Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Канада 0 1358 126896 126872 2026-09-13T20:05:10Z DarqaviPalladin 4737 /* Сурат галерея */ 126896 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты =Канада |Оригинал аты ={{lang-en|Canada}} <br> {{Lang-fr|Canada}} |Байракъ =Flag of Canada.svg |Герб =Royal Coat of arms of Canada.svg |Герб орнуна = |Гимн =O Canada! |Гимнни кёчюрмеси = |Аудио =United States Navy Band - O Canada.ogg |Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]] |Кърал дини = |Карта =Canada (orthographic projection).svg |Девиз =A Mari Usque Ad Mare»</br>[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери» |Девизни кёчюрмеси = |Тил =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]] |Эркинлик =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])</br>11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])</br>17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]]) |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик = |Ара шахар =[[Оттава|Оттава]] |Эм уллу шахарла =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]] |Территориясыны орну =2-чи |Территория =9 984 670 |Суу =8,62 % |Халкъыны орну =37-чи |Халкъ =34 157 950 |Джыл =2009 |Басыннганы =3,42 |БИП =2,507 триллион<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]</ref> |БИП джылы =2026 |БИП орну =11 |Адам башына БИП =60 305 |Валютасы =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124) |Домен =[[.ca|.ca]] |Телефон коду =1 |Заман бёлюмю =-3,5...-8 |Белги = <references/> |Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}} '''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди. Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады. == Географиясы == {{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы - 9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км. 2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. === Климаты === Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди. == Халкъы == [[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди<ref>{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}</ref>. Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды<ref>{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}</ref>. [[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды. Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла. === Шахарла === Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам). {| class="sortable wikitable" border="0" align="top" |+ align="center" |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)''' |- ! № ! Аты ! Провинция ! Адам саны |- | 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356 |- | 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949 |- | 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784 |- | 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449 |- | 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899 |- | 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607 |- | 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961 |- | 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248 |- | 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480 |- | 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353 |- | 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322 |- | 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459 |- | 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819 |- | 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366 |- | 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]] || 422 324 |} == Политикасы == Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да). == Административ бёлюннгени == {{main|Канаданы административ бёлюнюую}} [[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]] Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды). === Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]] * [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] * [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] * [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] * [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]] * [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] * [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] * [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]] * [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]] * [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]] === Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]] * [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] * [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] == Экономикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. [[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны, [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. == Маданияты == Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы. 1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады. Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады. == Сурат галерея == <gallery widths="170" heights="120"> File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|Канаданы парламентни баш мекямы. Оттава, Онтарио. File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава. File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль. File:Sait heritage hall.jpg| File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия. File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван. File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба. File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба. </gallery> == Джибериуле == * [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты]. * [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары]. {{refs}} {{Шымал Америка}} {{Миллетлени биригиую}} {{Биригиуню королевстволары}} {{Викигёзен|Canada|Канада}} {{Тамамланмагъан статья}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Шимал Америка]] [[Категория:Канада]] aarulicj9gv6i26ny2dc5o6ic66q3qa 126897 126896 2026-09-13T20:13:00Z DarqaviPalladin 4737 /* Сурат галерея */ 126897 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты =Канада |Оригинал аты ={{lang-en|Canada}} <br> {{Lang-fr|Canada}} |Байракъ =Flag of Canada.svg |Герб =Royal Coat of arms of Canada.svg |Герб орнуна = |Гимн =O Canada! |Гимнни кёчюрмеси = |Аудио =United States Navy Band - O Canada.ogg |Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]] |Кърал дини = |Карта =Canada (orthographic projection).svg |Девиз =A Mari Usque Ad Mare»</br>[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери» |Девизни кёчюрмеси = |Тил =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]] |Эркинлик =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])</br>11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])</br>17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]]) |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик = |Ара шахар =[[Оттава|Оттава]] |Эм уллу шахарла =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]] |Территориясыны орну =2-чи |Территория =9 984 670 |Суу =8,62 % |Халкъыны орну =37-чи |Халкъ =34 157 950 |Джыл =2009 |Басыннганы =3,42 |БИП =2,507 триллион<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]</ref> |БИП джылы =2026 |БИП орну =11 |Адам башына БИП =60 305 |Валютасы =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124) |Домен =[[.ca|.ca]] |Телефон коду =1 |Заман бёлюмю =-3,5...-8 |Белги = <references/> |Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}} '''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди. Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады. == Географиясы == {{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы - 9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км. 2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. === Климаты === Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди. == Халкъы == [[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди<ref>{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}</ref>. Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды<ref>{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}</ref>. [[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды. Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла. === Шахарла === Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам). {| class="sortable wikitable" border="0" align="top" |+ align="center" |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)''' |- ! № ! Аты ! Провинция ! Адам саны |- | 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356 |- | 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949 |- | 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784 |- | 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449 |- | 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899 |- | 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607 |- | 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961 |- | 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248 |- | 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480 |- | 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353 |- | 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322 |- | 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459 |- | 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819 |- | 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366 |- | 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]] || 422 324 |} == Политикасы == Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да). == Административ бёлюннгени == {{main|Канаданы административ бёлюнюую}} [[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]] Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды). === Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]] * [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] * [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] * [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] * [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]] * [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] * [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] * [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]] * [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]] * [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]] === Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]] * [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] * [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] == Экономикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. [[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны, [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. == Маданияты == Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы. 1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады. Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады. == Сурат галерея == <gallery widths="170" heights="120"> File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|Канаданы парламентни баш мекямы. Оттава, Онтарио. File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава. File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль, Квебек. File:Sait heritage hall.jpg| File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия. File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван. File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба. File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба. File:Château Frontenac 02.jpg|Шато-Фронтенак. Квебек шахар, Квебек провинция. </gallery> == Джибериуле == * [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты]. * [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары]. {{refs}} {{Шымал Америка}} {{Миллетлени биригиую}} {{Биригиуню королевстволары}} {{Викигёзен|Canada|Канада}} {{Тамамланмагъан статья}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Шимал Америка]] [[Категория:Канада]] 7vnior7hk3jwhylymxrnt3glez6c97w 126898 126897 2026-09-13T20:21:49Z DarqaviPalladin 4737 /* Сурат галерея */ 126898 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты =Канада |Оригинал аты ={{lang-en|Canada}} <br> {{Lang-fr|Canada}} |Байракъ =Flag of Canada.svg |Герб =Royal Coat of arms of Canada.svg |Герб орнуна = |Гимн =O Canada! |Гимнни кёчюрмеси = |Аудио =United States Navy Band - O Canada.ogg |Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]] |Кърал дини = |Карта =Canada (orthographic projection).svg |Девиз =A Mari Usque Ad Mare»</br>[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери» |Девизни кёчюрмеси = |Тил =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]] |Эркинлик =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])</br>11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])</br>17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]]) |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик = |Ара шахар =[[Оттава|Оттава]] |Эм уллу шахарла =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]] |Территориясыны орну =2-чи |Территория =9 984 670 |Суу =8,62 % |Халкъыны орну =37-чи |Халкъ =34 157 950 |Джыл =2009 |Басыннганы =3,42 |БИП =2,507 триллион<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]</ref> |БИП джылы =2026 |БИП орну =11 |Адам башына БИП =60 305 |Валютасы =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124) |Домен =[[.ca|.ca]] |Телефон коду =1 |Заман бёлюмю =-3,5...-8 |Белги = <references/> |Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}} '''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди. Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады. == Географиясы == {{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы - 9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км. 2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. === Климаты === Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди. == Халкъы == [[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди<ref>{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}</ref>. Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды<ref>{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}</ref>. [[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды. Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла. === Шахарла === Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам). {| class="sortable wikitable" border="0" align="top" |+ align="center" |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)''' |- ! № ! Аты ! Провинция ! Адам саны |- | 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356 |- | 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949 |- | 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784 |- | 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449 |- | 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899 |- | 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607 |- | 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961 |- | 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248 |- | 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480 |- | 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353 |- | 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322 |- | 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459 |- | 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819 |- | 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366 |- | 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]] || 422 324 |} == Политикасы == Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да). == Административ бёлюннгени == {{main|Канаданы административ бёлюнюую}} [[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]] Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды). === Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]] * [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] * [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] * [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] * [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]] * [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] * [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] * [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]] * [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]] * [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]] === Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]] * [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] * [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] == Экономикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. [[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны, [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. == Маданияты == Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы. 1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады. Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады. == Сурат галерея == <gallery widths="170" heights="120"> File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|Канаданы парламентни баш мекямы. Оттава, Онтарио. File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава. File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль, Квебек. File:Sait heritage hall.jpg| File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия. File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван. File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба. File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба. File:Château Frontenac 02.jpg|Шато-Фронтенак. Квебек шахар, Квебек провинция. File:The-Three-Sisters-Szmurlo.jpg|Трии-Систерс таула. Альберта. </gallery> == Джибериуле == * [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты]. * [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары]. {{refs}} {{Шымал Америка}} {{Миллетлени биригиую}} {{Биригиуню королевстволары}} {{Викигёзен|Canada|Канада}} {{Тамамланмагъан статья}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Шимал Америка]] [[Категория:Канада]] 6rf2b6ykxe2syfb88wu8550rjuyoalu 126899 126898 2026-09-13T20:28:29Z DarqaviPalladin 4737 /* Сурат галерея */ 126899 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты =Канада |Оригинал аты ={{lang-en|Canada}} <br> {{Lang-fr|Canada}} |Байракъ =Flag of Canada.svg |Герб =Royal Coat of arms of Canada.svg |Герб орнуна = |Гимн =O Canada! |Гимнни кёчюрмеси = |Аудио =United States Navy Band - O Canada.ogg |Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]] |Кърал дини = |Карта =Canada (orthographic projection).svg |Девиз =A Mari Usque Ad Mare»</br>[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери» |Девизни кёчюрмеси = |Тил =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]] |Эркинлик =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])</br>11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])</br>17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]]) |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик = |Ара шахар =[[Оттава|Оттава]] |Эм уллу шахарла =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]] |Территориясыны орну =2-чи |Территория =9 984 670 |Суу =8,62 % |Халкъыны орну =37-чи |Халкъ =34 157 950 |Джыл =2009 |Басыннганы =3,42 |БИП =2,507 триллион<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]</ref> |БИП джылы =2026 |БИП орну =11 |Адам башына БИП =60 305 |Валютасы =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124) |Домен =[[.ca|.ca]] |Телефон коду =1 |Заман бёлюмю =-3,5...-8 |Белги = <references/> |Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}} '''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди. Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады. == Географиясы == {{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы - 9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км. 2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. === Климаты === Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди. == Халкъы == [[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди<ref>{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}</ref>. Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды<ref>{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}</ref>. [[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды. Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла. === Шахарла === Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам). {| class="sortable wikitable" border="0" align="top" |+ align="center" |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)''' |- ! № ! Аты ! Провинция ! Адам саны |- | 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356 |- | 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949 |- | 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784 |- | 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449 |- | 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899 |- | 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607 |- | 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961 |- | 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248 |- | 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480 |- | 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353 |- | 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322 |- | 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459 |- | 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819 |- | 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366 |- | 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]] || 422 324 |} == Политикасы == Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да). == Административ бёлюннгени == {{main|Канаданы административ бёлюнюую}} [[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]] Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды). === Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]] * [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] * [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] * [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] * [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]] * [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] * [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] * [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]] * [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]] * [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]] === Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]] * [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] * [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] == Экономикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. [[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны, [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. == Маданияты == Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы. 1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады. Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады. == Сурат галерея == <gallery widths="170" heights="120"> File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|Канаданы парламентни баш мекямы. Оттава, Онтарио. File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава. File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль, Квебек. File:Sait heritage hall.jpg| File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия. File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван. File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба. File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба. File:Château Frontenac 02.jpg|Шато-Фронтенак. Квебек шахар, Квебек провинция. File:The-Three-Sisters-Szmurlo.jpg|Трии-Систерс таула. Альберта. File:Route 500 Churchill Falls - Labrador City.jpg|Лабрадорну баш джолу. </gallery> == Джибериуле == * [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты]. * [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары]. {{refs}} {{Шымал Америка}} {{Миллетлени биригиую}} {{Биригиуню королевстволары}} {{Викигёзен|Canada|Канада}} {{Тамамланмагъан статья}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Шимал Америка]] [[Категория:Канада]] ndz9dnhtew1fo8hc1utfclk2stmpl60 126900 126899 2026-09-13T20:29:49Z DarqaviPalladin 4737 /* Сурат галерея */ 126900 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты =Канада |Оригинал аты ={{lang-en|Canada}} <br> {{Lang-fr|Canada}} |Байракъ =Flag of Canada.svg |Герб =Royal Coat of arms of Canada.svg |Герб орнуна = |Гимн =O Canada! |Гимнни кёчюрмеси = |Аудио =United States Navy Band - O Canada.ogg |Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]] |Кърал дини = |Карта =Canada (orthographic projection).svg |Девиз =A Mari Usque Ad Mare»</br>[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери» |Девизни кёчюрмеси = |Тил =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]] |Эркинлик =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])</br>11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])</br>17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]]) |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик = |Ара шахар =[[Оттава|Оттава]] |Эм уллу шахарла =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]] |Территориясыны орну =2-чи |Территория =9 984 670 |Суу =8,62 % |Халкъыны орну =37-чи |Халкъ =34 157 950 |Джыл =2009 |Басыннганы =3,42 |БИП =2,507 триллион<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]</ref> |БИП джылы =2026 |БИП орну =11 |Адам башына БИП =60 305 |Валютасы =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124) |Домен =[[.ca|.ca]] |Телефон коду =1 |Заман бёлюмю =-3,5...-8 |Белги = <references/> |Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}} '''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди. Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады. == Географиясы == {{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы - 9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км. 2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. === Климаты === Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди. == Халкъы == [[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди<ref>{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}</ref>. Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды<ref>{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}</ref>. [[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды. Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла. === Шахарла === Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам). {| class="sortable wikitable" border="0" align="top" |+ align="center" |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)''' |- ! № ! Аты ! Провинция ! Адам саны |- | 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356 |- | 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949 |- | 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784 |- | 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449 |- | 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899 |- | 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607 |- | 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961 |- | 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248 |- | 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480 |- | 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353 |- | 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322 |- | 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459 |- | 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819 |- | 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366 |- | 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]] || 422 324 |} == Политикасы == Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да). == Административ бёлюннгени == {{main|Канаданы административ бёлюнюую}} [[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]] Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды). === Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]] * [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] * [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] * [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] * [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]] * [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] * [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] * [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]] * [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]] * [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]] === Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]] * [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] * [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] == Экономикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. [[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны, [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. == Маданияты == Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы. 1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады. Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады. == Сурат галерея == <gallery widths="170" heights="120"> File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|Канаданы парламентни баш мекямы. Оттава, Онтарио. File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава. File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль, Квебек. File:Sait heritage hall.jpg| File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия. File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван. File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба. File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба. File:Château Frontenac 02.jpg|Шато-Фронтенак. Квебек шахар, Квебек провинция. File:The-Three-Sisters-Szmurlo.jpg|Трии-Систерс таула. Альберта. File:Route 500 Churchill Falls - Labrador City.jpg|Лабрадорну баш джолу. Ньюфаундленд эм Лабрадор </gallery> == Джибериуле == * [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты]. * [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары]. {{refs}} {{Шымал Америка}} {{Миллетлени биригиую}} {{Биригиуню королевстволары}} {{Викигёзен|Canada|Канада}} {{Тамамланмагъан статья}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Шимал Америка]] [[Категория:Канада]] 6t1bpwfpz16ziojg4q1p02zu6xwgij2 126901 126900 2026-09-13T20:33:03Z DarqaviPalladin 4737 /* Сурат галерея */ 126901 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты =Канада |Оригинал аты ={{lang-en|Canada}} <br> {{Lang-fr|Canada}} |Байракъ =Flag of Canada.svg |Герб =Royal Coat of arms of Canada.svg |Герб орнуна = |Гимн =O Canada! |Гимнни кёчюрмеси = |Аудио =United States Navy Band - O Canada.ogg |Кърал оноуну формасы =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]] |Кърал дини = |Карта =Canada (orthographic projection).svg |Девиз =A Mari Usque Ad Mare»</br>[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери» |Девизни кёчюрмеси = |Тил =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]] |Эркинлик =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])</br>11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])</br>17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]]) |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик = |Ара шахар =[[Оттава|Оттава]] |Эм уллу шахарла =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]] |Территориясыны орну =2-чи |Территория =9 984 670 |Суу =8,62 % |Халкъыны орну =37-чи |Халкъ =34 157 950 |Джыл =2009 |Басыннганы =3,42 |БИП =2,507 триллион<ref name="IMF">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) International Monetary Fund. April 14]</ref> |БИП джылы =2026 |БИП орну =11 |Адам башына БИП =60 305 |Валютасы =[[Канаданы доллары]] (CAD, код 124) |Домен =[[.ca|.ca]] |Телефон коду =1 |Заман бёлюмю =-3,5...-8 |Белги = <references/> |Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]|ААИ орну=16|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|IDH=0.939|ААИ=0.939|ААИ джылы=2023|iso3166-1=[[CA]]|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП орну=23}} '''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди. Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады. == Географиясы == {{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы - 9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км. 2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. === Климаты === Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди. == Халкъы == [[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди<ref>{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}</ref>. Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды<ref>{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}</ref>. [[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды. Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла. === Шахарла === Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам). {| class="sortable wikitable" border="0" align="top" |+ align="center" |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)''' |- ! № ! Аты ! Провинция ! Адам саны |- | 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356 |- | 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949 |- | 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784 |- | 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449 |- | 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899 |- | 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607 |- | 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961 |- | 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248 |- | 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480 |- | 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353 |- | 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322 |- | 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459 |- | 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819 |- | 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366 |- | 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]] || 422 324 |} == Политикасы == Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да). == Административ бёлюннгени == {{main|Канаданы административ бёлюнюую}} [[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]] Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды). === Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]] * [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] * [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] * [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] * [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]] * [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] * [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] * [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]] * [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]] * [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]] === Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) === * [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]] * [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] * [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] == Экономикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. [[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны, [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. == Маданияты == Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы. 1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады. Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады. == Сурат галерея == <gallery widths="170" heights="120"> File:Centre Block, Ottawa, Southeast view 20170422 1.jpg|Канаданы парламентни баш мекямы. Оттава, Онтарио. File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентни библиотекасы. Оттава. File:Montreal downtown - panoramio.jpg|Эски порт. Монреаль, Квебек. File:Sait heritage hall.jpg|Херитедж-холл. Къыбыла Альбертаны Технология институтну мекямы. Калгари. Альберта. File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg| Охара кёл Йохо миллет паркда. Британ Колумбия File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|Робсон тау. Британ Колумбия. File:Thorvaldson.jpg|Саскачеван университетни мекямы. Саскачеван. File:Portage and Main SW2023-2.jpg|Виннипег шахарны арасы. Манитоба. File:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Манитобаны парламентни мекямы. Манитоба. File:Château Frontenac 02.jpg|Шато-Фронтенак. Квебек шахар, Квебек провинция. File:The-Three-Sisters-Szmurlo.jpg|Трии-Систерс таула. Альберта. File:Route 500 Churchill Falls - Labrador City.jpg|Лабрадорну баш джолу. Ньюфаундленд эм Лабрадор </gallery> == Джибериуле == * [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты]. * [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары]. {{refs}} {{Шымал Америка}} {{Миллетлени биригиую}} {{Биригиуню королевстволары}} {{Викигёзен|Canada|Канада}} {{Тамамланмагъан статья}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Шимал Америка]] [[Категория:Канада]] 8yz4lqwgaf9k7zsf1elv8g0qlss3r6a Толтуруучу власть 0 10729 126890 95180 2026-09-13T17:07:07Z Къарачайлы 96 /* Дагъыда къарагъыз */ 126890 wikitext text/x-wiki '''Толтуруучу власть''' — [[кърал]]да бойсунмагъан<ref>Алай болса да, толтуруучу власть законнга бойсунады.</ref> туура властны бир тюрлюсюдю, кърал ишлени оноуун этген полномочияланы джыйымыды. Алай бла, ''толтуруучу власть'' ол полномочияланы тындыргъан кърал органланы системасыды. == Толтуручу властны структурасы == * [[толтуруучу властны органлары]]; * кърал къуллукъчула; * юристлик (хакъ) структурасы — власть органла бла къуллукъчуланы компетенцияларыны дараджасын айгъакълагъан мардаланы системасы. == Толтуруучу властны ышанлары == * чекленнген эмда кърал властны бойсунмагъан бутагъыды; * кърал политиканы джашаугъа киргизеди; * кесини нюзюрлерине эмда халына кёре закон тюбюндеди; * аны иши толтуруучуду, дайым, тыйгъычсыз халы барды; == Толтуруучу властны функциялары == * закон тюбю регуляция; * джамагъатны джашауунда, кърал политиканы бардырыуда эмда законланы толтурууда оноу ишни бардырыуду; * административ хакъ хайырланыу; * лицензированияда, регистрацияда эмда сертификацияда крал политиканы бардырыу; * хакъ мардала бла зорунлу джорукъланы бузмауда административ контроль; * хакъ мизамны къоруулау, ол демеклик — гражданланы эмда джамагъатны къоркъуусузлугъун баджарыу; * кърал властны органларын информацион баджараыу. == Белгиле == {{белгиле}} == Дагъыда къарагъыз == * [[Закончыгъарыучу власть]] * [[Сюд власть]] {{stub|политика}} [[Категория:Кърал власть]] [[Категория:Политология]] bcethc5y3mn1juifscbwogv6swkxyz6 Уллу Германия рейх 0 19473 126929 125883 2026-09-14T10:22:33Z ~2026-49738-61 12231 126929 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал|аты=Уллу Германия рейх|кеси аты=Deutsches Reich (1933-1943) <br> Großdeutsches Reich (1943-45)|статусу=Нацист кърал|къуралгъанды=1933|къурутулуннганды=1945|байракъ=Flag of Germany (1935–1945).svg|герб=Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|байракъны юсюнден=[[Нацист Германияны байрагъы|Байракъ]]|гербни юсюнден=[[Нацист Германияны эмблемасы|Эмблема]]|гимн=[[Немчаланы джыры]], [[Хорст Весселни джыры]]|карта=Greater German Reich (1942).svg|ара шахар=[[Берлин]]|тил=[[Немча]]|дин=Динсиз кърал|валюта=[[Райхсмарк]] (ℛℳ)|кърал оноу форма=Национал-социалист бирпартилик кърал|башчыланы чынлары1=фюрер|башчы1=[[Адолф Гитлер]]|башчылыкъ этген джыллары1=1933-1945|джер ёлчем=• 1939<br> 79,375,281<br> • 1940<br> 109,518,183|халкъ=• 1939 <br> 79,375,281<br> • 1940<br> 109,518,183|Дата1=30 Януар|Джыл1=1933|Дата2=23 Март|Джыл2=1933|Дата3=15 Сентябир|Джыл3=1935|Дата4=13 Март|Джыл4=1938|Дата5=1 Сентябир|Джыл5=1939|Дата6=9 Май|Джыл6=1945|p1=Уеймар Германия|flag_p1=Flag of Germany (3-2).svg|p2=Саар|flag_p2=Flag of Saar 1920-1935.svg|p3=Биринчи Австрия республика|flag_p3=Flag of Austria.svg|p4=Биринчи Чехословак республика|flag_p4=Flag of the Czech Republic.svg|s1=Германияны Муттафыкъ оккупациясы|flag_s1=Merchant flag of Germany (1946–1949).svg|s2=Австрияны Муттафыкъ оккупациясы|flag_s2=Flag-map of the allied-occupied Austria.png|Этап1=Демократиядан кючню сыйыргъаны|Этап5=Полониягъа чабыуул|Этап2=Мардасыз кюч акты|Этап3=Нюрнберг законла|Этап4=Аншлюсс|Этап6=Капитуляция}} == Белгиле == [[Категория: Тарих къралла]] [[Категория: Немча къралла]] [[Категория: Диктатура къралла]] [[Категория: Фашист къралла]] [[Категория: Германия]] rdc99zvxpzfn43sxh9qpkems9lcr8aq Миллет-территориялыкъ автономия 0 19678 126879 2026-09-13T12:09:48Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: ''''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словар...' 126879 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъындаСоветлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Одной из первых была [[Туркестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Туркестанская Советская республика]], которая была провозглашена весной 1918 года. В этот же период возникли [[Донецко-Криворожская советская республика|Донецко-Криворожская]], [[Терская советская республика|Терская]], [[Кубано-Черноморская советская республика|Кубано-Черноморская]], [[Донская Советская Республика|Донская]], [[Советская Социалистическая Республика Тавриды|Таврическая]] Советские республики, которые считались частями Российской Федерации. Все они, кроме Туркестанской Советской республики, в 1918 году прекратили своё существование под ударами [[интервент]]ов и [[Белая гвардия|Белой гвардии]] и не были восстановлены<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Также создавались государственные образования по национальному признаку. Во второй половине 1918 года появилась такая форма [[автономия|автономии]], как [[Трудовая коммуна (РСФСР)|трудовая коммуна]], а с 1920 года начинает широко применяться другая форма автономии — [[автономная область]]. В конце 1918 года была образована [[АО немцев Поволжья|Трудовая коммуна Немцев Поволжья]]. В 1919 году в составе РСФСР создаются [[Башкирская Советская Республика]], а в 1920—1921 годах — [[Киргизская АССР (1920—1925)|Киргизская]] ([[Казахская Автономная Социалистическая Советская Республика|Казахская]]) АССР, [[Татарская АССР|Татарская]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Дагестанская]], [[Горская автономная советская социалистическая республика|Горская автономные республики]], [[Карельская трудовая коммуна]], [[Чувашская автономная область|Чувашская]], [[Калмыцкая автономная область|Калмыцкая]], [[Марийская автономная область|Марийская]], [[Вотская автономная область|Вотская]] ([[Вотская автономная область|Удмуртская]]) автономные области. В 1921—1922 годах в составе РСФСР были образованы [[Якутская АССР]], а также автономные области: Карачаево-Черкесская, Кабардино-Балкарская, [[Автономная область Коми (Зырян)|Коми]], [[Бурят-Монгольская автономная область|Монголо-Бурятская]]<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. По [[Конституция РСФСР 1918 года|конституции РСФСР 1918 года]], автономные области и трудовые коммуны, так же как и автономные республики, являлись разновидностью автономного областного союза<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|Национально-территориальное размежевание в СССР}} Национально-территориальная автономия была широко распространена в [[СССР|Союзе ССР]]. Запутанная и зачастую непоследовательная национальная политика [[Коммунистическая партия Советского Союза|коммунистов]] привела к созданию на территории [[Российская империя|бывшей империи]] беспрецедентной в мировой истории по числу и сложности устройства системы национально-территориальных автономий<ref>{{Cite web |url=http://uchebnik-besplatno.com/uchebnik-teoriya-politiki/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya.html |title=Национально-территориальная автономия в РСФСР: Национальная политика большевиков привела к созданию на территории<!-- Заголовок добавлен ботоми --> |access-date=2013-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421000829/http://uchebnik-besplatno.com/uchebnik-teoriya-politiki/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya.html |archive-date=2014-04-21 |url-status=dead }}</ref>. == Китай == {{main|Автономные территории Китая}} Административное деление [[Китайская Народная Республика|Китайской Народной Республики]] аналогично [[административное деление СССР|административному делению]] СССР — территории делятся по принципу их преимущественной заселенности тем или иным [[этнос]]ом и называются [[Автономный район (КНР)|автономными районами]]. Эти районы признаются [[Конституция Китайской Народной Республики|Конституцией КНР]] и сами имеют право дробиться на территории. Однако фактически степень автономности таких районов находится под вопросом, так как их руководство согласно Конституции назначается [[Всекитайское собрание народных представителей|Собранием народных представителей]], от которого также зависит законодательство этих районов. Этим автономные территории и отличаются от остальных [[Провинция (КНР)|провинций]] страны<ref>Justin J. Stein, "Taking the Deliberative Turn in China: International Law, Minority Rights, and the Case of Xinjiang, " Journal of Public and International Affairs, Volume 14/Spring 2003: 13-14.</ref>. Из признанных 55 этнических меньшинств 44 имеют автономные территории. Площадь всех автономных территорий занимает около 64 % всей территории страны. Автономные территории Китая находятся в первых трёх строках следующей таблицы: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Уровень ! Тип !! [[Китайский язык|Китайский]] !! [[Пиньинь]] !! Количество на июнь 2005 |- |align="right"| провинции (1) | [[Автономный район (КНР)|Автономные районы]] || 自治区 || zìzhìqū || 5 |- |align="right"| округа (2) | [[Автономные округа Китая|Автономные округа]] || 自治州 || zìzhìzhōu || 30 |- |rowspan="2" align="right"| уезды (3) | [[Автономный уезд (КНР)|Автономные уезды]] || 自治县 || zìzhìxiàn || 117 |- | [[Хошун (КНР)|Хошуны]] | 自治旗 || zìzhìqí || 3 |} == См. также == {{Кол|2}} * [[Культурная автономия]] * [[Самоуправление]] * [[Автономия]] * [[Территории коренных народов]] * [[Империя]] {{Конец кол}} == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{BC}} {{Этнополитика}} [[Категория:Самоуправление]] [[Категория:Национальная политика]] [[Категория:Права человека]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административные единицы]] cuzool60cf2xxypxx5xjl97idwpyf16 126880 126879 2026-09-13T12:53:47Z Къарачайлы 96 /* РСФСР (1917—1922) */ 126880 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|Национально-территориальное размежевание в СССР}} Национально-территориальная автономия была широко распространена в [[СССР|Союзе ССР]]. Запутанная и зачастую непоследовательная национальная политика [[Коммунистическая партия Советского Союза|коммунистов]] привела к созданию на территории [[Российская империя|бывшей империи]] беспрецедентной в мировой истории по числу и сложности устройства системы национально-территориальных автономий<ref>{{Cite web |url=http://uchebnik-besplatno.com/uchebnik-teoriya-politiki/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya.html |title=Национально-территориальная автономия в РСФСР: Национальная политика большевиков привела к созданию на территории<!