ref>.
== Профессионал къозгъалыу ==
'''Профессионал къозгъалыуну автономиясы'''<ref>{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}</ref> — закон тамалында законодательно определенное взаимоотношения между [[профессиональный союз|профессиональными союзами]], местной администрацией и государством, руководствоваться собственными, то есть профсоюза, нормативами, нормами и правилами, в определённых в пределах профессионального движения.
== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}
== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
== Ссылки ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}
[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]
ap22dkfqh70df8y4ubwa5qlvypnzmae
Нукуалофа
0
19618
126693
2026-09-12T08:58:25Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: ''''Нукуалофа''' ({{lang-ton|Nukuʻalofa}}''Nukuʻalofa'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Тонгатапу]] айрымканны шимал джагъасында орналгъан, [[Тонга|Тонга Короллугъуну]] ара шахары эмда эм уллу шахары. [[2022 джыл|2022 джылда]] Нукуалофаны адам аны 27 600 адамгъа джеткенди. == Белгиле =='
126693
wikitext
text/x-wiki
'''Нукуалофа''' ({{lang-ton|Nukuʻalofa}}''Nukuʻalofa'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Тонгатапу]] айрымканны шимал джагъасында орналгъан, [[Тонга|Тонга Короллугъуну]] ара шахары эмда эм уллу шахары. [[2022 джыл|2022 джылда]] Нукуалофаны адам аны 27 600 адамгъа джеткенди.
== Белгиле ==
tqqbxm7evkpp0v03yjeafdu2qzmt5i2
126694
126693
2026-09-12T08:58:46Z
DarqaviPalladin
4737
126694
wikitext
text/x-wiki
'''Нукуалофа'''<ref>{{книга |заглавие=[[Словарь географических названий зарубежных стран]] |издание=3-е изд. перераб. и доп |место=М. |издательство=Недра |год=1986 |страницы=258 |страниц=459 }}</ref> ({{lang-ton|Nukuʻalofa}}''Nukuʻalofa'') — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Тонгатапу]] айрымканны шимал джагъасында орналгъан, [[Тонга|Тонга Короллугъуну]] ара шахары эмда эм уллу шахары. [[2022 джыл|2022 джылда]] Нукуалофаны адам аны 27 600 адамгъа джеткенди.
== Белгиле ==
284wnt58k4yksdlaxs495qqjyendve2
126696
126694
2026-09-12T09:15:58Z
DarqaviPalladin
4737
126696
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Нукуалофа|ориг. аты={{lang-ton|Nukuʻalofa}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Royal Palace, Nuku'alofa, Nov 18.jpg
| photo2a = Nukualofa Tonga 2.jpg
| photo2b = Talamahu.jpg
| photo3a = Old Prime Minister's Office, Nuku'alofa.jpg
| photo3b = Nukualofa Tonga 3.jpg
| photo4a =
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}}}
'''Нукуалофа'''<ref>{{книга |заглавие=[[Словарь географических названий зарубежных стран]] |издание=3-е изд. перераб. и доп |место=М. |издательство=Недра |год=1986 |страницы=258 |страниц=459 }}</ref> ({{lang-ton|Nukuʻalofa}}) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Тонгатапу]] айрымканны шимал джагъасында орналгъан, [[Тонга|Тонга Короллугъуну]] ара шахары эмда эм уллу шахары. [[2022 джыл|2022 джылда]] Нукуалофаны адам аны 27 600 адамгъа джеткенди.
== Белгиле ==
8e5yyxtklutr0udo2j0zohfwpilorkl
126698
126696
2026-09-12T09:34:30Z
DarqaviPalladin
4737
126698
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Нукуалофа|ориг. аты={{lang-ton|Nukuʻalofa}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Royal Palace, Nuku'alofa, Nov 18.jpg
| photo2a = Nukualofa Tonga 2.jpg
| photo2b = Talamahu.jpg
| photo3a = Old Prime Minister's Office, Nuku'alofa.jpg
| photo3b = Nukualofa Tonga 3.jpg
| photo4a =
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Тонга|сагъат бёлге=[[UTC+13:00]]|тенгизден мийиклик=3|Commons категория=Nuku'alofa|Къуралгъанды=[[1795 джыл]]да|статус=Ара шахар|почта=00196-8000|майдан=19|халкъ=27,600|саналгъан джыл=2022|телефон=676|lat_min=8|lat_deg=21|lat_sec=05|lat_dir=S|lon_deg=175|lon_min=12|lon_sec=30|lon_dir=W}}
'''Нукуалофа'''<ref>{{книга |заглавие=[[Словарь географических названий зарубежных стран]] |издание=3-е изд. перераб. и доп |место=М. |издательство=Недра |год=1986 |страницы=258 |страниц=459 }}</ref> ({{lang-ton|Nukuʻalofa}}) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Тонгатапу]] айрымканны шимал джагъасында орналгъан, [[Тонга|Тонга Короллугъуну]] ара шахары эмда эм уллу шахары. [[2022 джыл|2022 джылда]] Нукуалофаны адам аны 27 600 адамгъа джеткенди.
