Категория:Испания

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="krc">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>krcwiki</dbname>
    <base>https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Къуллукъ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сюзюу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Къошулуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Къошулуучуну сюзюу</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия сюзюу</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлны сюзюу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни сюзюу</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблонну сюзюу</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болушлукъ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушлукъну сюзюу</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны сюзюу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Категория:Испания</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1036</id>
    <revision>
      <id>126832</id>
      <parentid>91148</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="r8ug8pi5nyol4xygr1z1jcu7ku5eod7" xml:space="preserve">{{Commonscat|Spain}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>r8ug8pi5nyol4xygr1z1jcu7ku5eod7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андорра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1187</id>
    <revision>
      <id>126828</id>
      <parentid>108807</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>126828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="ib60ho4kzybovjlmah5usfbdlhhmi27" xml:space="preserve">{{Template:Кърал
 |Аты=Андорра Бийлик
 |Оригинал аты=Principat d’Andorra
 |Байракъ=Flag of Andorra.svg
 |Герб=Coat of arms of Andorra.svg
 |Девиз=Virtvs Vnita Fortior
 |Девизни кёчюрмеси=[[Латин тил|Латинча]]: Бирлешген батырлыкъ — къарыулу
 |Гимн=El Gran Carlemany
 |Гимнни кёчюрмеси=Айтхылыкъ Карл
 |Кърал оноуну формасы=Франция бла Урхель Епископну протекторатларында Республика, дагъыда бийлик (формал)
 |Карта=Europe location ANR.png
 |Тилле= [[Каталан тил|каталан тил]], [[Испан тил|испан тил]]
 |Эркинлик=1278
 |Ара шахар=[[Андорра-ла-Велья]]
 |Эм уллу шахарла=Андорра-ла-Велья
 |Башчыланы постларыны атлары=Бийле&lt;br /&gt;Премьер-министр
 |Башчыла=Николя Саркози&lt;br /&gt;Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа&lt;br /&gt;Жауме Бартумеу
 |Территориясыны орну=178-чи
 |Территория=468 
 |Халкъыны орну=203-чю
 |Халкъ=84 484
 |Джыл=2008 
 |Басыннганы=150.5
 |БИП=1 900 млн.
 |БИП джылы=2008
 |БИП орну=167-чи
 |Адам башына БИП=27 000
 |Валютасы=Евро (€) (EUR, код 978)
 |Домен=.ad
 |Телефон коду=376
 |Заман бёлюмю=+1
}}
'''Андорра Бийлик''' ({{lang-ca|Principat d’Andorra}}, {{lang-es|Principado de Andorra}}, {{lang-fr|Principauté d'Andorre}}), '''Андорра''' ({{lang-ca|Andorra}}) — [[Европа]]ны эм гитче къралларындан бири. Бийлик тенгизге чыкъмайды, кюнчыгъыш Пиренейде орналыбды, [[Франция]] бла [[Испания]]ны орталарында. Къралны аты [[Баск тил|баск.]] ''andurrial'' — «бош» (джукъ болмагъан) деген сёзден келеди.

Бир заманда джабыкъ, бусагъатда бийлик туризм бла байламлы айныб турады.

Халкъ миллетлерине кёре (1995):

* андорралыла — 31 %
* испанлыла — 45 %
* окситанлыла — 11 %
* французлула — 8 %.

Официал тил — [[каталан тил]]; аны бла тенг француз эм испан тилле хайырландырылынадыла.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==

{{Template:Тамамланмагъан статья|Андорра}}
{{Template:Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Андорра]]</text>
      <sha1>ib60ho4kzybovjlmah5usfbdlhhmi27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Греция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1306</id>
    <revision>
      <id>126830</id>
      <parentid>112511</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9646" sha1="a17ac7mwdzch3ke48rzv3fr6s27rqvc" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты=Грек Республика
 |Оригинал аты=Ελληνική Δημοκρατία
 |Байракъ=Flag of Greece.svg
 |Герб=Coat of arms of Greece.svg
 |Девиз=Ἐλευθερία ἤ Θάνατος (Эркинлик неда ёлюм)
 |Гимн=Ύμνος εις την Ελευθερία
 |Гимнни кёчюрмеси=Эркинликге гимн
 |Кърал оноуну формасы=[[Парламент республика|Парламент республика]]
 |Карта=EU-Greece.svg
 |Тилле= [[Грек тил|грек тил]]
 |Эркинлик=[[25 март|25 март]] [[1821|1821]]
 |Кимден эркинлик=[[Осман Империя|Осман Империя]]дан
 |Ара шахар=[[Афинле]]
 |Эм уллу шахарла=Афинле, [[Пирей|Пирей]]
 |Башчыланы постларыны атлары=[[Президет]]&lt;br /&gt;Премьер-министр
 |Башчыла=Каролос Папульяс&lt;br /&gt;Алексис Ципрас
 |Территориясыны орну=94-чю
 |Территория=131 940
 |Суу=0,86
 |Халкъыны орну=74-чю
 |Халкъ=11 295 002&lt;ref name=&quot;Eurostat&quot;&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;tableSelection=1&amp;footnotes=yes&amp;labeling=labels&amp;plugin=1 |title=Total population |publisher=[[Eurostat]] |date=2010-01-01 |accessdate=2010-01-08}}&lt;/ref&gt;
 |Джыл=2010 
 |Басыннганы=85,3
 |БИП =333,533 млрд&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=174&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=48&amp;pr.y=11 |title=Greece|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21}}&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы=2009
 |БИП орну=37-чи
 |Адам башына БИП =$29 881&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Валютасы=[[Евро|Евро]] (EUR, код 49)
 |Домен=[[.gr|.gr]]
 |Телефон коду=30
 |Заман бёлюмю=+2
}}

'''Греция''' ({{lang-el|Ελλάδα}}, ''Elláda''), официал аты '''Грек Республика''' ({{lang-el2|Ελληνική Δημοκρατία}}, Ellīnikī́ Dīmokratía)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |publisher=www.cia.gov |work=[[CIA]] |date=2007-03-15 |accessdate=2007-04-07 |title=World Factbook - Greece: Government}}&lt;/ref&gt; — [[Европа]]ны къыбыласында, [[Балкан джарымайрымкан]]да орналгъан [[кърал]]ды. Шималда, [[Албания]], [[Македония|Македония Республика]] эмда [[Болгария]] бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Тюрк]] бла. Кюнчыгъышда, [[Эгей тенгиз]] бла джууулады, кюнбатышда — [[Иония тенгиз]] бла, къыбылада — [[Джерле арасы тенгиз]] бла. Грек миллетни аты бла аталгъанды кърал да. Джагъа ызыны узунлугъу бла (14 880 км) Греция онунчу орунну алады. Грецияны 1 400 чакълы бир [[айрымкан]]ы барды, 227 айрымканда адам джашайды, аланы ичинде: [[Крит]], [[Додеканесле]], [[Кикладла]] эмда [[Иония айрымканла]]. Къралны [[территория]]сыны 80 %, таулу джерледиле; эм мийик [[тау]] — [[Олимп]]ди (2917 м).

Бусагъатдагъы Грецияны тамыры, кюнбатыш цивилизацияны бешигине саналгъан [[Буруннгу Греция]]ны [[цивилизация]]сынды. Греция, [[демократия]]ны&lt;ref&gt;Finley, M. I. Democracy Ancient and Modern. 2d ed., 1985. London: Hogarth.&lt;/ref&gt;, [[кюнбатыш философия]]ны&lt;ref&gt;History of Philosophy, Volume 1 by Frederick Copleston&lt;/ref&gt;, [[Олимпиада оюнла]]ны, кюнбатыш [[литература]] бла [[историография]]ны, [[политология]]ны, уллу [[илму]] эмда [[математика]] принциплени, кюнбатыш драманы&lt;ref&gt;Brockett, Oscar G. History of the Theatre. sixth ed., 1991. Boston; London: Allyn and Bacon.&lt;/ref&gt; (трагедия бла комедияны) туугъан джериди. Бу осуйлукъну бир талайы (17 объект), [[ЮНЕСКО]]-ну бютеудуния осуйлукъну тизмесине киреди. Бусагъатдагъы грек къраллыкъ 1830 джыл, [[Осман империя]]ны бийлигине къаршчы хорламлы аякъланыудан сора къуралгъанды.

Алчы, уллу хайырлы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#OECD_members|title=Country and Lending Groups|publisher=[[World Bank]]|accessdate=19 August 2010}}&lt;/ref&gt; [[экономика]]сы болгъан [[айныгъан кърал]]ды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/groups.htm#ae|title=World Economic Outlook Database April 2010—WEO Groups and Aggregates Information|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=19 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|title=Appendix B :: International Organizations and Groups|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=19 August 2010}}&lt;/ref&gt;. Адам потенциалны ёсюуюню индекси бек уллуду ([[2010 джыл]]да 22 орунда), джашауну агъачыны рейтинги тюрленмегенлей мийикди&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/|title=Human Development Report 2009 - HDI rankings|publisher=[[United Nations Development Programme]]|accessdate=19 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Economist2005&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf |title=The Economist Intelligence Unit’s quality-of-life index (2005)|work=[[The Economist]]|publisher=www.economist.com|accessdate=19 August 2010|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Interactive Infographic of the World's Best Countries|url=http://www.newsweek.com/2010/08/15/interactive-infographic-of-the-worlds-best-countries.html|work=[[Newsweek]]|accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt;. Греция, [[1981 джыл]]дан бери [[Европа бирлик]]ни члениди, [[2001 джыл]]дан — [[еврозона]]ны&lt;ref name=&quot;europa.eu&quot;&gt;{{cite web |url=http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/greece/index_en.htm |publisher=europa.eu |work=European Union |accessdate=2007-04-07 |title=Member States of the EU: Greece}}&lt;/ref&gt;, [[1952 джыл]]дан — [[НАТО]]-ну&lt;ref name=&quot;integrated1974&quot;&gt;On the 14 August 1974 Greek forces withdrew from the integrated military structure of [[NATO]] in protest at the Turkish occupation of northern Cyprus. Greece rejoined NATO in 1980.&lt;/ref&gt;, [[2005 джыл]]дан — [[Европа космос агентство]]ну&lt;ref name = ESA&gt;{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMWYQRMD6E_index_0.html |title=Greece becomes 16th ESA Member State |publisher=www.esa.int |work=European Space Agency |date=2005-03-22 |accessdate=2007-04-07}}&lt;/ref&gt;. Ол дагъыда, [[Бирлешген Миллетлени Организациясы]]н, [[Экономика ишбирлик бла айныуну организациясы]]н&lt;ref name=&quot;organisation1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/7/0,2340,en_2649_201185_1915847_1_1_1_1,00.html |publisher=www.oecd.org |work=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] |title=Convention on the OECD |accessdate=2007-04-07}}&lt;/ref&gt; эмда [[Къара тенгиз экономика ишбирликни организациясы]]н къурагъанладан бириди.

[[Афин]]ле, къралны [[ара шахары]]ды эмда эм уллу [[шахар]]ыды, башха уллу шахарла: [[Салоникле]], [[Патрла]], [[Ираклион]], [[Лариса]], [[Волос]] эмда [[Янина]].

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20051120001641/http://www.olympion.de/greek-embassies-worldwide.html A list of Greek Embassies Worldwide] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20100220092945/http://www.ourgreece.gr/ Наша Греция — Греция сегодня — статьи и фотографии] {{ref-ru}}
* [http://www.greek.ru Греция от Greek.ru: Отдых и жизнь в Греции] {{ref-ru}}
* [http://www.freeworldmaps.net/europe/greece/map.html Грецияны картасы] {{ref-en}}
* [http://www.grekoblog.com Сообщество любителей Греции] {{ref-ru}}
* [http://www.greecetoday.ru Греция сегодня — Актуальная информация о Греции, интерактивная карта] {{ref-ru}}

== Белгиле ==
{{белгиле}}

{{Европаны къраллары}}
{{викигёзен|Greece}}
{{Тамамланмагъан статья}}

&lt;!-- Категорияла бла интервикиле --&gt;

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Греция]]</text>
      <sha1>a17ac7mwdzch3ke48rzv3fr6s27rqvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1358</id>
    <revision>
      <id>126861</id>
      <parentid>125829</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21332" sha1="1vjpwgdwbe6u5lf71iuj72yplfm4auw" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>1vjpwgdwbe6u5lf71iuj72yplfm4auw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126862</id>
      <parentid>126861</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маданияты */</comment>
      <origin>126862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21365" sha1="6t9hhp2zj98brwjx0d2yyvnca4givp4" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Сурат галерея ==

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>6t9hhp2zj98brwjx0d2yyvnca4givp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126868</id>
      <parentid>126862</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сурат галерея */</comment>
      <origin>126868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22647" sha1="isxycnxlbskrtzejj39iga6esj5vfp9" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Сурат галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:21-16-009-capitol.jpg|[[Арканзасны Капитолии]]
File:Mt. Magazine State Park 025.jpg|Магазин тауну штат паркы.
File:Morning on the Buffalo River.jpg|Буффало суу Озарк таулада.
File:Mansion Front View 7-10-2020.jpg|Арканзасны губернаторны мекямы.
File:Monument to Confederate Women, Little Rock, Arkansas.jpg|[[АКШ|Конфедерат]] тыширыугъа эсгертме.
File:Lake Ouachita State Park, Arkansas, United States 03.jpg|Уошита кёлню штат паркда.
File:The federal courthouse and post office in Texarkana. Like the city, this building is half in Texas (to the left in this photo) and half in Arkansas LCCN2014630234.tif|[[Тексаркана]] агломерацияны сюдню эмда почтаны мекямы. Мекякмны сол джаны Техасда, он джаны Арканзасда орналады.
File:Boxley Valley 001.jpg|Боксли ёзенде, 21 Арканзасны уллу джолдан кёрюне.
File:William J. Clinton Presidential Library 2016 1.JPG|[[Билл Клинтон|Билл Клинтонну]] Президент библиотекасы.
&lt;/gallery&gt;

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>isxycnxlbskrtzejj39iga6esj5vfp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126869</id>
      <parentid>126868</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сурат галерея */</comment>
      <origin>126869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22439" sha1="ryczskubzve58tfd89q0sbom5ed33l9" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Сурат галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|
File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|
File:Morning on the Buffalo River.jpg|Буффало суу Озарк таулада.
File:Mansion Front View 7-10-2020.jpg|Арканзасны губернаторны мекямы.
File:Monument to Confederate Women, Little Rock, Arkansas.jpg|[[АКШ|Конфедерат]] тыширыугъа эсгертме.
File:Lake Ouachita State Park, Arkansas, United States 03.jpg|Уошита кёлню штат паркда.
File:The federal courthouse and post office in Texarkana. Like the city, this building is half in Texas (to the left in this photo) and half in Arkansas LCCN2014630234.tif|[[Тексаркана]] агломерацияны сюдню эмда почтаны мекямы. Мекякмны сол джаны Техасда, он джаны Арканзасда орналады.
File:Boxley Valley 001.jpg|Боксли ёзенде, 21 Арканзасны уллу джолдан кёрюне.
&lt;/gallery&gt;

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>ryczskubzve58tfd89q0sbom5ed33l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126870</id>
      <parentid>126869</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сурат галерея */</comment>
      <origin>126870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22011" sha1="mxr9dkyw3r0kx5vek04t8t3optw0ed7" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Сурат галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|
File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава.
File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль.
File:Sait heritage hall.jpg|
File:Monument to Confederate Women, Little Rock, Arkansas.jpg|
File:Lake Ouachita State Park, Arkansas, United States 03.jpg|
File:The federal courthouse and post office in Texarkana. Like the city, this building is half in Texas (to the left in this photo) and half in Arkansas LCCN2014630234.tif|
File:Boxley Valley 001.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>mxr9dkyw3r0kx5vek04t8t3optw0ed7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126871</id>
      <parentid>126870</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сурат галерея */</comment>
      <origin>126871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22053" sha1="9vysnlo4gqr2ofifo985972bhu5m8e0" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Сурат галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|
File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава.
File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль.
File:Sait heritage hall.jpg|
File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия
File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия.
File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван.
File:Boxley Valley 001.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>9vysnlo4gqr2ofifo985972bhu5m8e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126872</id>
      <parentid>126871</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сурат галерея */</comment>
      <origin>126872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22235" sha1="8ze0diorjgr3grlii66gv6cernogvw3" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =2,507 триллион&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2026
 |БИП орну                    =11
 |Адам башына БИП             =60 305
 |Валютасы                    =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Сурат галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|
File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава.
File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль.
File:Sait heritage hall.jpg|
File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия
File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия.
File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван.
File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба.
File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба.
&lt;/gallery&gt;

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>8ze0diorjgr3grlii66gv6cernogvw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Люксембург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1427</id>
    <revision>
      <id>126834</id>
      <parentid>111912</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>126834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1448" sha1="05tqii63c8e57jdp0v77ev7dshh19wt" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Люксембург Уллу Герцоглукъ|Байракъ=Flag of Luxembourg.svg|Герб=Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg|Карта=EU-Luxembourg.svg|Девиз=&quot;[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]&quot;|Оригинал аты={{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}
{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}} 
{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}|Гимн=Ons Heemecht  [[File:Ons Heemecht.ogg]]|Гимнни кёчюрмеси=Бизни ата джуртубуз}}

'''Люксембург Уллу Герцоглукъ''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}) — Кюнбатыш [[Европа]]да кърал (герцоглукъ). [[Европа Бирлик]]ге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
{{Template:Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Люксембург]]</text>
      <sha1>05tqii63c8e57jdp0v77ev7dshh19wt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126863</id>
      <parentid>126834</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3193" sha1="dpq29jhqvscqnwbczzvvycbhuyvhrr8" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Люксембург Уллу Герцоглукъ|Байракъ=Flag of Luxembourg.svg|Герб=Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg|Карта=EU-Luxembourg.svg|Девиз=&quot;[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]&quot;|Оригинал аты={{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}&lt;br&gt;{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}|Гимн=Ons Heemecht|Гимнни кёчюрмеси=Бизни ата джуртубуз|Аудио=Ons Heemecht.ogg|Кърал оноуну формасы=[[конституцион монархия]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=16|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;|Башчыны постуну аты=[[Люксембургну Уллу герцогланы тизмеси|Уллу герцог]]|Башчы=[[V Гийом Люксембургну Уллу герцогу|V Гийом]]|Башчыны постуну аты2=[[Люксембургну биринчи-министирлени тизмеси|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Люк Фриден]]|Территория=2586,4|Территориясыны орну=167|Ара шахар=[[Люксембург (шахар)|Люксембург]]|Ара_шахарны_координатлары=|Халкъ=693 916|Джыл=2026|Халкъыны орну=163|Басыннганы=264|iso3166-1=LU|БИП=91,210 млрд|БИП джылы=2024|БИП орну=73|Адам башына БИП джылы=2024|Адам башына БИП=135 321|Адам башына БИП орну=1|ААИ джылы=2023|IDH=0.922|ААИ=0.922|ААИ орну=25|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|Валютасы=евро (EUR)|Домен=.lu|Телефон коду=+352|Байракъгъа_джибериу=Люксембургну байрагъы|Гербге_джибериу=Люксембургну герби}}

'''Люксембург Уллу Герцоглукъ''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}) — Кюнбатыш [[Европа]]да кърал (герцоглукъ). [[Европа Бирлик]]ге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
{{Template:Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Люксембург]]</text>
      <sha1>dpq29jhqvscqnwbczzvvycbhuyvhrr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126864</id>
      <parentid>126863</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3206" sha1="fzei3psioa8llmw7h0os7vc5o077uun" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Люксембург Уллу Герцоглукъ|Байракъ=Flag of Luxembourg.svg|Герб=Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg|Карта=EU-Luxembourg.svg|Девиз=&quot;[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]&quot;|Оригинал аты={{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}&lt;br&gt;{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}|Гимн=Ons Heemecht|Гимнни кёчюрмеси=Бизни ата джуртубуз|Аудио=Ons Heemecht.ogg|Кърал оноуну формасы=[[конституцион монархия]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=16|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;|Башчыны постуну аты=[[Люксембургну Уллу герцогланы тизмеси|Уллу герцог]]|Башчы=[[V Гийом Люксембургну Уллу герцогу|V Гийом]]|Башчыны постуну аты2=[[Люксембургну биринчи-министирлени тизмеси|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Люк Фриден]]|Территория=2586,4|Территориясыны орну=167|Ара шахар=[[Люксембург (шахар)|Люксембург]]|Ара_шахарны_координатлары=|Халкъ=693 916|Джыл=2026|Халкъыны орну=163|Басыннганы=264|iso3166-1=LU|БИП=91,210 млрд|БИП джылы=2024|БИП орну=73|Адам башына БИП джылы=2024|Адам башына БИП=135 321|Адам башына БИП орну=1|ААИ джылы=2023|IDH=0.922|ААИ=0.922|ААИ орну=25|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|Валютасы=евро (EUR)|Домен=.lu|Телефон коду=+352|Байракъгъа_джибериу=Люксембургну байрагъы|Гербге_джибериу=Люксембургну герби}}

'''Люксембург Уллу Герцоглукъ''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}) — Кюнбатыш [[Европа]]да кърал (герцоглукъ). [[Европа Бирлик]]ге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Люксембург]]
&lt;references /&gt;{{Template:Европаны къраллары}}</text>
      <sha1>fzei3psioa8llmw7h0os7vc5o077uun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126865</id>
      <parentid>126864</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3205" sha1="8jklun9wrub8v5d1pdect1jpgw62r8m" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Люксембург Уллу Герцоглукъ|Байракъ=Flag of Luxembourg.svg|Герб=Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg|Карта=EU-Luxembourg.svg|Девиз=&quot;[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]&quot;|Оригинал аты={{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}&lt;br&gt;{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}|Гимн=Ons Heemecht|Гимнни кёчюрмеси=Бизни ата джуртубуз|Аудио=Ons Heemecht.ogg|Кърал оноуну формасы=[[конституцион монархия]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=16|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;|Башчыны постуну аты=[[Люксембургну Уллу герцогланы тизмеси|Уллу герцог]]|Башчы=[[V Гийом Люксембургну Уллу герцогу|V Гийом]]|Башчыны постуну аты2=[[Люксембургну биринчи-министирлени тизмеси|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Люк Фриден]]|Территория=2586,4|Территориясыны орну=167|Ара шахар=[[Люксембург (шахар)|Люксембург]]|Ара_шахарны_координатлары=|Халкъ=693 916|Джыл=2026|Халкъыны орну=163|Басыннганы=264|iso3166-1=LU|БИП=91,210 млрд|БИП джылы=2024|БИП орну=73|Адам башына БИП джылы=2024|Адам башына БИП=135 321|Адам башына БИП орну=1|ААИ джылы=2023|IDH=0.922|ААИ=0.922|ААИ орну=25|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|Валютасы=евро (EUR)|Домен=.lu|Телефон коду=352|Байракъгъа_джибериу=Люксембургну байрагъы|Гербге_джибериу=Люксембургну герби}}

'''Люксембург Уллу Герцоглукъ''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}) — Кюнбатыш [[Европа]]да кърал (герцоглукъ). [[Европа Бирлик]]ге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Люксембург]]
&lt;references /&gt;{{Template:Европаны къраллары}}</text>
      <sha1>8jklun9wrub8v5d1pdect1jpgw62r8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126866</id>
      <parentid>126865</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="gst5nkjh56gvv2am53wptoq80dhoww0" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Люксембург Уллу Герцоглукъ|Байракъ=Flag of Luxembourg.svg|Герб=Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg|Карта=EU-Luxembourg.svg|Девиз=&quot;[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]&quot;|Оригинал аты={{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}&lt;br&gt;{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}|Гимн=Ons Heemecht|Гимнни кёчюрмеси=Бизни ата джуртубуз|Аудио=Ons Heemecht.ogg|Кърал оноуну формасы=[[конституциялы монархия]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=16|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;|Башчыны постуну аты=[[Люксембургну Уллу герцогланы тизмеси|Уллу герцог]]|Башчы=[[V Гийом Люксембургну Уллу герцогу|V Гийом]]|Башчыны постуну аты2=[[Люксембургну биринчи-министирлени тизмеси|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Люк Фриден]]|Территория=2586,4|Территориясыны орну=167|Ара шахар=[[Люксембург (шахар)|Люксембург]]|Ара_шахарны_координатлары=|Халкъ=693 916|Джыл=2026|Халкъыны орну=163|Басыннганы=264|iso3166-1=LU|БИП=91,210 млрд|БИП джылы=2024|БИП орну=73|Адам башына БИП джылы=2024|Адам башына БИП=135 321|Адам башына БИП орну=1|ААИ джылы=2023|IDH=0.922|ААИ=0.922|ААИ орну=25|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|Валютасы=евро (EUR)|Домен=.lu|Телефон коду=352|Байракъгъа_джибериу=Люксембургну байрагъы|Гербге_джибериу=Люксембургну герби}}

'''Люксембург Уллу Герцоглукъ''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}) — Кюнбатыш [[Европа]]да кърал (герцоглукъ). [[Европа Бирлик]]ге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Люксембург]]
&lt;references /&gt;{{Template:Европаны къраллары}}</text>
      <sha1>gst5nkjh56gvv2am53wptoq80dhoww0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126867</id>
      <parentid>126866</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3315" sha1="p2bh3awnr830cshtmxf2tawzprjco5q" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Люксембург Уллу Герцоглукъ|Байракъ=Flag of Luxembourg.svg|Герб=Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg|Карта=EU-Luxembourg.svg|Девиз=&quot;[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]&quot;|Оригинал аты={{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}&lt;br&gt;{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}|Гимн=Ons Heemecht|Гимнни кёчюрмеси=Бизни ата джуртубуз|Аудио=Ons Heemecht.ogg|Кърал оноуну формасы=[[конституциялы монархия]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=16|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;|Башчыны постуну аты=[[Люксембургну Уллу герцогланы тизмеси|Уллу герцог]]|Башчы=[[V Гийом Люксембургну Уллу герцогу|V Гийом]]|Башчыны постуну аты2=[[Люксембургну биринчи-министирлени тизмеси|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Люк Фриден]]|Территория=2586,4|Территориясыны орну=167|Ара шахар=[[Люксембург (шахар)|Люксембург]]|Ара_шахарны_координатлары=|Халкъ=693 916|Джыл=2026|Халкъыны орну=163|Басыннганы=264|iso3166-1=LU|БИП=91,210 млрд|БИП джылы=2024|БИП орну=73|Адам башына БИП джылы=2024|Адам башына БИП=135 321|Адам башына БИП орну=1|ААИ джылы=2023|IDH=0.922|ААИ=0.922|ААИ орну=25|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;'''бек мийик'''&lt;/span&gt;|Валютасы=евро (EUR)|Домен=.lu|Телефон коду=352|Байракъгъа_джибериу=Люксембургну байрагъы|Гербге_джибериу=Люксембургну герби}}

'''Люксембург Уллу Герцоглукъ''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}) — Кюнбатыш [[Европа]]да кърал (герцоглукъ). [[Европа Бирлик]]ге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.

[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Люксембург (шахар)|Люксембург]].

== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Люксембург]]
&lt;references /&gt;{{Template:Европаны къраллары}}</text>
      <sha1>p2bh3awnr830cshtmxf2tawzprjco5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маджар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1430</id>
    <revision>
      <id>126835</id>
      <parentid>107145</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дини */</comment>
      <origin>126835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="3b7thfat46xd29c91tfv7r2j8skrhx4" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         = Маджар Республика
 |Оригинал аты                = Magyar Köztársaság
 |Байракъ                     = Flag of Hungary.svg
 |Герб                        = Coat of arms of Hungary.png
 |Гимн                        = Himnusz
 |Кърал оноуну формасы        = Парламент республика
 |Карта                       = Location Hungary EU Europe.png
 |Тилле                       = [[Маджар тил|венгер тил]]
 |Эркинлик                    = [[17 октябрь]] [[1918]]
 |Кимден эркинлик             = [[Австрия-Маджар Империя]]дан
 |Ара шахар                   = [[Будапешт]]
 |Эм уллу шахарла             = [[Будапешт]], [[Дебрецен]], [[Мишкольц]], [[Сегед]], [[Дьёр]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]]
 |Башчыланы постларыны атлары = Президет&lt;br /&gt;Премьер-министр
 |Башчыла                     = Каталин Новак&lt;br /&gt;Виктор Орбан
 |Территориясыны орну         = 109-чу
 |Территория                  = 93 030
 |Суу                         = 0,74
 |Халкъыны орну               = 79-чу
 |Халкъ                       = 9 930 915
 |Джыл                        = 2008 
 |Басыннганы                  = 108 
 |БИП                         = 109 483 млн
 |БИП джылы                   = 2005
 |БИП орну                    = 46-чы
 |Адам башына БИП             = 11 218
 |Валютасы                    = Маджар форинт (HUF, 348)
 |Домен                       = .hu
 |Телефон коду                = 36
 |Заман бёлюмю                = +1
}}
'''Маджар Респблика''' ({{lang-hu|Magyar Köztársaság}}; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — [[Ара Европа]]да орналгъан [[кърал]]ды. [[Австрия]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Хорватия]] эм [[Словения]] бла чеклери барды. Къралгъа ат [[маджар миллет]]и аты бла аталгъанды.

== Тарихи ==

== Политика системасы ==

== Административ бёлюмлери ==

== Географиясы ==

== Экономика бла политикасы ==

== Халкъы ==

== Культурасы ==

== Дини ==
== Белгиле ==


{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Маджар]]</text>
      <sha1>3b7thfat46xd29c91tfv7r2j8skrhx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126843</id>
      <parentid>126835</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3836" sha1="98xn2r27r4wuyhol7uh08ok54kr7sn5" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         = Маджар Республика
 |Оригинал аты                = {{lang-hu|Magyarország}}
 |Байракъ                     = Flag of Hungary.svg
 |Герб                        = Coat of arms of Hungary.png
 |Гимн                        = Himnusz
 |Кърал оноуну формасы        = [[парламент республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=22|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
 |Карта                       = Location Hungary EU Europe.png
 |Тилле                       = [[Маджар тил]]
 |Эркинлик                    = [[17 октябрь]] [[1918]]
 |Кимден эркинлик             = [[Австрия-Маджар Империя]]дан
 |Ара шахар                   = [[Будапешт]]
 |Эм уллу шахарла             = [[Будапешт]], [[Дебрецен]], [[Мишкольц]], [[Сегед]], [[Дьёр]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]]
 |Территориясыны орну         = 109-чу
 |Территория                  = 93 030
 |Суу                         = 0,74
 |Халкъыны орну               = 79-чу
 |Халкъ                       = 9 930 915
 |Джыл                        = 2008 
 |Басыннганы                  = 108 
 |БИП                         = 271,122 млрд
 |БИП джылы                   = 2026
 |БИП орну                    = 53
 |Адам башына БИП             = 28 430
 |Валютасы                    = [[Маджар форинт]] (HUF, 348)
 |Домен                       = [[.hu]]
 |Телефон коду                = 36
 |Заман бёлюмю                = [[UTC+1:00]]
|iso3166-1=[[HU]]|Байракъны_ёлчеми=|Гербге_джибериу=Маджарны герби|Аудио=Hu-magyarhimnusz.ogg|Башчыны постуну аты=Президент|Башчы=[[Андраш Бака]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Петер Мадьяр]]|Башчыны постуну аты3=Миллет ассамблеяны председатели|Башчы3=[[Агнеш Форштоффер]]|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}}|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=50|ААИ джылы=2023|IDH=0.870|ААИ=0.870|ААИ орну=46|Байракъгъа_джибериу=Маджарны байрагъы}}
'''Маджар Респблика''' ({{lang-hu|Magyar Köztársaság}}; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — [[Ара Европа]]да орналгъан [[кърал]]ды. [[Австрия]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Хорватия]] эм [[Словения]] бла чеклери барды. Къралгъа ат [[маджар миллет]]и аты бла аталгъанды.

== Тарихи ==

== Политика системасы ==

== Административ бёлюмлери ==

== Географиясы ==

== Экономика бла политикасы ==

== Халкъы ==

== Культурасы ==

== Дини ==
== Белгиле ==


{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Маджар]]</text>
      <sha1>98xn2r27r4wuyhol7uh08ok54kr7sn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126844</id>
      <parentid>126843</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи */</comment>
      <origin>126844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4356" sha1="qvnn2e8mqpjlymzn7pz36lby41qt9b3" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         = Маджар Республика
 |Оригинал аты                = {{lang-hu|Magyarország}}
 |Байракъ                     = Flag of Hungary.svg
 |Герб                        = Coat of arms of Hungary.png
 |Гимн                        = Himnusz
 |Кърал оноуну формасы        = [[парламент республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=22|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
 |Карта                       = Location Hungary EU Europe.png
 |Тилле                       = [[Маджар тил]]
 |Эркинлик                    = [[17 октябрь]] [[1918]]
 |Кимден эркинлик             = [[Австрия-Маджар Империя]]дан
 |Ара шахар                   = [[Будапешт]]
 |Эм уллу шахарла             = [[Будапешт]], [[Дебрецен]], [[Мишкольц]], [[Сегед]], [[Дьёр]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]]
 |Территориясыны орну         = 109-чу
 |Территория                  = 93 030
 |Суу                         = 0,74
 |Халкъыны орну               = 79-чу
 |Халкъ                       = 9 930 915
 |Джыл                        = 2008 
 |Басыннганы                  = 108 
 |БИП                         = 271,122 млрд
 |БИП джылы                   = 2026
 |БИП орну                    = 53
 |Адам башына БИП             = 28 430
 |Валютасы                    = [[Маджар форинт]] (HUF, 348)
 |Домен                       = [[.hu]]
 |Телефон коду                = 36
 |Заман бёлюмю                = [[UTC+1:00]]
|iso3166-1=[[HU]]|Байракъны_ёлчеми=|Гербге_джибериу=Маджарны герби|Аудио=Hu-magyarhimnusz.ogg|Башчыны постуну аты=Президент|Башчы=[[Андраш Бака]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Петер Мадьяр]]|Башчыны постуну аты3=Миллет ассамблеяны председатели|Башчы3=[[Агнеш Форштоффер]]|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}}|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=50|ААИ джылы=2023|IDH=0.870|ААИ=0.870|ААИ орну=46|Байракъгъа_джибериу=Маджарны байрагъы}}
'''Маджар Респблика''' ({{lang-hu|Magyar Köztársaság}}; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — [[Ара Европа]]да орналгъан [[кърал]]ды. [[Австрия]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Хорватия]] эм [[Словения]] бла чеклери барды. Къралгъа ат [[маджар миллет]]и аты бла аталгъанды.