-- Заголовок добавлен ботоми --> |access-date=2013-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421000829/http://uchebnik-besplatno.com/uchebnik-teoriya-politiki/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya.html |archive-date=2014-04-21 |url-status=dead }}</ref>. == Китай == {{main|Автономные территории Китая}} Административное деление [[Китайская Народная Республика|Китайской Народной Республики]] аналогично [[административное деление СССР|административному делению]] СССР — территории делятся по принципу их преимущественной заселенности тем или иным [[этнос]]ом и называются [[Автономный район (КНР)|автономными районами]]. Эти районы признаются [[Конституция Китайской Народной Республики|Конституцией КНР]] и сами имеют право дробиться на территории. Однако фактически степень автономности таких районов находится под вопросом, так как их руководство согласно Конституции назначается [[Всекитайское собрание народных представителей|Собранием народных представителей]], от которого также зависит законодательство этих районов. Этим автономные территории и отличаются от остальных [[Провинция (КНР)|провинций]] страны<ref>Justin J. Stein, "Taking the Deliberative Turn in China: International Law, Minority Rights, and the Case of Xinjiang, " Journal of Public and International Affairs, Volume 14/Spring 2003: 13-14.</ref>. Из признанных 55 этнических меньшинств 44 имеют автономные территории. Площадь всех автономных территорий занимает около 64 % всей территории страны. Автономные территории Китая находятся в первых трёх строках следующей таблицы: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Уровень ! Тип !! [[Китайский язык|Китайский]] !! [[Пиньинь]] !! Количество на июнь 2005 |- |align="right"| провинции (1) | [[Автономный район (КНР)|Автономные районы]] || 自治区 || zìzhìqū || 5 |- |align="right"| округа (2) | [[Автономные округа Китая|Автономные округа]] || 自治州 || zìzhìzhōu || 30 |- |rowspan="2" align="right"| уезды (3) | [[Автономный уезд (КНР)|Автономные уезды]] || 自治县 || zìzhìxiàn || 117 |- | [[Хошун (КНР)|Хошуны]] | 自治旗 || zìzhìqí || 3 |} == См. также == {{Кол|2}} * [[Культурная автономия]] * [[Самоуправление]] * [[Автономия]] * [[Территории коренных народов]] * [[Империя]] {{Конец кол}} == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{BC}} {{Этнополитика}} [[Категория:Самоуправление]] [[Категория:Национальная политика]] [[Категория:Права человека]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административные единицы]] 96wfhi2j2ga458tnyoeun5zf9o65h03 126881 126880 2026-09-13T13:00:55Z Къарачайлы 96 /* СССР */ 126881 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == Китай == {{main|Автономные территории Китая}} Административное деление [[Китайская Народная Республика|Китайской Народной Республики]] аналогично [[административное деление СССР|административному делению]] СССР — территории делятся по принципу их преимущественной заселенности тем или иным [[этнос]]ом и называются [[Автономный район (КНР)|автономными районами]]. Эти районы признаются [[Конституция Китайской Народной Республики|Конституцией КНР]] и сами имеют право дробиться на территории. Однако фактически степень автономности таких районов находится под вопросом, так как их руководство согласно Конституции назначается [[Всекитайское собрание народных представителей|Собранием народных представителей]], от которого также зависит законодательство этих районов. Этим автономные территории и отличаются от остальных [[Провинция (КНР)|провинций]] страны<ref>Justin J. Stein, "Taking the Deliberative Turn in China: International Law, Minority Rights, and the Case of Xinjiang, " Journal of Public and International Affairs, Volume 14/Spring 2003: 13-14.</ref>. Из признанных 55 этнических меньшинств 44 имеют автономные территории. Площадь всех автономных территорий занимает около 64 % всей территории страны. Автономные территории Китая находятся в первых трёх строках следующей таблицы: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Уровень ! Тип !! [[Китайский язык|Китайский]] !! [[Пиньинь]] !! Количество на июнь 2005 |- |align="right"| провинции (1) | [[Автономный район (КНР)|Автономные районы]] || 自治区 || zìzhìqū || 5 |- |align="right"| округа (2) | [[Автономные округа Китая|Автономные округа]] || 自治州 || zìzhìzhōu || 30 |- |rowspan="2" align="right"| уезды (3) | [[Автономный уезд (КНР)|Автономные уезды]] || 自治县 || zìzhìxiàn || 117 |- | [[Хошун (КНР)|Хошуны]] | 自治旗 || zìzhìqí || 3 |} == См. также == {{Кол|2}} * [[Культурная автономия]] * [[Самоуправление]] * [[Автономия]] * [[Территории коренных народов]] * [[Империя]] {{Конец кол}} == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{BC}} {{Этнополитика}} [[Категория:Самоуправление]] [[Категория:Национальная политика]] [[Категория:Права человека]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административные единицы]] dqalal90mc6htz25bvppclrg8eolvmo 126882 126881 2026-09-13T13:01:49Z Къарачайлы 96 /* Китай */ 126882 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == См. также == {{Кол|2}} * [[Культурная автономия]] * [[Самоуправление]] * [[Автономия]] * [[Территории коренных народов]] * [[Империя]] {{Конец кол}} == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{BC}} {{Этнополитика}} [[Категория:Самоуправление]] [[Категория:Национальная политика]] [[Категория:Права человека]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административные единицы]] 17eoc2cvt4bre1a1g2l7xyzlln8p2eo 126883 126882 2026-09-13T13:02:46Z Къарачайлы 96 /* См. также */ 126883 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == Дагъыда къара == * [[Миллет-культуралыкъ автономия автономия]] * [[Бойсунмаулукъ]] * [[Автономия]] * [[Джерли халкъланы территориялары]] * [[Империя]] == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{BC}} {{Этнополитика}} [[Категория:Самоуправление]] [[Категория:Национальная политика]] [[Категория:Права человека]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административные единицы]] bn96pmsmgvcx6mdzr8l6ags9t4ku9vp 126884 126883 2026-09-13T13:03:03Z Къарачайлы 96 /* Примечания */ 126884 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == Дагъыда къара == * [[Миллет-культуралыкъ автономия автономия]] * [[Бойсунмаулукъ]] * [[Автономия]] * [[Джерли халкъланы территориялары]] * [[Империя]] == Белгиле == {{белгиле}} == Ссылки == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{BC}} {{Этнополитика}} [[Категория:Самоуправление]] [[Категория:Национальная политика]] [[Категория:Права человека]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административные единицы]] 3o7i1ut5i6ejg6ayu5h01w12o2i6t4x 126885 126884 2026-09-13T13:05:08Z Къарачайлы 96 /* Ссылки */ 126885 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == Дагъыда къара == * [[Миллет-культуралыкъ автономия автономия]] * [[Бойсунмаулукъ]] * [[Автономия]] * [[Джерли халкъланы территориялары]] * [[Империя]] == Белгиле == {{белгиле}} == Джибериуле == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Кърал]] [[Категория:Миллет политика]] [[Категория:Адам хакъла]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административ биримле]] 2teeyjrh7cz7k0o82bxbr9xhxhx2kot 126887 126885 2026-09-13T13:05:47Z Къарачайлы 96 /* Джибериуле */ 126887 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == Дагъыда къара == * [[Миллет-культуралыкъ автономия автономия]] * [[Бойсунмаулукъ]] * [[Автономия]] * [[Джерли халкъланы территориялары]] * [[Империя]] == Белгиле == {{белгиле}} == Джибериуле == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Кърал]] [[Категория:Миллет политика]] [[Категория:Адамны хакълары]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административ биримле]] 3o804q2gczachnkuw9890o1fpjiilxs 126888 126887 2026-09-13T13:06:24Z Къарачайлы 96 126888 wikitext text/x-wiki '''Миллет-территориялыкъ автоно́мия''' — [[территориялыкъ автономия]]ны бир тюрлюсюдю, [[миллет соруу]]ну оноуун этерге деб джораланнганды<ref>[https://law-enc.net/word/nacionalno-territorialnaja-avtonomija-3676.html-3676.html Национально-территориальная автономия — Большой юридический словарь ОНЛАЙН<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == РСФСР (1917—1922) == {{main|РСФСР-ни административ-территориялыкъ юлешиниую}} Аллындан [[Совет Россия]]да тамалында [[губерния]]ла бла областла болгъан эски [[административ-территориялыкъ юлешиниу]] болгъанды. 1917-1918 джылланы аягъында Советлени область биригиулери эмда [[Совет республика|совет республика]] атны джюрютген [[кърал къуралышла]] къуруладыла. Эм биринчиледен 1918 джылны джазында къуралгъан [[Туркестан Автоном Совет Социалист Республика|Туркестан Совет республика]] болгъанды. Ол кёзюуде [[Донецк-Кривой Рог совет республика|Донецк-Кривой Рог]], [[Терк совет республика|Терск]], [[Къобан-Къара Тенгиз республика|Къобан-Къара Тенгиз]], [[Дон Совет Республика|Дон]], [[Тавриданы Совет Социалист Республикасы|Таврида]] Совет республикалары къураладыла, ала барысы да Россияны къурамында къуралгъандыла. Аланы барысы да, Туркестан Совет республиканы тышында, 1918 джылда [[интервент]]ле [[Акъ гвардия]]ны урууларында джокъ болгъандыла, эмда джангыдан къуралмагъандыла<ref name="chib1">Глава 12. // История государства и права России. Учебник для вузов/ Под ред. Чибиряева С. А. — {{М}}: Былина, 1998. — 412 с.</ref><ref name="gros">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/grosul_obrasovanie/01.aspx Гражданская война // ''Гросул В. Я.'' Образование СССР (1917—1924 гг.)] — М.: ИТРК, 2007.</ref>. Аны тышында миллет ышаннга кёре кърал къуралышла къуралгъандыла. 1918 джылны экинчи джарымында [[автономия]] бир тюрлю формасы чыгъады - [[Урунуу коммуна (РСФСР)|урунуу коммунала]], 1920 джылдан башлаб автономияны башха формасы — [[автоном область]] джайылады. 1918 джылны аягъында [[Итилни немецлерини АО|Итил немецлени урунуу коммунасы]] къуралады. 1919 джылда РСФСР-ни къурамында [[Башкир Совет Республика]], 1920—1921 джыллада — [[Къыргъыз АССР (1920—1925)|Къыргъыз]] ([[Къазакъ Автоном Социалист Совет Республика|Къазакъ]]) АССР, [[Татар АССР|Татар]], [[Дагъыстан Автоном Совет Социалист Республика|Тагъыстан]], [[Тау Автоном Совет Социалист Республика|Тау автоном республикала]], [[Карел урунуу коммуна]], [[Чуваш автоном область|Чуваш]], [[Къалмукъ автоном область|Къалмыкъ]], [[Марий автоном область|Марий]], [[Вотяк автоном область|Вотяк]] автоном областла. В 1921—1922 джыллада РСФСР-ни къурамында [[Якъут АССР]], эмда автоном областла: Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар, [[Коми (Зырян) автоном область|Коми]], [[Бурят-Монгол автоном область|Монгол-Бурят]] къураладыла<ref name="koz1">[http://library201097.narod.ru/064/index1.html Конституционное право России:] {{Wayback|url=http://library201097.narod.ru/064/index1.html |date=20180310074033 }} учебник / Е. И. Козлова, О. Е. Кутафин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 133.</ref>. [[РСФСР-ни Конституциясы (1918)|РСФСР-ни 1918 джылдагъы конституциясына кёре]] автоном областла бла урнуу коммунала, автоном республикала кибик автоном область биригиуню формалары болгъандыла<ref>{{статья |автор= [[Карпенкова, Таисия Викторовна|Карпенкова Т. В.]]