== Белгиле ==
<references />{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
i5zq51ooce7hl3nfojakaurssnjri0e
126699
126698
2026-09-12T09:38:46Z
DarqaviPalladin
4737
/* Белгиле */
126699
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Нукуалофа|ориг. аты={{lang-ton|Nukuʻalofa}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Royal Palace, Nuku'alofa, Nov 18.jpg
| photo2a = Nukualofa Tonga 2.jpg
| photo2b = Talamahu.jpg
| photo3a = Old Prime Minister's Office, Nuku'alofa.jpg
| photo3b = Nukualofa Tonga 3.jpg
| photo4a =
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Тонга|сагъат бёлге=[[UTC+13:00]]|тенгизден мийиклик=3|Commons категория=Nuku'alofa|Къуралгъанды=[[1795 джыл]]да|статус=Ара шахар|почта=00196-8000|майдан=19|халкъ=27,600|саналгъан джыл=2022|телефон=676|lat_min=8|lat_deg=21|lat_sec=05|lat_dir=S|lon_deg=175|lon_min=12|lon_sec=30|lon_dir=W}}
'''Нукуалофа'''<ref>{{книга |заглавие=[[Словарь географических названий зарубежных стран]] |издание=3-е изд. перераб. и доп |место=М. |издательство=Недра |год=1986 |страницы=258 |страниц=459 }}</ref> ({{lang-ton|Nukuʻalofa}}) — [[Шош океан|Шош океанда]], [[Тонгатапу]] айрымканны шимал джагъасында орналгъан, [[Тонга|Тонга Короллугъуну]] ара шахары эмда эм уллу шахары. [[2022 джыл|2022 джылда]] Нукуалофаны адам аны 27 600 адамгъа джеткенди.
== Белгиле ==
<references />{{Океания бла Австралияны ара шахарлары}}
[[Категория:Тонганы шахарлары]]
[[Категория:Нукуалофа]]
5mjc76wvzbqc7kt7o4yvmoefyipbu51
Шаблон:Lang-ton
10
19619
126695
2026-09-12T09:02:10Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Тонга тил|тонг.]] ''<span lang="ton">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|ton]] </noinclude>'
126695
wikitext
text/x-wiki
[[Тонга тил|тонг.]] ''<span lang="ton">{{{1}}}</span>''<noinclude>
[[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|ton]]
</noinclude>
fihqu0qhwsdnoh2qybw6p5tq4abkcik
Категория:Нукуалофа
14
19620
126700
2026-09-12T09:39:28Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Тонганы шахарларыны категориялары]]'
126700
wikitext
text/x-wiki
{{catmain}}
[[Категория:Тонганы шахарларыны категориялары]]
tss9kh56dfi8l7k62xtu4rg7275o8fz
Категория:Тонганы шахарларыны категориялары
14
19621
126701
2026-09-12T09:40:02Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Тонганы шахарлары]]'
126701
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Тонганы шахарлары]]
e6pdw254ejbpbnzf236o31p2x1atl78
Категория:Тонганы шахарлары
14
19622
126702
2026-09-12T09:40:28Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Тонганы джерлешимлери]]'
126702
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Тонганы джерлешимлери]]
355sim2o1urwbookjiwo094st3x550s
Категория:Тонганы джерлешимлери
14
19623
126703
2026-09-12T09:41:10Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Тонга]] [[Категория:Тонганы халкъы]] [[Категория:Тонганы географиясы]]'
126703
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Тонга]]
[[Категория:Тонганы халкъы]]
[[Категория:Тонганы географиясы]]
jtfg97tv0pc9sokuy5k67szqu3xn8y5
Категория:Тонганы географиясы
14
19624
126704
2026-09-12T09:41:36Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Тонга]]'
126704
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Тонга]]
dew1908f4gnb8ny1wp5sad90ikjxjf2
Категория:Тонга
14
19625
126705
2026-09-12T09:44:23Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Тонга]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126705
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Тонга]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
6s2key2xf32l9x1n63irpuv9e7su7zl
Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары
14
19626
126707
2026-09-12T09:50:46Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '{{catmain}} {{Океания}} {{Commonscat|Countries of Australia and Oceania}} [[Категория:Регионлагъа кёре къралла|Австралия эм Океания]] [[Категория:Океания]]'
126707
wikitext
text/x-wiki
{{catmain}}
{{Океания}}
{{Commonscat|Countries of Australia and Oceania}}
[[Категория:Регионлагъа кёре къралла|Австралия эм Океания]]
[[Категория:Океания]]
pf5e0lnfvjus87ksam3y62eascokpsq
Категория:Апиа
14
19627
126710
2026-09-12T10:03:07Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Самоаны шахарларыны категориялары]]'
126710
wikitext
text/x-wiki
{{catmain}}
[[Категория:Самоаны шахарларыны категориялары]]
lk13tgypt7luwyp7i88l2bznzmaf5aa