== Географиясы ==
Маджарны джери кёб юсю тюз рельефи барды. Аны асламысы Орта Дунай тюз джерде орналады. Тюзню кюнбатыш джаны - Дунантул (Dunántúl, сёз ючюн — «Дунай арты») мийиклиги 300 м дери джеткет кёб дуппурла бла юлешиннгенди; кюнчыгъыш кесегини - Альфельд (Alföld, сёз ючюн — «Алаша Джер») джассы алаша рельефи барды.

== Тарихи ==

== Политика системасы ==

== Административ бёлюмлери ==

== Экономикасы ==

== Халкъы ==

== Маданияты ==

== Спорту ==
== Белгиле ==


{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Маджар]]</text>
      <sha1>qvnn2e8mqpjlymzn7pz36lby41qt9b3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126845</id>
      <parentid>126844</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4368" sha1="4lnefyj67lcobbkdhjdc85o7dtrd3k3" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         = Маджар Республика
 |Оригинал аты                = {{lang-hu|Magyarország}}
 |Байракъ                     = Flag of Hungary.svg
 |Герб                        = Coat of arms of Hungary.png
 |Гимн                        = Himnusz
 |Кърал оноуну формасы        = [[парламент республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=22|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
 |Карта                       = Location Hungary EU Europe.png
 |Тилле                       = [[Маджар тил]]
 |Эркинлик                    = [[17 октябрь]] [[1918]]
 |Кимден эркинлик             = [[Австрия-Маджар Империя]]дан
 |Ара шахар                   = [[Будапешт]]
 |Эм уллу шахарла             = [[Будапешт]], [[Дебрецен]], [[Мишкольц]], [[Сегед]], [[Дьёр]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]]
 |Территориясыны орну         = 109-чу
 |Территория                  = 93 030
 |Суу                         = 0,74
 |Халкъыны орну               = 79-чу
 |Халкъ                       = 9 930 915
 |Джыл                        = 2008 
 |Басыннганы                  = 108 
 |БИП                         = 271,122 млрд
 |БИП джылы                   = 2026
 |БИП орну                    = 53
 |Адам башына БИП             = 28 430
 |Валютасы                    = [[Маджар форинт]] (HUF, 348)
 |Домен                       = [[.hu]]
 |Телефон коду                = 36
 |Заман бёлюмю                = [[UTC+1:00]]
|iso3166-1=[[HU]]|Байракъны_ёлчеми=|Гербге_джибериу=Маджарны герби|Аудио=Hu-magyarhimnusz.ogg|Башчыны постуну аты=Президент|Башчы=[[Андраш Бака]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Петер Мадьяр]]|Башчыны постуну аты3=Миллет ассамблеяны председатели|Башчы3=[[Агнеш Форштоффер]]|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}}|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=50|ААИ джылы=2023|IDH=0.870|ААИ=0.870|ААИ орну=46|Байракъгъа_джибериу=Маджарны байрагъы}}
'''Маджар Респблика''' ({{lang-hu|Magyar Köztársaság}}; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — [[Ара Европа]]да орналгъан [[кърал]]ды. [[Австрия]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Хорватия]] эм [[Словения]] бла чеклери барды. Къралгъа ат [[маджар миллет]]и аты бла аталгъанды.

== Географиясы ==
Маджарны джери кёб юсю тюз рельефи барды. Аны асламысы Орта Дунай тюз джерде орналады. Тюзню кюнбатыш джаны - Дунантул (Dunántúl, сёз ючюн — «Дунай арты») мийиклиги 300 м дери джеткет кёб дуппурла бла юлешиннгенди; кюнчыгъыш кесегини - Альфельд (Alföld, сёз ючюн — «Алаша Джер») джассы алаша рельефи барды.

== Тарихи ==

== Политика системасы ==

== Административ бёлюмлери ==

== Экономикасы ==

== Халкъы ==

== Маданияты ==

== Спорту ==
== Белгиле ==


[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Маджар]]
&lt;references /&gt;{{Европаны къраллары}}{{Тамамланмагъан статья}}</text>
      <sha1>4lnefyj67lcobbkdhjdc85o7dtrd3k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шимал Македония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1431</id>
    <revision>
      <id>126836</id>
      <parentid>111908</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>126836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1404" sha1="rgnciw5kpx7lyzykxjncqhmwbgqnptm" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Шимал Македония|Герб=Coat of arms of North Macedonia.svg|Байракъ=Flag of North Macedonia.svg|Карта=Location Macedonia Europe.png|Оригинал аты={{lang-mk|Република Северна Македонија}}
{{lang-sq|Republika e Maqedonisë së Veriut}}|Девиз=Слобода или смрт за Македонија|Кърал оноуну формасы=Парламент республика}}

'''Шимал Македония Республика''' ([[Македон тил|макед.]] ''Република Северна Македонија'') — [[Европа]]ны къыбла-кюнчыгъыш кесегинде [[Балкан джарымайрымкан]]да орналгъан кърал. Шималда [[Косово]] эм [[Сербия]] бла чеклешеди, кюнбатышда — [[Албания]] бла, къыблада — [[Греция]] бла, кюнчыгъышда [[Болгария]] бла.

== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
{{Template:Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Македония]]</text>
      <sha1>rgnciw5kpx7lyzykxjncqhmwbgqnptm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мальта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1434</id>
    <revision>
      <id>126837</id>
      <parentid>121789</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3227" sha1="ghkx43o1ffufd0xwnq6dzq64n0h9xwn" xml:space="preserve">{{Template:Тамамланмагъан статья}}{{Кърал|Аты=Мальта Республикасы|Оригинал аты={{lang-mt|Repubblika ta' Malta}}&lt;br&gt;{{lang-en|Republic of Malta}}|Байракъ=Flag of Malta.svg|Герб=Coat of arms of Malta.svg|Карта=EU-Malta.svg|Девиз=Virtūte et constantia|Гимн=&quot;The Maltese Hymn&quot;|Кърал оноуну формасы=Парламент республика|Башчы=[[Мириам Спитери Дебоно]]|Башчыны постуну аты=[[Мальтаны президенты|Президент]]|Байракъгъа_джибериу=Мальтаны байрагъы|Гербге_джибериу=Мальтаны герби|Ара шахар=[[Валетта]]|Ара_шахарны_координатлары={{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}}|Тил=[[Мальта тил]], [[ингилиз тил]]|Аудио=Malta National Anthem.ogg|Территория=316|Территориясыны орну=187|Суу=0.001|Джыл=2021|Халкъ=519 562|Халкъыны орну=174|Басыннганы=1 649|БИП джылы=2024|БИП=22 737|БИП орну=118|Адам башына БИП джылы=2024|Адам башына БИП=41 738|Адам башына БИП орну=25|ААИ джылы=2023|IDH={{ёсюу}}0.924|ААИ={{ёсюу}}0.924|ААИ орну=24|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бек мийик&lt;/span&gt;|Валютасы=[[евро]]|iso3166-1=[[MT]]|Домен=[[.mt]]|Телефон коду=356|Заман бёлюмю=UTC+1 &lt;br&gt;
UTC+2 Джай заман}}

'''Мальта''' ({{lang-mt|Repubblika ta' Malta}}, {{lang-en|Republic of Malta}}) официал аты — '''Ма́льта''' '''Республикасы''' ({{lang-mt|Repubblika ta' Malta}}, [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Republic of Malta'') — Мальта арихипелагта, [[Джерле арасы тенгиз|Джерле арасы тенгизде]] орналгъан айрымкан кърал.  Аты буруннгу [[Финикий тил|финикийча]] &quot;malat&quot; — &quot;гавань&quot; деген сёзден келеди.

[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Валлетта]].

== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Мальта. Валетта.jpg|Валлетта
File:Валетта. Осень.jpg|Валлетта. Къач
File:Валетта .jpg|Валлетта - порт шахар
File:Набережная Слима.jpg| Слима. Тенгиз джагъасы
File:Ноябрь в Слима.jpg|Слима. Къач
File:Слима.jpg| Слима 
File:Слима строится.jpg|Джангы юйле. Слима
File:Слима. Типичная улица.jpg|Орам. Слима
&lt;/gallery&gt;
== Белгиле ==
{{Европаны къраллары}}
{{миллетлени биригиую}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Айрымкан къралла]]
[[Категория:Мальта]]</text>
      <sha1>ghkx43o1ffufd0xwnq6dzq64n0h9xwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монако</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1455</id>
    <revision>
      <id>126838</id>
      <parentid>111949</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1824" sha1="iwczmggbtzgndzxgqg1umafa8fzyqyt" xml:space="preserve">{{Кърал|Аты=Монако Бийлик|Оригинал аты={{lang-fr|Principauté de Monaco}} 
{{lang-lij|Prinçipatu de Mu̍negu}}|Байракъ=Flag of Monaco.svg|Герб=Great coat of arms of the house of Grimaldi.svg|Карта=Monaco Europe Location.svg|Байракъгъа_джибериу=Монаканы байрагъы|Гербге_джибериу=Гримальди юйню уллу гербы|Девиз=Deo Juvante|Гимн=Hymne Monégasque|Кърал оноуну формасы=Конституция монархия|Башчы=[[II Альбер (Монаконы бийи)|II Альбер]]|Башчыны постуну аты=Бий|Башчыны постуну аты2=[[Монако Кърал министыры|Кърал министр]]|Башчы2=[[Дидье Гийом]]|Тил=[[француз тил]]|Ара шахар=[[Монако (шахар)|Монако]]|Территория=2,027|Территориясыны орну=193|Эркинликни датасы=8 январда 1297 джылда|Эркинлик=[[Генуэз республика|Генуэз республикадан]]|Аудио=Monaco National Anthem.ogg}}

'''Монако Бийлик''' неда '''Монако''' ({{lang-fr|Principauté de Monaco}}) — бурху [[кърал]]ды, [[Европа]]ны шималында [[Джерле арасы тенгиз]]ни джагъасында орналыбды. [[Франция]] бла чекелешеди.

== Географиясы ==

== Халкъы ==

== Тарихи ==

== Политикасы ==

== Административ бёлюннгени ==

== Экономикасы ==

== Белгиле ==
{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]</text>
      <sha1>iwczmggbtzgndzxgqg1umafa8fzyqyt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126839</id>
      <parentid>126838</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1860" sha1="17uizxl5rrsei2qx58fgxomtocne4za" xml:space="preserve">{{Кърал|Аты=Монако Бийлик|Оригинал аты={{lang-fr|Principauté de Monaco}} 
{{lang-lij|Prinçipatu de Mu̍negu}}|Байракъ=Flag of Monaco.svg|Герб=Great coat of arms of the house of Grimaldi.svg|Карта=Monaco Europe Location.svg|Байракъгъа_джибериу=Монаканы байрагъы|Гербге_джибериу=Гримальди юйню уллу гербы|Девиз=Deo Juvante|Гимн=Hymne Monégasque|Кърал оноуну формасы=Конституция монархия|Башчы=[[II Альбер (Монаконы бийи)|II Альбер]]|Башчыны постуну аты=Бий|Башчыны постуну аты2=[[Монако Кърал министыры|Кърал министр]]|Башчы2=[[Дидье Гийом]]|Тил=[[француз тил]]|Ара шахар=[[Монако (шахар)|Монако]]|Территория=2,027|Территориясыны орну=193|Эркинликни датасы=8 январда 1297 джылда|Эркинлик=[[Генуэз республика|Генуэз республикадан]]|Аудио=Monaco National Anthem.ogg}}

'''Монако Бийлик''' неда '''Монако''' ({{lang-fr|Principauté de Monaco}}) — бурху [[кърал]]ды, [[Европа]]ны шималында [[Джерле арасы тенгиз]]ни джагъасында орналыбды. [[Франция]] бла чекелешеди.

== Географиясы ==

== Халкъы ==

== Тарихи ==

== Политикасы ==

== Административ бёлюннгени ==

== Экономикасы ==

== Белгиле ==
{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Монако]]</text>
      <sha1>17uizxl5rrsei2qx58fgxomtocne4za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Румыния</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1502</id>
    <revision>
      <id>126840</id>
      <parentid>106490</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>126840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2467" sha1="i4y4q08z8v94pzvlejqmxx3co46n4rg" xml:space="preserve">{{Template:Кърал
 |Аты=Румыния
 |Оригинал аты=România
 |Байракъ=Flag of Romania.svg
 |Герб=Coat of arms of Romania.svg
 |Гимн=Deşteaptă-te, române! («Уян, румынлы!»)
 |Кърал оноуну формасы=Парламент республика
 |Карта=Location Romania EU Europe.PNG
 |Тил= [[Румын тил|Румын тил]]
 |Эркинлик=Айтылгъанды 9 (21) майда 1877, танылгъанды 13 июльда 1878 (Осман Империядан)
 |Ара шахар=[[Бухарест|Бухарест]]
 |Эм уллу шахарла=Бухарест, Яссы, Констанца
 |Башчыланы постларыны атлары=Президент&lt;br /&gt;Премьер-министр
 |Башчыла=Траян Бэсеску&lt;br /&gt;Эмиль Бок
 |Территориясыны орну=78-чи
 |Территория=237 500
 |Халкъыны орну=49-чу
 |Халкъ=22 276 056
 |Джыл=2007 
 |Басыннганы=91
 |БИП =182 млрд.
 |БИП джылы=2008
 |БИП орну=40-чы
 |Адам башына БИП =8,170
 |Валютасы=Лей (RON)
 |Домен=[[.ro|.ro]]
 |Телефон коду=40
 |Заман бёлюмю=+2
}}
'''Румыния''' ({{lang-ro|România}}) — [[Европа]]ны къыбла-кюнчыгъыш джанында орналгъан кърал, конституциясына кёре — демократиялы республика. Ара-шахары — [[Бухарест]]. Къралны аты латинча «romanus» — «римли» деген сёзден къуралгъанды. 

Шымалда эм кюнчыгъышда [[Украина]] бла чеклешеди, шымал-кюнчыгъышда — [[Молдавия]] бла, къыблада — [[Болгария]] бла (чек Дунай суу бла барады), кюнбатышда — [[Сербия]] эм [[Маджар]] бла. Къыбла-кюнчыгъышда [[Къара тенгиз]] бла джууулады.
== Географиясы ==
== Халкъы ==
== Тарихи ==
== Политикасы ==
== Административ бёлюннгени ==
== Экономикасы ==
== Белгиле ==
{{Template:Тамамланмагъан статья}}

{{Template:Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Румыния]]</text>
      <sha1>i4y4q08z8v94pzvlejqmxx3co46n4rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Финляндия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1555</id>
    <revision>
      <id>126841</id>
      <parentid>124560</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="asteyrgfbwzeh5jvt66lc5vosdwajm6" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Финляндия Республика
 |Оригинал аты                ={{lang-fi|Suomen tasavalta}}&lt;br&gt;{{lang-sv|Republiken Finland}}
 |Байракъ                     =Flag of Finland.svg
 |Герб                        =Coat of arms of Finland.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Финляндияны гимни|Maamme / Vårt land]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =Бизни джуртубуз
 |Аудио                       =Untied States Navy Band - Maamme.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Президент республика|Президент республика]]
 |Кърал дини                  =лютеранлыкъ эм ортодоксия
 |Карта                       =EU-Finland (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Фин тил|фин тил]], [[Швед тил|швед тил]]
 |Эркинлик                    =6 декабрь 1917 
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =[[Совет Россия|Совет Россиядан]]
 |Ара шахар                   =[[Хельсинки|Хельсинки]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Хельсинки|Хельсинки]], [[Эспоо|Эспоо]], [[Тампере|Тампере]], [[Вантаа|Вантаа]], [[Турку|Турку]]
 |Башчыланы постларыны атлары =Президент&lt;/br&gt;Премьер-министр&lt;/br&gt;Парламентни спикери
 |Башчыла                     =Саули Нийнистё&lt;/br&gt;Юха Сипиля&lt;/br&gt;Мария Лохела
 |Территориясыны орну         =64-чю
 |Территория                  =338 424
 |Суу                         =10
 |Халкъыны орну               =111-чи
 |Халкъ                       =5 340 093
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =16 
 |БИП                         =190 862 млрд 
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =52-чи
 |Адам башына БИП             =36 217
 |Валютасы                    =евро (EUR, код 978)
 |Домен                       =[[.fi|.fi]], [[.ax|.ax]] (Аланд айрымканлагъа)
 |Телефон коду                =358
 |Заман бёлюмю                =+2
 |Белги                       =
|Байракъгъа_джибериу=Финляндияны байрагъы|Гербге_джибериу=Финляндияны герби}}
[[File:Koli National Park in Northern Karelia.jpg|thumb|]]
'''Финля́ндия''' ({{Lang-fi|Suomi}}, {{Lang-sv|Finland}}; официал халда аты '''Финля́ндия Респу́блика''', {{Lang-fi|Suomen tasavalta}}, {{Lang-sv|Republiken Finland}}&lt;ref name=&quot;ССГН&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-5061.htm Финляндия бусагъатдагъы география атланы сёзлюгюнде] {{V|21|10|2009}}&lt;/ref&gt;) — [[Европа]]ны шималында орналгъан [[Кърал|къралды]], [[Европа бирлик]] бла [[Шенген келишим]]нге киреди. Кюнчыгъышда [[Россия]] бла чеклери барды, шимал-кюнбатышда — [[Швеция]] бла эмда шималда — [[Норвегия]] бла. Къыбыла бла кюнбатышда къралны джагъаларын [[Балтика тенгиз]] бла аны богъазлары ([[Фин богъаз|Фин]] бла [[Ботния богъаз|Ботния]] богъазла) джууадыла.

Ара шахары — [[Хельсинки]].

== Белгиле ==

{{Белгиле}}


{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Финляндия]]</text>
      <sha1>asteyrgfbwzeh5jvt66lc5vosdwajm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къаратау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1592</id>
    <revision>
      <id>126833</id>
      <parentid>111444</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Административ бёлюннгени */</comment>
      <origin>126833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3558" sha1="8orzxq4bddblsap2yeiwon25iqb40b0" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты=Къаратау Республика 
 |Оригинал аты=Црна Гора, Crna Gora, Montenegro
 |Байракъ=Flag of Montenegro.svg
 |Герб=Coat of arms of Montenegro.svg
 |Гимн=[[Къаратауны гимни|Ој свијетла мајска зоро]]
 |Кърал оноуну формасы=[[Республика|Республика]]
 |Карта=Europe_location_MNE.png
 |Тил= [[Къаратау тил|Къаратау тил]] (Официал халда дагъыда [[Серб тил|Серб тил]], [[Албан тил|Албан тил]], [[Хорват тил|Хорват тил]], [[Босний тил|Босний тил]] хайырландырыладыла)
 |Эркинлик=[[2006 джыл]]ны [[3 июнь|3-чю июнунда]] [[Сербия бла Къаратау Кърал Бирлиги|Сербия бла Къаратау Кърал Бирликден]] айрылыб, эркинлигин баямлагъанды. 
 |Ара шахар=[[Подгорица]]
 |Эм уллу шахарла=Подгорица, Никшич, Плевля, Биело-Поле, Херцег-Нови, Беране, Цетине, Будва
 |Башчыланы постларыны атлары=[[Президент]]&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Башчыла=Филип Вуянович&lt;br /&gt;Мило Джуканович
 |Территориясыны орну=155-чи
 |Территория=13 812
 |Суу=1,5
 |Халкъыны орну=167-чи
 |Халкъ=684 736
 |Джыл=2007 
 |Басыннганы=44,9
 |БИП =7,16 млрд.
 |БИП джылы=2008
 |БИП орну=102-чи
 |Адам башына БИП =11,092
 |Валютасы=[[Евро]] (€) (EUR, код 978)
 |Домен=[[.me]]
 |Телефон коду=+382
 |Заман бёлюмю=+1, джай +2
}}
[[Файл:Montenegro municipalities.png|thumb|250px|right]]
'''Къаратау''' неда '''Черногория''' ({{lang-cnr|Црна Гора, Crna Gora}}, эм кёб хайырланнган итальянча аты ''Montenegro'') — къыбыла-кюнбатыш [[Европа]]да кърал, [[Балкан джарымайрымкан]]ны [[Адриатика тенгиз|Адриатика]] джагъасында орналгъанды.

[[Адриатика тенгиз]] бла джууулады, кюнбатышда [[Хорватия]] бла, шимал-кюнбатышда [[Босния бла Герцеговина]] бла, шимал-кюнчыгъышда [[Сербия]] ([[Косова]]) бла, эмда кюнчыгъышда [[Албания]] бла чеклери барды.

2006 джылны июнь айына дери [[Сербия эм Къаратау Кърал Бирлиги]] атлы конфедератив къралны кесеги эди. Эркинликни Къаратау [[2006 джыл]]ны 3 июнунда баямлагъанды.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

== Халкъы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

== Политикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

== Административ бёлюннгени ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

== Белгиле ==
{{Тамамланмагъан статья}}
{{Европаны къраллары}}
[[fiu-vrk:Montõnegro]]

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Черногория]]</text>
      <sha1>8orzxq4bddblsap2yeiwon25iqb40b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Швейцария</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1600</id>
    <revision>
      <id>126842</id>
      <parentid>118377</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4278" sha1="pz7l2gnwfyyur6wxnycy2hzd2l22f8f" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Швейцар Конфедерация
 |Оригинал аты                =[[Немча тил|нем.]] Schweizerische Eidgenossenschaft&lt;/br&gt;[[Француз тил|фран.]] Confédération suisse&lt;/br&gt;[[Итальян|итал.]] Confederazione Svizzera&lt;/br&gt;[[Романш тил|ромш.]] Confederaziun svizra
 |Байракъ                     =Flag of Switzerland (Pantone).svg
 |Герб                        =Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Швейцарияны гимни|Швейцар псалом]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =Swiss Psalm.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Парламент республика|Парламент республика]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Europe-Switzerland.svg
 |Девиз                       =Unus pro omnibus omnes pro uno»&lt;/br&gt; [[Латин тил|лат.]] «Бир барысы ючюн, барысыда бир ючюн
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Немча тил|немча]], [[Француз тил|француз]], [[Итальян тил|итальян]], [[Романш тил|романш]]
 |Эркинлик                    =1 августда 1291 баямланнганды&lt;/br&gt;24 октябрда 1648 танылгъанды&lt;/br&gt;1848 джылдан бери федерацияды
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Берн|Берн]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Цюрих|Цюрих]], [[Женева|Женева]], [[Базель|Базель]], [[Берн|Берн]], [[Лозанна|Лозанна]]
 |Башчыланы постларыны атлары =[[Швейцарияны федерал кенгеши|Федерал кенгеш]]
 |Башчыла                     =Ханс-Рудольф Мерц&lt;/br&gt;(Президент)&lt;/br&gt;Мориц Лойенбергер,&lt;/br&gt;Ули Маурер,&lt;/br&gt;Мишлин Кальми-Ре,&lt;/br&gt;Дидье Буркхальтер,&lt;/br&gt;Дорис Лойтхард&lt;/br&gt;(вице-президент),&lt;/br&gt;Эвелине Видмер-Шлумпф
 |Территориясыны орну         =132-чи
 |Территория                  =41 284
 |Суу                         =4,2
 |Халкъыны орну               =94-чю
 |Халкъ                       =7 700 200
 |Джыл                        =2008
 |Басыннганы                  =181,4
 |БИП                         =400 млрд.
 |БИП джылы                   =2009
 |БИП орну                    =23-чю
 |Адам башына БИП             =60 000
 |Валютасы                    =Швейцар франк (CHF, код 756)
 |Домен                       =[[.ch|.ch]]
 |Телефон коду                =41
 |Заман бёлюмю                =+1
 |Белги                       =
}}'''Швейца́рия''' ([[Немец тил|гер]]. ''Schweiz'', [[Француз тил|фр]]. ''Suisse'', [[Италия тил|итал]]. ''Svizzera'', [[Романш тил|роман]]. ''Svizra'', [[Латин тил|лат]]. ''Helvetia''), официал аты — '''Швейцар Конфедерациясы''' ([[Немец тил|нем]]. ''Schweizerische Eidgenossenschaft'', [[Француз тил|фр]]. ''Confédération suisse'', [[Италия тил|итал]]. ''Confederazione Svizzera'', [[Романш тил|роман]]. ''Confederaziun svizra'', [[Латин тил|лат]]. ''Confoederatio Helvetica'') — орта Европада орналгъан, 26 кантондан къуралгъан, федератив республика болгъан кърал. 

[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Берн]].

== Белгиле ==
{{Template:Тамамланмагъан статья}}

{{Template:Европаны къраллары}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Швейцария]]</text>
      <sha1>pz7l2gnwfyyur6wxnycy2hzd2l22f8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сагъат бёлге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1811</id>
    <revision>
      <id>126798</id>
      <parentid>126689</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сагъат бёлгелени списогу */</comment>
      <origin>126798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12929" sha1="qarauurgphjgj7riq7pz2khf3dsmgl9" xml:space="preserve">[[Файл:World time zones.svg|thumb|400px|Сагъат бёлгелени картасы]]
'''Сагъат бёлге''' — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн [[UTC-10]] бла [[UTC+14]] бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.

Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла [[Джер]]ни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ±&amp;nbsp;7,5°). Башлам нохтагъа [[гринвич меридиан]], [[UTC-0|ноллу сагъат бёлгени]] орта меридианы саналады.

Бусагъатда заман [[Координация этилген дуния заман|координация этилген дуния заманны]] (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол [[GMT|Гринвичге кёре заманны]] (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын [[Халкъла арасы атом заман|атом замандан]] (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.

== Чеклениуню джорукълары ==

Сагъат бёлгелени системасыны тамалына [[координация этилген дуния заман]] алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.

Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.

[[Шимал полюс|Шимал]] эмда [[Къыбыла полюс|Къыбыла]] полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн [[Амундсен-Скотт (антарктика станция)|Амундсен-Скотт]] станцияда (Къыбыла полюс) [[Джангы Зеландия]]ны заманы хайырланады.

== Джай заман ==

[[Файл:Daylight savings time world.png|thumb|250 px|{{legend|#1a80e6|Джай заманнга кёчген регионла}} {{legend|#ef690a|Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла}}{{legend|#c00000|Кёчюу чырт болмагъан регионла}}]]
Аны тышында бир-бир къраллада «[[джай заман]]нга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн [[Къыбыла джарымтоб]]да джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.

== Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле ==

Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
* [[Россия]] — 11 сагъат бёлге;
* [[Канада]] — 6 сагъат бёлге;
* [[АБШ]] — 6 сагъат бёлге ([[Гавайла]] бла бирге);
* [[Дания]]ны [[автономия|автоном]] территориясы — [[Гренландия]]да — 4 сагъат бёлге&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100228173041/http://archive.travel.ru/greenland/]&lt;/ref&gt;;
* [[Австралия]], [[Мексика]], [[Индонезия]] и [[Кирибати]] — 3-шер сагъат бёлге;
* [[Бразилия]], [[Къазакъстан]], [[Монголия]], [[Демократ Республика Конго]] эмда [[Микронезияны Федеративе Штатлары]] — 2-шер сагъат бёлге.

Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.

[[Къытай]]ны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген [[Къытай стандарт заман]] бегитилгенди.

Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир [[административ-территория бирим]] барды  — [[Саха (Якутия) Республика|Сахады]] (3 сагъат бёлгеди).

АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.

== Сагъат бёлгелени списогу ==

* [[UTC−12:00|UTC-12]] — [[Даталаны тюрлениу сызы]]
* [[UTC-11]] — [[Самоа]]
* [[UTC-10]] — [[Гавайи|Гавайла]]
* [[UTC-9]] — [[Аляска]]
* [[UTC-8]] — [[Шимал-американ шош океан заман]] ([[АБШ]] и [[Канада]])
* [[UTC-7]] — [[Тау заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Мексика]] ([[Чиуауа]], [[Ла-Пас]], [[Мацатлан]])
* [[UTC-6]] — [[Ара заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Ара-американ заман]], [[Мексика]] ([[Гвадалахара]], [[Мехико]], [[Монтеррей]])
* [[UTC-5]] — [[Шимал-американ кюнчыгъыш заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]] ([[Богота]], [[Лима]], [[Кито]])
* [[UTC-4:30]] — [[Каракас]]
* [[UTC-4]] — [[Атлантика заман]] ([[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]], [[Ла-Пас]], [[Сантьяго]])
* [[UTC-3:30]] — [[Ньюфаундленд эм Лабрадор|Ньюфаундленд]]
* [[UTC-3]] — [[Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман]] ([[Бразилиа]], [[Буэнос-Айрес]], [[Джорджтаун]]), [[Гренландия]]
* [[UTC-2]] — [[Орта-атлантика заман]]
* [[UTC-1]] — [[Азор айрымканла]], [[Кабо-Верде]]
* [[UTC+0]] — [[Кюнбатыш-европа заман]] ([[Дублин]], [[Эдинбург]], [[Лиссабон]], [[Лондон]], [[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Монровия]])
* [[UTC+1:00|UTC+1]] — [[Ара-европа заман]] ([[Амстердам]], [[Берлин]], [[Брюссель]], [[Вена]], [[Рабат]], [[Копенгаген]], [[Мадрид]], [[Париж]], [[Рим]], [[Стокгольм]], [[Белград]], [[Братислава]], [[Будапешт]], [[Варшава]], [[Любляна]], [[Прага]], [[Сараево]], [[Скопье]], [[Загреб]]) [[Кюнбатыш ара-африкан заман]]
* [[UTC+2]] — [[Кюнчыгъыш-европа заман]] ([[Афинле]], [[Бухарест]], [[Вильнюс]], [[Киев]], [[Кишинёв]], [[Минск]], [[Рига]], [[София]], [[Таллин]], [[Хельсинки]], [[Калининград]]), [[Мисир]], [[Любнан]], [[Туркия|Тюрк]], [[КъАР]]
* [[UTC+3]] — [[Москва заман]], [[Кюнчыгъыш-африкан заман]] ([[Найроби]], [[Аддис-Абеба]]), [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Сауд Арабия]]
* [[UTC+3:30]] — [[Тегеран заман]]
* [[UTC+4]] — [[Самара заман]], [[Бирлешген Араб Эмиратла]], [[Оман]], [[Азербайджан]], [[Армения]], [[Гюрджю]]
* UTC+4:30 — [[Афганистан]]
* [[UTC+5]] — [[Екатеринбург заман]], [[Кюнбатыш-азия заман]] ([[Исламабад]], [[Карачи]], [[Ташкент]])
* UTC+5:30 — [[Индия]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* [[UTC+6]] — [[Омск заман]], [[Новосибирск]], [[Ара-азия заман]] ([[Бангладеш]], [[Къазакъстан]])
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* [[UTC+7]] — [[Красноярск заман]], [[Къыбыла-Кюнбатыш Азия]] ([[Бангкок]], [[Джакарта]], [[Ханой]])
* [[UTC+8]] — [[Иркутск заман]], [[Улан-Батор]], [[Куала-Лумпур]], [[Гонконг]], [[Къытай Халкъ Республика|Китай]], [[Сингапур]], [[Къытай Республика (Тайвань)|Тайвань]], [[кюнбатыш-австралий заман]] ([[Перт (шахар, Австралия)|Перт]])
* UTC+8:30 — [[Корей Халкъ-Демократ Республика]]
* [[UTC+9]] — [[Якут заман]], [[Корея Республика]], [[Япония]]
* UTC+9:30 — [[Ара-австралий заман]] ([[Аделаида (шахар)|Аделаида]], [[Дарвин (шахар)|Дарвин]])
* [[UTC+10]] — [[Владивосток заман]], [[Кюнчыгъыш-австралий заман]] ([[Брисбен]], [[Канберра]], [[Мельбурн]], [[Сидней]]), [[Тасмания]], [[Кюнбатыш шош океан заман]] ([[Гуам]], [[Порт-Морсби]])
* [[UTC+11]] — [[Магадан заман]], [[Ара шош океан заман]] ([[Соломонну айрымканлары]], [[Джангы Каледония]])
* [[UTC+12]] — [[Камчатка заман]], [[Маршаллны Айрымканлары]], [[Фиджи]], [[Джангы Зеландия]]
* [[UTC+13]] — [[Тонга]]
* [[UTC+14]] — [[Лайн айрымканла]] ([[Кирибати]])

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ Сагъат бёлгелени юсюнден билгиле]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Россияны сагъат бёлгелерин картасы]

{{викигёзен|Time zone}}

[[Категория:Заман]]</text>
      <sha1>qarauurgphjgj7riq7pz2khf3dsmgl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126804</id>
      <parentid>126798</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле */</comment>
      <origin>126804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="cv8s67xaopy1ce40vr20grhiym38rmh" xml:space="preserve">[[Файл:World time zones.svg|thumb|400px|Сагъат бёлгелени картасы]]
'''Сагъат бёлге''' — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн [[UTC-10]] бла [[UTC+14]] бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.

Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла [[Джер]]ни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ±&amp;nbsp;7,5°). Башлам нохтагъа [[гринвич меридиан]], [[UTC-0|ноллу сагъат бёлгени]] орта меридианы саналады.

Бусагъатда заман [[Координация этилген дуния заман|координация этилген дуния заманны]] (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол [[GMT|Гринвичге кёре заманны]] (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын [[Халкъла арасы атом заман|атом замандан]] (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.

== Чеклениуню джорукълары ==

Сагъат бёлгелени системасыны тамалына [[координация этилген дуния заман]] алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.

Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.

[[Шимал полюс|Шимал]] эмда [[Къыбыла полюс|Къыбыла]] полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн [[Амундсен-Скотт (антарктика станция)|Амундсен-Скотт]] станцияда (Къыбыла полюс) [[Джангы Зеландия]]ны заманы хайырланады.

== Джай заман ==

[[Файл:Daylight savings time world.png|thumb|250 px|{{legend|#1a80e6|Джай заманнга кёчген регионла}} {{legend|#ef690a|Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла}}{{legend|#c00000|Кёчюу чырт болмагъан регионла}}]]
Аны тышында бир-бир къраллада «[[джай заман]]нга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн [[Къыбыла джарымтоб]]да джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.

== Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле ==

Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
* [[Россия]] — 11 сагъат бёлге;
* [[Канада]] — 6 сагъат бёлге;
* [[АБШ]] — 6 сагъат бёлге ([[Гавайи|Гавайила]] бла бирге);
* [[Дания]]ны [[автономия|автоном]] территориясы — [[Гренландия]]да — 4 сагъат бёлге&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100228173041/http://archive.travel.ru/greenland/]&lt;/ref&gt;;
* [[Австралия]], [[Мексика]], [[Индонезия]] и [[Кирибати]] — 3-шер сагъат бёлге;
* [[Бразилия]], [[Къазакъстан]], [[Монголия]], [[Демократ Республика Конго]] эмда [[Микронезияны Федератив Штатлары]] — 2-шер сагъат бёлге.

Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.

[[Къытай]]ны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген [[Къытай стандарт заман]] бегитилгенди.

Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир [[административ-территория бирим]] барды  — [[Саха (Якутия) Республика|Сахады]] (3 сагъат бёлгеди).

АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.

== Сагъат бёлгелени списогу ==

* [[UTC−12:00|UTC-12]] — [[Даталаны тюрлениу сызы]]
* [[UTC-11]] — [[Самоа]]
* [[UTC-10]] — [[Гавайи|Гавайла]]
* [[UTC-9]] — [[Аляска]]
* [[UTC-8]] — [[Шимал-американ шош океан заман]] ([[АБШ]] и [[Канада]])
* [[UTC-7]] — [[Тау заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Мексика]] ([[Чиуауа]], [[Ла-Пас]], [[Мацатлан]])
* [[UTC-6]] — [[Ара заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Ара-американ заман]], [[Мексика]] ([[Гвадалахара]], [[Мехико]], [[Монтеррей]])
* [[UTC-5]] — [[Шимал-американ кюнчыгъыш заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]] ([[Богота]], [[Лима]], [[Кито]])
* [[UTC-4:30]] — [[Каракас]]
* [[UTC-4]] — [[Атлантика заман]] ([[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]], [[Ла-Пас]], [[Сантьяго]])
* [[UTC-3:30]] — [[Ньюфаундленд эм Лабрадор|Ньюфаундленд]]
* [[UTC-3]] — [[Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман]] ([[Бразилиа]], [[Буэнос-Айрес]], [[Джорджтаун]]), [[Гренландия]]
* [[UTC-2]] — [[Орта-атлантика заман]]
* [[UTC-1]] — [[Азор айрымканла]], [[Кабо-Верде]]
* [[UTC+0]] — [[Кюнбатыш-европа заман]] ([[Дублин]], [[Эдинбург]], [[Лиссабон]], [[Лондон]], [[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Монровия]])
* [[UTC+1:00|UTC+1]] — [[Ара-европа заман]] ([[Амстердам]], [[Берлин]], [[Брюссель]], [[Вена]], [[Рабат]], [[Копенгаген]], [[Мадрид]], [[Париж]], [[Рим]], [[Стокгольм]], [[Белград]], [[Братислава]], [[Будапешт]], [[Варшава]], [[Любляна]], [[Прага]], [[Сараево]], [[Скопье]], [[Загреб]]) [[Кюнбатыш ара-африкан заман]]
* [[UTC+2]] — [[Кюнчыгъыш-европа заман]] ([[Афинле]], [[Бухарест]], [[Вильнюс]], [[Киев]], [[Кишинёв]], [[Минск]], [[Рига]], [[София]], [[Таллин]], [[Хельсинки]], [[Калининград]]), [[Мисир]], [[Любнан]], [[Туркия|Тюрк]], [[КъАР]]
* [[UTC+3]] — [[Москва заман]], [[Кюнчыгъыш-африкан заман]] ([[Найроби]], [[Аддис-Абеба]]), [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Сауд Арабия]]
* [[UTC+3:30]] — [[Тегеран заман]]
* [[UTC+4]] — [[Самара заман]], [[Бирлешген Араб Эмиратла]], [[Оман]], [[Азербайджан]], [[Армения]], [[Гюрджю]]
* UTC+4:30 — [[Афганистан]]
* [[UTC+5]] — [[Екатеринбург заман]], [[Кюнбатыш-азия заман]] ([[Исламабад]], [[Карачи]], [[Ташкент]])
* UTC+5:30 — [[Индия]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* [[UTC+6]] — [[Омск заман]], [[Новосибирск]], [[Ара-азия заман]] ([[Бангладеш]], [[Къазакъстан]])
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* [[UTC+7]] — [[Красноярск заман]], [[Къыбыла-Кюнбатыш Азия]] ([[Бангкок]], [[Джакарта]], [[Ханой]])
* [[UTC+8]] — [[Иркутск заман]], [[Улан-Батор]], [[Куала-Лумпур]], [[Гонконг]], [[Къытай Халкъ Республика|Китай]], [[Сингапур]], [[Къытай Республика (Тайвань)|Тайвань]], [[кюнбатыш-австралий заман]] ([[Перт (шахар, Австралия)|Перт]])
* UTC+8:30 — [[Корей Халкъ-Демократ Республика]]
* [[UTC+9]] — [[Якут заман]], [[Корея Республика]], [[Япония]]
* UTC+9:30 — [[Ара-австралий заман]] ([[Аделаида (шахар)|Аделаида]], [[Дарвин (шахар)|Дарвин]])
* [[UTC+10]] — [[Владивосток заман]], [[Кюнчыгъыш-австралий заман]] ([[Брисбен]], [[Канберра]], [[Мельбурн]], [[Сидней]]), [[Тасмания]], [[Кюнбатыш шош океан заман]] ([[Гуам]], [[Порт-Морсби]])
* [[UTC+11]] — [[Магадан заман]], [[Ара шош океан заман]] ([[Соломонну айрымканлары]], [[Джангы Каледония]])
* [[UTC+12]] — [[Камчатка заман]], [[Маршаллны Айрымканлары]], [[Фиджи]], [[Джангы Зеландия]]
* [[UTC+13]] — [[Тонга]]
* [[UTC+14]] — [[Лайн айрымканла]] ([[Кирибати]])

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ Сагъат бёлгелени юсюнден билгиле]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Россияны сагъат бёлгелерин картасы]

{{викигёзен|Time zone}}

[[Категория:Заман]]</text>
      <sha1>cv8s67xaopy1ce40vr20grhiym38rmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126805</id>
      <parentid>126804</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сагъат бёлгелени списогу */</comment>
      <origin>126805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="i150oy0bzkdlfqv1qj7g3uo13xcw8ts" xml:space="preserve">[[Файл:World time zones.svg|thumb|400px|Сагъат бёлгелени картасы]]
'''Сагъат бёлге''' — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн [[UTC-10]] бла [[UTC+14]] бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.

Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла [[Джер]]ни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ±&amp;nbsp;7,5°). Башлам нохтагъа [[гринвич меридиан]], [[UTC-0|ноллу сагъат бёлгени]] орта меридианы саналады.

Бусагъатда заман [[Координация этилген дуния заман|координация этилген дуния заманны]] (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол [[GMT|Гринвичге кёре заманны]] (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын [[Халкъла арасы атом заман|атом замандан]] (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.

== Чеклениуню джорукълары ==

Сагъат бёлгелени системасыны тамалына [[координация этилген дуния заман]] алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.

Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.

[[Шимал полюс|Шимал]] эмда [[Къыбыла полюс|Къыбыла]] полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн [[Амундсен-Скотт (антарктика станция)|Амундсен-Скотт]] станцияда (Къыбыла полюс) [[Джангы Зеландия]]ны заманы хайырланады.

== Джай заман ==

[[Файл:Daylight savings time world.png|thumb|250 px|{{legend|#1a80e6|Джай заманнга кёчген регионла}} {{legend|#ef690a|Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла}}{{legend|#c00000|Кёчюу чырт болмагъан регионла}}]]
Аны тышында бир-бир къраллада «[[джай заман]]нга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн [[Къыбыла джарымтоб]]да джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.

== Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле ==

Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
* [[Россия]] — 11 сагъат бёлге;
* [[Канада]] — 6 сагъат бёлге;
* [[АБШ]] — 6 сагъат бёлге ([[Гавайи|Гавайила]] бла бирге);
* [[Дания]]ны [[автономия|автоном]] территориясы — [[Гренландия]]да — 4 сагъат бёлге&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100228173041/http://archive.travel.ru/greenland/]&lt;/ref&gt;;
* [[Австралия]], [[Мексика]], [[Индонезия]] и [[Кирибати]] — 3-шер сагъат бёлге;
* [[Бразилия]], [[Къазакъстан]], [[Монголия]], [[Демократ Республика Конго]] эмда [[Микронезияны Федератив Штатлары]] — 2-шер сагъат бёлге.

Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.

[[Къытай]]ны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген [[Къытай стандарт заман]] бегитилгенди.

Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир [[административ-территория бирим]] барды  — [[Саха (Якутия) Республика|Сахады]] (3 сагъат бёлгеди).

АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.

== Сагъат бёлгелени списогу ==

* [[UTC−12:00|UTC-12]] — [[Даталаны тюрлениу сызы]]
* [[UTC-11]] — [[Самоа]]
* [[UTC-10]] — [[Гавайи|Гавайла]]
* [[UTC-9]] — [[Аляска]]
* [[UTC-8]] — [[Шимал-американ шош океан заман]] ([[АБШ]] и [[Канада]])
* [[UTC-7]] — [[Тау заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Мексика]] ([[Чиуауа]], [[Ла-Пас]], [[Мацатлан]])
* [[UTC-6]] — [[Ара заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Ара-американ заман]], [[Мексика]] ([[Гвадалахара]], [[Мехико]], [[Монтеррей]])
* [[UTC-5]] — [[Шимал-американ кюнчыгъыш заман]] ([[АБШ]] бла [[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]] ([[Богота]], [[Лима]], [[Кито]])
* [[UTC-4:30]] — [[Каракас]]
* [[UTC-4]] — [[Атлантика заман]] ([[Канада]]), [[Къыбыла-американ шош океан заман]], [[Ла-Пас]], [[Сантьяго]])
* [[UTC-3:30]] — [[Ньюфаундленд эм Лабрадор|Ньюфаундленд]]
* [[UTC-3]] — [[Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман]] ([[Бразилиа]], [[Буэнос-Айрес]], [[Джорджтаун]]), [[Гренландия]]
* [[UTC-2]] — [[Орта-атлантика заман]]
* [[UTC-1]] — [[Азор айрымканла]], [[Кабо-Верде]]
* [[UTC+0]] — [[Кюнбатыш-европа заман]] ([[Дублин]], [[Эдинбург]], [[Лиссабон]], [[Лондон]], [[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Монровия]])
* [[UTC+1:00|UTC+1]] — [[Ара-европа заман]] ([[Амстердам]], [[Берлин]], [[Брюссель]], [[Вена]], [[Рабат]], [[Копенгаген]], [[Мадрид]], [[Париж]], [[Рим]], [[Стокгольм]], [[Белград]], [[Братислава]], [[Будапешт]], [[Варшава]], [[Любляна]], [[Прага]], [[Сараево]], [[Скопье]], [[Загреб]]) [[Кюнбатыш ара-африкан заман]]
* [[UTC+2]] — [[Кюнчыгъыш-европа заман]] ([[Афинле]], [[Бухарест]], [[Вильнюс]], [[Киев]], [[Кишинёв]], [[Минск]], [[Рига]], [[София]], [[Таллин]], [[Хельсинки]], [[Калининград]]), [[Мисир]], [[Любнан]], [[Туркия|Тюрк]], [[КъАР]]
* [[UTC+3]] — [[Москва заман]], [[Кюнчыгъыш-африкан заман]] ([[Найроби]], [[Аддис-Абеба]]), [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Сауд Арабия]]
* [[UTC+3:30]] — [[Тегеран заман]]
* [[UTC+4]] — [[Самара заман]], [[Бирлешген Араб Эмиратла]], [[Оман]], [[Азербайджан]], [[Армения]], [[Гюрджю]]
* UTC+4:30 — [[Афганистан]]
* [[UTC+5]] — [[Екатеринбург заман]], [[Кюнбатыш-азия заман]] ([[Исламабад]], [[Карачи]], [[Ташкент]])
* UTC+5:30 — [[Индия]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* [[UTC+6]] — [[Омск заман]], [[Новосибирск]], [[Ара-азия заман]] ([[Бангладеш]], [[Къазакъстан]])
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* [[UTC+7]] — [[Красноярск заман]], [[Къыбыла-Кюнбатыш Азия]] ([[Бангкок]], [[Джакарта]], [[Ханой]])
* [[UTC+8]] — [[Иркутск заман]], [[Улан-Батор]], [[Куала-Лумпур]], [[Гонконг]], [[Къытай Халкъ Республика|Китай]], [[Сингапур]], [[Къытай Республика (Тайвань)|Тайвань]], [[кюнбатыш-австралий заман]] ([[Перт (шахар, Австралия)|Перт]])
* UTC+8:30 — [[Корей Халкъ-Демократ Республика]]
* [[UTC+9]] — [[Якут заман]], [[Корея Республика]], [[Япония]]
* UTC+9:30 — [[Ара-австралий заман]] ([[Аделаида (шахар)|Аделаида]], [[Дарвин (шахар)|Дарвин]])
* [[UTC+10]] — [[Владивосток заман]], [[Кюнчыгъыш-австралий заман]] ([[Брисбен]], [[Канберра]], [[Мельбурн]], [[Сидней]]), [[Тасмания]], [[Кюнбатыш шош океан заман]] ([[Гуам]], [[Порт-Морсби]])
* [[UTC+11]] — [[Магадан заман]], [[Ара шош океан заман]] ([[Соломонну Айрымканлары]], [[Джангы Каледония]])
* [[UTC+12]] — [[Камчатка заман]], [[Маршаллны Айрымканлары]], [[Фиджи]], [[Джангы Зеландия]]
* [[UTC+13]] — [[Тонга]]
* [[UTC+14]] — [[Лайн айрымканла]] ([[Кирибати]])

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ Сагъат бёлгелени юсюнден билгиле]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Россияны сагъат бёлгелерин картасы]

{{викигёзен|Time zone}}

[[Категория:Заман]]</text>
      <sha1>i150oy0bzkdlfqv1qj7g3uo13xcw8ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аргентина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4232</id>
    <revision>
      <id>126857</id>
      <parentid>118152</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джибериуле */</comment>
      <origin>126857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4287" sha1="cctmfn0aulm96z3r93c27hskp9z1udc" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Аргентина Республика
 |Оригинал аты                =República Argentina
 |Байракъ                     =Flag of Argentina.svg
 |Герб                        =Coat of arms of Argentina.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Аргентинаны гимни|Oid, Mortales]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =Himno Nacional Argentino instrumental.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =Президент [[республика]]
 |Кърал дини                  =Католиклик
 |Карта                       =Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg
 |Девиз                       =En Unión y Libertad
 |Девизни кёчюрмеси           ={{lang-es|Бирлик бла эркинликде}}
 |Тил                         =[[испан тил]]
 |Эркинлик                    =	[[9 июль]] [[1816]]
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =[[Испания]]дан
 |Ара шахар                   =[[Буэнос-Айрес]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Буэнос-Айрес]], [[Кордова]], [[Росарио]]
 |Башчыланы постларыны атлары =[[Президент]]&lt;br /&gt;[[Вице-президент]]
 |Башчыла                     =[[Кристина Киршнер]] &lt;br /&gt;[[Хулио Кобос]]
 |Территориясыны орну         =8-чи
 |Территория                  =2 766 890
 |Суу                         =1,1
 |Халкъыны орну               =33-чю
 |Халкъ                       =40 134 654&lt;ref name=&quot;pop2009&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|title= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001-2015|accessdate= 2008-06-24|work= Gustavo Pérez|formato= pdf|publisher= [[INDEC]]|páginas= 16|idioma= español|archiveurl=http://web.archive.org/web/20051109220300/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|archivedate=2005-11-09}}&lt;/ref&gt;
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =15
 |БИП                         =572,668 млрд&lt;ref name=imf&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=213&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=10&amp;pr.y=18|title=Argentina|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =23-чю
 |Адам башына БИП             =14 408&lt;ref name=&quot;imf&quot; /&gt;
 |Валютасы                    =[[Аргентинаны песосу]] (ARS, код 32)
 |Домен                       =[[.ar]]
 |Телефон коду                =54
 |Заман бёлюмю                =-3
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
}}
[[Файл:ViñedoCafayate.jpg|thumb|left|250px|Salta]]
'''Аргенти́на''' ({{lang-es|Argentina}}), официал аты — '''Аргенти́на Респу́блика''' ({{lang-es|República Argentina}} {{IPA|[reˈpuβlika arxenˈtina]}}) — территориясы бла экинчи ([[Бразилия]]дан сора) эмда халкъыны саны бла ючюнчю (Бразилиядан эмда [[Колумбия]]дан сора) [[кърал]]ды [[Къыбыла Америка]]да.

== Джибериуле ==

* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Аргентина/}} {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20090213105512/http://argentine.ru/ Русский сайт об Аргентине] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20100523184336/http://www.rusforum.com.ar/ Портал русскоязычного населения Аргентины] {{ref-ru}}
== Белгиле ==
{{Къыбыла Американы къраллары}}

{{Commons|Argentina}}

{{stub}}

[[Категория:Къралла]]</text>
      <sha1>cctmfn0aulm96z3r93c27hskp9z1udc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126858</id>
      <parentid>126857</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="1ysarr3da1kf3nupvaq62mnmiytgyy0" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Аргентина Республика
 |Оригинал аты                =República Argentina
 |Байракъ                     =Flag of Argentina.svg
 |Герб                        =Coat of arms of Argentina.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Аргентинаны гимни|Oid, Mortales]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =Himno Nacional Argentino instrumental.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =Президент [[республика]]
 |Кърал дини                  =Католиклик
 |Карта                       =Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg
 |Девиз                       =En Unión y Libertad
 |Девизни кёчюрмеси           ={{lang-es|Бирлик бла эркинликде}}
 |Тил                         =[[испан тил]]
 |Эркинлик                    =	[[9 июль]] [[1816]]
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =[[Испания]]дан
 |Ара шахар                   =[[Буэнос-Айрес]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Буэнос-Айрес]], [[Кордова]], [[Росарио]]
 |Башчыланы постларыны атлары =[[Президент]]&lt;br /&gt;[[Вице-президент]]
 |Башчыла                     =[[Кристина Киршнер]] &lt;br /&gt;[[Хулио Кобос]]
 |Территориясыны орну         =8-чи
 |Территория                  =2 766 890
 |Суу                         =1,1
 |Халкъыны орну               =33-чю
 |Халкъ                       =40 134 654&lt;ref name=&quot;pop2009&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|title= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001-2015|accessdate= 2008-06-24|work= Gustavo Pérez|formato= pdf|publisher= [[INDEC]]|páginas= 16|idioma= español|archiveurl=http://web.archive.org/web/20051109220300/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|archivedate=2005-11-09}}&lt;/ref&gt;
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =15
 |БИП                         =572,668 млрд&lt;ref name=imf&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=213&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=10&amp;pr.y=18|title=Argentina|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =23-чю
 |Адам башына БИП             =14 408&lt;ref name=&quot;imf&quot; /&gt;
 |Валютасы                    =[[Аргентинаны песосу]] (ARS, код 32)
 |Домен                       =[[.ar]]
 |Телефон коду                =54
 |Заман бёлюмю                =-3
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
}}
'''Аргентина''' ({{lang-es|Argentina}}), официал аты — '''Аргентина Республика''' ({{lang-es|República Argentina}} {{IPA|[reˈpuβlika arxenˈtina]}}) — [[Къыбыла Америка|Къыбыла Американы]] къыбыла кесегинде орналгъан, материкде территориясы бла экинчи ([[Бразилия]]дан сора) эмда халкъыны саны бла ючюнчю (Бразилиядан эмда [[Колумбия]]дан сора) кърал.

[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Буэнос-Айрес]].

== Джибериуле ==

{{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Аргентина/}} {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20090213105512/http://argentine.ru/ Русский сайт об Аргентине] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20100523184336/http://www.rusforum.com.ar/ Портал русскоязычного населения Аргентины] {{ref-ru}}
== Белгиле ==
[[Категория:Къралла]]
&lt;references /&gt;{{Къыбыла Американы къраллары}}

{{Commons|Argentina}}

{{stub}}</text>
      <sha1>1ysarr3da1kf3nupvaq62mnmiytgyy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126859</id>
      <parentid>126858</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4449" sha1="bw6wnyuucdmsyrx6w2oti7lkx57ca1x" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Аргентина Республика
 |Оригинал аты                =República Argentina
 |Байракъ                     =Flag of Argentina.svg
 |Герб                        =Coat of arms of Argentina.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =[[Аргентинаны гимни|Oid, Mortales]]
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =Himno Nacional Argentino instrumental.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =Президент [[республика]]
 |Кърал дини                  =Католиклик
 |Карта                       =Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg
 |Девиз                       =En Unión y Libertad
 |Девизни кёчюрмеси           ={{lang-es|Бирлик бла эркинликде}}
 |Тил                         =[[испан тил]]
 |Эркинлик                    =	[[9 июль]] [[1816]]
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =[[Испания]]дан
 |Ара шахар                   =[[Буэнос-Айрес]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Буэнос-Айрес]], [[Кордова]], [[Росарио]]
 |Башчыланы постларыны атлары =[[Президент]]&lt;br /&gt;[[Вице-президент]]
 |Башчыла                     =[[Кристина Киршнер]] &lt;br /&gt;[[Хулио Кобос]]
 |Территориясыны орну         =8-чи
 |Территория                  =2 766 890
 |Суу                         =1,1
 |Халкъыны орну               =33-чю
 |Халкъ                       =40 134 654&lt;ref name=&quot;pop2009&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|title= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001-2015|accessdate= 2008-06-24|work= Gustavo Pérez|formato= pdf|publisher= [[INDEC]]|páginas= 16|idioma= español|archiveurl=http://web.archive.org/web/20051109220300/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|archivedate=2005-11-09}}&lt;/ref&gt;
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =15
 |БИП                         =572,668 млрд&lt;ref name=imf&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=213&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=10&amp;pr.y=18|title=Argentina|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =23-чю
 |Адам башына БИП             =14 408&lt;ref name=&quot;imf&quot; /&gt;
 |Валютасы                    =[[Аргентинаны песосу]] (ARS, код 32)
 |Домен                       =[[.ar]]
 |Телефон коду                =54
 |Заман бёлюмю                =-3
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
}}
'''Аргентина''' ({{lang-es|Argentina}}), официал аты — '''Аргентина Республика''' ({{lang-es|República Argentina}} {{IPA|[reˈpuβlika arxenˈtina]}}) — [[Къыбыла Америка|Къыбыла Американы]] къыбыла кесегинде орналгъан, материкде территориясы бла экинчи ([[Бразилия]]дан сора) эмда халкъыны саны бла ючюнчю (Бразилиядан эмда [[Колумбия]]дан сора) кърал.

[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Буэнос-Айрес]].

== Джибериуле ==

{{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Аргентина/}} {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20090213105512/http://argentine.ru/ Русский сайт об Аргентине] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20100523184336/http://www.rusforum.com.ar/ Портал русскоязычного населения Аргентины] {{ref-ru}}
== Белгиле ==
&lt;references /&gt;{{Къыбыла Американы къраллары}}

{{Commons|Argentina}}

{{stub}}
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Аргентина]]</text>
      <sha1>bw6wnyuucdmsyrx6w2oti7lkx57ca1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Хорватия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>5454</id>
    <revision>
      <id>126854</id>
      <parentid>94562</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="8304jahh88zbnpjyomzn3qjfgd4ocsg" xml:space="preserve">{{Commonscat|Croatia}}
{{catmain}}

&lt;!-- Категорияла --&gt;
&lt;!-- Interwikis --&gt;

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>8304jahh88zbnpjyomzn3qjfgd4ocsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6119</id>
    <revision>
      <id>126820</id>
      <parentid>124978</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27919" sha1="lxn15ms9vn5m5p75kykt7xcjv1in3lw" xml:space="preserve">{{магъанала}}
{{Джерлешим
|аты                           =Вена
|ориг. аты                     =Wien
|фото                          =Collage von Wien.jpg
|фотону ачыкълау               =
|байракъ                       =Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg
|герб                          =Wien 3 Wappen.svg
|гербини юсюнден статья        =Герб
|байрагъыны юсюнден статья     =Байракъ
|тенгизден мийиклик            =151—542
|кърал                         =Австрия
|сагъат бёлге                  =[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] джай
|баш.къошакъ.параметр          =Шахар статус
|баш.параметрни.ачыкълау       =881 джылдан бери
|тюб.къошакъ.параметр          =
|тюб.параметрни.ачыкълау       =
|къошакъ.параметр#3            =
|параметрни.ачыкълау#3         =
|къошакъ.параметр#4            =
|параметрни.ачыкълау#4         =
|админ.бёлюннгени              =23 округ
|карта                         =
|картаны ёлчеми                =
|loc-map                       =
 |lat_deg= 48|lat_min= 13|lat_sec=
 |lon_deg= 16|lon_min= 22|lon_sec=24
 |CoordAddon              = type:city(1631000)_region:AT
 |CoordScale              = 
|къралны картасыны ёлчеми      =
|майдан                        =414,87
|халкъ                         =1 840 573 (2016)
|басыннганы                    =4437
|агломерация                   =
|миллет къурам                 =
|дин къурам                    =
|статус                        =[[Ара шахар]]
|башчы                         =[[Хойпль, Михаэль|Михаэль Хойпль]]&lt;ref&gt;[http://www.wienerzeitung.at/default.aspx?tabID=3858&amp;alias=wzo&amp;cob=469087 Probleme statt Kuscheldecke]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;
|web                           =www.wien.gv.at/
|телефон                       =+43 1
|почта                         =1010—1239, 1400, 1450
|автомобиль код                =W
|статистика.къошакъ.параметр   =
|статистика.параметр.ачыкълау  = 
}}

'''Ве́на''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona}}, {{lang-sh|Беч/Beč}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-en|Vienna}}&lt;ref&gt;See also [[:en:Names of European cities in different languages: U–Z|Names of European cities in different languages: U—Z]]&lt;/ref&gt;) — [[Австрия]]ны федерал [[ара шахар]]ыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — [[Тёбен Австрия]] бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны {{s|1,84 млн}} чакълы бир бола кетеди ([[2016]]); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, [[Европа Бирлик]]ни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.

Вена, [[Нью-Йорк]] бла [[Женева]]дан сора, [[БМО]]-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. ''[[Вена халкъла арасы аралыкъ]]да'' кёб тюрлю [[халкъла арасы организация]]ла орналыбды.

Кёб джюзджыллыкъланы Вена, [[Габсбургла]]ны резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге [[Сыйлы Рим империя]]ны ара шахары. [[1910 джыл]]гъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.

== Географиясы ==

Венаны майданы — {{s|415 км²}}. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады.
Шахарны майданы былай юлешинеди:
 {|
  | Юйле къурулгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 11,3 %
  |-
  | Джолла
  | align=&quot;right&quot; | 11,1 %
  |-
  | Темир джолла алгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 2,2 %
  |-
  | Паркла
  | align=&quot;right&quot; | 28,4 %
  |-
  | Суу майданла
  | align=&quot;right&quot; | 4,6 %
  |-
  | Джюзюм бачхала
  | align=&quot;right&quot; | 1,7 %
  |-
  | Чегетле
  | align=&quot;right&quot; | 16,6 %
  |-
  | Эл мюлк джерле
  | align=&quot;right&quot; | 15,8 %
  |-
  | Башха
  | align=&quot;right&quot; | 8,3 %
  |}

=== Орналгъаны ===
Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, [[Альпла]]ны этеклеринде, [[Дунай]] сууну джагъасында, [[Словакия]] бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла [[Дунай]] суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер [[Германскогель]] деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — [[Эслинг]]деди (155 м). Шахарны тёгерегинде [[Вена чегет]] джайылыбды&lt;ref&gt;Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.&lt;/ref&gt;.

География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла {{ангылатыу|илишкилени|орус. отношения}} айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, [[1989 джыл]] «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн [[Словакия]]ны ара шахары [[Братислава]]дан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды.

Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. [[Рим имприя]]ны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ''ич шахар'' атны джюрютеди ({{lang-de|Innere Stadt}}), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. [[Рингштрассе|Ринг]], тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи [[1857 джыл]] башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан [[Гюртель]], [[1890 джыл]] къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла {{ангылатыу|чиркъауланы|орус. Церкви|}} джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны [[1923]]-[[1945 джыл]]лада ишчилеге [[социализм|социалистле]] ишлегендиле&lt;ref&gt;Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 67.&lt;/ref&gt;.
=== Административ юлешиниую ===
[[Файл:Wien districts with numbers.png|thumb|Венаны административ юлешиниую]]
Вена 23 районнга юлешинибди:
1. [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] ({{lang-de2|Innere Stadt}}) 2. [[Леопольдштадт]] ({{lang-de2|Leopoldstadt}}) 3. [[Ландштрассе]] ({{lang-de2|Landstraße}}) 4. [[Виден (Вена)|Виден]] ({{lang-de2|Wieden}}) 5. [[Маргаретен]] ({{lang-de2|Margareten}}) 6. [[Мариахильф]] ({{lang-de2|Mariahilf}}) 7. [[Нойбау]] ({{lang-de2|Neubau}}) 8. [[Йозефштадт]] ({{lang-de2|Josefstadt}}) 9. [[Альзергрунд]] ({{lang-de2|Alsergrund}}) 10. [[Фаворитен]] ({{lang-de2|Favoriten}}) 11. [[Зиммеринг]] ({{lang-de2|Simmering}}) 12. [[Майдлинг]] ({{lang-de2|Meidling}}) 13. [[Хитцинг]] ({{lang-de2|Hietzing}}) 14. [[Пенцинг (Вена)|Пенцинг]] ({{lang-de2|Penzing}}) 15. [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]] ({{lang-de2|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. [[Оттакринг]] ({{lang-de2|Ottakring}}) 17. [[Хернальс]] ({{lang-de2|Hernals}}) 18. [[Вэринг]] ({{lang-de2|Währing}}) 19. [[Дёблинг]] ({{lang-de2|Döbling}}) 20. [[Бригиттенау]] ({{lang-de2|Brigittenau}}) 21. [[Флоридсдорф]] ({{lang-de2|Floridsdorf}}) 22. [[Донауштадт]] ({{lang-de2|Donaustadt}}) 23. [[Лизинг (Вена)|Лизинг]] ({{lang-de2|Liesing}})

=== Климаты ===
''Къышы'': хауаны орта температурасы −1,5&amp;nbsp;°C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.&lt;br /&gt;
''Джайы'': орта температура +20° С чакълы бирди.
Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады.

== Тарихи ==
[[Файл:Wien - Neue Hofburg.JPG|left|250px|thumb|Габсбургланы къалалары]]
[[Файл:Vienna.jpg|left|250px|thumb|[[Табигъат билимлени музейи (Вена)|Венадагъы табийгъат билимлени музейи]]]]
[[Файл:Wien Stephansdom.jpg|thumb|200px|[[Сыйлы Стефанны Собору]]]]
[[Файл:Wien Burgtheater um 1900.jpg|thumb|200px|Вена 1900 джылда]]

Аллындан Вена, ''Вен'' (Wien) атлы [[кельтле|кельт]] джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде ''Ведуния'' (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100404154321/http://www.wien.gv.at/english/history/ Венаны официал сайты, тарих]&lt;/ref&gt;, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» [[Рим легион|легион]] кючлеб, [[Рим империя]]ны [[форпост]]у этедиле. Ол шимлдагъы герман {{ангылатыу|ючюрледен|Орус. племена}} къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, ''[[Виндобона]]'' (Vindobona) неда ''Виндомина'' атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды.

Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл [[Рупрехтскирхе]] къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере ''Вениа'' (Wenia) ат бла сагъынылады. [[Славянла]] бла [[маджарла]]ны талай чабыуулларындан къутулуб [[X ёмюр]]ге Вена белгили саудюгер шахар болады.
[[Файл:Vienna-Red-Army-Monument-7089.jpg|left|250px|thumb|Совет аскерге монумент (1945)]]
[[XII ёмюр]]ню арасына Вена австриячы герцогла [[Бабенбергле]]ни резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. [[1278 джыл]]да Вена [[Габсбургла]]ны династияларыны резиденциясы болады. 

[[1529 джыл]] Венаны [[тюрк]]люле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, [[Осман империя]]ны [[Европа]]да экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады.

[[1679 джыл]]да Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина [[1713 джылда]] келеди. [[Сыйлы Стефанны Собору]]ну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды.

[[XVI ёмюр]]ден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады.

XVIII—[[XX ёмюр]]ню аллында Вена — дуния [[культура]]ны, артыкъсыз да [[музыка]] культураны аралыгъыды.

[[1805]] эм [[1809 джыл]]лада Венагъа [[I Наполеон Бонапарт|Наполеонну]] аскерлери киредиле. [[1814 джыл]]да шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили [[Вена конгресс]] ётгенди.

ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а [[Биринчи дуния къазауат|Европадагъы къазауатда]] [[Австрия-Маджар]] кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди.

[[Биринчи дуния къазуат]] Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. [[1928 джыл]] Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. [[1934 джыл]] джангы аякъланыу башланады.

1934 джыл властха келген [[австрофашизм]] режим, къралны [[суверенитет|эркинлигин]] сакълаялмайды, [[1938 джыл]]ны [[11-чи март]]ыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («[[аншлюс]]»).

[[1945 джыл]]ны 13-чю апрелинде [[Вена операция]]ны эсебинде Вена, [[Совет аскер]] бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: [[СССР|совет]], [[АБШ|американ]], [[ингилиз]] эм [[Франция|француз]] зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. [[Карл Реннер]], кёзюулю [[правительство]] къуруб, [[Германия]]дан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан [[1955 джыл]], Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди.

== {{ангылатыу|Улоу|Транспорт}} ==
Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында [[Вена метрополитен (U-bahn)]] бла [[Вена S-Bahn]] бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. [[Автобан]]ла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: [[Венаны Къыбыла вокзалы|Къыбыла]], [[Венаны Шимал вокзалы|Шимал]], [[Венаны Кюнбатыш вокзалы|Кюнбатыш]] эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. [[Вена халкъла арасы аэропорт]] «Швехат» [[Европа бирлик]]ни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. [[2005 джыл]] Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди.
Вена суу порт, [[Дунай суу]]да ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди.

== Культура, белгили джерле ==
Венада [[БМО]]-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. [[Вена кърал опера|Вена опера]] — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — [[Хундертвассер, Фриденсрайх|Хундертвассер]] архитекторны шедевриди. [[Хофбург]] — [[Сыйылы Рим империя]]ны императорларыны резиденциясыды.

Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды. 