|заглавие= Русские революции 1917 г. и изменения в содержании национально-государственного строительства страны|язык= |издание= Приволжский научный вестник|тип= журнал|год= 2013|месяц= |число= |том= |номер= 3 (19)|страницы= 48|doi= |issn=}}</ref>. == СССР == {{main|СССР-де миллет-территориялыкъ чек айырыу}} [[СССР]]-де миллет-территориялыкъ автономия бек джайылгъанды. Дуния тарихинде болмагъан кибик санда миллет-территориялыкъ автономияла къуралгъандыла. == Дагъыда къара == * [[Миллет-культуралыкъ автономия автономия]] * [[Бойсунмаулукъ]] * [[Автономия]] * [[Джерли халкъланы территориялары]] * [[Империя]] == Белгиле == {{белгиле}} == Джибериуле == * https://web.archive.org/web/20120503182528/http://www.dissercat.com/content/natsionalno-territorialnaya-avtonomiya-v-kitaiskoi-narodnoi-respublike-0 * http://www.bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-5/45.htm {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Кърал]] [[Категория:Миллет политика]] [[Категория:Адамны хакълары]] [[Категория:Этнология]] [[Категория:Административ биримле]] {{Тамамланмагъан статья|Политика}} an7elzwpw5tzuj51scsa6h4gzkx866p Категория:Миллет политика 14 19679 126886 2026-09-13T13:05:26Z Къарачайлы 96 Бош бет къуралды 126886 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Суверен 0 19680 126889 2026-09-13T13:51:16Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: ''''Сувере́н''' ({{lang-la|superanus}}, {{lang-fr|souverain}}&nbsp;— ''огъары, баш'')&nbsp;— джамагъат илешкилени субъекти, къралда заман бла чекленмеген абсолют властха ие, белгили бир территорияны ичинде баш властны джюрютген. == Терминни чыкъгъан тарихи == Файл:Leviathan frontispiece cropped British...' 126889 wikitext text/x-wiki '''Сувере́н''' ({{lang-la|superanus}}, {{lang-fr|souverain}}&nbsp;— ''огъары, баш'')&nbsp;— джамагъат илешкилени субъекти, къралда заман бла чекленмеген абсолют властха ие, белгили бир территорияны ичинде баш властны джюрютген. == Терминни чыкъгъан тарихи == [[Файл:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|мини|праворуч|200пкс|[[Левиафан (китаб)|''Левиафан, неда Магъана, дин эм кърал властны къурулушу эм эркинликлери'']] китабны ал бети, автор [[Томас Гоббс]]]] «Суверен» термин [[Джангы тарих|модерн кёзюуде]] чыкъгъады эмда аны бла эм андан кеч заман бла байламлыды. Илмуда джюрютюуге киргизген XVI ёмюрде француз философ [[Жан Боден]] болгъанды, ол [[кърал]]ны тамал ышаны ''абсолют эм дайым власть'' болгъан [[суверенитет]]иди. Боденнге кёре суверен [[Закон (хакъ)|закон]] алыргъа, [[Уруш баямлау|уруш баямларгъа]] эм [[мамырлыкъ]] бегитирге, баш къуллукъчуланы салыргъа, [[баш сюд]]ню бардырыргъа, джасакъ салыргъа, аманлыкъчыланы кечерге, ачха басаргъа, мардаланы эм ауурлукъланы бегитирге эркин болгъанды. Суверенни джамагъат кесамат бичимден магъанасын тинтген [[Томас Гоббс]], постулатла белгилегенди: * суверенни власты бир кере эм ёмюрлюкге салынады, аны къолундагъыла суверенни ауушдургъа эркин тюлдюле; * суверен [[джамагъат кесаматны теориясы]]ны субъекти тюлдю, аны ючюн аны власты джукъ келишиуле бла чекленмейди; * сувереннге къаршчы чыгъыу джамагъат кесаматны бузуугъа саналады, тюзлюксюзге саналады эм къаза салынады; * бойсуннган адамла сувереннги айыбларгъа неда къаза салыргъа хакълары джокъду, не ючюн десенг, ала кеслери аны ишлери ючюн джууаблыдыла; * суверен, аны къолундагъы халкъны къоруулау эм мамырлыкъ сакълау соруулада сюдюдю; * мюлкню юлешиуню эм сакълауну баджаргъан джорукъланы (законланы) бегитеди * суверенни къолунда сюд власть, дауланы джарашдырыу, къазауат баямлау эм мамырлыкъ бегитиу, бютеу кенгешчилерин, министрлерин, граждан эм аскер къуллукъчуларын сайларгъа хакъы, саугъаларгъа, къаза берирге, сыйлы титул, рангланы юсюнден табель къурургъа хакъы барды; * бютеу бу хакъла бёлюнмездиле эм башхалагъа берилмейди. Суверен властны теоретиклерине [[Жан-Жак Руссо]] бла [[Джон Ленгшо Остин]] да саналадыла, аланы ишлери суверен властны классика доктринасын къурауну тамамлагъандыла. == Опис терміна == Суверен&nbsp;— не конкретний правитель, чия влада обмежена часом, законом чи іншими обставинами. Це абстрактна особа ([[Соціальна інституція|інститут]]), за якою визнається необмежене право керувати державою. [[Легітимність]] суверена є його ключовою ознакою, що відрізняє його як носія верховної влади в державі від [[Тиранія|тирана]], чия влада базується на [[Насильство|насильстві]]. Легітимність може базуватися на [[Природне право|природному праві]], [[Спадкове право|спадковому праві]] чи [[Боже право королів|«божому праві королів»]], [[Конституція|конституції]] чи [[Міжнародне право|міжнародному праві]]. Суверен є носієм [[Вища влада|найвищої влади]], якому підпорядковується вся політико­правова система держави. Суверен&nbsp;— найвища інстанція, якій належить останнє слово при прийнятті суспільно важливих рішень. Влада суверена є неподільною і необмеженою, вона не може розподілятися між декількома суб'єктами чи обмежуватися внутрішніми чи зовнішніми впливами. Розподіл влади у державі між [[Законодавча влада|законодавчими]], [[Виконавча влада|виконавчими]] чи [[Судова влада|судовими]] інституціями не означає наявності декількох суверенів: в одній державі може бути тільки один суверен. Влада суверена поширюється тільки на територіальні спільноти&nbsp;— держави, а не на [[етнос]]и чи [[народ]]и, основою об'єднання яких є спільна [[Культурна ідентифікація|культурна ідентичність]]. Тільки [[Громадянин|громадяни]] конкретної держави підпадають під владу суверена. {{Вставка | Вирівнювання = right | Ширина = 22.8em | Фон = Cornsilk | Заголовок = [[Конституція України]]. Стаття 5 | Текст = <poem>'''Носієм суверенітету і єдиним джерелом влади в Україні є народ'''. Народ здійснює владу безпосередньо і через органи державної влади та органи місцевого самоврядування</poem> | Розмір шрифта = 90% }} Сувереном може бути одна особа: * при [[Монархія|монархії]]&nbsp;— [[монарх]]; група осіб: * при [[Аристократія|аристократії]]&nbsp;— [[вищий клас]] ([[еліта]]); * при [[Демократія|демократії]]&nbsp;— [[парламент]]; або усі [[Громадянин|громадяни]] ([[нація]]). == Джерела == {{Вікіпосилання}} * {{ВУЕ|Суверен|М. З. Буник}} {{Бібліоінформація}} {{Портали|Філософія|Політологія}} [[Категорія:Політологічні терміни]] [[Категорія:Суверенітет| ]] [[Категорія:Керівники]] [[Категорія:Влада]] [[Категорія:Нова історія]] [[Категорія:Жан Боден]] [[Категорія:Томас Гоббс]] [[Категорія:Жан-Жак Руссо]] [[Категорія:Джон Ленгшо Остін]] cynw0hzh7vbxtjkjxab9rvbh3p2gobs 126891 126889 2026-09-13T17:17:51Z Къарачайлы 96 /* Опис терміна */ 126891 wikitext text/x-wiki '''Сувере́н''' ({{lang-la|superanus}}, {{lang-fr|souverain}}&nbsp;— ''огъары, баш'')&nbsp;— джамагъат илешкилени субъекти, къралда заман бла чекленмеген абсолют властха ие, белгили бир территорияны ичинде баш властны джюрютген. == Терминни чыкъгъан тарихи == [[Файл:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|мини|праворуч|200пкс|[[Левиафан (китаб)|''Левиафан, неда Магъана, дин эм кърал властны къурулушу эм эркинликлери'']] китабны ал бети, автор [[Томас Гоббс]]]] «Суверен» термин [[Джангы тарих|модерн кёзюуде]] чыкъгъады эмда аны бла эм андан кеч заман бла байламлыды. Илмуда джюрютюуге киргизген XVI ёмюрде француз философ [[Жан Боден]] болгъанды, ол [[кърал]]ны тамал ышаны ''абсолют эм дайым власть'' болгъан [[суверенитет]]иди. Боденнге кёре суверен [[Закон (хакъ)|закон]] алыргъа, [[Уруш баямлау|уруш баямларгъа]] эм [[мамырлыкъ]] бегитирге, баш къуллукъчуланы салыргъа, [[баш сюд]]ню бардырыргъа, джасакъ салыргъа, аманлыкъчыланы кечерге, ачха басаргъа, мардаланы эм ауурлукъланы бегитирге эркин болгъанды. Суверенни джамагъат кесамат бичимден магъанасын тинтген [[Томас Гоббс]], постулатла белгилегенди: * суверенни власты бир кере эм ёмюрлюкге салынады, аны къолундагъыла суверенни ауушдургъа эркин тюлдюле; * суверен [[джамагъат кесаматны теориясы]]ны субъекти тюлдю, аны ючюн аны власты джукъ келишиуле бла чекленмейди; * сувереннге къаршчы чыгъыу джамагъат кесаматны бузуугъа саналады, тюзлюксюзге саналады эм къаза салынады; * бойсуннган адамла сувереннги айыбларгъа неда къаза салыргъа хакълары джокъду, не ючюн десенг, ала кеслери аны ишлери ючюн джууаблыдыла; * суверен, аны къолундагъы халкъны къоруулау эм мамырлыкъ сакълау соруулада сюдюдю; * мюлкню юлешиуню эм сакълауну баджаргъан джорукъланы (законланы) бегитеди * суверенни къолунда сюд власть, дауланы джарашдырыу, къазауат баямлау эм мамырлыкъ бегитиу, бютеу кенгешчилерин, министрлерин, граждан эм аскер къуллукъчуларын сайларгъа хакъы, саугъаларгъа, къаза берирге, сыйлы титул, рангланы юсюнден табель къурургъа хакъы барды; * бютеу бу хакъла бёлюнмездиле эм башхалагъа берилмейди. Суверен властны теоретиклерине [[Жан-Жак Руссо]] бла [[Джон Ленгшо Остин]] да саналадыла, аланы ишлери суверен властны классика доктринасын къурауну тамамлагъандыла. == Терминни суратлауу == Суверен&nbsp;— власты заман бла, закон бла неда башха чурумла бла чекленнген белгили бир башчы тюлдю. Бу, къралны оноуун джюрютюрге чекленмеген хакъ берилген абстракт биреудю ([[Социал институт|институтду]]). [[Артыкълыкъ]]да властыны тамалы болгъан [[Тирания|тирандан]] суверенни [[Легитимлик|легитимлиги]] айырады. Легитимлилигини тамалында [[табигъат хакъ]], туудукъ хакъ, королланы Аллахдан келген хакълары неда халкъла арасы хакъ. Сувереннге къралны бютеу политикалыкъ-хакъ системасы бойсунады. Суверен&nbsp;— джамагъат магъаналы оноуланы алгъан заманда арт сёзге ие эм баш инстанцияды. Суверенни власты бёлюнмезди эмда чекленмезди, ол талай субъектни арасында юлешинирге эм ич неда тыш басымла бла чекленирге болмайды. Властны къралда [[Закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[Толтуруучу власть|толтуруучу]] неда [[Сюд власть|сюд властланы]] арасында юлешиу талай суверенни болуу магъанасына келмейди: бир къралда къуру бир суверен болургъа боалды. Сувернни власты къуру территория бла чекленеди, маданият идентификацияны тамалында бирикген [[этнос]]лагъа неда [[халкъ]]лагъа, бир территорияны ичинде болмайсала джайылмайды. Къуру, суверен башчылыкъ этген къралны гражданлары суверенни властына бойсунадыла. Суверен бир адам болургъа болады: * [[Монархия|монархияда]]&nbsp;— [[монарх]]; къауум: * [[Аристократия|аристократия]]&nbsp;— [[баш класс]] ([[элита]]); * [[демократия]]да — [[парламент]]; неда бютеу [[гражданин]]ле ([[миллет]]). == Джерела == {{Вікіпосилання}} * {{ВУЕ|Суверен|М. З. Буник}} {{Бібліоінформація}} {{Портали|Філософія|Політологія}} [[Категорія:Політологічні терміни]] [[Категорія:Суверенітет| ]] [[Категорія:Керівники]] [[Категорія:Влада]] [[Категорія:Нова історія]] [[Категорія:Жан Боден]] [[Категорія:Томас Гоббс]] [[Категорія:Жан-Жак Руссо]] [[Категорія:Джон Ленгшо Остін]] fv9s3n3dmci9dif934015ml605gnnis 126892 126891 2026-09-13T17:19:46Z Къарачайлы 96 /* Джерела */ 126892 wikitext text/x-wiki '''Сувере́н''' ({{lang-la|superanus}}, {{lang-fr|souverain}}&nbsp;— ''огъары, баш'')&nbsp;— джамагъат илешкилени субъекти, къралда заман бла чекленмеген абсолют властха ие, белгили бир территорияны ичинде баш властны джюрютген. == Терминни чыкъгъан тарихи == [[Файл:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|мини|праворуч|200пкс|[[Левиафан (китаб)|''Левиафан, неда Магъана, дин эм кърал властны къурулушу эм эркинликлери'']] китабны ал бети, автор [[Томас Гоббс]]]] «Суверен» термин [[Джангы тарих|модерн кёзюуде]] чыкъгъады эмда аны бла эм андан кеч заман бла байламлыды. Илмуда джюрютюуге киргизген XVI ёмюрде француз философ [[Жан Боден]] болгъанды, ол [[кърал]]ны тамал ышаны ''абсолют эм дайым власть'' болгъан [[суверенитет]]иди. Боденнге кёре суверен [[Закон (хакъ)|закон]] алыргъа, [[Уруш баямлау|уруш баямларгъа]] эм [[мамырлыкъ]] бегитирге, баш къуллукъчуланы салыргъа, [[баш сюд]]ню бардырыргъа, джасакъ салыргъа, аманлыкъчыланы кечерге, ачха басаргъа, мардаланы эм ауурлукъланы бегитирге эркин болгъанды. Суверенни джамагъат кесамат бичимден магъанасын тинтген [[Томас Гоббс]], постулатла белгилегенди: * суверенни власты бир кере эм ёмюрлюкге салынады, аны къолундагъыла суверенни ауушдургъа эркин тюлдюле; * суверен [[джамагъат кесаматны теориясы]]ны субъекти тюлдю, аны ючюн аны власты джукъ келишиуле бла чекленмейди; * сувереннге къаршчы чыгъыу джамагъат кесаматны бузуугъа саналады, тюзлюксюзге саналады эм къаза салынады; * бойсуннган адамла сувереннги айыбларгъа неда къаза салыргъа хакълары джокъду, не ючюн десенг, ала кеслери аны ишлери ючюн джууаблыдыла; * суверен, аны къолундагъы халкъны къоруулау эм мамырлыкъ сакълау соруулада