Категория:Самоаны шахарларыны категориялары
14
19628
126711
2026-09-12T10:04:16Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Самоаны шахарлары]]'
126711
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Самоаны шахарлары]]
r1e62ai7t8io21bi3zfu5k1679lwbrb
Категория:Самоаны шахарлары
14
19629
126712
2026-09-12T10:04:40Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Самоаны джерлешимлери]]'
126712
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Самоаны джерлешимлери]]
k8lh44kzyuoekl3ub6yph3f4p0io1t1
Категория:Самоаны джерлешимлери
14
19630
126713
2026-09-12T10:05:18Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Самоа]] [[Категория:Самоаны халкъы]] [[Категория:Самоаны географиясы]]'
126713
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Самоа]]
[[Категория:Самоаны халкъы]]
[[Категория:Самоаны географиясы]]
krm29gi51wy899hcjesj9y3krmky7si
Категория:Самоаны географиясы
14
19631
126714
2026-09-12T10:06:21Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Самоа]]'
126714
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Самоа]]
g5d53rrx6ixdv9s1hsl9q2yr2viq8oy
Категория:Самоа
14
19632
126715
2026-09-12T10:06:58Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Самоа]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126715
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Самоа]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
f9qyh74wprwvrsob21o5w6igslo903t
Шаблон:Lang-tpi
10
19633
126719
2026-09-12T10:15:28Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Ток-писин тил|ток-писин]] ''<span lang="tpi">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|tpi]] </noinclude>'
126719
wikitext
text/x-wiki
[[Ток-писин тил|ток-писин]] ''<span lang="tpi">{{{1}}}</span>''<noinclude>
[[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|tpi]]
</noinclude>
1z3v0ubj7kn2piejr4a66a743hb28o8
Категория:Порт-Морсби
14
19634
126726
2026-09-12T10:43:17Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны категориялары]]'
126726
wikitext
text/x-wiki
{{catmain}}
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны категориялары]]
mifvytg6hiez3vg3zv7tgf93czuqe6s
Категория:Порт-Вила
14
19635
126728
2026-09-12T10:43:31Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Вануатуны шахарларыны категориялары]]'
126728
wikitext
text/x-wiki
{{catmain}}
[[Категория:Вануатуны шахарларыны категориялары]]
9uz2hcx7y8zw5y7qo52u9l3i3kgo6o3
Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны категориялары
14
19636
126729
2026-09-12T10:44:07Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны шахарлары]]'
126729
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны шахарлары]]
5i1g3lolwmr9wo5n4rwxkv91q70uhoy
Категория:Вануатуны шахарларыны категориялары
14
19637
126730
2026-09-12T10:44:17Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Вануатуны шахарлары]]'
126730
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Вануатуны шахарлары]]
3htlohuwcse7ae78o1hh9if3uf68w1a
Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны шахарлары
14
19638
126731
2026-09-12T10:45:20Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны джерлешимлери]]'
126731
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны джерлешимлери]]
mmd6xtdlekdi4jzfb4qrfqv2ervmzd6
Категория:Вануатуны шахарлары
14
19639
126732
2026-09-12T10:45:34Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Вануатуны джерлешимлери]]'
126732
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Вануатуны джерлешимлери]]
0kpmd8l8yl4rndcoe92qinfn8s6oie6
Категория:Вануатуны джерлешимлери
14
19640
126733
2026-09-12T10:46:21Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Вануату]] [[Категория:Вануатуны халкъы]] [[Категория:Вануатуны географиясы]]'
126733
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Вануату]]
[[Категория:Вануатуны халкъы]]
[[Категория:Вануатуны географиясы]]
tozpbxpno6a6o6m924xj05zyezqce42
Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны джерлешимлери
14
19641
126734
2026-09-12T10:47:04Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Папуа — Джангы Гвинея]] [[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны халкъы]] [[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны географиясы]]'
126734
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Къраллагъа кёре джерлешимле|Папуа — Джангы Гвинея]]
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны халкъы]]