=== Илму учреждениеле бла университетле ===
[[Файл:Vienna University of Technology 6.2008.jpg|thumb|210px|Вена техника университет]]
[[Файл:AkadBildKWien.jpg|thumb|210px|Суратлау санатланы академиясы]]
* [[Экономика тинтиулени Австрий институту]]
* [[Халкъла арасы экономика илишкилени Вена институту]]
* [[Вена университет]]&lt;ref&gt;[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]&lt;/ref&gt;
* [[Вена техника университет]]&lt;ref&gt;[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]&lt;/ref&gt;
* [[Вена экономика университет]]
* Агрикультура университет 
* [[Вена медицина университет]]
* [[Суратлау санатланы академиясы (Вена)]]
* Хайырланнган санатланы университети
* [[Музыка бла джырлау санатны вена университети]]
* Ветеринар медицинаны университети
Энчи университетле:&lt;br /&gt;
* [[Webster Университет]]
* MODUL университет&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100613011116/http://www.studyaustria.ru/universitety/universitet-modul MODUL Universität]&lt;/ref&gt;
* Зигмунд Фрeйдни университети

== Инсанла ==
Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: [[Моцарт, Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Бетховен, Людвиг ван|Людвиг ван Бетховен]], [[Шуберт, Франц|Франц Шуберт]], [[Иоганн Штраус]] эмда башха белгили композиторла, джазыучу — [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]], физик — [[Шрёдингер, Эрвин|Эрвин Шрёдингер]], табигъат сынаучу — [[Мендель, Грегор|Грегор Мендель]], психоанализни къурагъан — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]], индивидуал психологияны системасын къурагъан — [[Альфред Адлер]], психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — [[Виктор Франкл]] (Венагъа, ''психоанализни ара шахары'' дерге боллукъду), юрист эмда политик — [[Жак, Генрих|Генрих Жак]] эмда кёб башха илму бла культура ишчи.

Венаны кёк джакъчысына [[Хофбауэр, Клеменс Мария|Хофбауэр Клеменс Мария]] саналады.

== Архитектура эсгертмеле эмда башха мекямла ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|Шёнбрунн къала
Belvedere Vienna June 2006 008.jpg|Бельведер къала
Albertina Wien evening.jpg|Альбертина галерея
Sttephanplatz, Graben, Vienna, Austria.jpg|Штефансплац
Austria_Parlament_Athena.jpg|Австрияны [[парламент]]ини мекямыны аллында Афинаны статуясы
Secession Vienna June 2006 006.jpg|Вена сецессионну мекямы
Wiener Riesenrad dsc02961.jpg|Пратер джамагъат паркда
T-mobil center wien.jpg|Модерн Вена
Vienna International Centre.jpg|[[БМО]]-ну мекямлары
Karlskirche Wien.jpg|Сыйлы Карлны клисасы
&lt;/gallery&gt;

== Къарнаш шахарла ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent; width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Serbia}} [[Белград]], [[Сербия]]
* {{flagicon|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Маджар]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref&gt;{{cite web  |author= |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |pages= |page= |date=2005-05-04 |accessdate=2008-08-29}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]]&lt;ref name=&quot;Zagreb Twinning&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{байракъ|Тунис}} [[Тунис (шахар)]], [[Тунис]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]], [[Словения]]
* {{flagicon|Russia}} [[Москва]], [[Россия]]
* {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]]
* {{байракъ|Чехия}} [[Брно]], [[Чехия]]&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno - Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006-2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Иран}} [[Тебриз]], [[Иран]]&lt;ref name=&quot;Tabriz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230514050127/http://www.shahryarnews.com/news1/tabid/53/articleType/ArticleView/articleId/1336/--------------------.aspx Agreement between Vienna and Tabriz Municipality ''in '']''[[Persian language|Farsi]]''&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Тюрк}} [[Стамбул]], [[Тюрк]]
|}

«Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери:
* {{flagicon|Serbia}} [[Ниш]], [[Сербия]]

Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны {{байракъ|Япония}} [[Япония]]да къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды:
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Альзергрунд]] бла [[Такаразука]] ([[:en:Takarazuka, Hyogo|en]]), [[Префектура Хёго|Хёго]] (1994 джылдан бери)
* [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] бла [[Тайто]] ([[:en:Taito, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1989 джылдан бери)
* [[Дёблинг]] бла [[Сетагая]] ([[:en:Setagaya, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1985 джылдан бери)
* [[Донауштадт]] бла [[Аракава (энчи район)|Аракава]] ([[:en:Arakawa, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1996 джылдан бери)
||
* [[Майдлинг]] бла [[Гифу (шахар)|Гифу]] ([[:en:Gifu, Gifu|en]]), [[Гифу префектура|Гифу]] (1992 джылдан бери)
* [[Флоридсдорф]] бла [[Катсушика]] ([[:en:Katsushika, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1987 джылдан бери)
* [[Хернальс]] бла [[Фукху]] ([[:en:Fuchu, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1992 джылдан бери)
* [[Хитцинг]] бла [[Хабикино]] ([[:en:Habikino, Osaka|en]]), [[Осака префектура|Осака]] (1995 джылдан бери)
|}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20110509045339/http://xn----7sbbgbss7bwjl2n.com/ Венаны юсюнден орус тилде сайт] {{ref-ru}}
* [http://www.wien.gv.at/english/ Венаны сайты] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-tr}} {{ref-sh}}
* [http://www.avstrija.at/erholung-1.html Венаны белгили джерлери]
* [https://web.archive.org/web/20101120225052/http://www.viennaexpert.com/ Венаны юсюнден орус тилде информация] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20091003231412/http://www.transday.ru/obzor/transportofworld/12010-transport-veny.html Венаны транспорту] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20081121010633/http://www.your-friend.info/vienna/map.html Ингилиз тилде информация] {{ref-en}}


{{Европаны ара шахарлары}}
{{refs}}
{{викигёзен|Vienna}}
{{иги статья}}

[[Категория:Шахарла]]</text>
      <sha1>lxn15ms9vn5m5p75kykt7xcjv1in3lw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126821</id>
      <parentid>126820</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27969" sha1="23e7nzd57h3wf1pnjmdi9re9wv04ykt" xml:space="preserve">{{магъанала}}
{{Джерлешим
|аты                           =Вена
|ориг. аты                     ={{lang-de|Wien}}
|фото                          =Collage von Wien.jpg
|фотону ачыкълау               =
|байракъ                       =Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg
|герб                          =Wien 3 Wappen.svg
|гербини юсюнден статья        =Герб
|байрагъыны юсюнден статья     =Байракъ
|тенгизден мийиклик            =151—542
|кърал                         =Австрия
|сагъат бёлге                  =[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] джай
|баш.къошакъ.параметр          =Шахар статус
|баш.параметрни.ачыкълау       =881 джылдан бери
|тюб.къошакъ.параметр          =
|тюб.параметрни.ачыкълау       =
|къошакъ.параметр#3            =
|параметрни.ачыкълау#3         =
|къошакъ.параметр#4            =
|параметрни.ачыкълау#4         =
|админ.бёлюннгени              =23 округ
|карта                         =
|картаны ёлчеми                =
|loc-map                       =
 |lat_deg= 48|lat_min= 13|lat_sec=
 |lon_deg= 16|lon_min= 22|lon_sec=24
 |CoordAddon              = type:city(1631000)_region:AT
 |CoordScale              = 
|къралны картасыны ёлчеми      =
|майдан                        =414,87
|халкъ                         =2 028 289
|басыннганы                    =4502,88
|агломерация                   =2 890 577
|миллет къурам                 =
|дин къурам                    =
|статус                        =[[Ара шахар]]
|башчы                         =[[Хойпль, Михаэль|Михаэль Хойпль]]&lt;ref&gt;[http://www.wienerzeitung.at/default.aspx?tabID=3858&amp;alias=wzo&amp;cob=469087 Probleme statt Kuscheldecke]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;
|web                           =www.wien.gv.at/
|телефон                       =+43 1
|почта                         =1010—1239, 1400, 1450
|автомобиль код                =W
|статистика.къошакъ.параметр   =
|статистика.параметр.ачыкълау  = 
|саналгъан джыл=2025}}

'''Ве́на''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona}}, {{lang-sh|Беч/Beč}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-en|Vienna}}&lt;ref&gt;See also [[:en:Names of European cities in different languages: U–Z|Names of European cities in different languages: U—Z]]&lt;/ref&gt;) — [[Австрия]]ны федерал [[ара шахар]]ыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — [[Тёбен Австрия]] бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны {{s|1,84 млн}} чакълы бир бола кетеди ([[2016]]); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, [[Европа Бирлик]]ни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.

Вена, [[Нью-Йорк]] бла [[Женева]]дан сора, [[БМО]]-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. ''[[Вена халкъла арасы аралыкъ]]да'' кёб тюрлю [[халкъла арасы организация]]ла орналыбды.

Кёб джюзджыллыкъланы Вена, [[Габсбургла]]ны резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге [[Сыйлы Рим империя]]ны ара шахары. [[1910 джыл]]гъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.

== Географиясы ==

Венаны майданы — {{s|415 км²}}. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады.
Шахарны майданы былай юлешинеди:
 {|
  | Юйле къурулгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 11,3 %
  |-
  | Джолла
  | align=&quot;right&quot; | 11,1 %
  |-
  | Темир джолла алгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 2,2 %
  |-
  | Паркла
  | align=&quot;right&quot; | 28,4 %
  |-
  | Суу майданла
  | align=&quot;right&quot; | 4,6 %
  |-
  | Джюзюм бачхала
  | align=&quot;right&quot; | 1,7 %
  |-
  | Чегетле
  | align=&quot;right&quot; | 16,6 %
  |-
  | Эл мюлк джерле
  | align=&quot;right&quot; | 15,8 %
  |-
  | Башха
  | align=&quot;right&quot; | 8,3 %
  |}

=== Орналгъаны ===
Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, [[Альпла]]ны этеклеринде, [[Дунай]] сууну джагъасында, [[Словакия]] бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла [[Дунай]] суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер [[Германскогель]] деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — [[Эслинг]]деди (155 м). Шахарны тёгерегинде [[Вена чегет]] джайылыбды&lt;ref&gt;Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.&lt;/ref&gt;.

География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла {{ангылатыу|илишкилени|орус. отношения}} айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, [[1989 джыл]] «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн [[Словакия]]ны ара шахары [[Братислава]]дан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды.

Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. [[Рим имприя]]ны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ''ич шахар'' атны джюрютеди ({{lang-de|Innere Stadt}}), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. [[Рингштрассе|Ринг]], тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи [[1857 джыл]] башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан [[Гюртель]], [[1890 джыл]] къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла {{ангылатыу|чиркъауланы|орус. Церкви|}} джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны [[1923]]-[[1945 джыл]]лада ишчилеге [[социализм|социалистле]] ишлегендиле&lt;ref&gt;Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 67.&lt;/ref&gt;.
=== Административ юлешиниую ===
[[Файл:Wien districts with numbers.png|thumb|Венаны административ юлешиниую]]
Вена 23 районнга юлешинибди:
1. [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] ({{lang-de2|Innere Stadt}}) 2. [[Леопольдштадт]] ({{lang-de2|Leopoldstadt}}) 3. [[Ландштрассе]] ({{lang-de2|Landstraße}}) 4. [[Виден (Вена)|Виден]] ({{lang-de2|Wieden}}) 5. [[Маргаретен]] ({{lang-de2|Margareten}}) 6. [[Мариахильф]] ({{lang-de2|Mariahilf}}) 7. [[Нойбау]] ({{lang-de2|Neubau}}) 8. [[Йозефштадт]] ({{lang-de2|Josefstadt}}) 9. [[Альзергрунд]] ({{lang-de2|Alsergrund}}) 10. [[Фаворитен]] ({{lang-de2|Favoriten}}) 11. [[Зиммеринг]] ({{lang-de2|Simmering}}) 12. [[Майдлинг]] ({{lang-de2|Meidling}}) 13. [[Хитцинг]] ({{lang-de2|Hietzing}}) 14. [[Пенцинг (Вена)|Пенцинг]] ({{lang-de2|Penzing}}) 15. [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]] ({{lang-de2|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. [[Оттакринг]] ({{lang-de2|Ottakring}}) 17. [[Хернальс]] ({{lang-de2|Hernals}}) 18. [[Вэринг]] ({{lang-de2|Währing}}) 19. [[Дёблинг]] ({{lang-de2|Döbling}}) 20. [[Бригиттенау]] ({{lang-de2|Brigittenau}}) 21. [[Флоридсдорф]] ({{lang-de2|Floridsdorf}}) 22. [[Донауштадт]] ({{lang-de2|Donaustadt}}) 23. [[Лизинг (Вена)|Лизинг]] ({{lang-de2|Liesing}})

=== Климаты ===
''Къышы'': хауаны орта температурасы −1,5&amp;nbsp;°C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.&lt;br /&gt;
''Джайы'': орта температура +20° С чакълы бирди.
Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады.

== Тарихи ==
[[Файл:Wien - Neue Hofburg.JPG|left|250px|thumb|Габсбургланы къалалары]]
[[Файл:Vienna.jpg|left|250px|thumb|[[Табигъат билимлени музейи (Вена)|Венадагъы табийгъат билимлени музейи]]]]
[[Файл:Wien Stephansdom.jpg|thumb|200px|[[Сыйлы Стефанны Собору]]]]
[[Файл:Wien Burgtheater um 1900.jpg|thumb|200px|Вена 1900 джылда]]

Аллындан Вена, ''Вен'' (Wien) атлы [[кельтле|кельт]] джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде ''Ведуния'' (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100404154321/http://www.wien.gv.at/english/history/ Венаны официал сайты, тарих]&lt;/ref&gt;, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» [[Рим легион|легион]] кючлеб, [[Рим империя]]ны [[форпост]]у этедиле. Ол шимлдагъы герман {{ангылатыу|ючюрледен|Орус. племена}} къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, ''[[Виндобона]]'' (Vindobona) неда ''Виндомина'' атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды.

Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл [[Рупрехтскирхе]] къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере ''Вениа'' (Wenia) ат бла сагъынылады. [[Славянла]] бла [[маджарла]]ны талай чабыуулларындан къутулуб [[X ёмюр]]ге Вена белгили саудюгер шахар болады.
[[Файл:Vienna-Red-Army-Monument-7089.jpg|left|250px|thumb|Совет аскерге монумент (1945)]]
[[XII ёмюр]]ню арасына Вена австриячы герцогла [[Бабенбергле]]ни резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. [[1278 джыл]]да Вена [[Габсбургла]]ны династияларыны резиденциясы болады. 

[[1529 джыл]] Венаны [[тюрк]]люле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, [[Осман империя]]ны [[Европа]]да экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады.

[[1679 джыл]]да Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина [[1713 джылда]] келеди. [[Сыйлы Стефанны Собору]]ну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды.

[[XVI ёмюр]]ден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады.

XVIII—[[XX ёмюр]]ню аллында Вена — дуния [[культура]]ны, артыкъсыз да [[музыка]] культураны аралыгъыды.

[[1805]] эм [[1809 джыл]]лада Венагъа [[I Наполеон Бонапарт|Наполеонну]] аскерлери киредиле. [[1814 джыл]]да шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили [[Вена конгресс]] ётгенди.

ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а [[Биринчи дуния къазауат|Европадагъы къазауатда]] [[Австрия-Маджар]] кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди.

[[Биринчи дуния къазуат]] Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. [[1928 джыл]] Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. [[1934 джыл]] джангы аякъланыу башланады.

1934 джыл властха келген [[австрофашизм]] режим, къралны [[суверенитет|эркинлигин]] сакълаялмайды, [[1938 джыл]]ны [[11-чи март]]ыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («[[аншлюс]]»).

[[1945 джыл]]ны 13-чю апрелинде [[Вена операция]]ны эсебинде Вена, [[Совет аскер]] бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: [[СССР|совет]], [[АБШ|американ]], [[ингилиз]] эм [[Франция|француз]] зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. [[Карл Реннер]], кёзюулю [[правительство]] къуруб, [[Германия]]дан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан [[1955 джыл]], Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди.

== {{ангылатыу|Улоу|Транспорт}} ==
Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында [[Вена метрополитен (U-bahn)]] бла [[Вена S-Bahn]] бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. [[Автобан]]ла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: [[Венаны Къыбыла вокзалы|Къыбыла]], [[Венаны Шимал вокзалы|Шимал]], [[Венаны Кюнбатыш вокзалы|Кюнбатыш]] эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. [[Вена халкъла арасы аэропорт]] «Швехат» [[Европа бирлик]]ни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. [[2005 джыл]] Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди.
Вена суу порт, [[Дунай суу]]да ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди.

== Культура, белгили джерле ==
Венада [[БМО]]-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. [[Вена кърал опера|Вена опера]] — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — [[Хундертвассер, Фриденсрайх|Хундертвассер]] архитекторны шедевриди. [[Хофбург]] — [[Сыйылы Рим империя]]ны императорларыны резиденциясыды.

Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды. 

=== Илму учреждениеле бла университетле ===
[[Файл:Vienna University of Technology 6.2008.jpg|thumb|210px|Вена техника университет]]
[[Файл:AkadBildKWien.jpg|thumb|210px|Суратлау санатланы академиясы]]
* [[Экономика тинтиулени Австрий институту]]
* [[Халкъла арасы экономика илишкилени Вена институту]]
* [[Вена университет]]&lt;ref&gt;[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]&lt;/ref&gt;
* [[Вена техника университет]]&lt;ref&gt;[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]&lt;/ref&gt;
* [[Вена экономика университет]]
* Агрикультура университет 
* [[Вена медицина университет]]
* [[Суратлау санатланы академиясы (Вена)]]
* Хайырланнган санатланы университети
* [[Музыка бла джырлау санатны вена университети]]
* Ветеринар медицинаны университети
Энчи университетле:&lt;br /&gt;
* [[Webster Университет]]
* MODUL университет&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100613011116/http://www.studyaustria.ru/universitety/universitet-modul MODUL Universität]&lt;/ref&gt;
* Зигмунд Фрeйдни университети

== Инсанла ==
Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: [[Моцарт, Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Бетховен, Людвиг ван|Людвиг ван Бетховен]], [[Шуберт, Франц|Франц Шуберт]], [[Иоганн Штраус]] эмда башха белгили композиторла, джазыучу — [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]], физик — [[Шрёдингер, Эрвин|Эрвин Шрёдингер]], табигъат сынаучу — [[Мендель, Грегор|Грегор Мендель]], психоанализни къурагъан — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]], индивидуал психологияны системасын къурагъан — [[Альфред Адлер]], психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — [[Виктор Франкл]] (Венагъа, ''психоанализни ара шахары'' дерге боллукъду), юрист эмда политик — [[Жак, Генрих|Генрих Жак]] эмда кёб башха илму бла культура ишчи.

Венаны кёк джакъчысына [[Хофбауэр, Клеменс Мария|Хофбауэр Клеменс Мария]] саналады.

== Архитектура эсгертмеле эмда башха мекямла ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|Шёнбрунн къала
Belvedere Vienna June 2006 008.jpg|Бельведер къала
Albertina Wien evening.jpg|Альбертина галерея
Sttephanplatz, Graben, Vienna, Austria.jpg|Штефансплац
Austria_Parlament_Athena.jpg|Австрияны [[парламент]]ини мекямыны аллында Афинаны статуясы
Secession Vienna June 2006 006.jpg|Вена сецессионну мекямы
Wiener Riesenrad dsc02961.jpg|Пратер джамагъат паркда
T-mobil center wien.jpg|Модерн Вена
Vienna International Centre.jpg|[[БМО]]-ну мекямлары
Karlskirche Wien.jpg|Сыйлы Карлны клисасы
&lt;/gallery&gt;

== Къарнаш шахарла ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent; width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Serbia}} [[Белград]], [[Сербия]]
* {{flagicon|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Маджар]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref&gt;{{cite web  |author= |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |pages= |page= |date=2005-05-04 |accessdate=2008-08-29}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]]&lt;ref name=&quot;Zagreb Twinning&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{байракъ|Тунис}} [[Тунис (шахар)]], [[Тунис]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]], [[Словения]]
* {{flagicon|Russia}} [[Москва]], [[Россия]]
* {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]]
* {{байракъ|Чехия}} [[Брно]], [[Чехия]]&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno - Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006-2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Иран}} [[Тебриз]], [[Иран]]&lt;ref name=&quot;Tabriz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230514050127/http://www.shahryarnews.com/news1/tabid/53/articleType/ArticleView/articleId/1336/--------------------.aspx Agreement between Vienna and Tabriz Municipality ''in '']''[[Persian language|Farsi]]''&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Тюрк}} [[Стамбул]], [[Тюрк]]
|}

«Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери:
* {{flagicon|Serbia}} [[Ниш]], [[Сербия]]

Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны {{байракъ|Япония}} [[Япония]]да къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды:
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Альзергрунд]] бла [[Такаразука]] ([[:en:Takarazuka, Hyogo|en]]), [[Префектура Хёго|Хёго]] (1994 джылдан бери)
* [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] бла [[Тайто]] ([[:en:Taito, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1989 джылдан бери)
* [[Дёблинг]] бла [[Сетагая]] ([[:en:Setagaya, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1985 джылдан бери)
* [[Донауштадт]] бла [[Аракава (энчи район)|Аракава]] ([[:en:Arakawa, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1996 джылдан бери)
||
* [[Майдлинг]] бла [[Гифу (шахар)|Гифу]] ([[:en:Gifu, Gifu|en]]), [[Гифу префектура|Гифу]] (1992 джылдан бери)
* [[Флоридсдорф]] бла [[Катсушика]] ([[:en:Katsushika, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1987 джылдан бери)
* [[Хернальс]] бла [[Фукху]] ([[:en:Fuchu, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1992 джылдан бери)
* [[Хитцинг]] бла [[Хабикино]] ([[:en:Habikino, Osaka|en]]), [[Осака префектура|Осака]] (1995 джылдан бери)
|}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20110509045339/http://xn----7sbbgbss7bwjl2n.com/ Венаны юсюнден орус тилде сайт] {{ref-ru}}
* [http://www.wien.gv.at/english/ Венаны сайты] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-tr}} {{ref-sh}}
* [http://www.avstrija.at/erholung-1.html Венаны белгили джерлери]
* [https://web.archive.org/web/20101120225052/http://www.viennaexpert.com/ Венаны юсюнден орус тилде информация] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20091003231412/http://www.transday.ru/obzor/transportofworld/12010-transport-veny.html Венаны транспорту] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20081121010633/http://www.your-friend.info/vienna/map.html Ингилиз тилде информация] {{ref-en}}


{{Европаны ара шахарлары}}
{{refs}}
{{викигёзен|Vienna}}
{{иги статья}}

[[Категория:Шахарла]]</text>
      <sha1>23e7nzd57h3wf1pnjmdi9re9wv04ykt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126822</id>
      <parentid>126821</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28003" sha1="6mvad7yemp0ji6jfeozmtwwknx2e29e" xml:space="preserve">{{магъанала}}
{{Джерлешим
|аты                           =Вена
|ориг. аты                     ={{lang-de|Wien}}
|фото                          =Collage von Wien.jpg
|фотону ачыкълау               =
|байракъ                       =Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg
|герб                          =Wien 3 Wappen.svg
|гербини юсюнден статья        =Герб
|байрагъыны юсюнден статья     =Байракъ
|тенгизден мийиклик            =151—542
|кърал                         =Австрия
|сагъат бёлге                  =[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] джай
|баш.къошакъ.параметр          =Шахар статус
|баш.параметрни.ачыкълау       =881 джылдан бери
|тюб.къошакъ.параметр          =
|тюб.параметрни.ачыкълау       =
|къошакъ.параметр#3            =
|параметрни.ачыкълау#3         =
|къошакъ.параметр#4            =
|параметрни.ачыкълау#4         =
|админ.бёлюннгени              =23 округ
|карта                         =
|картаны ёлчеми                =
|loc-map                       =
 |lat_deg= 48|lat_min= 13|lat_sec=
 |lon_deg= 16|lon_min= 22|lon_sec=24
 |CoordAddon              = type:city(1631000)_region:AT
 |CoordScale              = 
|къралны картасыны ёлчеми      =
|майдан                        =414,87
|халкъ                         =2 028 289
|басыннганы                    =4502,88
|агломерация                   =2 890 577
|миллет къурам                 =
|дин къурам                    =
|статус                        =[[Ара шахар]]
|башчы                         =[[Хойпль, Михаэль|Михаэль Хойпль]]&lt;ref&gt;[http://www.wienerzeitung.at/default.aspx?tabID=3858&amp;alias=wzo&amp;cob=469087 Probleme statt Kuscheldecke]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;
|web                           =www.wien.gv.at/
|телефон                       =+43 1
|почта                         =1010—1239, 1400, 1450
|автомобиль код                =W
|статистика.къошакъ.параметр   =
|статистика.параметр.ачыкълау  = 
|саналгъан джыл=2025|Commons категория=Vienna}}

'''Ве́на''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona}}, {{lang-sh|Беч/Beč}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-en|Vienna}}&lt;ref&gt;See also [[:en:Names of European cities in different languages: U–Z|Names of European cities in different languages: U—Z]]&lt;/ref&gt;) — [[Австрия]]ны федерал [[ара шахар]]ыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — [[Тёбен Австрия]] бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны {{s|1,84 млн}} чакълы бир бола кетеди ([[2016]]); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, [[Европа Бирлик]]ни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.

Вена, [[Нью-Йорк]] бла [[Женева]]дан сора, [[БМО]]-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. ''[[Вена халкъла арасы аралыкъ]]да'' кёб тюрлю [[халкъла арасы организация]]ла орналыбды.

Кёб джюзджыллыкъланы Вена, [[Габсбургла]]ны резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге [[Сыйлы Рим империя]]ны ара шахары. [[1910 джыл]]гъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.

== Географиясы ==

Венаны майданы — {{s|415 км²}}. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады.
Шахарны майданы былай юлешинеди:
 {|
  | Юйле къурулгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 11,3 %
  |-
  | Джолла
  | align=&quot;right&quot; | 11,1 %
  |-
  | Темир джолла алгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 2,2 %
  |-
  | Паркла
  | align=&quot;right&quot; | 28,4 %
  |-
  | Суу майданла
  | align=&quot;right&quot; | 4,6 %
  |-
  | Джюзюм бачхала
  | align=&quot;right&quot; | 1,7 %
  |-
  | Чегетле
  | align=&quot;right&quot; | 16,6 %
  |-
  | Эл мюлк джерле
  | align=&quot;right&quot; | 15,8 %
  |-
  | Башха
  | align=&quot;right&quot; | 8,3 %
  |}

=== Орналгъаны ===
Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, [[Альпла]]ны этеклеринде, [[Дунай]] сууну джагъасында, [[Словакия]] бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла [[Дунай]] суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер [[Германскогель]] деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — [[Эслинг]]деди (155 м). Шахарны тёгерегинде [[Вена чегет]] джайылыбды&lt;ref&gt;Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.&lt;/ref&gt;.

География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла {{ангылатыу|илишкилени|орус. отношения}} айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, [[1989 джыл]] «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн [[Словакия]]ны ара шахары [[Братислава]]дан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды.

Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. [[Рим имприя]]ны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ''ич шахар'' атны джюрютеди ({{lang-de|Innere Stadt}}), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. [[Рингштрассе|Ринг]], тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи [[1857 джыл]] башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан [[Гюртель]], [[1890 джыл]] къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла {{ангылатыу|чиркъауланы|орус. Церкви|}} джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны [[1923]]-[[1945 джыл]]лада ишчилеге [[социализм|социалистле]] ишлегендиле&lt;ref&gt;Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 67.&lt;/ref&gt;.
=== Административ юлешиниую ===
[[Файл:Wien districts with numbers.png|thumb|Венаны административ юлешиниую]]
Вена 23 районнга юлешинибди:
1. [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] ({{lang-de2|Innere Stadt}}) 2. [[Леопольдштадт]] ({{lang-de2|Leopoldstadt}}) 3. [[Ландштрассе]] ({{lang-de2|Landstraße}}) 4. [[Виден (Вена)|Виден]] ({{lang-de2|Wieden}}) 5. [[Маргаретен]] ({{lang-de2|Margareten}}) 6. [[Мариахильф]] ({{lang-de2|Mariahilf}}) 7. [[Нойбау]] ({{lang-de2|Neubau}}) 8. [[Йозефштадт]] ({{lang-de2|Josefstadt}}) 9. [[Альзергрунд]] ({{lang-de2|Alsergrund}}) 10. [[Фаворитен]] ({{lang-de2|Favoriten}}) 11. [[Зиммеринг]] ({{lang-de2|Simmering}}) 12. [[Майдлинг]] ({{lang-de2|Meidling}}) 13. [[Хитцинг]] ({{lang-de2|Hietzing}}) 14. [[Пенцинг (Вена)|Пенцинг]] ({{lang-de2|Penzing}}) 15. [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]] ({{lang-de2|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. [[Оттакринг]] ({{lang-de2|Ottakring}}) 17. [[Хернальс]] ({{lang-de2|Hernals}}) 18. [[Вэринг]] ({{lang-de2|Währing}}) 19. [[Дёблинг]] ({{lang-de2|Döbling}}) 20. [[Бригиттенау]] ({{lang-de2|Brigittenau}}) 21. [[Флоридсдорф]] ({{lang-de2|Floridsdorf}}) 22. [[Донауштадт]] ({{lang-de2|Donaustadt}}) 23. [[Лизинг (Вена)|Лизинг]] ({{lang-de2|Liesing}})

=== Климаты ===
''Къышы'': хауаны орта температурасы −1,5&amp;nbsp;°C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.&lt;br /&gt;
''Джайы'': орта температура +20° С чакълы бирди.
Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады.

== Тарихи ==
[[Файл:Wien - Neue Hofburg.JPG|left|250px|thumb|Габсбургланы къалалары]]
[[Файл:Vienna.jpg|left|250px|thumb|[[Табигъат билимлени музейи (Вена)|Венадагъы табийгъат билимлени музейи]]]]
[[Файл:Wien Stephansdom.jpg|thumb|200px|[[Сыйлы Стефанны Собору]]]]
[[Файл:Wien Burgtheater um 1900.jpg|thumb|200px|Вена 1900 джылда]]

Аллындан Вена, ''Вен'' (Wien) атлы [[кельтле|кельт]] джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде ''Ведуния'' (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100404154321/http://www.wien.gv.at/english/history/ Венаны официал сайты, тарих]&lt;/ref&gt;, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» [[Рим легион|легион]] кючлеб, [[Рим империя]]ны [[форпост]]у этедиле. Ол шимлдагъы герман {{ангылатыу|ючюрледен|Орус. племена}} къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, ''[[Виндобона]]'' (Vindobona) неда ''Виндомина'' атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды.

Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл [[Рупрехтскирхе]] къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере ''Вениа'' (Wenia) ат бла сагъынылады. [[Славянла]] бла [[маджарла]]ны талай чабыуулларындан къутулуб [[X ёмюр]]ге Вена белгили саудюгер шахар болады.
[[Файл:Vienna-Red-Army-Monument-7089.jpg|left|250px|thumb|Совет аскерге монумент (1945)]]
[[XII ёмюр]]ню арасына Вена австриячы герцогла [[Бабенбергле]]ни резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. [[1278 джыл]]да Вена [[Габсбургла]]ны династияларыны резиденциясы болады. 

[[1529 джыл]] Венаны [[тюрк]]люле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, [[Осман империя]]ны [[Европа]]да экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады.

[[1679 джыл]]да Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина [[1713 джылда]] келеди. [[Сыйлы Стефанны Собору]]ну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды.

[[XVI ёмюр]]ден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады.

XVIII—[[XX ёмюр]]ню аллында Вена — дуния [[культура]]ны, артыкъсыз да [[музыка]] культураны аралыгъыды.

[[1805]] эм [[1809 джыл]]лада Венагъа [[I Наполеон Бонапарт|Наполеонну]] аскерлери киредиле. [[1814 джыл]]да шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили [[Вена конгресс]] ётгенди.

ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а [[Биринчи дуния къазауат|Европадагъы къазауатда]] [[Австрия-Маджар]] кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди.

[[Биринчи дуния къазуат]] Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. [[1928 джыл]] Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. [[1934 джыл]] джангы аякъланыу башланады.

1934 джыл властха келген [[австрофашизм]] режим, къралны [[суверенитет|эркинлигин]] сакълаялмайды, [[1938 джыл]]ны [[11-чи март]]ыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («[[аншлюс]]»).

[[1945 джыл]]ны 13-чю апрелинде [[Вена операция]]ны эсебинде Вена, [[Совет аскер]] бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: [[СССР|совет]], [[АБШ|американ]], [[ингилиз]] эм [[Франция|француз]] зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. [[Карл Реннер]], кёзюулю [[правительство]] къуруб, [[Германия]]дан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан [[1955 джыл]], Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди.

== {{ангылатыу|Улоу|Транспорт}} ==
Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында [[Вена метрополитен (U-bahn)]] бла [[Вена S-Bahn]] бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. [[Автобан]]ла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: [[Венаны Къыбыла вокзалы|Къыбыла]], [[Венаны Шимал вокзалы|Шимал]], [[Венаны Кюнбатыш вокзалы|Кюнбатыш]] эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. [[Вена халкъла арасы аэропорт]] «Швехат» [[Европа бирлик]]ни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. [[2005 джыл]] Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди.
Вена суу порт, [[Дунай суу]]да ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди.

== Культура, белгили джерле ==
Венада [[БМО]]-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. [[Вена кърал опера|Вена опера]] — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — [[Хундертвассер, Фриденсрайх|Хундертвассер]] архитекторны шедевриди. [[Хофбург]] — [[Сыйылы Рим империя]]ны императорларыны резиденциясыды.

Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды. 

=== Илму учреждениеле бла университетле ===
[[Файл:Vienna University of Technology 6.2008.jpg|thumb|210px|Вена техника университет]]
[[Файл:AkadBildKWien.jpg|thumb|210px|Суратлау санатланы академиясы]]
* [[Экономика тинтиулени Австрий институту]]
* [[Халкъла арасы экономика илишкилени Вена институту]]
* [[Вена университет]]&lt;ref&gt;[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]&lt;/ref&gt;
* [[Вена техника университет]]&lt;ref&gt;[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]&lt;/ref&gt;
* [[Вена экономика университет]]
* Агрикультура университет 
* [[Вена медицина университет]]
* [[Суратлау санатланы академиясы (Вена)]]
* Хайырланнган санатланы университети
* [[Музыка бла джырлау санатны вена университети]]
* Ветеринар медицинаны университети
Энчи университетле:&lt;br /&gt;
* [[Webster Университет]]
* MODUL университет&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100613011116/http://www.studyaustria.ru/universitety/universitet-modul MODUL Universität]&lt;/ref&gt;
* Зигмунд Фрeйдни университети

== Инсанла ==
Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: [[Моцарт, Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Бетховен, Людвиг ван|Людвиг ван Бетховен]], [[Шуберт, Франц|Франц Шуберт]], [[Иоганн Штраус]] эмда башха белгили композиторла, джазыучу — [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]], физик — [[Шрёдингер, Эрвин|Эрвин Шрёдингер]], табигъат сынаучу — [[Мендель, Грегор|Грегор Мендель]], психоанализни къурагъан — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]], индивидуал психологияны системасын къурагъан — [[Альфред Адлер]], психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — [[Виктор Франкл]] (Венагъа, ''психоанализни ара шахары'' дерге боллукъду), юрист эмда политик — [[Жак, Генрих|Генрих Жак]] эмда кёб башха илму бла культура ишчи.

Венаны кёк джакъчысына [[Хофбауэр, Клеменс Мария|Хофбауэр Клеменс Мария]] саналады.

== Архитектура эсгертмеле эмда башха мекямла ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|Шёнбрунн къала
Belvedere Vienna June 2006 008.jpg|Бельведер къала
Albertina Wien evening.jpg|Альбертина галерея
Sttephanplatz, Graben, Vienna, Austria.jpg|Штефансплац
Austria_Parlament_Athena.jpg|Австрияны [[парламент]]ини мекямыны аллында Афинаны статуясы
Secession Vienna June 2006 006.jpg|Вена сецессионну мекямы
Wiener Riesenrad dsc02961.jpg|Пратер джамагъат паркда
T-mobil center wien.jpg|Модерн Вена
Vienna International Centre.jpg|[[БМО]]-ну мекямлары
Karlskirche Wien.jpg|Сыйлы Карлны клисасы
&lt;/gallery&gt;

== Къарнаш шахарла ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent; width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Serbia}} [[Белград]], [[Сербия]]
* {{flagicon|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Маджар]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref&gt;{{cite web  |author= |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |pages= |page= |date=2005-05-04 |accessdate=2008-08-29}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]]&lt;ref name=&quot;Zagreb Twinning&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{байракъ|Тунис}} [[Тунис (шахар)]], [[Тунис]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]], [[Словения]]
* {{flagicon|Russia}} [[Москва]], [[Россия]]
* {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]]
* {{байракъ|Чехия}} [[Брно]], [[Чехия]]&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno - Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006-2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Иран}} [[Тебриз]], [[Иран]]&lt;ref name=&quot;Tabriz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230514050127/http://www.shahryarnews.com/news1/tabid/53/articleType/ArticleView/articleId/1336/--------------------.aspx Agreement between Vienna and Tabriz Municipality ''in '']''[[Persian language|Farsi]]''&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Тюрк}} [[Стамбул]], [[Тюрк]]
|}

«Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери:
* {{flagicon|Serbia}} [[Ниш]], [[Сербия]]

Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны {{байракъ|Япония}} [[Япония]]да къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды:
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Альзергрунд]] бла [[Такаразука]] ([[:en:Takarazuka, Hyogo|en]]), [[Префектура Хёго|Хёго]] (1994 джылдан бери)
* [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] бла [[Тайто]] ([[:en:Taito, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1989 джылдан бери)
* [[Дёблинг]] бла [[Сетагая]] ([[:en:Setagaya, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1985 джылдан бери)
* [[Донауштадт]] бла [[Аракава (энчи район)|Аракава]] ([[:en:Arakawa, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1996 джылдан бери)
||
* [[Майдлинг]] бла [[Гифу (шахар)|Гифу]] ([[:en:Gifu, Gifu|en]]), [[Гифу префектура|Гифу]] (1992 джылдан бери)
* [[Флоридсдорф]] бла [[Катсушика]] ([[:en:Katsushika, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1987 джылдан бери)
* [[Хернальс]] бла [[Фукху]] ([[:en:Fuchu, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1992 джылдан бери)
* [[Хитцинг]] бла [[Хабикино]] ([[:en:Habikino, Osaka|en]]), [[Осака префектура|Осака]] (1995 джылдан бери)
|}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20110509045339/http://xn----7sbbgbss7bwjl2n.com/ Венаны юсюнден орус тилде сайт] {{ref-ru}}
* [http://www.wien.gv.at/english/ Венаны сайты] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-tr}} {{ref-sh}}
* [http://www.avstrija.at/erholung-1.html Венаны белгили джерлери]
* [https://web.archive.org/web/20101120225052/http://www.viennaexpert.com/ Венаны юсюнден орус тилде информация] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20091003231412/http://www.transday.ru/obzor/transportofworld/12010-transport-veny.html Венаны транспорту] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20081121010633/http://www.your-friend.info/vienna/map.html Ингилиз тилде информация] {{ref-en}}


{{Европаны ара шахарлары}}
{{refs}}
{{викигёзен|Vienna}}
{{иги статья}}

[[Категория:Шахарла]]</text>
      <sha1>6mvad7yemp0ji6jfeozmtwwknx2e29e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126823</id>
      <parentid>126822</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28028" sha1="ggkowhrx8iez50y91gviqsjh9ra4gnj" xml:space="preserve">{{магъанала}}
{{Джерлешим
|аты                           =Вена
|ориг. аты                     ={{lang-de|Wien}}
|фото                          =Collage von Wien.jpg
|фотону ачыкълау               =
|байракъ                       =Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg
|герб                          =Wien 3 Wappen.svg
|гербини юсюнден статья        =Герб
|байрагъыны юсюнден статья     =Байракъ
|тенгизден мийиклик            =151—542
|кърал                         =Австрия
|сагъат бёлге                  =[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] джай
|баш.къошакъ.параметр          =Шахар статус
|баш.параметрни.ачыкълау       =881 джылдан бери
|тюб.къошакъ.параметр          =
|тюб.параметрни.ачыкълау       =
|къошакъ.параметр#3            =
|параметрни.ачыкълау#3         =
|къошакъ.параметр#4            =
|параметрни.ачыкълау#4         =
|админ.бёлюннгени              =23 округ
|карта                         =
|картаны ёлчеми                =
|loc-map                       =
 |lat_deg= 48|lat_min= 13|lat_sec=
 |lon_deg= 16|lon_min= 22|lon_sec=24
 |CoordAddon              = type:city(1631000)_region:AT
 |CoordScale              = 
|къралны картасыны ёлчеми      =
|майдан                        =414,87
|халкъ                         =2 028 289
|басыннганы                    =4502,88
|агломерация                   =2 890 577
|миллет къурам                 =
|дин къурам                    =
|статус                        =[[Ара шахар]]
|башчы                         =[[Хойпль, Михаэль|Михаэль Людвиг]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wien.orf.at/news/stories/2914606/|title=Ludwig elected mayor|date=24 May 2018|publisher=[[ORF (broadcaster)|ORF]]}}&lt;/ref&gt;
|web                           =www.wien.gv.at/
|телефон                       =+43 1
|почта                         =1010—1239, 1400, 1450
|автомобиль код                =W
|статистика.къошакъ.параметр   =
|статистика.параметр.ачыкълау  = 
|саналгъан джыл=2025|Commons категория=Vienna}}

'''Ве́на''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona}}, {{lang-sh|Беч/Beč}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-en|Vienna}}&lt;ref&gt;See also [[:en:Names of European cities in different languages: U–Z|Names of European cities in different languages: U—Z]]&lt;/ref&gt;) — [[Австрия]]ны федерал [[ара шахар]]ыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — [[Тёбен Австрия]] бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны {{s|1,84 млн}} чакълы бир бола кетеди ([[2016]]); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, [[Европа Бирлик]]ни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.

Вена, [[Нью-Йорк]] бла [[Женева]]дан сора, [[БМО]]-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. ''[[Вена халкъла арасы аралыкъ]]да'' кёб тюрлю [[халкъла арасы организация]]ла орналыбды.

Кёб джюзджыллыкъланы Вена, [[Габсбургла]]ны резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге [[Сыйлы Рим империя]]ны ара шахары. [[1910 джыл]]гъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.

== Географиясы ==

Венаны майданы — {{s|415 км²}}. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады.
Шахарны майданы былай юлешинеди:
 {|
  | Юйле къурулгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 11,3 %
  |-
  | Джолла
  | align=&quot;right&quot; | 11,1 %
  |-
  | Темир джолла алгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 2,2 %
  |-
  | Паркла
  | align=&quot;right&quot; | 28,4 %
  |-
  | Суу майданла
  | align=&quot;right&quot; | 4,6 %
  |-
  | Джюзюм бачхала
  | align=&quot;right&quot; | 1,7 %
  |-
  | Чегетле
  | align=&quot;right&quot; | 16,6 %
  |-
  | Эл мюлк джерле
  | align=&quot;right&quot; | 15,8 %
  |-
  | Башха
  | align=&quot;right&quot; | 8,3 %
  |}

=== Орналгъаны ===
Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, [[Альпла]]ны этеклеринде, [[Дунай]] сууну джагъасында, [[Словакия]] бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла [[Дунай]] суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер [[Германскогель]] деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — [[Эслинг]]деди (155 м). Шахарны тёгерегинде [[Вена чегет]] джайылыбды&lt;ref&gt;Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.&lt;/ref&gt;.

География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла {{ангылатыу|илишкилени|орус. отношения}} айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, [[1989 джыл]] «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн [[Словакия]]ны ара шахары [[Братислава]]дан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды.

Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. [[Рим имприя]]ны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ''ич шахар'' атны джюрютеди ({{lang-de|Innere Stadt}}), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. [[Рингштрассе|Ринг]], тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи [[1857 джыл]] башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан [[Гюртель]], [[1890 джыл]] къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла {{ангылатыу|чиркъауланы|орус. Церкви|}} джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны [[1923]]-[[1945 джыл]]лада ишчилеге [[социализм|социалистле]] ишлегендиле&lt;ref&gt;Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 67.&lt;/ref&gt;.
=== Административ юлешиниую ===
[[Файл:Wien districts with numbers.png|thumb|Венаны административ юлешиниую]]
Вена 23 районнга юлешинибди:
1. [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] ({{lang-de2|Innere Stadt}}) 2. [[Леопольдштадт]] ({{lang-de2|Leopoldstadt}}) 3. [[Ландштрассе]] ({{lang-de2|Landstraße}}) 4. [[Виден (Вена)|Виден]] ({{lang-de2|Wieden}}) 5. [[Маргаретен]] ({{lang-de2|Margareten}}) 6. [[Мариахильф]] ({{lang-de2|Mariahilf}}) 7. [[Нойбау]] ({{lang-de2|Neubau}}) 8. [[Йозефштадт]] ({{lang-de2|Josefstadt}}) 9. [[Альзергрунд]] ({{lang-de2|Alsergrund}}) 10. [[Фаворитен]] ({{lang-de2|Favoriten}}) 11. [[Зиммеринг]] ({{lang-de2|Simmering}}) 12. [[Майдлинг]] ({{lang-de2|Meidling}}) 13. [[Хитцинг]] ({{lang-de2|Hietzing}}) 14. [[Пенцинг (Вена)|Пенцинг]] ({{lang-de2|Penzing}}) 15. [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]] ({{lang-de2|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. [[Оттакринг]] ({{lang-de2|Ottakring}}) 17. [[Хернальс]] ({{lang-de2|Hernals}}) 18. [[Вэринг]] ({{lang-de2|Währing}}) 19. [[Дёблинг]] ({{lang-de2|Döbling}}) 20. [[Бригиттенау]] ({{lang-de2|Brigittenau}}) 21. [[Флоридсдорф]] ({{lang-de2|Floridsdorf}}) 22. [[Донауштадт]] ({{lang-de2|Donaustadt}}) 23. [[Лизинг (Вена)|Лизинг]] ({{lang-de2|Liesing}})

=== Климаты ===
''Къышы'': хауаны орта температурасы −1,5&amp;nbsp;°C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.&lt;br /&gt;
''Джайы'': орта температура +20° С чакълы бирди.
Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады.

== Тарихи ==
[[Файл:Wien - Neue Hofburg.JPG|left|250px|thumb|Габсбургланы къалалары]]
[[Файл:Vienna.jpg|left|250px|thumb|[[Табигъат билимлени музейи (Вена)|Венадагъы табийгъат билимлени музейи]]]]
[[Файл:Wien Stephansdom.jpg|thumb|200px|[[Сыйлы Стефанны Собору]]]]
[[Файл:Wien Burgtheater um 1900.jpg|thumb|200px|Вена 1900 джылда]]

Аллындан Вена, ''Вен'' (Wien) атлы [[кельтле|кельт]] джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде ''Ведуния'' (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100404154321/http://www.wien.gv.at/english/history/ Венаны официал сайты, тарих]&lt;/ref&gt;, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» [[Рим легион|легион]] кючлеб, [[Рим империя]]ны [[форпост]]у этедиле. Ол шимлдагъы герман {{ангылатыу|ючюрледен|Орус. племена}} къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, ''[[Виндобона]]'' (Vindobona) неда ''Виндомина'' атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды.

Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл [[Рупрехтскирхе]] къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере ''Вениа'' (Wenia) ат бла сагъынылады. [[Славянла]] бла [[маджарла]]ны талай чабыуулларындан къутулуб [[X ёмюр]]ге Вена белгили саудюгер шахар болады.
[[Файл:Vienna-Red-Army-Monument-7089.jpg|left|250px|thumb|Совет аскерге монумент (1945)]]
[[XII ёмюр]]ню арасына Вена австриячы герцогла [[Бабенбергле]]ни резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. [[1278 джыл]]да Вена [[Габсбургла]]ны династияларыны резиденциясы болады. 

[[1529 джыл]] Венаны [[тюрк]]люле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, [[Осман империя]]ны [[Европа]]да экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады.

[[1679 джыл]]да Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина [[1713 джылда]] келеди. [[Сыйлы Стефанны Собору]]ну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды.

[[XVI ёмюр]]ден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады.

XVIII—[[XX ёмюр]]ню аллында Вена — дуния [[культура]]ны, артыкъсыз да [[музыка]] культураны аралыгъыды.

[[1805]] эм [[1809 джыл]]лада Венагъа [[I Наполеон Бонапарт|Наполеонну]] аскерлери киредиле. [[1814 джыл]]да шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили [[Вена конгресс]] ётгенди.

ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а [[Биринчи дуния къазауат|Европадагъы къазауатда]] [[Австрия-Маджар]] кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди.

[[Биринчи дуния къазуат]] Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. [[1928 джыл]] Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. [[1934 джыл]] джангы аякъланыу башланады.

1934 джыл властха келген [[австрофашизм]] режим, къралны [[суверенитет|эркинлигин]] сакълаялмайды, [[1938 джыл]]ны [[11-чи март]]ыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («[[аншлюс]]»).

[[1945 джыл]]ны 13-чю апрелинде [[Вена операция]]ны эсебинде Вена, [[Совет аскер]] бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: [[СССР|совет]], [[АБШ|американ]], [[ингилиз]] эм [[Франция|француз]] зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. [[Карл Реннер]], кёзюулю [[правительство]] къуруб, [[Германия]]дан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан [[1955 джыл]], Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди.

== {{ангылатыу|Улоу|Транспорт}} ==
Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында [[Вена метрополитен (U-bahn)]] бла [[Вена S-Bahn]] бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. [[Автобан]]ла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: [[Венаны Къыбыла вокзалы|Къыбыла]], [[Венаны Шимал вокзалы|Шимал]], [[Венаны Кюнбатыш вокзалы|Кюнбатыш]] эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. [[Вена халкъла арасы аэропорт]] «Швехат» [[Европа бирлик]]ни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. [[2005 джыл]] Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди.
Вена суу порт, [[Дунай суу]]да ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди.

== Культура, белгили джерле ==
Венада [[БМО]]-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. [[Вена кърал опера|Вена опера]] — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — [[Хундертвассер, Фриденсрайх|Хундертвассер]] архитекторны шедевриди. [[Хофбург]] — [[Сыйылы Рим империя]]ны императорларыны резиденциясыды.

Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды. 

=== Илму учреждениеле бла университетле ===
[[Файл:Vienna University of Technology 6.2008.jpg|thumb|210px|Вена техника университет]]
[[Файл:AkadBildKWien.jpg|thumb|210px|Суратлау санатланы академиясы]]
* [[Экономика тинтиулени Австрий институту]]
* [[Халкъла арасы экономика илишкилени Вена институту]]
* [[Вена университет]]&lt;ref&gt;[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]&lt;/ref&gt;
* [[Вена техника университет]]&lt;ref&gt;[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]&lt;/ref&gt;
* [[Вена экономика университет]]
* Агрикультура университет 
* [[Вена медицина университет]]
* [[Суратлау санатланы академиясы (Вена)]]
* Хайырланнган санатланы университети
* [[Музыка бла джырлау санатны вена университети]]
* Ветеринар медицинаны университети
Энчи университетле:&lt;br /&gt;
* [[Webster Университет]]
* MODUL университет&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100613011116/http://www.studyaustria.ru/universitety/universitet-modul MODUL Universität]&lt;/ref&gt;
* Зигмунд Фрeйдни университети

== Инсанла ==
Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: [[Моцарт, Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Бетховен, Людвиг ван|Людвиг ван Бетховен]], [[Шуберт, Франц|Франц Шуберт]], [[Иоганн Штраус]] эмда башха белгили композиторла, джазыучу — [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]], физик — [[Шрёдингер, Эрвин|Эрвин Шрёдингер]], табигъат сынаучу — [[Мендель, Грегор|Грегор Мендель]], психоанализни къурагъан — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]], индивидуал психологияны системасын къурагъан — [[Альфред Адлер]], психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — [[Виктор Франкл]] (Венагъа, ''психоанализни ара шахары'' дерге боллукъду), юрист эмда политик — [[Жак, Генрих|Генрих Жак]] эмда кёб башха илму бла культура ишчи.

Венаны кёк джакъчысына [[Хофбауэр, Клеменс Мария|Хофбауэр Клеменс Мария]] саналады.

== Архитектура эсгертмеле эмда башха мекямла ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|Шёнбрунн къала
Belvedere Vienna June 2006 008.jpg|Бельведер къала
Albertina Wien evening.jpg|Альбертина галерея
Sttephanplatz, Graben, Vienna, Austria.jpg|Штефансплац
Austria_Parlament_Athena.jpg|Австрияны [[парламент]]ини мекямыны аллында Афинаны статуясы
Secession Vienna June 2006 006.jpg|Вена сецессионну мекямы
Wiener Riesenrad dsc02961.jpg|Пратер джамагъат паркда
T-mobil center wien.jpg|Модерн Вена
Vienna International Centre.jpg|[[БМО]]-ну мекямлары
Karlskirche Wien.jpg|Сыйлы Карлны клисасы
&lt;/gallery&gt;

== Къарнаш шахарла ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent; width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Serbia}} [[Белград]], [[Сербия]]
* {{flagicon|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Маджар]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref&gt;{{cite web  |author= |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |pages= |page= |date=2005-05-04 |accessdate=2008-08-29}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]]&lt;ref name=&quot;Zagreb Twinning&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{байракъ|Тунис}} [[Тунис (шахар)]], [[Тунис]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]], [[Словения]]
* {{flagicon|Russia}} [[Москва]], [[Россия]]
* {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]]
* {{байракъ|Чехия}} [[Брно]], [[Чехия]]&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno - Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006-2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Иран}} [[Тебриз]], [[Иран]]&lt;ref name=&quot;Tabriz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230514050127/http://www.shahryarnews.com/news1/tabid/53/articleType/ArticleView/articleId/1336/--------------------.aspx Agreement between Vienna and Tabriz Municipality ''in '']''[[Persian language|Farsi]]''&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Тюрк}} [[Стамбул]], [[Тюрк]]
|}

«Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери:
* {{flagicon|Serbia}} [[Ниш]], [[Сербия]]

Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны {{байракъ|Япония}} [[Япония]]да къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды:
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Альзергрунд]] бла [[Такаразука]] ([[:en:Takarazuka, Hyogo|en]]), [[Префектура Хёго|Хёго]] (1994 джылдан бери)
* [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] бла [[Тайто]] ([[:en:Taito, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1989 джылдан бери)
* [[Дёблинг]] бла [[Сетагая]] ([[:en:Setagaya, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1985 джылдан бери)
* [[Донауштадт]] бла [[Аракава (энчи район)|Аракава]] ([[:en:Arakawa, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1996 джылдан бери)
||
* [[Майдлинг]] бла [[Гифу (шахар)|Гифу]] ([[:en:Gifu, Gifu|en]]), [[Гифу префектура|Гифу]] (1992 джылдан бери)
* [[Флоридсдорф]] бла [[Катсушика]] ([[:en:Katsushika, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1987 джылдан бери)
* [[Хернальс]] бла [[Фукху]] ([[:en:Fuchu, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1992 джылдан бери)
* [[Хитцинг]] бла [[Хабикино]] ([[:en:Habikino, Osaka|en]]), [[Осака префектура|Осака]] (1995 джылдан бери)
|}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20110509045339/http://xn----7sbbgbss7bwjl2n.com/ Венаны юсюнден орус тилде сайт] {{ref-ru}}
* [http://www.wien.gv.at/english/ Венаны сайты] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-tr}} {{ref-sh}}
* [http://www.avstrija.at/erholung-1.html Венаны белгили джерлери]
* [https://web.archive.org/web/20101120225052/http://www.viennaexpert.com/ Венаны юсюнден орус тилде информация] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20091003231412/http://www.transday.ru/obzor/transportofworld/12010-transport-veny.html Венаны транспорту] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20081121010633/http://www.your-friend.info/vienna/map.html Ингилиз тилде информация] {{ref-en}}


{{Европаны ара шахарлары}}
{{refs}}
{{викигёзен|Vienna}}
{{иги статья}}

[[Категория:Шахарла]]</text>
      <sha1>ggkowhrx8iez50y91gviqsjh9ra4gnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126824</id>
      <parentid>126823</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джибериуле */</comment>
      <origin>126824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28121" sha1="gy64syyks8dvdyvtcxmuqbmhnc49apt" xml:space="preserve">{{магъанала}}
{{Джерлешим
|аты                           =Вена
|ориг. аты                     ={{lang-de|Wien}}
|фото                          =Collage von Wien.jpg
|фотону ачыкълау               =
|байракъ                       =Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg
|герб                          =Wien 3 Wappen.svg
|гербини юсюнден статья        =Герб
|байрагъыны юсюнден статья     =Байракъ
|тенгизден мийиклик            =151—542
|кърал                         =Австрия
|сагъат бёлге                  =[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] джай
|баш.къошакъ.параметр          =Шахар статус
|баш.параметрни.ачыкълау       =881 джылдан бери
|тюб.къошакъ.параметр          =
|тюб.параметрни.ачыкълау       =
|къошакъ.параметр#3            =
|параметрни.ачыкълау#3         =
|къошакъ.параметр#4            =
|параметрни.ачыкълау#4         =
|админ.бёлюннгени              =23 округ
|карта                         =
|картаны ёлчеми                =
|loc-map                       =
 |lat_deg= 48|lat_min= 13|lat_sec=
 |lon_deg= 16|lon_min= 22|lon_sec=24
 |CoordAddon              = type:city(1631000)_region:AT
 |CoordScale              = 
|къралны картасыны ёлчеми      =
|майдан                        =414,87
|халкъ                         =2 028 289
|басыннганы                    =4502,88
|агломерация                   =2 890 577
|миллет къурам                 =
|дин къурам                    =
|статус                        =[[Ара шахар]]
|башчы                         =[[Хойпль, Михаэль|Михаэль Людвиг]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wien.orf.at/news/stories/2914606/|title=Ludwig elected mayor|date=24 May 2018|publisher=[[ORF (broadcaster)|ORF]]}}&lt;/ref&gt;
|web                           =www.wien.gv.at/
|телефон                       =+43 1
|почта                         =1010—1239, 1400, 1450
|автомобиль код                =W
|статистика.къошакъ.параметр   =
|статистика.параметр.ачыкълау  = 
|саналгъан джыл=2025|Commons категория=Vienna}}

'''Ве́на''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona}}, {{lang-sh|Беч/Beč}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-en|Vienna}}&lt;ref&gt;See also [[:en:Names of European cities in different languages: U–Z|Names of European cities in different languages: U—Z]]&lt;/ref&gt;) — [[Австрия]]ны федерал [[ара шахар]]ыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — [[Тёбен Австрия]] бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны {{s|1,84 млн}} чакълы бир бола кетеди ([[2016]]); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, [[Европа Бирлик]]ни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.

Вена, [[Нью-Йорк]] бла [[Женева]]дан сора, [[БМО]]-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. ''[[Вена халкъла арасы аралыкъ]]да'' кёб тюрлю [[халкъла арасы организация]]ла орналыбды.

Кёб джюзджыллыкъланы Вена, [[Габсбургла]]ны резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге [[Сыйлы Рим империя]]ны ара шахары. [[1910 джыл]]гъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.

== Географиясы ==

Венаны майданы — {{s|415 км²}}. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады.
Шахарны майданы былай юлешинеди:
 {|
  | Юйле къурулгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 11,3 %
  |-
  | Джолла
  | align=&quot;right&quot; | 11,1 %
  |-
  | Темир джолла алгъан джерле
  | align=&quot;right&quot; | 2,2 %
  |-
  | Паркла
  | align=&quot;right&quot; | 28,4 %
  |-
  | Суу майданла
  | align=&quot;right&quot; | 4,6 %
  |-
  | Джюзюм бачхала
  | align=&quot;right&quot; | 1,7 %
  |-
  | Чегетле
  | align=&quot;right&quot; | 16,6 %
  |-
  | Эл мюлк джерле
  | align=&quot;right&quot; | 15,8 %
  |-
  | Башха
  | align=&quot;right&quot; | 8,3 %
  |}

=== Орналгъаны ===
Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, [[Альпла]]ны этеклеринде, [[Дунай]] сууну джагъасында, [[Словакия]] бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла [[Дунай]] суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер [[Германскогель]] деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — [[Эслинг]]деди (155 м). Шахарны тёгерегинде [[Вена чегет]] джайылыбды&lt;ref&gt;Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.&lt;/ref&gt;.

География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла {{ангылатыу|илишкилени|орус. отношения}} айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, [[1989 джыл]] «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн [[Словакия]]ны ара шахары [[Братислава]]дан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды.

Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. [[Рим имприя]]ны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ''ич шахар'' атны джюрютеди ({{lang-de|Innere Stadt}}), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. [[Рингштрассе|Ринг]], тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи [[1857 джыл]] башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан [[Гюртель]], [[1890 джыл]] къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла {{ангылатыу|чиркъауланы|орус. Церкви|}} джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны [[1923]]-[[1945 джыл]]лада ишчилеге [[социализм|социалистле]] ишлегендиле&lt;ref&gt;Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 67.&lt;/ref&gt;.
=== Административ юлешиниую ===
[[Файл:Wien districts with numbers.png|thumb|Венаны административ юлешиниую]]
Вена 23 районнга юлешинибди:
1. [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] ({{lang-de2|Innere Stadt}}) 2. [[Леопольдштадт]] ({{lang-de2|Leopoldstadt}}) 3. [[Ландштрассе]] ({{lang-de2|Landstraße}}) 4. [[Виден (Вена)|Виден]] ({{lang-de2|Wieden}}) 5. [[Маргаретен]] ({{lang-de2|Margareten}}) 6. [[Мариахильф]] ({{lang-de2|Mariahilf}}) 7. [[Нойбау]] ({{lang-de2|Neubau}}) 8. [[Йозефштадт]] ({{lang-de2|Josefstadt}}) 9. [[Альзергрунд]] ({{lang-de2|Alsergrund}}) 10. [[Фаворитен]] ({{lang-de2|Favoriten}}) 11. [[Зиммеринг]] ({{lang-de2|Simmering}}) 12. [[Майдлинг]] ({{lang-de2|Meidling}}) 13. [[Хитцинг]] ({{lang-de2|Hietzing}}) 14. [[Пенцинг (Вена)|Пенцинг]] ({{lang-de2|Penzing}}) 15. [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]] ({{lang-de2|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. [[Оттакринг]] ({{lang-de2|Ottakring}}) 17. [[Хернальс]] ({{lang-de2|Hernals}}) 18. [[Вэринг]] ({{lang-de2|Währing}}) 19. [[Дёблинг]] ({{lang-de2|Döbling}}) 20. [[Бригиттенау]] ({{lang-de2|Brigittenau}}) 21. [[Флоридсдорф]] ({{lang-de2|Floridsdorf}}) 22. [[Донауштадт]] ({{lang-de2|Donaustadt}}) 23. [[Лизинг (Вена)|Лизинг]] ({{lang-de2|Liesing}})

=== Климаты ===
''Къышы'': хауаны орта температурасы −1,5&amp;nbsp;°C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.&lt;br /&gt;
''Джайы'': орта температура +20° С чакълы бирди.
Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады.

== Тарихи ==
[[Файл:Wien - Neue Hofburg.JPG|left|250px|thumb|Габсбургланы къалалары]]
[[Файл:Vienna.jpg|left|250px|thumb|[[Табигъат билимлени музейи (Вена)|Венадагъы табийгъат билимлени музейи]]]]
[[Файл:Wien Stephansdom.jpg|thumb|200px|[[Сыйлы Стефанны Собору]]]]
[[Файл:Wien Burgtheater um 1900.jpg|thumb|200px|Вена 1900 джылда]]

Аллындан Вена, ''Вен'' (Wien) атлы [[кельтле|кельт]] джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде ''Ведуния'' (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100404154321/http://www.wien.gv.at/english/history/ Венаны официал сайты, тарих]&lt;/ref&gt;, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» [[Рим легион|легион]] кючлеб, [[Рим империя]]ны [[форпост]]у этедиле. Ол шимлдагъы герман {{ангылатыу|ючюрледен|Орус. племена}} къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, ''[[Виндобона]]'' (Vindobona) неда ''Виндомина'' атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды.

Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл [[Рупрехтскирхе]] къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере ''Вениа'' (Wenia) ат бла сагъынылады. [[Славянла]] бла [[маджарла]]ны талай чабыуулларындан къутулуб [[X ёмюр]]ге Вена белгили саудюгер шахар болады.
[[Файл:Vienna-Red-Army-Monument-7089.jpg|left|250px|thumb|Совет аскерге монумент (1945)]]
[[XII ёмюр]]ню арасына Вена австриячы герцогла [[Бабенбергле]]ни резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. [[1278 джыл]]да Вена [[Габсбургла]]ны династияларыны резиденциясы болады. 

[[1529 джыл]] Венаны [[тюрк]]люле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, [[Осман империя]]ны [[Европа]]да экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады.

[[1679 джыл]]да Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина [[1713 джылда]] келеди. [[Сыйлы Стефанны Собору]]ну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды.

[[XVI ёмюр]]ден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады.

XVIII—[[XX ёмюр]]ню аллында Вена — дуния [[культура]]ны, артыкъсыз да [[музыка]] культураны аралыгъыды.

[[1805]] эм [[1809 джыл]]лада Венагъа [[I Наполеон Бонапарт|Наполеонну]] аскерлери киредиле. [[1814 джыл]]да шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили [[Вена конгресс]] ётгенди.

ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а [[Биринчи дуния къазауат|Европадагъы къазауатда]] [[Австрия-Маджар]] кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди.

[[Биринчи дуния къазуат]] Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. [[1928 джыл]] Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. [[1934 джыл]] джангы аякъланыу башланады.

1934 джыл властха келген [[австрофашизм]] режим, къралны [[суверенитет|эркинлигин]] сакълаялмайды, [[1938 джыл]]ны [[11-чи март]]ыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («[[аншлюс]]»).

[[1945 джыл]]ны 13-чю апрелинде [[Вена операция]]ны эсебинде Вена, [[Совет аскер]] бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: [[СССР|совет]], [[АБШ|американ]], [[ингилиз]] эм [[Франция|француз]] зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. [[Карл Реннер]], кёзюулю [[правительство]] къуруб, [[Германия]]дан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан [[1955 джыл]], Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди.

== {{ангылатыу|Улоу|Транспорт}} ==
Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында [[Вена метрополитен (U-bahn)]] бла [[Вена S-Bahn]] бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. [[Автобан]]ла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: [[Венаны Къыбыла вокзалы|Къыбыла]], [[Венаны Шимал вокзалы|Шимал]], [[Венаны Кюнбатыш вокзалы|Кюнбатыш]] эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. [[Вена халкъла арасы аэропорт]] «Швехат» [[Европа бирлик]]ни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. [[2005 джыл]] Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди.
Вена суу порт, [[Дунай суу]]да ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди.

== Культура, белгили джерле ==
Венада [[БМО]]-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. [[Вена кърал опера|Вена опера]] — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — [[Хундертвассер, Фриденсрайх|Хундертвассер]] архитекторны шедевриди. [[Хофбург]] — [[Сыйылы Рим империя]]ны императорларыны резиденциясыды.

Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды. 

=== Илму учреждениеле бла университетле ===
[[Файл:Vienna University of Technology 6.2008.jpg|thumb|210px|Вена техника университет]]
[[Файл:AkadBildKWien.jpg|thumb|210px|Суратлау санатланы академиясы]]
* [[Экономика тинтиулени Австрий институту]]
* [[Халкъла арасы экономика илишкилени Вена институту]]
* [[Вена университет]]&lt;ref&gt;[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]&lt;/ref&gt;
* [[Вена техника университет]]&lt;ref&gt;[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]&lt;/ref&gt;
* [[Вена экономика университет]]
* Агрикультура университет 
* [[Вена медицина университет]]
* [[Суратлау санатланы академиясы (Вена)]]
* Хайырланнган санатланы университети
* [[Музыка бла джырлау санатны вена университети]]
* Ветеринар медицинаны университети
Энчи университетле:&lt;br /&gt;
* [[Webster Университет]]
* MODUL университет&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100613011116/http://www.studyaustria.ru/universitety/universitet-modul MODUL Universität]&lt;/ref&gt;
* Зигмунд Фрeйдни университети

== Инсанла ==
Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: [[Моцарт, Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Бетховен, Людвиг ван|Людвиг ван Бетховен]], [[Шуберт, Франц|Франц Шуберт]], [[Иоганн Штраус]] эмда башха белгили композиторла, джазыучу — [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]], физик — [[Шрёдингер, Эрвин|Эрвин Шрёдингер]], табигъат сынаучу — [[Мендель, Грегор|Грегор Мендель]], психоанализни къурагъан — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]], индивидуал психологияны системасын къурагъан — [[Альфред Адлер]], психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — [[Виктор Франкл]] (Венагъа, ''психоанализни ара шахары'' дерге боллукъду), юрист эмда политик — [[Жак, Генрих|Генрих Жак]] эмда кёб башха илму бла культура ишчи.