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны географиясы]]
6vo1dkrkaisq086iwi2ih20h2cfy5t6
Категория:Вануатуны географиясы
14
19642
126735
2026-09-12T10:47:55Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Вануату]]'
126735
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Вануату]]
7xsuxinpej6yh5100n6tgkek2fsuibf
Категория:Папуа — Джангы Гвинеяны географиясы
14
19643
126736
2026-09-12T10:48:04Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: '[[Категория:Папуа — Джангы Гвинея]]'
126736
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:Папуа — Джангы Гвинея]]
fdyxnag3qeebae1takvgr7sl7f0olnl
Категория:Вануату
14
19644
126737
2026-09-12T10:48:34Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Вануату]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126737
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Вануату]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
d8cfy9q1et9hlqa29ibo9tvmxbmls50
Категория:Папуа — Джангы Гвинея
14
19645
126738
2026-09-12T10:49:00Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Папуа — Джангы Гвинея]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126738
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Папуа — Джангы Гвинея]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
lztdjpmk9hvkuj1g0uazopc7ds0m82y
Категория:Фиджи
14
19646
126744
2026-09-12T10:59:37Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Фиджи]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126744
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Фиджи]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
6trt8axvu2w757n2ofrpqjl819ohdj2
Категория:Джангы Зеландия
14
19647
126746
2026-09-12T11:01:01Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Джангы Зеландия]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126746
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Джангы Зеландия]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
2n6lem8d6b5ux07nnqkd1fpn3x9q1la
Категория:Кирибати
14
19648
126752
2026-09-12T11:16:21Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Кирибати]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126752
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Кирибати]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
rc33m241o2qnazuj9piy4f48jxnmcbo
Категория:Тувалу
14
19649
126756
2026-09-12T11:18:37Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Тувалу]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126756
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Тувалу]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
0nk6gertqd2hdjet6cwzuou5h407na9
Категория:Науру
14
19650
126758
2026-09-12T11:19:36Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Науру]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126758
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Науру]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
k4skj7mkp9o1995i4oitduomgqworl8
Категория:Палау
14
19651
126761
2026-09-12T11:21:16Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Палау]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126761
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Палау]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
dikecv34573ltx224v47yhh9oipmnjh
Категория:Соломонну Айрымканлары
14
19652
126763
2026-09-12T11:22:11Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Соломонну Айрымканлары]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126763
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Соломонну Айрымканлары]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
ib0gdwe57k389326c6t7y4t5w5z7sjd
Категория:Микронезияны Федератив Штатлары
14
19653
126765
2026-09-12T11:23:03Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Микронезияны Федератив Штатлары]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126765
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Микронезияны Федератив Штатлары]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
8bv1em2eluy5olll2irs9802sdhbuat
Категория:Маршаллны Айрымканлары
14
19654
126767
2026-09-12T11:23:56Z
DarqaviPalladin
4737
Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Маршаллны Айрымканлары]] [[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]'
126767
wikitext
text/x-wiki
Бу теманы юсюнден баш статья: [[Маршаллны Айрымканлары]]
[[Категория:Австралияны эм Океанияны къраллары]]
bz6zq7kqzgaaz2a7599boddw2k2mn2x