Венаны кёк джакъчысына [[Хофбауэр, Клеменс Мария|Хофбауэр Клеменс Мария]] саналады.

== Архитектура эсгертмеле эмда башха мекямла ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|Шёнбрунн къала
Belvedere Vienna June 2006 008.jpg|Бельведер къала
Albertina Wien evening.jpg|Альбертина галерея
Sttephanplatz, Graben, Vienna, Austria.jpg|Штефансплац
Austria_Parlament_Athena.jpg|Австрияны [[парламент]]ини мекямыны аллында Афинаны статуясы
Secession Vienna June 2006 006.jpg|Вена сецессионну мекямы
Wiener Riesenrad dsc02961.jpg|Пратер джамагъат паркда
T-mobil center wien.jpg|Модерн Вена
Vienna International Centre.jpg|[[БМО]]-ну мекямлары
Karlskirche Wien.jpg|Сыйлы Карлны клисасы
&lt;/gallery&gt;

== Къарнаш шахарла ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent; width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Serbia}} [[Белград]], [[Сербия]]
* {{flagicon|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Маджар]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref&gt;{{cite web  |author= |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |pages= |page= |date=2005-05-04 |accessdate=2008-08-29}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]]&lt;ref name=&quot;Zagreb Twinning&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{байракъ|Тунис}} [[Тунис (шахар)]], [[Тунис]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]], [[Словения]]
* {{flagicon|Russia}} [[Москва]], [[Россия]]
* {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]]
* {{байракъ|Чехия}} [[Брно]], [[Чехия]]&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno - Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006-2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Иран}} [[Тебриз]], [[Иран]]&lt;ref name=&quot;Tabriz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230514050127/http://www.shahryarnews.com/news1/tabid/53/articleType/ArticleView/articleId/1336/--------------------.aspx Agreement between Vienna and Tabriz Municipality ''in '']''[[Persian language|Farsi]]''&lt;/ref&gt;
* {{байракъ|Тюрк}} [[Стамбул]], [[Тюрк]]
|}

«Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери:
* {{flagicon|Serbia}} [[Ниш]], [[Сербия]]

Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны {{байракъ|Япония}} [[Япония]]да къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды:
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Альзергрунд]] бла [[Такаразука]] ([[:en:Takarazuka, Hyogo|en]]), [[Префектура Хёго|Хёго]] (1994 джылдан бери)
* [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] бла [[Тайто]] ([[:en:Taito, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1989 джылдан бери)
* [[Дёблинг]] бла [[Сетагая]] ([[:en:Setagaya, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1985 джылдан бери)
* [[Донауштадт]] бла [[Аракава (энчи район)|Аракава]] ([[:en:Arakawa, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1996 джылдан бери)
||
* [[Майдлинг]] бла [[Гифу (шахар)|Гифу]] ([[:en:Gifu, Gifu|en]]), [[Гифу префектура|Гифу]] (1992 джылдан бери)
* [[Флоридсдорф]] бла [[Катсушика]] ([[:en:Katsushika, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1987 джылдан бери)
* [[Хернальс]] бла [[Фукху]] ([[:en:Fuchu, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1992 джылдан бери)
* [[Хитцинг]] бла [[Хабикино]] ([[:en:Habikino, Osaka|en]]), [[Осака префектура|Осака]] (1995 джылдан бери)
|}

== Джибериуле ==

* [https://web.archive.org/web/20110509045339/http://xn----7sbbgbss7bwjl2n.com/ Венаны юсюнден орус тилде сайт] {{ref-ru}}
* [http://www.wien.gv.at/english/ Венаны сайты] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-tr}} {{ref-sh}}
* [http://www.avstrija.at/erholung-1.html Венаны белгили джерлери]
* [https://web.archive.org/web/20101120225052/http://www.viennaexpert.com/ Венаны юсюнден орус тилде информация] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20091003231412/http://www.transday.ru/obzor/transportofworld/12010-transport-veny.html Венаны транспорту] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20081121010633/http://www.your-friend.info/vienna/map.html Ингилиз тилде информация] {{ref-en}}


{{Европаны ара шахарлары}}
{{refs}}
{{викигёзен|Vienna}}
{{иги статья}}

[[Категория:Шахарла]]
[[Категория:Австрияны шахарлары]]
[[Категория:Вена]]</text>
      <sha1>gy64syyks8dvdyvtcxmuqbmhnc49apt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Комор айрымканла</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6147</id>
    <revision>
      <id>126816</id>
      <parentid>121820</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="m3ecsp6yt5sz1eph08llyglhobd30d2" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Коморла
| flag alias = Flag of the Comoros.svg
| размер = {{{размер|}}}
}}</text>
      <sha1>m3ecsp6yt5sz1eph08llyglhobd30d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хазар къагъанлыкъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7872</id>
    <revision>
      <id>126874</id>
      <parentid>115393</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>126874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8951" sha1="a6dph6zce8ct3xufr2yn1fair9vk1ge" xml:space="preserve">{{Тарих кърал
|аты              =Хазар къагъанлыкъ
|статус           =
|герб             =Davestar.jpg
|карта            =Chasaren.jpg
|ара шахар        =[[Семендер]], [[Итил (шахар)|Итил]]
|тил              =[[Хазар тил]]
|къуралгъанды     = [[650]]
|къурутулуннганды = [[969]]
|дин              = [[Иудейлик]]
|джер ёлчем       =
|халкъ            =
|дери             =Кюнбатыш-тюрк къагъанлыкъ
|сора             =Къыпчакъ тюз
}}
'''Хазар къагъанлыкъ''', '''Хазария''' ([[650]]—[[969]]) — [[орта ёмюрле]]де [[хазарла]] деген [[тюрк тилле|тюрк тилли]] кёчгюнчю халкъ къурагъан [[кърал]]ды. [[Кюнбатыш-тюрк къагъанлыкъ]]дан айырылгъанды. [[Кавказ|Кавказ аллын]], Тёбен бла Орта [[Итил]]ни бойнун, бусагъатдагъы шимал-кюнбатыш [[Къазахстан]]ны, [[Азау тенгиз]]ни бойнун, [[Кърым]]ны, эмда Кюнчыгъыш Европаны тюзлери бла чегетли тюзлерини территориясын [[Днепр (суу)|Днепр]] суугъа дери контролда тутханды. Къралны аралыгъы алгъа бусагъатдагъы Дагъыстанны тенгиз бойнундагъы кесегинде орналгъанды, кечирек, Итилни аягъы табасына кёчгенди. Башчылыкъ этген элитаны бир кесеги [[иудейлик]] динни алгъанды. Кюнчыгъыш славян тайпаланы бир бёлеги талай заманны хазарлагъа политика бойсунмакълыкъда джашагъанды.

== Тарих ==
{{main|Хазарланы тарихи (хронология)}}

== Адабият ==
* ''Артамонов М. И.'' История хазар. — Л.,1962. 2-е Изд. СПб.,2001. ISBN 5-8114-0377-1
* ''Голб Н., Прицак О.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Chaz_evr_dok_X/index.htm Хазарско-еврейские документы X в.] — М.-Иерусалим, 2000. ISBN 5-93273-126-5
* Заходер Б. Н. [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0100.htm  Каспийский свод сведений о Восточной Европе: Горган и Поволжье] — М.,1962
* ''Кёстлер А. '' [http://www.lib.ru/INPROZ/KESTLER/hazary.txt Тринадцатое колено: Крушение империи хазар и её наследие]. — СПб, 2001. ISBN 5-8071-0076-X [https://web.archive.org/web/20110615123835/http://www.biblebelievers.org.au/13trindx.htm Английский текст]
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/x.htm Коковцов П. К.'' Еврейско-хазарская переписка X века.] — Л.,1932.
* ''Магомедов М. Г.''Образование Хазарского каганата: По материалам археологических исследований и письменным данным. — М.,1983.
* ''Минорский В. Ф.'' [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/red.htm История Ширвана и Дербента]. — М.,1963.
* ''Новосельцев А. П.'' [https://web.archive.org/web/20060927050349/http://history.tuad.nsk.ru/Author/Russ/N/NovoselcevAP/haz/index.html Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа]. — М.,1990.
* ''[[Плетнёва, Светлана Александровна|Плетнева С. А.]] [http://www.russiancity.ru/ybooks/y1.htm '' «Хазары»]. — М.,1976.
* ''[[Москович, Вольф Абрамович|Москович В.]], Петрухин В., Федорчук А.'' Хазары. Khazars. / Сб. статей. Серия Bibliotheca Judaica. Мосты культуры — Гешарим: Москва — Иерусалим, 2005. ISBN 5-93273-196-6
* ''Галкина Е. С.'' [http://krotov.info/history/10/2/galkina.htm Данники Хазарского каганата в письме царя Иосифа] // Сборник Русского исторического общества. Том 10 (158). Россия и Крым. М., 2006. С. 376-390. 
* ''Brook K.A.'' The Jews of Khazaria. 1st edition. — Northvale, NJ: Jason Aronson, 1999.
* ''Dunlop D. M.'' The History of the Jewish Khazars. — Princeton, 1954.
* ''Golden P. B.'' Khazar Studies: A Historic-philological Inquiry into the Origins of the Khazares. Budapest, 1980. V. 1-2.
* ''Ludwig D.'' Struktur und gesellschaft des Chazaren-Reiches im Licht der schriftlichen Quellen. — Berlin, 1982.
* ''Poliak A. N.'' Kazariyaah. Toldot mamlakha yehudit be-Eiropa (Khazaria. The History of a Jewish Kingdom in Europe) (in Hebrew) — Tel Aviv 1944.

== Белгиле ==

{{белгиле|2|height=200}}

== Джибериуле ==

* [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00085/79800.htm?text=Хазарский_каганат Хазарский каганат]{{ref-ru}}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/c/cb/1011446.htm?text=Хазарский_каганат Хазарский каганат]{{ref-ru}}
* [http://www.khazaria.com/ Хазарский информационный центр Кевина А. Брука]{{ref-en}}
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/Rest/rest0600.htm Библиография]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20111003103711/http://www.donnu.edu.ua/hist/archgroup/ru/steppes4/ Степи Европы в эпоху Средневековья Том-4]{{ref-ru}}
* [http://hagahan.virtbox.ru Хронология хазар и соседних народов]{{ref-ru}}
* [http://gumilevica.kulichki.net/articles/dk.html Работы о Хазарии Л. Н. Гумилёва]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20130329000830/http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=215832&amp;IID=215836 Интервью В. Я. Петрухина о хазарах]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20080120012954/http://khorezm.land.ru/russian/kalandas.htm С. П. Толстов Новогодний праздник каландас у хорезмийских христиан]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140317182059/http://khazar.ru/glossary/view/hh-2.html Хазарский информограф. Сайт об истории хазар]{{ref-ru}}
* [http://student.km.ru/ref_show_frame.asp?id=DA06F9382D5045E1B2B2C3A7B6D9907F М. В. Талашов Наследие древних тюрков в хазарии: миф или реальность]{{ref-ru}}
* [http://archaeology.kiev.ua/journal/020300/komar_sukhobokov.htm А. В. Комар, О. В. Сухобоков, Вооружение и военное дело Хазарского каганата]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110324173923/http://annals.xlegio.ru/hazar/small/vi2003_10.htm Щавелев С.П., Славянская дань Хазарии: новые материалы к интерпретации, журнал «Вопросы истории», 2003, № 10]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120111151055/http://annals.xlegio.ru/hazar/small/jakub46.htm Член-корр. АН СССР А. Ю. Якубовский, О русско-хазарских и русско-кавказских отношениях в IX—X вв., Известия АН СССР. Серия истории и философии. № 5, 1946 г.]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120111145510/http://annals.xlegio.ru/hazar/rus_kasp.htm И. Г. Коновалова, Походы русов на Каспий и русско-хазарские отношения, Восточная Европа в исторической ретроспективе. М., 1999]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110324173907/http://annals.xlegio.ru/hazar/small/rbw.htm Князькин И. О., Русско-византийская война 941—944 гг. и Хазария, Хазары. Второй международный коллоквиум. Тезисы. М., 2002.]{{ref-ru}}

{{Тюрк къралла}}

[[Категория:Хазар къагъанлыкъ|*]]
[[Категория:Иудей къралла]]
[[Категория:Къазахстанны тарихи]]
[[Категория:Кагъанлыкъла]]
[[Категория:Азияны тарих къраллары]]
[[Категория:Европаны тарих къраллары]]
[[Категория:Кавказны тарих къраллары]]</text>
      <sha1>a6dph6zce8ct3xufr2yn1fair9vk1ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Буркина-Фасо</title>
    <ns>10</ns>
    <id>9226</id>
    <revision>
      <id>126817</id>
      <parentid>95880</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="7fhzye04tjfxw0ot8mfcciql3h72xct" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Буркина Фасо
| flag alias = Flag of Burkina_Faso.svg
| размер = {{{размер|}}}
}}</text>
      <sha1>7fhzye04tjfxw0ot8mfcciql3h72xct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чикаго</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12551</id>
    <revision>
      <id>126875</id>
      <parentid>124215</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>126875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7288" sha1="1x222rhgldnwqtv3bicha4txx57nqr1" xml:space="preserve">{{Магъанала}}
{{Джерлешим
|аты                           =Чикаго
|ориг. аты                     =Chicago&lt;br /&gt;[[file:Chicago montage.jpg|300px]]
|фото                          =
|байракъ                       = Flag of Chicago, Illinois.svg
|герб                          =Seal of Chicago, Illinois.svg
|тенгизден мийиклик            = 179
|кърал                         =АБШ
|сагъат бёлге                  =[[UTF-6]], &lt;br&gt;
[[UTF-5]] Джай заман
|баш.къошакъ.параметр          =[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]
|баш.параметрни.ачыкълау       ={{Байракъландырыу|Иллинойс}}
|тюб.къошакъ.параметр          =[[Округ (АБШ)|Округу]]
|тюб.параметрни.ачыкълау       =[[Ду-Пейдж (округ)|Ду-Пейдж округ]], [[Кук (Иллинойс, округу)|Кук округ]]
|къошакъ.параметр#3            =
|параметрни.ачыкълау#3         =
|къошакъ.параметр#4            =
|админ.бёлюннгени              =
|карта                         =
|картаны ёлчеми                =
|loc-map                       =
  |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec =
 |lon_dir = W|lon_deg = 87|lon_min = 39|lon_sec =
 |CoordAddon             = type:city(2862244)_region:US
|къралны картасыны ёлчеми      =300
|майдан                        =606,1
|халкъ                         =2 714 856
|саналгъан джыл                =2012
|басыннганы                    =4480
|агломерация                   =9 522 434
|миллет къурам                 =
|дин къурам                    =
|статус                        =
|башчы                         =[[Брэндон Джонсон]]
|web                           =http://cityofchicago.org/
|телефон                       =312, 773, 872
|почта                         =
|автомобиль код                =
|статистика.къошакъ.параметр   =Чам аты
|статистика.параметр.ачыкълау  =Джеллени шахары
|Къуралгъанды=[[1795 джыл]]да|Шахар болгъанды=[[1837 джыл]]да|гербини юсюнден статья=Чикагону мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Чикагону байрагъы|Commons категория=Chicago}}

Чикаго ({{lang-en|Chicago}}, &lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{IPA|[ʃɪˈkɑːgoʊ]}} &lt;small&gt;неда&lt;/small&gt; {{IPA|[ʃɪˈkɔːgoʊ]}}) - [[АБШ]] адам саны бла ючюнчю орунда тургъан шахарыды. Бек уллу темир джол эм мешна тюйюмчек. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркдан]] сора экинчи уллу финанс аралыкъды. [[Иллинойс]] штатда [[Мичиган (кёл)|Мичиган кёлню]] джагъасында орналыпды.
Чикагону адам саны (2012 джылны санаууна кере) 2 695 000 чакълыды ([[Акъ американлыла|акъ американлыланы]] саны 45%). Чикагогъа дагъыда &quot;Экинчи шахар&quot; неда &quot;Джеллени шахары&quot; дейдиле. 

== Тарихи ==
=== XVII—XIX емюрле ===
[[File:Chicago-fire1.jpg|thumb|left|Чикагода уллу ёртенни [[Чикагода уллу ёртен|сураты]]]]
[[File:En-Chicago-CiteSourceWindyCityHistory01.gif|thumb|left|Бу къагъытда Чикагогъа биринчи кере «Джеллени шахары» дегендиле]]
Картагъа Чикаго биринчи кере 1833 джыл 350 адамы болгъан элчикча тюшгенди {{-1|&lt;ref&gt;{{cite web | author= | title= Timeline: Early Chicago History| url= http://www.pbs.org/wgbh/amex/chicago/timeline/index.html| archiveurl= http://www.webcitation.org/5h38n983V| work= Chicago: City of the Century | publisher= WGBH Educational Foundation And Window to the World Communications, Inc.| archivedate= 2009-05-26| date= 2003| accessdate= 2009-05-26}}&lt;/ref&gt;}}. Чикаго деген ат былайда алгъын джашагъан халкъны тилинден алыннганды, ол ''shikaakwa'' деб окъулады, агъач сохан, сарсмакъ деб кёчюрюледи.{{-1|&lt;ref&gt;&quot;Origin of the word Chicago&quot;// ''History of Chicago,'' A.&amp;nbsp;T.&amp;nbsp;Andreas, Chicago (1884) pp 37–38.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swenson, John F. 235–248&quot;&gt;{{Cite journal| author=Swenson, John F. | title = Chicagoua/Chicago: The origin, meaning, and etymology of a place name | journal=Illinois Historical Journal | volume = 84 | issue = 4 | date = Winter 1991 | pages = 235–248 | issn = 0748-8149 | oclc = 25174749 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mcc&quot;&gt;{{cite web|url= http://linguistlist.org/issues/12/12-3157.html|title= &quot;Chicago&quot; Etymology|author=McCafferty, Michael|date=December 21, 2001|publisher=The LINGUIST List |accessdate=2009-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McCafferty|first=Michael|date=Summer 2003|title=A Fresh Look at the Place Name Chicago|journal=Journal of the Illinois State Historical Society|volume=96|issue=2|publisher=Illinois State Historical Society|issn=1522-1067|url= http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3945/is_200307/ai_n9266765/?tag=content;col1|accessdate=2009-10-22}}{{dead link|date=February 2012}}&lt;/ref&gt;}}
1837 джыл Чикаго 'шахар' деген атны алгъанды, юч джылдан адам саны 4 мингнге джетеди. 1856 джылда шахарны башчылыгъы [[АБШ]]-да биринчи ара багуш быргъы система ишлерге оноу этеди &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jonathanriley.net/chicsrc_stuff_that_never_made_it.html#february_14th_1856|title=Chicago Daily Tribune, Thursday Morning, February 14|publisher=Jonathanriley.net|date=|accessdate=2009-05-04|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20130731132811/www.jonathanriley.net/chicsrc_stuff_that_never_made_it.html#february_14th_1856|archivedate=2013-07-31}}&lt;/ref&gt;. Ишни къурамына кёре кирле [[Мичиган (кел)|Мичиганнга]] тегюлюрге керек эдиле. 1871 джыл шахарны иги кесеги уллу отда кюйгенди. Ол шахарны джангыдан ишлерге онг бергенди. Аны бла уа [[АБШ]]-да биринчи эм мийик юйлени ишлеую башланнганды &lt;ref&gt;Bruegmann, Robert (2004—2005). [https://web.archive.org/web/20210505235245/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/181.html Built Environment of the Chicago Region]. ''Encyclopedia of Chicago (online version)''&lt;/ref&gt;.
&lt;div class=&quot;tright&quot; style=&quot;clear:none&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;tright&quot; style=&quot;clear:none&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Иллинойсны шахарлары]]
[[Категория:Чикаго]]</text>
      <sha1>1x222rhgldnwqtv3bicha4txx57nqr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Черногория</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16060</id>
    <revision>
      <id>126846</id>
      <parentid>110449</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T20:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвачы уллу бийлик (1812)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16217</id>
    <revision>
      <id>126873</id>
      <parentid>111270</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>126873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13336" sha1="eryk50rj164gbage01idw7yrk6k6tj1" xml:space="preserve">{{Тарих кърал|аты=Литвачы Уллу бийлик|кеси аты=|статусу=Францияны [[къаранчха кърал]]ы|p1=Эресей империя|flag_p1=Flag of Russia.svg|s1=Эресей империя|flag_s1=Flag of Russia.svg|герб=Wappen-Fürstenzug29 crop.svg|карта=Литовское и Белорусское генерал-губернаторства.png|ачыкълау=Литвачы эм Белорус генерал-губернаторлукъда [[Кюнчыгъыш Европа]]ны картасында (1812)|ара шахар=[[Вильнюс|Вильно]]|тил=[[Орус тил|орус]], [[Белорус тил|белорус]], [[Поляк тил|поляк]], [[Литва тил|литва]], [[чууут тил|идиш]] тилле}}
'''Литвачы генерал-губернаторлукъ''' — [[I Наполеон]] 1812-чи джылны француз-орус къазауатны заманында къурагъан административ-политикалыкъ къуралышды.

== Тарих ==
1812 джылны 16 (28) июнда [[Наполеонну уллу аскери]] [[Вильнюс|Вильнону]] кючлейди. Шахаргъа биринчи болуб, акъ-къызыл-акъ байракъ бла бий [[Радзивилл, Доминик Иероним|Доминик Радзивиллни]] улан полку киреди. Шахарны кючлегенден сора алгъыннгы Литвачы Уллу Бийликни территориясында Наполеон эки генерал-губернаторлукъ къурайды: «Литвачы» эмда «Белорус». [[Литвачы Уллу Бийлик]]ни орнуна салыуун, [[Польша короллукъну]] орнуна салынмагъаныча, Наполеон унамайды. Бу ишлени оноуун император къазаутны бошалыуу бла этер планы болгъанды. Литвачы генерал-губернаторлукъну [[Шляхта|шляхтасына]] поляк аскер-политикалыкъ бирликге - [[Польша Короллукъну Баш конфедерациясы]]на къошулургъа эркинлик берилгенди. Бу бирликни къурамында Литвачы корпусну полклары къуралгъанды. 

== Административ бёлюнюу ==
[[Хогендорп, Дирк ван|Хогендорпну]] Литовачы генерал-губернаторлукъну территориясына [[Вильно губерния|Вильно]], [[Гродно губерния|Гродно]], [[Минск губерния|Минск губернияла]] (ала атларын губерниядан департаментге тюрлендиргендиле) эмда [[Белосток область (Эресей империя)|Белосток область]] киргендиле. Генерал-губернаторлукъну ара шахары Вильно болгъанды.

Белорус генерал-губернаторлукъгъа [[Витебск губерния|Витебск]], [[Могилёв губерния|Могилёв]] и [[Смоленск губерния|Смоленск губернияла]] киргендиле. Ара шахары [[Могилёв]]да болгъанды.

Литвачы генерал-губернаторлукъ эки аскер бёлгеге юлешиннгенди, хар биринде тамада болгъанды. Хар бёлгеде территориялыкъ принцип бла джерли эллиле бла башха къауумладан биришен къатыш дивизия къуралгъанды, аланы къурамында экишер джаяу бригада эмда биришер атлы бригада болгъады.

== Власть органла ==
19-чу июнда (1-чи июлда) [[Хогендорп, Дирк ван|Хогенторпну]] францз администрациясында джерли кеси оноу орган къуралгъанды - [[Литваны болджаллы правительствосу (1812)|Литвачы Уллу Бийликде болджаллы правительствону комиссиясы]]. Болджаллы правительство джети комитетден къуралгъанды, хар комитетни башчысы комиссиягъа киргенледен болады:

* Азыкъны эмда гёзенлен комитети — [[Солтан, Станислав|Станислав Солтан]] (комиссияны председатели)
* Финансланы комитети — [[Прозор, Кароль|Кароль Прозор]]
* Полицияны комитети — [[Сераковский, Юзеф|Юзеф Сераковский]]
* Cюдю комитет — [[Ельский, Франц|Франц Ельский]]
* Аскер комитет — бий [[Сапега, Александр Антоний|Александр Антоний Сапега]]
* Ич ишлени комитети — граф [[Потоцкий, Александр Станислав|Александр Потоцкий]]
* Окъуу комитет — [[Снядецкий, Ян|Ян Снядецкий]]
* Комиссияны секретары — [[Коссаковский, Юзеф Игнатий|Юзеф Игнатий Коссаковский]]
* Литвачы департаментлени генерал-губернатору эмда Вильнону губернатору — [[Хогендорп, Дирк ван|Дирк ван Хогендорп]]

Болджаллы правительствону башчысы болуб литвачы кърал къуллукъчу С. Солтан сайланнганды, алай а ауруучу 
болгъаны себебли, аны къуллугъун Наполеонну генерал-адъютанты  Д. ван Хогендорп тындыргъанды. Имераторчу комиссар болуб [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Л. Биньонну]] салгъандыла, кечирек ол эки кере Францияны тыш ишлерини министри болгъанды. Болджаллы правительствону власты Вильно, Минск, Гродно эмда Белосток департаментлеге джайылгъанды. Витебс эмда Могилёв департаментлени айры администрациялары болгъанды. Бу территорияланы Наполеон, I Александр бла келишиб алыу-бериу болса берир мураты болгъанды&lt;ref&gt;''Кривошапкина И. Е.'' [https://web.archive.org/web/20211128152654/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vital:4019/SOURCE01 Взаимодействие «Великой армии» и её Администрации с местным населением на занятых территориях Россииской империи во врeмя Отечественной войны 1812 года] {{Wayback|url=http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vital:4019/SOURCE01 |date=20211128152654 }} — Томск, 2017 — С. 16—17&lt;/ref&gt;.

== Болджаллы правительствону башчылары ==
* [[Сераковский, Юзеф|Юзеф Сераковский]] (1812-чи джылны 18-чи июлундан)
* [[Солтан, Станислав|Станислав Солтан]] (1812-чи джылны 24-чю августундан)
* [[Хогендорп, Дирк ван|Дирк ван Хогендорп]] (1812-чи джылны сентябрындан)
* [[Солтан, Станислав|Станислав Солтан]] (1812-чи джылны сентябрындан)

== Аскер ==
1812 джылны 5 (17) июлунда Наполеон, генерал-губернатора Хогендорпну департаментлеринден рекрутла бла кеси излеми бла келгенледен беш джаяу полк бла терт атлы полкну къураууну юсюнден декрет чыгъаргъанды. Литвачы копрусну къуралыууна 500 минг [[Француз франк|франк]] айрылгъанды. Корпусну адам саны 14 минг чакълы болгъанды. Литвада, Наполеон дагъыда 3-чю гвардиячы улан полкну къурайды, аны къурамында да 1026 адам болады. 12 (24) августда ЛУБ-ну Болджаллы правительствосуну комиссиясы 5004 адам санында алты егерь батальон къураргъа бегим алгъанды. Литвачы корпус неда &quot;Баш конфедерацияны литвачы аскерлерини корпусу&quot; эки къатыш типли дивизиядан къуралгъандыла. Дивизияла территориялыкъ принципле къуралгъадыла - хар бири кесини аскер бёлгесинде. Бёлгелеге эмда дивизиялагъа литвачы эмда варшавачы генералла башчылыкъ этгендиле. Литвачы корпусну къурауда, алгъын [[Варшава герцоглукъ]]ну аскерин къурауда хайырланнган схема хайырландырылгъанды.

Литвачы корпус бла Варшава герцоглукъну аскерлерини корпусу бирге Баш конфедерацияны Поляк аскерин къурагъандыла, полкла Наполеонну Уллу Аскерини корпусларыны арасында бегитилгендиле.

Бютеулей Литвада 5 джаяу, бир [[егерле|егер]], 4 [[уланла|улан]] полк къуралгъанды, аны тышында жандармерия, полиция, элледе милиция эмда шахарлада мизамны тутаргъа миллет гвардия да болгъанды.

3-чю гвардиячы улан полкну [[Ренье, Жан|Реньени]] башчылыгъында [[7-чи аскер корпус (Уллу аскер)|7-чи француз корпусха]] къошхандыла, 1812-чи джылны октябрында аны орус аскерле [[Слоним]]де къаушатхандыла. 1812-чи джылны декабрында жандармерия, миллет гвардия эмда егерле Вильнону къоруулаугъа къошулгъандыла.

Поляк аскерни 18-чи, 19-чу, 20-чы эмда 22-чи литвачы джаяу аскер полклары 1813-чю джылда [[Модлин]] къаланы джакълагъадыла, 17-чи эмда 19-чу литвачы улан полкла [[Алтынчы коалицияны къазауаты|Германияда  1813-14 джылланы компаниясына]] къошулагъандыла, сёз ючюн [[Гамбург]]ну къоруулауунда.

== Дагъыда къара ==
* [[Литвачы уллу бийлик]]
* [[Литвачы уллу бийлик (1811)]]

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Литература ==
* ''Земцов В. Н.'' [http://elar.uspu.ru/bitstream/uspu/14767/1/vvi-2017-19-07.pdf Литва при Наполеоне: Деятельность временного Правительства Великого княжества Литовского] // Вопросы всеобщей истории, № 19, 2017
* ''Ивашкевич Януш'', Litwa w roku 1812 (Литва в 1812 году), — Варшава, 1912.
* ''[[Кукель, Мариан Влодзимеж|Мариан Кукель]]'', Wojna 1812 roku (Война 1812 года), — Краков, 1937.
* ''[[Рембовский, Александр|Рембовский А.]]'', «Konfederacja Generalna i pospolite ruszenie w roku 1812» (, Biblioteka Warszawska, vol. 1, 1896, fascicle 3, pp. 478—514; vol. 2, 1896, fascicle 1, pp. 67-86.
* ''Владислав Заевский, Józef Wybicki'' Варшава, — 1983.
* [[Тарас, Анатолий Ефимович|Анатолий Тарас]]. 1812 год. Трагедия Беларуси, — Минск, 2018
* http://22pp.ucoz.net/

[[Категория:Тарих къралла]]
[[Категория:Литваны тарихи]]
[[Категория:Белоруссияны тарихи]]
[[Категория:Польшаны тарихи]]
[[Категория:Францияны къаранчха къраллары]]
[[Категория:Сателлит къралла]]</text>
      <sha1>eryk50rj164gbage01idw7yrk6k6tj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марокко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16313</id>
    <revision>
      <id>126815</id>
      <parentid>124879</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="k7dydt3t9y7secp4w63u73bmo2ts90i" xml:space="preserve">{{Кърал|Аты=Марокко|Оригинал аты={{lang-ar|المملكة المغربية}} ''al'-Mamlyákatu l'-Magribíya'' &lt;br&gt; {{lang-ber|ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⴰⵎⵓⵔ ⴰⴽⵓⵛ}} ''Tagldit n Amur Akuc'' &lt;br&gt; {{lang-fr|Royaume Du Maroc}}|Байракъ=Flag of Morocco.svg|Герб=Coat of arms of Morocco.svg|Карта=Morocco (orthographic projection, WS claimed).svg|Байракъгъа_джибериу=Мароккону байрагъы|Гербге_джибериу=Мароккону герби|Ара шахар=[[Рабат]]|Девиз={{lang-ar|الله، الوطن، الملك}}&lt;br&gt;(Allāh, al Watan, al Malik)|Девизни кёчюрмеси=Аллах, Ата джурт, Король|Гимн={{lang-ar|النشيد الشريف}}|Кърал оноуну формасы=Монархия|Эм уллу шахарла=[[Касабланка]], Рабат, [[Марракеш]], [[Фес]], [[Танжер]], [[Агадир]]|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city(580,000)_region:MA-RAB}}|Территория=446,550|Территориясыны орну=57|Суу=0.056|Башчы=[[Мухаммед VI]]|Башчыны постуну аты=Король|Башчыны постуну аты2=[[Марокканы биринчи-министры|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Азиз Аханнуш]]|Официал_тилле=[[араб тил]] и [[бербер тилле]]|Заман бёлюмю=[[UTC+1:00]]&lt;br&gt;[[UTC+0:00]] (Рамадан айда)|Кимден эркинлик=[[Франция|Франциядан]] бла [[Испания|Шпандан]]|Эркинликни датасы=1956 джылны 2 мартда|Джыл=2023|Халкъ=36,828,330|Халкъыны орну=38|Басыннганы=79.0|БИП=118,567 млрд|БИП джылы=2019|БИП орну=58|Адам башына БИП джылы=2019|Адам башына БИП=3332|Адам башына БИП орну=126|ААИ джылы=2019|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''орта'''&lt;/span&gt;|ААИ=0,676|IDH=0,676|ААИ орну=121|Валютасы=[[марокканы дирхамы]] (MAD)|iso3166-1=[[MA]]|Домен=[[.ma]]|Телефон коду=212|Аудио=National Anthem of Morocco.ogg|Гимнни кёчюрмеси=Шерифлени гимни}}

'''Маро́кко''' ([[Араб тил|араб]]. المغرب‎ аль-Магриб, [[Бербер тил|бербер]]. ⴰⵎⵓⵔ ⴰⴽⵓⵛ, [[Француз тил|фр]]. Maroc), официал аты — '''Маро́кко Короллукъ''' ([[Араб тил|араб]]. المملكة المغربية‎ аль-Мамля́кату ль-Магриби́я, [[Бербер тил|бербер]]. ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, [[Француз тил|фр]]. Royaume Du Maroc) — [[Африка|Африканы]] эм шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан кърал. Шималдан [[Джерле арасы тенгиз]] бла кюнбатышдан [[Атлантика океан]] бла джууулады.

[[Ара шахар|Ара шахары]] -  [[Рабат]].

== Белгиле ==
{{Африканы къраллары}}
[[Категория:Марокко]]
[[Категория:Африка]]</text>
      <sha1>k7dydt3t9y7secp4w63u73bmo2ts90i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уругвай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16326</id>
    <revision>
      <id>126860</id>
      <parentid>120477</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3114" sha1="4doe5b9tpfr8tlgichkul4umkzmgala" xml:space="preserve">{{Кърал|Аты=Уругвай|Байракъ=Flag of Uruguay.svg|Герб=Coat of arms of Uruguay.svg|Карта=URY orthographic.svg|Оригинал аты={{lang-es|República Oriental del Uruguay}}|Девиз=Libertad o Muerte|Гимн=Orientales, la Patria o la Tumba|Кърал оноуну формасы=Президент республика|Ара шахар=[[Монтевидео]]|Территория=176 215|Эм уллу шахарла=Монтевидео, [[Мальдонадо (шахар)|Мальдонадо]], [[Сальто (шахар)|Сальто]]|Территориясыны орну=88|Суу=1,5|Башчыны постуну аты=[[Уругвайны президенты|Президент]]|Башчы=[[Яманду Орси]]|Тил=офийциал тил джокъту, де-факто [[уругвай испан тил]]|Башчыны постуну аты2=[[Вице-президент]]|Башчы2=[[Каролина Коссе]]|Эркинликни датасы=25 августа 1825 джылда|Эркинлик=[[Бразилияны империя|Бразилияны империядан]]|Джыл=2021|Халкъ=3 480 883|Халкъыны орну=134|Басыннганы=19,9|БИП джылы=2022|БИП=64,283 млрд доллар|БИП орну=80|Адам башына БИП джылы=2022|Адам башына БИП=18083|Адам башына БИП орну=49|ААИ джылы=2021|IDH=0,82|ААИ=0,82|ААИ орну=57|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бек мийик&lt;/span&gt;|Валютасы=[[уругвайны песо]]|iso3166-1=[[UY]]|Домен=[[.uy]]|Телефон коду=598|Заман бёлюмю=-3|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}}|Аудио=HimnoNacionalUruguay.ogg|Гимнни кёчюрмеси=Кюнчыгъышчила! Ата джурт неда къыбр|Байракъгъа_джибериу=Уругвайны байрагъы|Гербге_джибериу=Уругвайны герби}}

'''Уругва́й''' неда '''Уругуай''' ([[Испан тил|исп]]. ''Uruguay''), официал аты — '''Уругвайны''' '''Кюнчыгъыш Республикасы''' ([[Испан тил|исп]]. ''República Oriental del Uruguay'' [reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]) — [[Къыбыла Америка|Къыбыла Американы]] къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] суу джагъасында орналгъан кърал. Шималда [[Бразилия]] бла кюнбатышда [[Аргентина]] бла чеклешеди. Къыбыла эмда къыбыла-кюнчыгъышда Атанлантика океан бла джууулады.

[[Ара шахар|Ара шахары]] - [[Мондевидео]].

== Белгиле ==
{{Къыбыла Американы къраллары}}
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Уругвай]]</text>
      <sha1>4doe5b9tpfr8tlgichkul4umkzmgala</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:CIV</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16378</id>
    <revision>
      <id>126813</id>
      <parentid>112218</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="8og1ojbjz9psznv8ehjyqfpw37bo4wc" xml:space="preserve">{{nobr|{{Байракъландырыу|Кот-д'Ивуар}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Шаблонла:Байракъландырыу|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8og1ojbjz9psznv8ehjyqfpw37bo4wc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Буркина Фасо</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16528</id>
    <revision>
      <id>126818</id>
      <parentid>112373</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="290lqq70zfh88wy8sa72clh3g3p3ger" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Буркина Фасо
| flag alias = Flag of Burkina_Faso.svg
| ёлчем = {{{ёлчем|}}}
}}</text>
      <sha1>290lqq70zfh88wy8sa72clh3g3p3ger</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Флорида</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16717</id>
    <revision>
      <id>126806</id>
      <parentid>113531</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="13uaa0nfz2biwhjdpcl98abtwkp9lur" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Флорида
| flag alias = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>13uaa0nfz2biwhjdpcl98abtwkp9lur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126807</id>
      <parentid>126806</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>126806 тюрлендириуню [[Special:Contributions/DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[User talk:DarqaviPalladin|сюзюу]]) ызына алды.</comment>
      <origin>126807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="g7yfy7we3h2ux34muglh8hkb5r19yoa" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Флорида
| flag alias = Flag of Florida.svg
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g7yfy7we3h2ux34muglh8hkb5r19yoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЭЛЬБУЗДУКЪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18688</id>
    <redirect title="Кърымшаухалланы Эльбуздукъ" />
    <revision>
      <id>126878</id>
      <parentid>122609</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T09:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>519</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: [[Кърымшаухалланы Эльбуздукъ]] бетге экили джолландырыуну тюзетиу</comment>
      <origin>126878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="abvqa5mfgifmhbefumnxm94s6a6sq6y" xml:space="preserve">#джибериу [[Кърымшаухалланы Эльбуздукъ]]</text>
      <sha1>abvqa5mfgifmhbefumnxm94s6a6sq6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буркина Фасо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19357</id>
    <revision>
      <id>126876</id>
      <parentid>125543</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T09:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2752</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg with [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The</comment>
      <origin>126876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4983" sha1="5mmbeu05ckrltcvmyi7ttqafjq8vdmh" xml:space="preserve">{{Кърал|Аты=Буркина Фасо|Байракъ=Flag of Burkina Faso.svg|Герб=Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg|Карта=Burkina Faso (orthographic projection).svg|Картаны_суратлау=Буркина Фасо дуньяны картасында|Байракъгъа_джибериу=Буркина Фасоны байрагъы|Гербге_джибериу=Буркина Фасоны герби|Девиз={{lang-fr|Unité, Progrès, Justice}}|Девизни кёчюрмеси=Бирлик, Прогресс, Тюзлюк|Гимн=Une Seule Nuit (L'Hymne de la victoire)|Гимнни кёчюрмеси=Бир кече|Аудио=National anthem of Burkina Faso.oga|Кърал оноуну формасы=[[президент республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2017|страницы=63|страниц=96|isbn=978-5-17-102360-7}}&lt;/ref&gt;|Тил=[[Мооре тил|мооре]], [[Биса тил|биса]], [[Фула тил|фула]] и [[Дьюла тил|дьюла]]&lt;ref name=2023endfrench&gt;{{cite web |url=https://apanews.net/french-no-longer-burkina-fasos-official-language/ |title=French no longer Burkina Faso's official language |publisher=APA News |date=2023-12-06 |access-date=2024-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=constitution&gt;{{cite web |url=https://constitutionnet.org/news/voices/burkina-faso%E2%80%99s-constitutional-reforms-disputed-legitimacy|title=Burkina Faso's Constitutional Reforms: Disputed Legitimacy Versus Decided Legality|work=ConstitutionNet |date=2024-03-29 |access-date=2024-08-09}}&lt;/ref&gt;|Ара шахар=[[Уагадугу]]|Эм уллу шахарла=Уагадугу, [[Бобо-Диуласо]]|Территория=274 200|Территориясыны орну=76|Башчыны постуну аты=[[Буркина-Фасоны президенти|Президент]]|Башчы=[[Ибрагим Траоре (президент)|Ибрагим Траоре]]|Башчыны постуну аты2=[[Буркина-Фасоны правительствосуну башчиланы тизмеси|Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Жан Эмманюэль Уэдраого]]|Джыл=2023|Халкъ={{ёсюу}}22 489 126|Халкъыны орну=58|Басыннганы=222,7|Оригинал аты={{lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮}}&lt;br&gt;{{lang-mos|Burkĩna Faso}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Burkina Faso}}|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|12|22|N|1|32|W|type:city_region:BF}}|Эркинликни датасы=1960 джылны 5 августда|Эркинлик=[[Франция|Франциядан]]|Къауумла=63.8% [[Ислам|Мусулманла]]
{{Tree list}}
*26.3% [[Христианла]]
**20.1% [[Католикле]]
**6.2% [[Протестантла]]
{{Tree list/end}} 9% [[Анимистле]] &lt;br&gt;0.7% [[Динсизле]]|iso3166-1=[[BF]]|ААИ джылы=2023|IDH={{ёсюу}}0.459|ААИ={{ёсюу}}0.459|ААИ орну=186|Домен=[[.bf]]|Телефон коду=226|Заман бёлюмю=[[UTC±0:00]]|ААИ категориясы=&lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;'''алаша'''&lt;/span&gt;|Валютасы=[[Кюнбатыш-африканы франкы|КФА франк]] (XOF)|БИП джылы=2025|БИП={{ёсюу}}27,06 млрд|БИП орну=114|Адам башына БИП джылы=2025|Адам башына БИП={{ёсюу}}2 980|Адам башына БИП орну=172}}

'''Буркина-Фасо''' ({{Lang-mos|Burkĩna Faso}}, {{Lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮𞥅 / Burkina Faso}}, дьюла ߓߙߎߞߌߣߊ߫ ߝߊ߬ߛߏ߫ ''Burukina Faso'', {{lang-fr|Burkina Faso}} {{IPA|[buʁkiˈna faˈso]}}) — [[Кюнбатыш Африка|Кюнбатыш Африкада]] орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал. 

Буркина Фасо бла шималда [[Мали]], кюнчыгъышда [[Нигер]], къыбыла-кюнчыгъышда [[Бенин]], къыбылада [[Того]] эм [[Гана]],къыбыла-кюнбатышда [[Кот-д'Ивуар|Кот-д’Ивуар]] чеклешедиле. Къралны территориясы — {{num|274200|км²}}, 2020 джылда адам саны — 20,8 млн адам. 

Буркина Фасо дунияда эм джарлы къралладан бирисиди. 

[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Уагадугу]].

== Белгиле ==
&lt;references /&gt;{{Африканы къраллары}}
[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Буркина Фасо]]
[[Категория:Африка]]</text>
      <sha1>5mmbeu05ckrltcvmyi7ttqafjq8vdmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Автономия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19598</id>
    <revision>
      <id>126769</id>
      <parentid>126768</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Профессионал къозгъалыу */</comment>
      <origin>126769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24526" sha1="haaud8z973rlt2c1h51xd8uhk21j896" xml:space="preserve">'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}&lt;/ref&gt; туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны  бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.

XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон &lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.

== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла&lt;ref name = РСКД&gt;{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404&lt;/ref&gt;. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды&lt;ref name=&quot;РСКД&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда  «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}&lt;/ref&gt; — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]&lt;ref&gt;[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]&lt;/ref&gt; — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.

Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).

Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.

== Психология ==

Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.

== Кърал эм хакъ ==

[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де  1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады. 

=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.

Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.&lt;ref&gt;''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.&lt;/ref&gt;

=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}

[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.

=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Университет автономия ==
{{main|Баш окъуу къуралышны автономиясы}}
'''Школ автономия'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}&lt;/ref&gt; (Школну автономиясы) — [[баш школ]]лну (бир-бирде [[орта школ]]ну да) [[кеси оноуун джюрютюу]]дю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) [[университет сюд]]лени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды{{sfn|РИЭ|2015}}. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.

XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу  (сёзге, [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельм фон Гумбольдт]] [[Пруссия|Пруссияда]]) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле&lt;ref&gt;{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Профессионал къозгъалыу ==
'''Профессионал къозгъалыуну автономиясы'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}&lt;/ref&gt; — закон тамалында [[профессионал союз]]ланы, джерли администрацияны эмда къралны арасында белгиленнген илешкиледиле, ала профсоюзну кеси нормативлери, мардалары эм джорукълары бла профессионал къозгъалыуну белгили бир мардаларында иш джюрютюуге хакъ береди.

== Примечания ==
{{примечания}}
{{Викисловарь|автономия}}{{Навигация}}

== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие      = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место  = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год           = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц  = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

== Ссылки ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}

[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]</text>
      <sha1>haaud8z973rlt2c1h51xd8uhk21j896</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126770</id>
      <parentid>126769</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Примечания */</comment>
      <origin>126770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24525" sha1="t6b00055ddsw8vjv7ogc52umcmsm9e6" xml:space="preserve">'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}&lt;/ref&gt; туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны  бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.

XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон &lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.

== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла&lt;ref name = РСКД&gt;{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404&lt;/ref&gt;. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды&lt;ref name=&quot;РСКД&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда  «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}&lt;/ref&gt; — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]&lt;ref&gt;[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]&lt;/ref&gt; — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.

Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).

Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.

== Психология ==

Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.

== Кърал эм хакъ ==

[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де  1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады. 

=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.

Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.&lt;ref&gt;''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.&lt;/ref&gt;

=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}

[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.

=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Университет автономия ==
{{main|Баш окъуу къуралышны автономиясы}}
'''Школ автономия'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}&lt;/ref&gt; (Школну автономиясы) — [[баш школ]]лну (бир-бирде [[орта школ]]ну да) [[кеси оноуун джюрютюу]]дю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) [[университет сюд]]лени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды{{sfn|РИЭ|2015}}. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.

XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу  (сёзге, [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельм фон Гумбольдт]] [[Пруссия|Пруссияда]]) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле&lt;ref&gt;{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Профессионал къозгъалыу ==
'''Профессионал къозгъалыуну автономиясы'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}&lt;/ref&gt; — закон тамалында [[профессионал союз]]ланы, джерли администрацияны эмда къралны арасында белгиленнген илешкиледиле, ала профсоюзну кеси нормативлери, мардалары эм джорукълары бла профессионал къозгъалыуну белгили бир мардаларында иш джюрютюуге хакъ береди.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}
{{Викисёзлюк|автономия}}{{Джууукъ проектле}}

== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие      = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место  = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год           = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц  = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

== Ссылки ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}

[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]</text>
      <sha1>t6b00055ddsw8vjv7ogc52umcmsm9e6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126771</id>
      <parentid>126770</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24490" sha1="lblu5dhoca0l18v8rhuzwnchl4z4fj1" xml:space="preserve">'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}&lt;/ref&gt; туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны  бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.

XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон &lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.

== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла&lt;ref name = РСКД&gt;{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404&lt;/ref&gt;. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды&lt;ref name=&quot;РСКД&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда  «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}&lt;/ref&gt; — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]&lt;ref&gt;[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]&lt;/ref&gt; — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.

Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).

Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.

== Психология ==

Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.

== Кърал эм хакъ ==

[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де  1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады. 

=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.

Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.&lt;ref&gt;''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.&lt;/ref&gt;

=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}

[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.

=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Университет автономия ==
{{main|Баш окъуу къуралышны автономиясы}}
'''Школ автономия'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}&lt;/ref&gt; (Школну автономиясы) — [[баш школ]]лну (бир-бирде [[орта школ]]ну да) [[кеси оноуун джюрютюу]]дю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) [[университет сюд]]лени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды{{sfn|РИЭ|2015}}. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.

XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу  (сёзге, [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельм фон Гумбольдт]] [[Пруссия|Пруссияда]]) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле&lt;ref&gt;{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Профессионал къозгъалыу ==
'''Профессионал къозгъалыуну автономиясы'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}&lt;/ref&gt; — закон тамалында [[профессионал союз]]ланы, джерли администрацияны эмда къралны арасында белгиленнген илешкиледиле, ала профсоюзну кеси нормативлери, мардалары эм джорукълары бла профессионал къозгъалыуну белгили бир мардаларында иш джюрютюуге хакъ береди.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}
{{Викисёзлюк|автономия}}

== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие      = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место  = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год           = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц  = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

== Ссылки ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld
{{ВС}}{{перевести|en|Autonomy}}{{Нет источников |дата=2007-11-28}}

[[Категория:Самоуправление]]
[[Категория:Философские термины]]
[[Категория:Социальная философия]]
[[Категория:Понятия политической философии]]
[[Категория:Международное право]]
[[Категория:Философия права]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Конституционное право]]</text>
      <sha1>lblu5dhoca0l18v8rhuzwnchl4z4fj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126772</id>
      <parentid>126771</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ссылки */</comment>
      <origin>126772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24073" sha1="axa8n5ih2c7k40xqprxfzmuarl3px68" xml:space="preserve">'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}&lt;/ref&gt; туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны  бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.

XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон &lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.

== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла&lt;ref name = РСКД&gt;{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404&lt;/ref&gt;. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды&lt;ref name=&quot;РСКД&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда  «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}&lt;/ref&gt; — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]&lt;ref&gt;[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]&lt;/ref&gt; — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.

Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).

Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.

== Психология ==

Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.

== Кърал эм хакъ ==

[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де  1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады. 

=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.

Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.&lt;ref&gt;''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.&lt;/ref&gt;

=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}

[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.

=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Университет автономия ==
{{main|Баш окъуу къуралышны автономиясы}}
'''Школ автономия'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}&lt;/ref&gt; (Школну автономиясы) — [[баш школ]]лну (бир-бирде [[орта школ]]ну да) [[кеси оноуун джюрютюу]]дю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) [[университет сюд]]лени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды{{sfn|РИЭ|2015}}. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.

XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу  (сёзге, [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельм фон Гумбольдт]] [[Пруссия|Пруссияда]]) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле&lt;ref&gt;{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Профессионал къозгъалыу ==
'''Профессионал къозгъалыуну автономиясы'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}&lt;/ref&gt; — закон тамалында [[профессионал союз]]ланы, джерли администрацияны эмда къралны арасында белгиленнген илешкиледиле, ала профсоюзну кеси нормативлери, мардалары эм джорукълары бла профессионал къозгъалыуну белгили бир мардаларында иш джюрютюуге хакъ береди.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}
{{Викисёзлюк|автономия}}

== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие      = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место  = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год           = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц  = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

== Джибериуле ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld


[[Категория:Психология]]
[[Категория:Философия]]
[[Категория:Хакъ]]
[[Категория:Кърал]]</text>
      <sha1>axa8n5ih2c7k40xqprxfzmuarl3px68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126773</id>
      <parentid>126772</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24105" sha1="8i8w7l9fq5n1kph77exvdtksp1xxzn0" xml:space="preserve">'''Автоно́мия''' ({{lang-grc|[[wikt:αὐτονομία|αὐτονομία]]}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Αὐτονομία}}&lt;/ref&gt; туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← {{lang-grc2|[[wikt:αὐτός#Буруннгу урумча|αὐτος]]}} + {{lang-grc2|[[wikt:νόμος#Буруннгу урумча|νόμος]]}}) — [[кърал]]ны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге [[хакъ]]ы, аны  бла бирге [[политикалыкъ бойсунмаулукъ]]гъа хакъ&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, кеси башына оноу этиу, [[субъект]]ни кеси бегитген [[принцип]]лерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.

XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, ''Автономия'', неда кеси кесине закон &lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;, — [[Ара власть|ара правительствону властындан]] [[ич иш]]лени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) [[бойсунмаулукъ]]лары, кеси оноу джюрютюулериди&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Автономия}}&lt;/ref&gt;. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) [[Территория|территориялыкъ]] ''автономиясы'' - къайсы болса да къралда [[хакъ режим]] кибик, ол неда башха къралны [[хакъ норма]]ла бла белгиленнген, ол территория къуралышны [[статус]]ун джарашдырыуну низамыды, ол [[социал къауумланы]] энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени '''автономиялары''' башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.

== Терминни тарихи ==
Алгъы бурун, [[Антик|антик]] кёзюуде ''автономия'' деб [[Полис (Антик)|грек полислени]] ([[шахар-кърал]]) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах [[II Артаксеркс]] бла спарталы аскер тамада [[Анталкид]]ни арасында бегитилген [[Анталкид мамырлыкъ]] атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан [[айрымкан]]ны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бу кесаматха кёре [[Иония]]дагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла&lt;ref name = РСКД&gt;{{публикация|автор=Любкер, Ф.|заглавие=Реальный словарь классических древностей по Любкеру|подзаголовок=[в 4-х вып.]|ответственный=Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики|год=1883—1885}} [https://web.archive.org/web/20170611222747/http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey Вып. I: A—Echo. — 1883] {{Wayback|url=http://enc.biblioclub.ru/Encyclopedia/101776_Realnyy_slovar_klassicheskih_drevnostey |date=20170611222747 }}; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404&lt;/ref&gt;. Кечирек [[Буруннгу Рим|буруннгу римлиле]], [[Македон урушла]]ны заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - [[суверен]]ни, патчахны сураты болургъа болмагъанды&lt;ref name=&quot;РСКД&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда  «'''элефтерия'''» ({{lang-grc|«[[эркинлик]]»}}) атны джюрютгенди.
[[Файл:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|мини|250пкс|[[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] (1724—1804)]]
Орта ёмюрледе кёб тюрлю '''автономия''' тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк [[кърал хакъ]]ны бегиуюне тыйгъыч болгъанды&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

== Философия ==
[[Философия]]да ''автономия''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}&lt;/ref&gt; — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди ([[Кант]])&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда [[Кесамат эркинлик]]&lt;ref&gt;[[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]&lt;/ref&gt; — [[иннетлилик]]ни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Субъектни ''[[Гетероном этика|гетерономиясына]]''- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.

Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда [[Демокрит]] бла [[Сократ]] ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны [[авторитаризм]]ине къаршчы баргъан [[Лютер, Мартин|Лютер]] баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан [[Энтони Эшли Купер, Шефтсберини 3-чю графы|Шефтсбери]], [[Хатчесон]] оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа [[Кант, Иммануил|Кант]] (автоном этика).

Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.

== Психология ==

Автономия-гетерономияны экиленнген терминин [[психология]] бла сабий [[психоанализ]]ге [[Пиаже, Жан|Жан Пиаже]] сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан [[инфантилизм|инфантил]] бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу ([[гетерономия (психология)|гетерономия]]) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.

== Кърал эм хакъ ==

[[Хакъ]] ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген [[хакъ]]ды.
[[Файл:1930-Adm.-karta-Evropejskoj-chasti-SSSR.-Srednevolzhskij-kraj-MordObl.jpg|мини|250пкс|Орта [[Итил]]де  1930 джылда [[СССР-ни миллет политикасы|миллет автономияла]] : [[Татар Автоном Совет Социалист Республика|ТАССР]], [[Чуваш Автоном Совет Социалист Республика|ЧАССР]], [[Марий автоном область|Марий]] эм [[Мордва автоном область|Мордва]] [[Автоном область|автоном областла]]]]
Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады. 

=== Территориялыкъ автономия ===
[[Территориялыкъ автономия]] — къралланы [[федерация|федерацисында]] ([[конфедерация|конфедерациясында]]) неда къралда [[субъект]]лени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.

Территориялыкъ субъектлеге неда ''автономиялагъа'' хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:
* объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
* башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
* аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
* берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.&lt;ref&gt;''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.&lt;/ref&gt;

=== Миллет-территориялыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-территориялыкъ автономия}}

[[Миллет-территориялыкъ автономия]] — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.

=== Миллет-культуралыкъ автономия ===
{{Main|Миллет-культуралыкъ автономия}}[[Миллет-культуралыкъ автономия]] — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.
== Университет автономия ==
{{main|Баш окъуу къуралышны автономиясы}}
'''Школ автономия'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}&lt;/ref&gt; (Школну автономиясы) — [[баш школ]]лну (бир-бирде [[орта школ]]ну да) [[кеси оноуун джюрютюу]]дю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) [[университет сюд]]лени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды{{sfn|РИЭ|2015}}. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.

XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу  (сёзге, [[Гумбольдт, Вильгельм|Вильгельм фон Гумбольдт]] [[Пруссия|Пруссияда]]) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле&lt;ref&gt;{{статья|автор=Андреев А. Ю.|заглавие=АВТОНОМИЯ|ссылка=|язык=|автор издания=|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|тип=|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|том=|страницы=12—13|isbn=978-5-8243-1429-8|issn=|bibcode=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Профессионал къозгъалыу ==
'''Профессионал къозгъалыуну автономиясы'''&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автономия профессионального движения}}&lt;/ref&gt; — закон тамалында [[профессионал союз]]ланы, джерли администрацияны эмда къралны арасында белгиленнген илешкиледиле, ала профсоюзну кеси нормативлери, мардалары эм джорукълары бла профессионал къозгъалыуну белгили бир мардаларында иш джюрютюуге хакъ береди.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}
{{Викисёзлюк|автономия}}
{{Тыш джибериуле}}

== Литература ==
* [[s:По поводу взгляда Канта на автономию воли (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.]]
* [[s:Призрачная автономия (Федоров)|''Николай Федорович Федоров'', «Призрачная автономия», 1903 год.]]
* [[s:Малорусский Вопрос и автономия Малороссии (Линниченко)|''Иван Андреевич Линниченко'', «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.]]
* {{ВТ-БСЭ1|Автономия, в философии}}
* {{ВТ-БСЭ1|Школьная автономия}}
* {{книга | часть = Автономия университетов | ссылка часть = http://www.olmamedia.ru/histrf/book/avtonomiya-universitetov.html | заглавие      = Российская историческая энциклопедия. В 18 томах | ответственный = Ред. Александр Чубарьян | место  = М. | издательство = [[Олма медиа групп]] | год           = 2015 | том = 1. Аалто - аристократия | страниц  = 616 | isbn = 978-5-373-07472-8 | ref = РИЭ}}
* ''Гнейст'', Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
* ''Л. Штейн'', Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
* ''Д. Шовалиев'', Автономия и её признаки. Москва 2011.
* {{книга |ref=Meyendorff |год=1989 |заглавие=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D |серия=The Church in history |том=2 |место=Crestwood, NY |издательство=St. Vladimir's Seminary Press |isbn=978-0-88-141056-3 |ссылка=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ |язык=en |автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|John Meyendorff]]}}
* Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
* ''И. В. Ирхин'', «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

== Джибериуле ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Автономия}}
* ''Kastner, Jens.'' [http://www.uni-bielefeld.de/cias/wiki/a_Autonomy.html «Autonomy»] (2015). University Bielefeld


[[Категория:Психология]]
[[Категория:Философия]]
[[Категория:Хакъ]]
[[Категория:Кърал]]</text>
      <sha1>8i8w7l9fq5n1kph77exvdtksp1xxzn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Политикалыкъ бойсунмаулукъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19655</id>
    <redirect title="Суверенитет" />
    <revision>
      <id>126774</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>[[Бойсунмаулукъ]] бетге джиберилди</comment>
      <origin>126774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="mgghy1s0s0x5k7diyv4szjk9mpnfjf6" xml:space="preserve">#джибериу [[Бойсунмаулукъ]]</text>
      <sha1>mgghy1s0s0x5k7diyv4szjk9mpnfjf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126877</id>
      <parentid>126774</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T09:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>519</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: [[Суверенитет]] бетге экили джолландырыуну тюзетиу</comment>
      <origin>126877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="3vmutt8try1uc9wesiuujdndgew8z1i" xml:space="preserve">#джибериу [[Суверенитет]]</text>
      <sha1>3vmutt8try1uc9wesiuujdndgew8z1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рабат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19656</id>
    <revision>
      <id>126775</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: 'Рабат'</comment>
      <origin>126775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="sgoej8fgmdnxtki2vxlo6cqnxh5o4fl" xml:space="preserve">Рабат</text>
      <sha1>sgoej8fgmdnxtki2vxlo6cqnxh5o4fl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126781</id>
      <parentid>126775</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="aqvetn1mvtvrr55hxmlsgm02ikzyxqp" xml:space="preserve">'''Раба́т''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==</text>
      <sha1>aqvetn1mvtvrr55hxmlsgm02ikzyxqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126782</id>
      <parentid>126781</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1480" sha1="a4k987szepgvg579ebnhwlpccqzvwy4" xml:space="preserve">{{Джерлешим|аты=Рабат|ориг. аты={{lang-ar|الرِّبَاط}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}|тенгизден мийиклик=75|Къуралгъанды=1146 джылда|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Kasbah des Oudaias P1060348.JPG
| photo2a = 
| photo2b = Royal Palace, Rabat.jpg 
| photo3a = Une ruelle de la Kasbah des Oudayas.jpg 
| photo3b = Chellah Rabat.jpg
| photo3c = Tour Hassan-Rabat.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Марокко}}

'''Рабат''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==
{{Африканы ара шахарлары}}</text>
      <sha1>a4k987szepgvg579ebnhwlpccqzvwy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126783</id>
      <parentid>126782</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="mvxqetd2xkqh8ev5qtn72lnc6upet5n" xml:space="preserve">{{Джерлешим|аты=Рабат|ориг. аты={{lang-ar|الرِّبَاط}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}|тенгизден мийиклик=75|Къуралгъанды=1146 джылда|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Kasbah des Oudaias P1060348.JPG
| photo2a = 
| photo2b = Royal Palace, Rabat.jpg 
| photo3a = Une ruelle de la Kasbah des Oudayas.jpg 
| photo3b = Chellah Rabat.jpg
| photo3c = Tour Hassan-Rabat.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Марокко}}

'''Рабат''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==
{{Африканы ара шахарлары}}
[[Категория:Марокконы шахарлары]]
[[Категория:Рабат]]</text>
      <sha1>mvxqetd2xkqh8ev5qtn72lnc6upet5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126786</id>
      <parentid>126783</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1835" sha1="dn32o72zhuiko81b0vcljas9xnejir1" xml:space="preserve">{{Джерлешим|аты=Рабат|ориг. аты={{lang-ar|الرِّبَاط}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}|тенгизден мийиклик=75|Къуралгъанды=1146 джылда|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Kasbah des Oudaias P1060348.JPG
| photo2a = 
| photo2b = Royal Palace, Rabat.jpg 
| photo3a = Une ruelle de la Kasbah des Oudayas.jpg 
| photo3b = Chellah Rabat.jpg
| photo3c = Tour Hassan-Rabat.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Марокко|баш.параметрни.ачыкълау=&lt;nowiki&gt;{Байракъландырыу|Рабат — Сале — Кенитра}}&lt;/nowiki&gt;|баш.къошакъ.параметр=[[Марокконы административ бёлюнюую|Региону]]}}

'''Рабат''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==
{{Африканы ара шахарлары}}
[[Категория:Марокконы шахарлары]]
[[Категория:Рабат]]</text>
      <sha1>dn32o72zhuiko81b0vcljas9xnejir1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126788</id>
      <parentid>126786</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1819" sha1="ka4h2rjqwtu60eg2lsrld7rrocthjlx" xml:space="preserve">{{Джерлешим|аты=Рабат|ориг. аты={{lang-ar|الرِّبَاط}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}|тенгизден мийиклик=75|Къуралгъанды=1146 джылда|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Kasbah des Oudaias P1060348.JPG
| photo2a = 
| photo2b = Royal Palace, Rabat.jpg 
| photo3a = Une ruelle de la Kasbah des Oudayas.jpg 
| photo3b = Chellah Rabat.jpg
| photo3c = Tour Hassan-Rabat.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Марокко|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Рабат — Сале — Кенитра}}|баш.къошакъ.параметр=[[Марокконы административ бёлюнюую|Региону]]}}

'''Рабат''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==
{{Африканы ара шахарлары}}
[[Категория:Марокконы шахарлары]]
[[Категория:Рабат]]</text>
      <sha1>ka4h2rjqwtu60eg2lsrld7rrocthjlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126802</id>
      <parentid>126788</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2264" sha1="7jgujy8bk06ppcd2lzigb0eaam90o7u" xml:space="preserve">{{Джерлешим|аты=Рабат|ориг. аты={{lang-ar|الرِّبَاط}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}|тенгизден мийиклик=75|Къуралгъанды=1146 джылда|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Kasbah des Oudaias P1060348.JPG
| photo2a = 
| photo2b = Royal Palace, Rabat.jpg 
| photo3a = Une ruelle de la Kasbah des Oudayas.jpg 
| photo3b = Chellah Rabat.jpg
| photo3c = Tour Hassan-Rabat.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Марокко|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Рабат — Сале — Кенитра}}|баш.къошакъ.параметр=[[Марокконы административ бёлюнюую|Региону]]|башчы=Фатиха Эль Мудни|web=http://www.rabat.ma/|почта=10000–10220|Commons категория=Rabat|статус=Ара шахар|телефон=+537|майдан=117|халкъ=515 619|саналгъан джыл=2024|басыннганы=4400|агломерация=2 120 192|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]]|герб=Commune de Rabat Logo.png|гербини юсюнден статья=Рабатны герби}}

'''Рабат''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==
{{Африканы ара шахарлары}}
[[Категория:Марокконы шахарлары]]
[[Категория:Рабат]]</text>
      <sha1>7jgujy8bk06ppcd2lzigb0eaam90o7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126819</id>
      <parentid>126802</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2350" sha1="509k03exaqioit6dwlpk99q4ydiqp38" xml:space="preserve">{{Джерлешим|аты=Рабат|ориг. аты={{lang-ar|الرِّبَاط}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}|тенгизден мийиклик=75|Къуралгъанды=1146 джылда|фотомонтаж={{Фотоджыйыу
| photo1a = Kasbah des Oudaias P1060348.JPG
| photo2a = 
| photo2b = Royal Palace, Rabat.jpg 
| photo3a = Une ruelle de la Kasbah des Oudayas.jpg 
| photo3b = Chellah Rabat.jpg
| photo3c = Tour Hassan-Rabat.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}|кърал=Марокко|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Рабат — Сале — Кенитра}}|баш.къошакъ.параметр=[[Марокконы административ бёлюнюую|Региону]]|башчы=Фатиха Эль Мудни|web=http://www.rabat.ma/|почта=10000–10220|Commons категория=Rabat|статус=Ара шахар|телефон=+537|майдан=117|халкъ=515 619|саналгъан джыл=2024|басыннганы=4400|агломерация=2 120 192|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]]|герб=Commune de Rabat Logo.png|гербини юсюнден статья=Рабатны герби|lat_deg=34|lat_min=01|lat_dir=N|lat_sec=31|lon_deg=06|lon_min=50|lon_sec=10|lon_dir=W}}

'''Рабат''' ({{lang-ar|الرِّبَاط}} — ''Ар-Рибат'', {{Lang-ber|ⴰⵕⴱⴰⵟ}}) — [[Африка|Африканы]] шималында, [[Марокко|Марокконы]] [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] джагъасында орналгъан, къралны ара шахары эмда маданият эм индустрия арасы. Рабатха [[Бу-Регрег]] суу бла айырылыб, аны бла бирге ара шахарны агломерациясын къурагъан [[Сале]] шахар къошулады.

Рабат — Мароккону тёрт империя шахарынладан (тарих ара шахарла) бирисиди, мындагъы Мадина уа Битеудуния хазнаны тизмесине киргенди. 

== Белгиле ==
{{Африканы ара шахарлары}}
[[Категория:Марокконы шахарлары]]
[[Категория:Рабат]]</text>
      <sha1>509k03exaqioit6dwlpk99q4ydiqp38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC−12:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19657</id>
    <revision>
      <id>126776</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: 'UTC-12-бек кюнбатыш сагъат бёлгеди. Кюнбатыш узунлукъну 180° бла 172°30' арасында орналыпды. Бу сагъат бёлюм — джангы кюн башланнган ахыр сагъатды. UTC+14-ни эм кюнчыгъыш сагъат бёлгеси бла заманны башхалыгъы 26 сагъатды (сёз ючюн, бу белюмде шабат кюн 23:00, UTC+14 белюмд...'</comment>
      <origin>126776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="831" sha1="tmug3ecraxyhwid4h3ry2xgkitdvcvc" xml:space="preserve">UTC-12-бек кюнбатыш сагъат бёлгеди. Кюнбатыш узунлукъну 180° бла 172°30' арасында орналыпды. Бу сагъат бёлюм — джангы кюн башланнган ахыр сагъатды. UTC+14-ни эм кюнчыгъыш сагъат бёлгеси бла заманны башхалыгъы 26 сагъатды (сёз ючюн, бу белюмде шабат кюн 23:00, UTC+14 белюмде баш кюн 01:00 болады).

Бу сагъат бёлгеде адам джашагъан джерле джокъдула, ол себебден аны къуру кемеле хайырландырадыла. Бу белюмде Абш-ны адам джашамагъан Бейкер бла Хауленд айрымканлары да бардыла.</text>
      <sha1>tmug3ecraxyhwid4h3ry2xgkitdvcvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126777</id>
      <parentid>126776</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="951" sha1="4lpongkcr37pj5b1r4v315ked6wwolg" xml:space="preserve">'''UTC−12''' —- эм кюнбатыш сагъат бёлге. Кюнбатыш узунлукъну 180° бла 172°30' арасында орналады. Бу сагъат бёлюм — джангы кюн башланнган ахыр сагъатды. UTC+14-ни эм кюнчыгъыш сагъат бёлгеси бла заманны башхалыгъы 26 сагъатды (сёз ючюн, бу белюмде шабат кюнню 23:00 сагъат болса, UTC+14 белюмде баш кюнню 01:00 сагъат болады).

Бу сагъат бёлгеде адам джашагъан джерле джокъдула, ол себебден аны къуру кемеле хайырландырадыла. Бу белюмде къуру [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны адамсыз Бейкер эм Хауленд айрымканлары турадыла.

== Белгиле ==</text>
      <sha1>4lpongkcr37pj5b1r4v315ked6wwolg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126778</id>
      <parentid>126777</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1023" sha1="ree0el13yp0fm7lq99srigmg3j82wil" xml:space="preserve">'''UTC−12''' —- эм кюнбатыш сагъат бёлге. Кюнбатыш узунлукъну 180° бла 172°30' арасында орналады. Бу сагъат бёлюм — джангы кюн башланнган ахыр сагъатды. UTC+14-ни эм кюнчыгъыш сагъат бёлгеси бла заманны башхалыгъы 26 сагъатды (сёз ючюн, бу белюмде шабат кюнню 23:00 сагъат болса, UTC+14 белюмде баш кюнню 01:00 сагъат болады).

Бу сагъат бёлгеде адам джашагъан джерле джокъдула, ол себебден аны къуру кемеле хайырландырадыла. Бу белюмде къуру [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны адамсыз [[Бейкер айрымкан|Бейкер]] эм [[Хауленд (айрымкан)|Хауленд]] айрымканлары турадыла.

== Белгиле ==</text>
      <sha1>ree0el13yp0fm7lq99srigmg3j82wil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126779</id>
      <parentid>126778</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1027" sha1="n8t70jv8cco07qwo9iwpdhchnjr0c5x" xml:space="preserve">'''UTC−12''' —- эм кюнбатыш [[сагъат бёлге]]. Кюнбатыш узунлукъну 180° бла 172°30' арасында орналады. Бу сагъат бёлюм — джангы кюн башланнган ахыр сагъатды. UTC+14-ни эм кюнчыгъыш сагъат бёлгеси бла заманны башхалыгъы 26 сагъатды (сёз ючюн, бу белюмде шабат кюнню 23:00 сагъат болса, UTC+14 белюмде баш кюнню 01:00 сагъат болады).

Бу сагъат бёлгеде адам джашагъан джерле джокъдула, ол себебден аны къуру кемеле хайырландырадыла. Бу белюмде къуру [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны адамсыз [[Бейкер айрымкан|Бейкер]] эм [[Хауленд (айрымкан)|Хауленд]] айрымканлары турадыла.

== Белгиле ==</text>
      <sha1>n8t70jv8cco07qwo9iwpdhchnjr0c5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126780</id>
      <parentid>126779</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1078" sha1="8bximjklthe6kqz8238g5ojp62oap1b" xml:space="preserve">'''UTC−12''' —- эм кюнбатыш [[сагъат бёлге]]. Кюнбатыш узунлукъну 180° бла 172°30' арасында орналады. Бу сагъат бёлюм — джангы кюн башланнган ахыр сагъатды. UTC+14-ни эм кюнчыгъыш сагъат бёлгеси бла заманны башхалыгъы 26 сагъатды (сёз ючюн, бу белюмде шабат кюнню 23:00 сагъат болса, UTC+14 белюмде баш кюнню 01:00 сагъат болады).

Бу сагъат бёлгеде адам джашагъан джерле джокъдула, ол себебден аны къуру кемеле хайырландырадыла. Бу белюмде къуру [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны адамсыз [[Бейкер айрымкан|Бейкер]] эм [[Хауленд (айрымкан)|Хауленд]] айрымканлары турадыла.

== Белгиле ==
[[Категория:Сагъат бёлгеле]]</text>
      <sha1>8bximjklthe6kqz8238g5ojp62oap1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Рабат</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19658</id>
    <revision>
      <id>126784</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Марокконы шахарларыны категориялары]]'</comment>
      <origin>126784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="bzu95xq7fzlbpgmcvlzbxe06kbbe39r" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Марокконы шахарларыны категориялары]]</text>
      <sha1>bzu95xq7fzlbpgmcvlzbxe06kbbe39r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Рабат — Сале — Кенитра</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19659</id>
    <revision>
      <id>126785</id>
      <timestamp>2026-09-12T16:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Рабат — Сале — Кенитра | flag alias = Flag of Rabat Sale province.svg }}&lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>126785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="lf5jtvmmi4gdt2pn5u8w8grwu8fchkh" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Рабат — Сале — Кенитра
| flag alias = Flag of Rabat Sale province.svg
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lf5jtvmmi4gdt2pn5u8w8grwu8fchkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Территориялыкъ автономия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19660</id>
    <revision>
      <id>126787</id>
      <timestamp>2026-09-12T17:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: ''''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болг...'</comment>
      <origin>126787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15545" sha1="rh0pxggjo2kvk5tf4da3bsvg7jjvik7" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Характеристика та види ==

=== Територіальна автономія ===
Суть територіальної автономії полягає в тому, що за певних обставин одне чи кілька територіальних утворень держави наділяються набагато ширшими повноваженнями у вирішенні питань внутрішнього самоуправління, аніж решта територій&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин]//Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— с. 764–769&lt;/ref&gt; Головною характеристикою такого автономного утворення є наявність набагато ширшого предмета відання, ніж в органів місцевого самоврядування.&lt;br/&gt;
В Конституції України в статті 137 зазначено, що до компетенції АРК належить нормативне регулювання питань сільського господарства і лісів, меліорації та кар'єрів, громадських робіт, ремесел та промислів, благодійництва, житлового господарства і містобудування, туризму, готельної справи і ярмарків, різноманітних закладів культури, історико-культурних заповідників, транспорту загального користування, автошляхів, водопроводів, мисливства, рибальства, санітарії, лікарняної служби та інших питань, передбачених законами України. Перелік повноважень, що знаходяться у віданні АРК закріплює стаття 138&lt;ref&gt;Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;.
Специфіка правового положення таких автономних утворень полягає у тому, що їхній статус визначається на законодавчому рівні; вони виступають адміністративно-територіальною одиницею унітарної держави; виникають лише після наділення їх визначеними повноваженнями за рішенням центральних органів; їм не властиві ознаки суверенітету; у них формується власна публічна влада, її організація, структура та компетенція автономії визначаються центральними органами і закріплюються в загальнодержавній конституції та одночасно в конституції автономного суб'єкта, якщо така наявна; у них відсутнє право самостійної зміни свого правового статусу; по суті виступають одним зі способів здійснення децентралізації влади&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Конституційне право України/ За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;.
У світовій практиці прийнято вважати, що територіальна автономія виникає як механізм захисту та задоволення прав меншин, але їхнє утворення по суті є необхідним заходом запобігання відокремлення, або [[Сецесія (право)|сецесії]] відповідної території, порушення цілісності держави. Часто такі процеси стимулюються однією чи кількома державами, зацікавленими у цьому. Особливо це характерно для країн Східної та Центральної Європи&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
Існує декілька критеріїв для класифікації територіальної автономії:&lt;ref&gt;Мяловицька Н. А. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— с. 93-97&lt;/ref&gt;.

=== Підстави утворення автономій ===
* Національно-територіальні чи етнотериторіальні ознаки. Виникають в місцевості, де компактно мешкають групи населення з відповідними специфічними ознаками (народи, народності, нації, національності).
* Особливості історичних традицій, релігійних вірувань, звичаїв населення, яке проживає в окремій місцевості.
* Певні історичні обставини, які стали підставою формування специфічних відносин політичного та економічного характеру.
* Здійснення принципу територіальної організації влади.

=== Обсяги повноважень&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ===
* Політичні (державні або законодавчі), коли автономія надається окремому державному утворенню, яке перебуває у складі держави. Найвищий ступінь автономізації. Статус автономного суб'єкта закріплюється через наявність власної Конституції, законодавства, представницьких органів та, навіть, уряду, повноважень вирішувати певні питання адміністративно-національного устрою та низки інших, які мають політичний характер.
* Напівполітичні, з набагато вужчим обсягом повноважень в економічній та політико-правовій сферах та у взаємовідносинах з рештою суб'єктів держави. Зокрема до компетенції такого автономного утворення належить організація інститутів місцевого самоврядування, питання територій та місцевого господарства, розвитку культури та соціального благополуччя та стабільності. Хоча ознаки державності напівполітичній автономії також властиві. Можуть існувати власна Конституція, органи публічної влади та предмет відання.
* Адміністративні, коли певній території (регіону) надаються деякі самоврядні повноваження в адміністративній (управлінській) сфері, що спрямовано на забезпечення ефективного управління в регіоні. По суті, вона виступає просто одним із видів децентралізації влади в унітарній державі&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Діяльність суб'єктів здійснюється під наглядом центральних органів. Для цього тут призначаються свої представники, закони суб'єктів можуть бути скасовані, якщо вони вступають в конфлікт із загальнодержавними інтересами&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;.

== Територіальна автономія та інститут федералізму ==
Не слід ототожнювати з явищем автономії інститут федералізму, що виступає окремою категорією. Врахувавши характеристику [[Федеративна держава|федеративної держави]], можна зробити висновок, що за допомогою автономії відбувається лише децентралізація державної влади, вона надається саме державою, але хоч вона і має певні ознаки державності (власні законодавчі та виконавчі органи, законодавство, статут, внутрішнє громадянство, символи), та все ж її статус відмінний від статусу суб'єкту федерації&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Наслідком надання автономних прав є утворення автономного округу чи регіону, а не республіки (як це було властиво для СРСР).

== Примітки ==
{{reflist}}

== Джерела ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Посилання==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}
{{бібліоінформація}}

[[Категорія:Державне будівництво]]
[[Категорія:Автономія]]</text>
      <sha1>rh0pxggjo2kvk5tf4da3bsvg7jjvik7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126789</id>
      <parentid>126787</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Характеристика та види */</comment>
      <origin>126789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7787" sha1="0ma2r2qugpb600xsh4k70d8afokod6c" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Сыфатландырыуу эм тюрлюлери ==

=== Территориялыкъ автономия ===
Территориялыкъ автономияны магъанасы къралны бир, неда талай территориялыкъ къуралышыны иш ишлерини оноуун кеси этиуде къалгъан территория къуралышларындан эсе аслам хакъ берилиудеди&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин]//Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— с. 764–769&lt;/ref&gt; Быллай автоном къуралышны баш сыфатланыуу, джерли кеси оноу этиу органладан эсе кенг хакълары эм эркинликлери болууду.&lt;br/&gt;

== Територіальна автономія та інститут федералізму ==
Не слід ототожнювати з явищем автономії інститут федералізму, що виступає окремою категорією. Врахувавши характеристику [[Федеративна держава|федеративної держави]], можна зробити висновок, що за допомогою автономії відбувається лише децентралізація державної влади, вона надається саме державою, але хоч вона і має певні ознаки державності (власні законодавчі та виконавчі органи, законодавство, статут, внутрішнє громадянство, символи), та все ж її статус відмінний від статусу суб'єкту федерації&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Наслідком надання автономних прав є утворення автономного округу чи регіону, а не республіки (як це було властиво для СРСР).

== Примітки ==
{{reflist}}

== Джерела ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Посилання==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}
{{бібліоінформація}}

[[Категорія:Державне будівництво]]
[[Категорія:Автономія]]</text>
      <sha1>0ma2r2qugpb600xsh4k70d8afokod6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126790</id>
      <parentid>126789</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Примітки */</comment>
      <origin>126790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7792" sha1="0i256m7xgkivhbsrrbe388wti70231f" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Сыфатландырыуу эм тюрлюлери ==

=== Территориялыкъ автономия ===
Территориялыкъ автономияны магъанасы къралны бир, неда талай территориялыкъ къуралышыны иш ишлерини оноуун кеси этиуде къалгъан территория къуралышларындан эсе аслам хакъ берилиудеди&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин]//Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— с. 764–769&lt;/ref&gt; Быллай автоном къуралышны баш сыфатланыуу, джерли кеси оноу этиу органладан эсе кенг хакълары эм эркинликлери болууду.&lt;br/&gt;

== Територіальна автономія та інститут федералізму ==
Не слід ототожнювати з явищем автономії інститут федералізму, що виступає окремою категорією. Врахувавши характеристику [[Федеративна держава|федеративної держави]], можна зробити висновок, що за допомогою автономії відбувається лише децентралізація державної влади, вона надається саме державою, але хоч вона і має певні ознаки державності (власні законодавчі та виконавчі органи, законодавство, статут, внутрішнє громадянство, символи), та все ж її статус відмінний від статусу суб'єкту федерації&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Наслідком надання автономних прав є утворення автономного округу чи регіону, а не республіки (як це було властиво для СРСР).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Джерела ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Посилання==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}
{{бібліоінформація}}

[[Категорія:Державне будівництво]]
[[Категорія:Автономія]]</text>
      <sha1>0i256m7xgkivhbsrrbe388wti70231f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126791</id>
      <parentid>126790</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыфатландырыуу эм тюрлюлери */</comment>
      <origin>126791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6746" sha1="7v0iuznwpadq8l08a0b63jg2hvctg1m" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Територіальна автономія та інститут федералізму ==
Не слід ототожнювати з явищем автономії інститут федералізму, що виступає окремою категорією. Врахувавши характеристику [[Федеративна держава|федеративної держави]], можна зробити висновок, що за допомогою автономії відбувається лише децентралізація державної влади, вона надається саме державою, але хоч вона і має певні ознаки державності (власні законодавчі та виконавчі органи, законодавство, статут, внутрішнє громадянство, символи), та все ж її статус відмінний від статусу суб'єкту федерації&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Наслідком надання автономних прав є утворення автономного округу чи регіону, а не республіки (як це було властиво для СРСР).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Джерела ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Посилання==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}
{{бібліоінформація}}

[[Категорія:Державне будівництво]]
[[Категорія:Автономія]]</text>
      <sha1>7v0iuznwpadq8l08a0b63jg2hvctg1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126792</id>
      <parentid>126791</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Територіальна автономія та інститут федералізму */</comment>
      <origin>126792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6707" sha1="382cftjhfe8dtxyztwicdt0dh4j3x59" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Территориялыкъ автономия бла федерализмни институту ==
Айры категорияда болгъан федерализмни институту бла автономияны бир дараджагъа салыргъа керек тюлдю. [[Федератив кърал]]ны сыфатландырыууна къараб, автономияны болушлугъу бла къуру кърал властны децентрализациясы бардырылгъанын ангыларгъа боллукъду, автономияны  кърал кеси береди, автономияны къраллыкъ ышанлары болса да (энчи закончыгъарыучу эм толтуруучу оргалары, законлары, статусу, ич гражданлыгъы, белгилери д. а. к.), аны статусу федерацияны субъектинден башхады. Автоном хакъланы бериуню юлгюсюне автоно округланы, областланы неда регионланы къурауну санаргъа боллукъду (СССР-де болгъан кибик).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Джерела ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Посилання==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}
{{бібліоінформація}}

[[Категорія:Державне будівництво]]
[[Категорія:Автономія]]</text>
      <sha1>382cftjhfe8dtxyztwicdt0dh4j3x59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126793</id>
      <parentid>126792</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джерела */</comment>
      <origin>126793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6713" sha1="5xke6zwt153hmt3fxz4obd1qzei8ag6" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Территориялыкъ автономия бла федерализмни институту ==
Айры категорияда болгъан федерализмни институту бла автономияны бир дараджагъа салыргъа керек тюлдю. [[Федератив кърал]]ны сыфатландырыууна къараб, автономияны болушлугъу бла къуру кърал властны децентрализациясы бардырылгъанын ангыларгъа боллукъду, автономияны  кърал кеси береди, автономияны къраллыкъ ышанлары болса да (энчи закончыгъарыучу эм толтуруучу оргалары, законлары, статусу, ич гражданлыгъы, белгилери д. а. к.), аны статусу федерацияны субъектинден башхады. Автоном хакъланы бериуню юлгюсюне автоно округланы, областланы неда регионланы къурауну санаргъа боллукъду (СССР-де болгъан кибик).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Посилання==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}
{{бібліоінформація}}

[[Категорія:Державне будівництво]]
[[Категорія:Автономія]]</text>
      <sha1>5xke6zwt153hmt3fxz4obd1qzei8ag6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126794</id>
      <parentid>126793</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Посилання */</comment>
      <origin>126794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6648" sha1="fo1dd7zhrl6o7mpcybn6wt270bdk0d7" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Территориялыкъ автономия бла федерализмни институту ==
Айры категорияда болгъан федерализмни институту бла автономияны бир дараджагъа салыргъа керек тюлдю. [[Федератив кърал]]ны сыфатландырыууна къараб, автономияны болушлугъу бла къуру кърал властны децентрализациясы бардырылгъанын ангыларгъа боллукъду, автономияны  кърал кеси береди, автономияны къраллыкъ ышанлары болса да (энчи закончыгъарыучу эм толтуруучу оргалары, законлары, статусу, ич гражданлыгъы, белгилери д. а. к.), аны статусу федерацияны субъектинден башхады. Автоном хакъланы бериуню юлгюсюне автоно округланы, областланы неда регионланы къурауну санаргъа боллукъду (СССР-де болгъан кибик).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// {{ПолЕ|сторінки =10}}
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна // {{ПолЕ|сторінки =11}}

==Джибериуле==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}


[[Категория:Кърал]]
[[Категория:Политика]]</text>
      <sha1>fo1dd7zhrl6o7mpcybn6wt270bdk0d7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126795</id>
      <parentid>126794</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Къайнакъла */</comment>
      <origin>126795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6581" sha1="rvgvt1k710nit1rtkaw46t0u6vbq0le" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Территориялыкъ автономия бла федерализмни институту ==
Айры категорияда болгъан федерализмни институту бла автономияны бир дараджагъа салыргъа керек тюлдю. [[Федератив кърал]]ны сыфатландырыууна къараб, автономияны болушлугъу бла къуру кърал властны децентрализациясы бардырылгъанын ангыларгъа боллукъду, автономияны  кърал кеси береди, автономияны къраллыкъ ышанлары болса да (энчи закончыгъарыучу эм толтуруучу оргалары, законлары, статусу, ич гражданлыгъы, белгилери д. а. к.), аны статусу федерацияны субъектинден башхады. Автоном хакъланы бериуню юлгюсюне автоно округланы, областланы неда регионланы къурауну санаргъа боллукъду (СССР-де болгъан кибик).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// 
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна //

==Джибериуле==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // {{Юридична енциклопедія|4}}


[[Категория:Кърал]]
[[Категория:Политика]]</text>
      <sha1>rvgvt1k710nit1rtkaw46t0u6vbq0le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126796</id>
      <parentid>126795</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джибериуле */</comment>
      <origin>126796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6534" sha1="85h2aha51gkcsl9nvfhcvnhloo0g3l9" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Территориялыкъ автономияла асламысы бла федератив неда конфедератив къралланы къурамында болады, бир-бирде ол субъектле бирлешиб кърал къурайдыла эмда тенг хакълары болады ([[АБШ]], [[СССР]], [[Югославия]]) бир-бирде федерациягъа кирген субъектлени бир къауумуну статусу, башхаладан кенг болургъа болады ([[Россия Федерация]]). Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Территориялыкъ автономия бла федерализмни институту ==
Айры категорияда болгъан федерализмни институту бла автономияны бир дараджагъа салыргъа керек тюлдю. [[Федератив кърал]]ны сыфатландырыууна къараб, автономияны болушлугъу бла къуру кърал властны децентрализациясы бардырылгъанын ангыларгъа боллукъду, автономияны  кърал кеси береди, автономияны къраллыкъ ышанлары болса да (энчи закончыгъарыучу эм толтуруучу оргалары, законлары, статусу, ич гражданлыгъы, белгилери д. а. к.), аны статусу федерацияны субъектинден башхады. Автоном хакъланы бериуню юлгюсюне автоно округланы, областланы неда регионланы къурауну санаргъа боллукъду (СССР-де болгъан кибик).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// 
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна //

==Джибериуле==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // 


[[Категория:Кърал]]
[[Категория:Политика]]</text>
      <sha1>85h2aha51gkcsl9nvfhcvnhloo0g3l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126797</id>
      <parentid>126796</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик */</comment>
      <origin>126797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5941" sha1="i4mjdgae4vnza3g0nlapf069uxcuk3e" xml:space="preserve">'''Территориялыкъ автономия'''&amp;nbsp;— къралны къурамындагъы белгили бир территориялыкъ къуралышха, къралны законларыны тамалларында, контролунда, политикалыкъ эмда/неда администрациялыкъ (оноу джюрютюу) сфералада кеси оноуун джюрютюрге амал берилиую болгъан [[автономия]]ны бир тюрлюсюдю, аны статусун, функцияларын ол къурамында болгъан къралны конституциясында неда энчи закон бла бегитиледи. 

== Территориялыкъ автономия, автономияны бир тюрлюсю кибик ==
Бир-бирде [[унитар кърал]]ны къурамында автоном территория болургъа болады ([[Корсика]] - [[Франция]]да, [[Фарер айрымканла]] бла [[Гренландия]] - [[Дания]]да, [[Курдистан]] Иракъда, [[Къаракъалпакъстан]] Юзбекистанда, [[Нахичеван]] [[Азербайджан]]да, [[Тау-Бадахшан автоном область]] [[Таджикистан]]да, [[Гагауз Ери]] Молдовада, эмда дагъыда талай юлгю). &lt;br/&gt;
Бу къауум къуралышла кёбмиллетли унатир неда федератив къраллада къураладыла, ол кърал къурууда юч проблеманы тюзетир амал бла этиледи: властны децентрализациясы, миллетлени арасында илешкилени джарашдырыу эмда аланы маданият къыйматларын сакълау.&lt;br/&gt;
Тинтиучюлени кёбюсю автоном къуралышланы эки типин айырады&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Оніщенко К. О. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій]// Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.- с. 632–640&lt;/ref&gt;:
* Территориялыкъ автономия;
* [[Миллет-культура автономия]] (экстерриториялыкъ).

== Территориялыкъ автономия бла федерализмни институту ==
Айры категорияда болгъан федерализмни институту бла автономияны бир дараджагъа салыргъа керек тюлдю. [[Федератив кърал]]ны сыфатландырыууна къараб, автономияны болушлугъу бла къуру кърал властны децентрализациясы бардырылгъанын ангыларгъа боллукъду, автономияны  кърал кеси береди, автономияны къраллыкъ ышанлары болса да (энчи закончыгъарыучу эм толтуруучу оргалары, законлары, статусу, ич гражданлыгъы, белгилери д. а. к.), аны статусу федерацияны субъектинден башхады. Автоном хакъланы бериуню юлгюсюне автоно округланы, областланы неда регионланы къурауну санаргъа боллукъду (СССР-де болгъан кибик).

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
* Адміністративно-територіальна реформа в Україні: політико-правові проблеми / За ред. І.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Кресіної.&amp;nbsp;— К.: Логос, 2009.&amp;nbsp;— 269 с.
* Конституція Автономної Республіки Крим: проблеми прийняття, затвердження, реалізації.&amp;nbsp;— К.: Таксон, 2001.&amp;nbsp;— 362 с.
* Конституційне право України / За ред. В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Колісника та Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Барабаша.&amp;nbsp;— Х.: Право, 2008.&amp;nbsp;— 416 с.
* Конституція України.&amp;nbsp;— Х.: ФО-П Стеценко І. І., 2013.&amp;nbsp;— 48 с.
* ''Мяловицька Н. А.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/63778/18-Mialovytska.pdf?sequence=1 Автономія: поняття, принципи, класифікація].&amp;nbsp;— С. 93-97.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/34665/122-Onishchenko.pdf?sequence=1 Територіальна автономія як інститут забезпечення вимог національних меншин] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;49.&amp;nbsp;— С. 764–769.
* ''Оніщенко К. О.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/11367/108%20-%20Onishenko.pdf?sequence=1 Класифікація та особливості політико-правового статусу територіальних автономій] // Держава і право.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;45.&amp;nbsp;— С. 632–640.
* ''В. 	Явір ''.  Автономія// 
* ''І. Кресіна, В. Явір ''.  Автономія національно-територіальна //

==Джибериуле==
* [http://leksika.com.ua/15851017/legal/natsionalno-teritorialna_avtonomiya Національно-територіальна автономія] // 


[[Категория:Кърал]]
[[Категория:Политика]]</text>
      <sha1>i4mjdgae4vnza3g0nlapf069uxcuk3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+1:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19661</id>
    <revision>
      <id>126799</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: 'UTC+1 (къышда-Ара Европа заман; MSK-2) - бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:'</comment>
      <origin>126799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="8diupc9rl0yitjuanwb5g1ldpqw98te" xml:space="preserve">UTC+1 (къышда-Ара Европа заман; MSK-2) - бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:</text>
      <sha1>8diupc9rl0yitjuanwb5g1ldpqw98te</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126800</id>
      <parentid>126799</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1402" sha1="b2gsbcri476mqfeil8f6ml03xc36r8q" xml:space="preserve">UTC+1 (къышда-Ара Европа заман; MSK-2) - бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:
== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, в том числе {{флагификация|САДР}}&lt;ref name=&quot;статус&quot; /&gt;
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}</text>
      <sha1>b2gsbcri476mqfeil8f6ml03xc36r8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126801</id>
      <parentid>126800</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джылны ичинде */</comment>
      <origin>126801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="47nwue6905xxbgdg85yh6u4i5llv9p2" xml:space="preserve">UTC+1 (къышда-Ара Европа заман; MSK-2) - бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:
== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, в том числе {{флагификация|САДР}}&lt;ref name=&quot;статус&quot; /&gt;
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}
== Белгиле ==</text>
      <sha1>47nwue6905xxbgdg85yh6u4i5llv9p2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126803</id>
      <parentid>126801</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="eycxx4c7uv3mmhz9yy0gjh0xyf2dhhg" xml:space="preserve">'''[[UTC]]+1''' (къышда — Ара Европа заман; MSK-2) —  бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:

== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, в том числе {{флагификация|САДР}}&lt;ref name=&quot;статус&quot; /&gt;
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}
== Белгиле ==</text>
      <sha1>eycxx4c7uv3mmhz9yy0gjh0xyf2dhhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126809</id>
      <parentid>126803</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1436" sha1="ph4fzmduu5eeq4q26wuiu840z61dihs" xml:space="preserve">'''[[UTC]]+1''' (къышда — Ара Европа заман; MSK-2) —  бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:

== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, ол санда {{флагификация|САДР}}&lt;ref name=&quot;статус&quot; /&gt;
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}
== Белгиле ==</text>
      <sha1>ph4fzmduu5eeq4q26wuiu840z61dihs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126810</id>
      <parentid>126809</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1409" sha1="rgdvbe7izxhrrdr3mraoucw9mgbvqk1" xml:space="preserve">'''[[UTC]]+1''' (къышда — Ара Европа заман; MSK-2) —  бу сагъат бёлюмню хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:

== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, ол санда {{флагификация|САДР}}
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}
== Белгиле ==</text>
      <sha1>rgdvbe7izxhrrdr3mraoucw9mgbvqk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126811</id>
      <parentid>126810</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>126811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1437" sha1="1glj5vaagime8nxkli3ztlep0c9t6az" xml:space="preserve">'''[[UTC]]+1''' (къышда — Ара Европа заман; MSK-2) —  бу [[Сагъат бёлге|сагъат бёлгени]] хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:

== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, ол санда {{флагификация|САДР}}
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}
== Белгиле ==</text>
      <sha1>1glj5vaagime8nxkli3ztlep0c9t6az</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126812</id>
      <parentid>126811</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>126812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="3h2wzw09liql6d8p3b6tgqi5e01jc99" xml:space="preserve">'''[[UTC]]+1''' (къышда — Ара Европа заман; MSK-2) —  бу [[Сагъат бёлге|сагъат бёлгени]] хайырланылгъан бойсунмагъан къралла эмда бойсунгъан территорияла:

== Джылны ичинде ==
* {{Байракъландырыу|Алжир}}
* {{Байракъландырыу|Ангола}}
* {{Байракъландырыу|Бенин}}
* {{Байракъландырыу|Габон}}
* {{Байракъландырыу|Конго ДР}}:
** [[Кванго (провинция)|Кванго]]
** [[Квилу]]
** [[Киншаса (провинция)|Киншаса]]
** [[Монгала (провинция)|Монгала]]
** [[Шимал Убанги]]
** [[Ара Конго (провинция)|Ара Конго]]
** [[Чуапа]]
** [[Экваториал провинция]]
** [[Къыбыла Убанги]]
* {{Байракъландырыу|Камерун}}
* {{Байракъландырыу|Республика Конго}}
* {{Байракъландырыу|Марокко}}, ол санда {{флагификация|САДР}}
* {{Байракъландырыу|Нигерия}}
* {{Байракъландырыу|Тунис}}
* {{Байракъландырыу|КъАР}}
* {{Байракъландырыу|Чад}}
* {{Байракъландырыу|Экваториал Гвинея}}
== Белгиле ==
[[Категория:Сагъат бёлгеле]]</text>
      <sha1>3h2wzw09liql6d8p3b6tgqi5e01jc99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/САДР</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19662</id>
    <revision>
      <id>126808</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Сахара Араб Демократ Республика | flag alias = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg }}&lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>126808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="r1nx2yihxxaalr2myi9wmur18jhtkgz" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Сахара Араб Демократ Республика
| flag alias = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r1nx2yihxxaalr2myi9wmur18jhtkgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Кот-д'Ивуар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19663</id>
    <revision>
      <id>126814</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Кот-д'Ивуар | flag alias = Flag of Côte d'Ivoire.svg }}&lt;noinclude&gt; &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>126814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="hqh5xemjt948lplq2zgc4nftcyx1ha6" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байракъландырыу/байракъ&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Кот-д'Ивуар
| flag alias = Flag of Côte d'Ivoire.svg
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hqh5xemjt948lplq2zgc4nftcyx1ha6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Австрияны шахарлары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19664</id>
    <revision>
      <id>126825</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Австрияны шахарлары]] [[Категория:Австрияны джерлешимлери]]'</comment>
      <origin>126825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="8dwvtqdai0tv5mxthlaaxrwos19z8u3" xml:space="preserve">Бу теманы юсюнден баш статья: [[Австрияны шахарлары]]
[[Категория:Австрияны джерлешимлери]]</text>
      <sha1>8dwvtqdai0tv5mxthlaaxrwos19z8u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Австрияны джерлешимлери</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19665</id>
    <revision>
      <id>126826</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '[[Категория:Австрияны географиясы]]'</comment>
      <origin>126826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="mxdf0xrp0okhm82n7qovaq4o4gu7sly" xml:space="preserve">[[Категория:Австрияны географиясы]]</text>
      <sha1>mxdf0xrp0okhm82n7qovaq4o4gu7sly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Австрияны географиясы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19666</id>
    <revision>
      <id>126827</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '[[Категория:Австрия]]'</comment>
      <origin>126827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="7s7xzuf2w5ps7kxvi95yvqe9j98fwgf" xml:space="preserve">[[Категория:Австрия]]</text>
      <sha1>7s7xzuf2w5ps7kxvi95yvqe9j98fwgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Андорра</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19667</id>
    <revision>
      <id>126829</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Андорра]] [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="dkfeqdqunol9ky679egeoiigo1ygd9p" xml:space="preserve">Бу теманы юсюнден баш статья: [[Андорра]]
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>dkfeqdqunol9ky679egeoiigo1ygd9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Греция</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19668</id>
    <revision>
      <id>126831</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Греция]] [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="4kjsx6dn53wtyiog8zu1en1lq1rbcgd" xml:space="preserve">Бу теманы юсюнден баш статья: [[Греция]]
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>4kjsx6dn53wtyiog8zu1en1lq1rbcgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Люксембург</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19669</id>
    <revision>
      <id>126847</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Маджар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19670</id>
    <revision>
      <id>126848</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Шимал Македония</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19671</id>
    <revision>
      <id>126849</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Мальта</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19672</id>
    <revision>
      <id>126850</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Монако</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19673</id>
    <revision>
      <id>126851</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Румыния</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19674</id>
    <revision>
      <id>126852</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Финляндия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19675</id>
    <revision>
      <id>126853</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Швейцария</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19676</id>
    <revision>
      <id>126855</id>
      <timestamp>2026-09-12T20:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Европаны къраллары]]'</comment>
      <origin>126855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:Европаны къраллары]]</text>
      <sha1>tnlla9978sfsnxam7p7iet0otjszkc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Lang-lb</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19677</id>
    <revision>
      <id>126856</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '[[Люксембург тил|люкс.]] ''&lt;span lang=&quot;lb&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;''&lt;noinclude&gt; [[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|lb]] &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>126856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="j14tdfrtso453aa1041q7qjhbsqrg8i" xml:space="preserve">[[Люксембург тил|люкс.]] ''&lt;span lang=&quot;lb&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;''&lt;noinclude&gt;
[[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|lb]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j14tdfrtso453aa1041q7qjhbsqrg8i</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>