сюдюдю; * мюлкню юлешиуню эм сакълауну баджаргъан джорукъланы (законланы) бегитеди * суверенни къолунда сюд власть, дауланы джарашдырыу, къазауат баямлау эм мамырлыкъ бегитиу, бютеу кенгешчилерин, министрлерин, граждан эм аскер къуллукъчуларын сайларгъа хакъы, саугъаларгъа, къаза берирге, сыйлы титул, рангланы юсюнден табель къурургъа хакъы барды; * бютеу бу хакъла бёлюнмездиле эм башхалагъа берилмейди. Суверен властны теоретиклерине [[Жан-Жак Руссо]] бла [[Джон Ленгшо Остин]] да саналадыла, аланы ишлери суверен властны классика доктринасын къурауну тамамлагъандыла. == Терминни суратлауу == Суверен&nbsp;— власты заман бла, закон бла неда башха чурумла бла чекленнген белгили бир башчы тюлдю. Бу, къралны оноуун джюрютюрге чекленмеген хакъ берилген абстракт биреудю ([[Социал институт|институтду]]). [[Артыкълыкъ]]да властыны тамалы болгъан [[Тирания|тирандан]] суверенни [[Легитимлик|легитимлиги]] айырады. Легитимлилигини тамалында [[табигъат хакъ]], туудукъ хакъ, королланы Аллахдан келген хакълары неда халкъла арасы хакъ. Сувереннге къралны бютеу политикалыкъ-хакъ системасы бойсунады. Суверен&nbsp;— джамагъат магъаналы оноуланы алгъан заманда арт сёзге ие эм баш инстанцияды. Суверенни власты бёлюнмезди эмда чекленмезди, ол талай субъектни арасында юлешинирге эм ич неда тыш басымла бла чекленирге болмайды. Властны къралда [[Закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[Толтуруучу власть|толтуруучу]] неда [[Сюд власть|сюд властланы]] арасында юлешиу талай суверенни болуу магъанасына келмейди: бир къралда къуру бир суверен болургъа боалды. Сувернни власты къуру территория бла чекленеди, маданият идентификацияны тамалында бирикген [[этнос]]лагъа неда [[халкъ]]лагъа, бир территорияны ичинде болмайсала джайылмайды. Къуру, суверен башчылыкъ этген къралны гражданлары суверенни властына бойсунадыла. Суверен бир адам болургъа болады: * [[Монархия|монархияда]]&nbsp;— [[монарх]]; къауум: * [[Аристократия|аристократия]]&nbsp;— [[баш класс]] ([[элита]]); * [[демократия]]да — [[парламент]]; неда бютеу [[гражданин]]ле ([[миллет]]). == Къайнакъла == {{белгиле}} [[Категория:Политология]] [[Категория:Суверенитет| ]] [[Категория:Кърал]] [[Категория:Власть]] [[Категория:Тарих]] topf7bbc7iowg1o1rghibvkf1lvhotl 126893 126892 2026-09-13T17:20:00Z Къарачайлы 96 /* Къайнакъла */ 126893 wikitext text/x-wiki '''Сувере́н''' ({{lang-la|superanus}}, {{lang-fr|souverain}}&nbsp;— ''огъары, баш'')&nbsp;— джамагъат илешкилени субъекти, къралда заман бла чекленмеген абсолют властха ие, белгили бир территорияны ичинде баш властны джюрютген. == Терминни чыкъгъан тарихи == [[Файл:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|мини|праворуч|200пкс|[[Левиафан (китаб)|''Левиафан, неда Магъана, дин эм кърал властны къурулушу эм эркинликлери'']] китабны ал бети, автор [[Томас Гоббс]]]] «Суверен» термин [[Джангы тарих|модерн кёзюуде]] чыкъгъады эмда аны бла эм андан кеч заман бла байламлыды. Илмуда джюрютюуге киргизген XVI ёмюрде француз философ [[Жан Боден]] болгъанды, ол [[кърал]]ны тамал ышаны ''абсолют эм дайым власть'' болгъан [[суверенитет]]иди. Боденнге кёре суверен [[Закон (хакъ)|закон]] алыргъа, [[Уруш баямлау|уруш баямларгъа]] эм [[мамырлыкъ]] бегитирге, баш къуллукъчуланы салыргъа, [[баш сюд]]ню бардырыргъа, джасакъ салыргъа, аманлыкъчыланы кечерге, ачха басаргъа, мардаланы эм ауурлукъланы бегитирге эркин болгъанды. Суверенни джамагъат кесамат бичимден магъанасын тинтген [[Томас Гоббс]], постулатла белгилегенди: * суверенни власты бир кере эм ёмюрлюкге салынады, аны къолундагъыла суверенни ауушдургъа эркин тюлдюле; * суверен [[джамагъат кесаматны теориясы]]ны субъекти тюлдю, аны ючюн аны власты джукъ келишиуле бла чекленмейди; * сувереннге къаршчы чыгъыу джамагъат кесаматны бузуугъа саналады, тюзлюксюзге саналады эм къаза салынады; * бойсуннган адамла сувереннги айыбларгъа неда къаза салыргъа хакълары джокъду, не ючюн десенг, ала кеслери аны ишлери ючюн джууаблыдыла; * суверен, аны къолундагъы халкъны къоруулау эм мамырлыкъ сакълау соруулада сюдюдю; * мюлкню юлешиуню эм сакълауну баджаргъан джорукъланы (законланы) бегитеди * суверенни къолунда сюд власть, дауланы джарашдырыу, къазауат баямлау эм мамырлыкъ бегитиу, бютеу кенгешчилерин, министрлерин, граждан эм аскер къуллукъчуларын сайларгъа хакъы, саугъаларгъа, къаза берирге, сыйлы титул, рангланы юсюнден табель къурургъа хакъы барды; * бютеу бу хакъла бёлюнмездиле эм башхалагъа берилмейди. Суверен властны теоретиклерине [[Жан-Жак Руссо]] бла [[Джон Ленгшо Остин]] да саналадыла, аланы ишлери суверен властны классика доктринасын къурауну тамамлагъандыла. == Терминни суратлауу == Суверен&nbsp;— власты заман бла, закон бла неда башха чурумла бла чекленнген белгили бир башчы тюлдю. Бу, къралны оноуун джюрютюрге чекленмеген хакъ берилген абстракт биреудю ([[Социал институт|институтду]]). [[Артыкълыкъ]]да властыны тамалы болгъан [[Тирания|тирандан]] суверенни [[Легитимлик|легитимлиги]] айырады. Легитимлилигини тамалында [[табигъат хакъ]], туудукъ хакъ, королланы Аллахдан келген хакълары неда халкъла арасы хакъ. Сувереннге къралны бютеу политикалыкъ-хакъ системасы бойсунады. Суверен&nbsp;— джамагъат магъаналы оноуланы алгъан заманда арт сёзге ие эм баш инстанцияды. Суверенни власты бёлюнмезди эмда чекленмезди, ол талай субъектни арасында юлешинирге эм ич неда тыш басымла бла чекленирге болмайды. Властны къралда [[Закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[Толтуруучу власть|толтуруучу]] неда [[Сюд власть|сюд властланы]] арасында юлешиу талай суверенни болуу магъанасына келмейди: бир къралда къуру бир суверен болургъа боалды. Сувернни власты къуру территория бла чекленеди, маданият идентификацияны тамалында бирикген [[этнос]]лагъа неда [[халкъ]]лагъа, бир территорияны ичинде болмайсала джайылмайды. Къуру, суверен башчылыкъ этген къралны гражданлары суверенни властына бойсунадыла. Суверен бир адам болургъа болады: * [[Монархия|монархияда]]&nbsp;— [[монарх]]; къауум: * [[Аристократия|аристократия]]&nbsp;— [[баш класс]] ([[элита]]); * [[демократия]]да — [[парламент]]; неда бютеу [[гражданин]]ле ([[миллет]]). [[Категория:Политология]] [[Категория:Суверенитет| ]] [[Категория:Кърал]] [[Категория:Власть]] [[Категория:Тарих]] a7kl7stn0xt12v5qv61yhcisxax5hv6 Категория:Къарачайны бийлери 14 19681 126894 2026-09-13T19:32:01Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ' [[Категория:Къарачай-малкъар акъсюекле]]' 126894 wikitext text/x-wiki [[Категория:Къарачай-малкъар акъсюекле]] m4w2hkiird7diyq4pt7jbyz8rdrtt8n Категория:Къарачай-малкъар акъсюекле 14 19682 126895 2026-09-13T19:57:22Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Къарачай-малкъар халкъы]] [[Категория:Къралгъа кёре акъсюекле]] [[Категория:Шимал Кавказны акъсюекле]]' 126895 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Къарачай-малкъар халкъы]] [[Категория:Къралгъа кёре акъсюекле]] [[Категория:Шимал Кавказны акъсюекле]] divyoxkhs5qqek9q3nh1fg4rsbglxv5 126902 126895 2026-09-13T20:36:05Z DarqaviPalladin 4737 126902 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Къарачай-малкъар халкъы]] [[Категория:Къралгъа кёре акъсюеклени категориялары]] [[Категория:Шимал Кавказны акъсюекле]] jwcxo37jzr72iypae72blqrt5wb1xip Категория:Къралгъа кёре акъсюеклени категориялары 14 19683 126903 2026-09-13T20:39:44Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Къралгъа кёре акъсюекле]]' 126903 wikitext text/x-wiki [[Категория:Къралгъа кёре акъсюекле]] iw2xfxzmxyqz2ehpij6b466cjbm3eyd Категория:Къралгъа кёре акъсюекле 14 19684 126904 2026-09-13T20:40:13Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Акъсюекле]]' 126904 wikitext text/x-wiki [[Категория:Акъсюекле]] cigx5qoawunm5g4js7boihogj1c59f0 Категория:Акъсюекле 14 19685 126905 2026-09-13T20:40:47Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Сословияла]]' 126905 wikitext text/x-wiki [[Категория:Сословияла]] cnbc04usdxjk9iylg4b04hz3xvwaufg Категория:Сословияла 14 19686 126906 2026-09-13T20:41:14Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Социал къауумла]]' 126906 wikitext text/x-wiki [[Категория:Социал къауумла]] 11iis6vj3l4xlqz3xu36xmtim2uf48v Категория:Социал къауумла 14 19687 126907 2026-09-13T20:41:57Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Социал системала]]' 126907 wikitext text/x-wiki [[Категория:Социал системала]] fv2m026o3z7vffuyq61bf5nqjjqdek6 Девонширны герцогу 0 19688 126908 2026-09-13T21:00:06Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Девонширны герцогу''' (Duke of Devonshire) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эм...' 126908 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' (Duke of Devonshire) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Белгиле == 4ulownojzcskny2tqskgw97p4vtns5b 126909 126908 2026-09-13T21:03:04Z DarqaviPalladin 4737 126909 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Белгиле == fiqhmzjk436k8010ecomxxy8145tkbc 126910 126909 2026-09-13T21:06:40Z DarqaviPalladin 4737 126910 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Девонширны графлары (1618-1694) == == Девонширны герцоглары (1694 джылдан) == == Белгиле == q26abqja6ppiuft6boo8swx55i8fkrx 126911 126910 2026-09-13T21:16:45Z DarqaviPalladin 4737 /* Девонширны графлары (1618-1694) */ 126911 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Девонширны графлары (1618-1694) == * '''[[1618]]'''—'''[[1626]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 1-чи Девонширны графы]]''' (1552—1626), [[Уильям Кавендиш]] сэрны экинчи уланы (ок. 1505—1557) * '''[[1626]]'''—'''[[1628]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны графы]]''' (1591—1628), 1-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1628]]'''—'''[[1684]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны графы]]''' (1617—1684), 2-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1684]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны графы]]''' (1640—1707), 3-чю Девонширны графыны тамада уланы [[1694 джыл]]да Уильям Кавендиш, 4-й Девонширны графы, Девонширны герцогу титулну алды. == Девонширны герцоглары (1694 джылдан) == == Белгиле == lmwgca4vmurr046v0ui0ggb4wl3f9dj 126912 126911 2026-09-13T22:01:13Z DarqaviPalladin 4737 /* Девонширны герцоглары (1694 джылдан) */ 126912 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Девонширны графлары (1618-1694) == * '''[[1618]]'''—'''[[1626]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 1-чи Девонширны графы]]''' (1552—1626), [[Уильям Кавендиш]] сэрны экинчи уланы (ок. 1505—1557) * '''[[1626]]'''—'''[[1628]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны графы]]''' (1591—1628), 1-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1628]]'''—'''[[1684]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны графы]]''' (1617—1684), 2-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1684]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны графы]]''' (1640—1707), 3-чю Девонширны графыны тамада уланы [[1694 джыл]]да Уильям Кавендиш, 4-й Девонширны графы, Девонширны герцогу титулну алды. == Девонширны герцоглары (1694 джылдан) == == Дагъыда къарагъыз == * [[Ингилизни акъсюекле]] == Белгиле == m0yy3pe0ioi9d5wpzax79vju1bq5l9f 126913 126912 2026-09-13T22:14:35Z DarqaviPalladin 4737 /* Девонширны герцоглары (1694 джылдан) */ 126913 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Девонширны графлары (1618-1694) == * '''[[1618]]'''—'''[[1626]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 1-чи Девонширны графы]]''' (1552—1626), [[Уильям Кавендиш]] сэрны экинчи уланы (ок. 1505—1557) * '''[[1626]]'''—'''[[1628]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны графы]]''' (1591—1628), 1-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1628]]'''—'''[[1684]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны графы]]''' (1617—1684), 2-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1684]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны графы]]''' (1640—1707), 3-чю Девонширны графыны тамада уланы [[1694 джыл]]да Уильям Кавендиш, 4-й Девонширны графы, Девонширны герцогу титулну алды. == Девонширны герцоглары (1694 джылдан) == * '''[[1694]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш 1-чи Девонширны герцогу]]''' (1640—1707), старший сын Уильяма Кавендиша, 3-го графа Девоншира * '''[[1707]]'''—'''[[1729]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны герцогу]]''' (1673—1729), старший сын 1-го герцога Девоншира * '''[[1729]]'''—'''[[1755]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны герцогу]]''' (1698—1755), старший сын 2-го герцога Девоншира * '''[[1755]]'''—'''[[1764]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны герцогу]]''' (1720—1764), старший сын 3-го герцога Девоншира * '''[[1764]]'''—'''[[1811]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 5-чи Девонширны герцогу]]''' (1748—1811), старший сын 4-го герцога Девоншира * '''[[1811]]'''—'''[[1858]]''': '''[[Уильям Джордж Спенсер Кавендиш, 6-чи Девонширны герцогу]]''' (1790—1858), единственный сын 5-го герцога Девоншира * '''[[1858]]'''—'''[[1891]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 7-чи Девонширны герцогу]]''' (1808—1891), старший сын Уильяма Кавендиша (1783—1812), внук Джорджа Августа Генри Кавендиша, 1-го графа Берлингтона (1754—1834) и правнук 4-го герцога Девоншира * '''[[1891]]'''—'''[[1908]]''': '''[[Спенсер Комптон Кавендиш, 8-чи Девонширны герцогу]]''' (1833—1908), второй сын 7-го герцога Девоншира и 2-го графа Берлингтона * '''[[1908]]'''—'''[[1938]]''': '''[[Виктор Кристиан Уильям Кавендиш, 9-чу Девонширны герцогу]]''' (1868—1938), старший сын [[подполковник]]а лорда Эдварда Кавендиша (1838—1891), внук 7-го герцога Девоншира * '''[[1938]]'''—'''[[1950]]''': '''[[Эдвард Уильям Спенсер Кавендиш, 10-чу Девонширны герцогу]]''' (1895—1950), старший сын 9-го герцога Девоншира * '''[[1950]]'''—'''[[2004]]''': '''[[Эндрю Роберт Бакстон Кавендиш, 11-чи Девонширны герцогу]]''' (1920—2004), 10-чу Девонширны герцогуну экинчи уланы. * '''[[2004]]''' — '''бусагъат заманга дери''': '''[[Перегрин Эндрю Морней Кавендиш, 12-чи Девонширны герцогу]]''' (1944 дж. туугъаны), 11-чи Девонширны герцогуну экинчи уланы. ** Туудукъ: '''[[Уильям Кавендиш, Берлингтон граф]]''' (1969 дж. туугъаны), 12-чи Девонширны герцогуну джангыз уланы. == Дагъыда къарагъыз == * [[Ингилизни акъсюекле]] == Белгиле == ioshyqtxdzp9sxnbchp418bxqgz94lg 126914 126913 2026-09-13T22:26:16Z DarqaviPalladin 4737 /* Девонширны герцоглары (1694 джылдан) */ 126914 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Девонширны графлары (1618-1694) == * '''[[1618]]'''—'''[[1626]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 1-чи Девонширны графы]]''' (1552—1626), [[Уильям Кавендиш]] сэрны экинчи уланы (ок. 1505—1557) * '''[[1626]]'''—'''[[1628]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны графы]]''' (1591—1628), 1-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1628]]'''—'''[[1684]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны графы]]''' (1617—1684), 2-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1684]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны графы]]''' (1640—1707), 3-чю Девонширны графыны тамада уланы [[1694 джыл]]да Уильям Кавендиш, 4-й Девонширны графы, Девонширны герцогу титулну алды. == Девонширны герцоглары (1694 джылдан) == * '''[[1694]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш 1-чи Девонширны герцогу]]''' (1640—1707), старший сын Уильяма Кавендиша, 3-го графа Девоншира * '''[[1707]]'''—'''[[1729]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны герцогу]]''' (1673—1729), 1-чи Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1729]]'''—'''[[1755]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны герцогу]]''' (1698—1755), 2-чи Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1755]]'''—'''[[1764]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны герцогу]]''' (1720—1764), 3-чю Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1764]]'''—'''[[1811]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 5-чи Девонширны герцогу]]''' (1748—1811), 4-чю Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1811]]'''—'''[[1858]]''': '''[[Уильям Джордж Спенсер Кавендиш, 6-чи Девонширны герцогу]]''' (1790—1858), 5-чи Девонширны герцогуну джангыз уланы. * '''[[1858]]'''—'''[[1891]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 7-чи Девонширны герцогу]]''' (1808—1891), Уильям Кавендишни (1783—1812) тамада уланы, Джордж Август Генри Кавендишни, 1-чи Берлингтонну графыны (1754—1834) уландан туугъан джаши эмда 4-чю Девонширны герцогуну уландан туугъанны джашы. * '''[[1891]]'''—'''[[1908]]''': '''[[Спенсер Комптон Кавендиш, 8-чи Девонширны герцогу]]''' (1833—1908), 7-чи Девонширны герцогуну эм 2-чи Берлингтонну графыны экинчи уланы. * '''[[1908]]'''—'''[[1938]]''': '''[[Виктор Кристиан Уильям Кавендиш, 9-чу Девонширны герцогу]]''' (1868—1938), Эдвард Кавендиш (1838—1891) лордну, подполковникни тамада уланы эмда 7-чи Девонширны герцогуну уландан туугъан джаши. * '''[[1938]]'''—'''[[1950]]''': '''[[Эдвард Уильям Спенсер Кавендиш, 10-чу Девонширны герцогу]]''' (1895—1950), 9-чу Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1950]]'''—'''[[2004]]''': '''[[Эндрю Роберт Бакстон Кавендиш, 11-чи Девонширны герцогу]]''' (1920—2004), 10-чу Девонширны герцогуну экинчи уланы. * '''[[2004]]''' — '''бусагъат заманга дери''': '''[[Перегрин Эндрю Морней Кавендиш, 12-чи Девонширны герцогу]]''' (1944 дж. туугъаны), 11-чи Девонширны герцогуну экинчи уланы. ** Туудукъ: '''[[Уильям Кавендиш, Берлингтон граф]]''' (1969 дж. туугъаны), 12-чи Девонширны герцогуну джангыз уланы. == Дагъыда къарагъыз == * [[Ингилизни акъсюекле]] == Белгиле == hwersw512d6dr6jsyd3rohy7revn8o7 126915 126914 2026-09-13T22:28:50Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 126915 wikitext text/x-wiki '''Девонширны герцогу''' ({{lang-en|Duke of Devonshire}}) — [[1694 джыл|1694]] [[1694 джыл|джылда]] къуралгъан [[Кавендиш]] тукъумну эм тамада келечиси тутхан [[Ингилизни акъсюекле|ингилиз акъсюек]] титулу. Тукъумну бу бутагъы XVI ёмюрден башлаб [[Ингилиз|Ингилизни]] территориясында эм бай эмда онглу юйдегиледен бирисиди. Ала бла къуру Дерби графла эмда Солсбери маркизле тенг болургъа боллукъла. == Девонширны графлары (1618-1694) == * '''[[1618]]'''—'''[[1626]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 1-чи Девонширны графы]]''' (1552—1626), [[Уильям Кавендиш]] сэрны экинчи уланы (ок. 1505—1557) * '''[[1626]]'''—'''[[1628]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны графы]]''' (1591—1628), 1-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1628]]'''—'''[[1684]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны графы]]''' (1617—1684), 2-чи Девонширны графыны тамада уланы * '''[[1684]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны графы]]''' (1640—1707), 3-чю Девонширны графыны тамада уланы [[1694 джыл]]да Уильям Кавендиш, 4-й Девонширны графы, Девонширны герцогу титулну алды. == Девонширны герцоглары (1694 джылдан) == * '''[[1694]]'''—'''[[1707]]''': '''[[Уильям Кавендиш 1-чи Девонширны герцогу]]''' (1640—1707), старший сын Уильяма Кавендиша, 3-го графа Девоншира * '''[[1707]]'''—'''[[1729]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 2-чи Девонширны герцогу]]''' (1673—1729), 1-чи Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1729]]'''—'''[[1755]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 3-чю Девонширны герцогу]]''' (1698—1755), 2-чи Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1755]]'''—'''[[1764]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 4-чю Девонширны герцогу]]''' (1720—1764), 3-чю Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1764]]'''—'''[[1811]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 5-чи Девонширны герцогу]]''' (1748—1811), 4-чю Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1811]]'''—'''[[1858]]''': '''[[Уильям Джордж Спенсер Кавендиш, 6-чи Девонширны герцогу]]''' (1790—1858), 5-чи Девонширны герцогуну джангыз уланы. * '''[[1858]]'''—'''[[1891]]''': '''[[Уильям Кавендиш, 7-чи Девонширны герцогу]]''' (1808—1891), Уильям Кавендишни (1783—1812) тамада уланы, Джордж Август Генри Кавендишни, 1-чи Берлингтонну графыны (1754—1834) уландан туугъан джаши эмда 4-чю Девонширны герцогуну уландан туугъанны джашы. * '''[[1891]]'''—'''[[1908]]''': '''[[Спенсер Комптон Кавендиш, 8-чи Девонширны герцогу]]''' (1833—1908), 7-чи Девонширны герцогуну эм 2-чи Берлингтонну графыны экинчи уланы. * '''[[1908]]'''—'''[[1938]]''': '''[[Виктор Кристиан Уильям Кавендиш, 9-чу Девонширны герцогу]]''' (1868—1938), Эдвард Кавендиш (1838—1891) лордну, подполковникни тамада уланы эмда 7-чи Девонширны герцогуну уландан туугъан джаши. * '''[[1938]]'''—'''[[1950]]''': '''[[Эдвард Уильям Спенсер Кавендиш, 10-чу Девонширны герцогу]]''' (1895—1950), 9-чу Девонширны герцогуну тамада уланы. * '''[[1950]]'''—'''[[2004]]''': '''[[Эндрю Роберт Бакстон Кавендиш, 11-чи Девонширны герцогу]]''' (1920—2004), 10-чу Девонширны герцогуну экинчи уланы. * '''[[2004]]''' — '''бусагъат заманга дери''': '''[[Перегрин Эндрю Морней Кавендиш, 12-чи Девонширны герцогу]]''' (1944 дж. туугъаны), 11-чи Девонширны герцогуну экинчи уланы. ** Туудукъ: '''[[Уильям Кавендиш, Берлингтон граф]]''' (1969 дж. туугъаны), 12-чи Девонширны герцогуну джангыз уланы. == Дагъыда къарагъыз == * [[Ингилизни акъсюекле]] == Белгиле == {{Британияны айрымканланы герцог титуллары}} [[Категория:Девонширны герцоглары]] [[Категория:Уллу Британияны акъсюеклери]] suxo72pfi13j9a8i9ktw2gu6gldjpl3 Категория:Девонширны герцоглары 14 19689 126916 2026-09-13T22:39:25Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Девонширны герцогу]] [[Категория:Кавендиш юйюр]] [[Категория:Уллу Британияны герцоглары]]' 126916 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Девонширны герцогу]] [[Категория:Кавендиш юйюр]] [[Категория:Уллу Британияны герцоглары]] nw4iruv0qahb2gx7j8wjdvp3kj7x41s Категория:Кавендиш юйюр 14 19690 126917 2026-09-13T22:42:13Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Ингилизни акъсюек тукъумла|Кавендиш]]' 126917 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Ингилизни акъсюек тукъумла|Кавендиш]] pi6gaby014eys1bwx70smlkvzuwm6xx Категория:Ингилизни акъсюек тукъумла 14 19691 126918 2026-09-13T22:42:54Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Уллу Британияны акъсюек тукъумла]]' 126918 wikitext text/x-wiki [[Категория:Уллу Британияны акъсюек тукъумла]] 1jl6dhvauw2ds8wgb6zp50a83g75vyb Категория:Уллу Британияны акъсюек тукъумла 14 19692 126919 2026-09-13T22:47:01Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Уллу Британияны акъсюеклери]]' 126919 wikitext text/x-wiki [[Категория:Уллу Британияны акъсюеклери]] d72gh378qwcnwwunkqdv9ccq4k02kxh Орусбийлары 0 19693 126920 2026-09-13T22:49:52Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Орусбийлары' 126920 wikitext text/x-wiki Орусбийлары kpsxaibwbftrm04knnjvtwy33vlu2oe 126921 126920 2026-09-13T22:54:17Z DarqaviPalladin 4737 126921 wikitext text/x-wiki '''Орусбийлары''' ({{lang-krc|Орусбийлары}}''Орусбийлары'') — Бахсан ёзенде орналгъан, таулу миллетни маданиятны кёб айтхылыкъ къуллукъчуларын берген, сыйлы эм фахмуллу таубий тукъум. == Белгиле == s0ryu6n388t06dztqnkdx76nbfmtvhv 126922 126921 2026-09-13T22:54:41Z DarqaviPalladin 4737 126922 wikitext text/x-wiki '''Орусбийлары''' ({{lang-ru|Урусбиевы}}) — Бахсан ёзенде орналгъан, таулу миллетни маданиятны кёб айтхылыкъ къуллукъчуларын берген, сыйлы эм фахмуллу таубий тукъум. == Белгиле == gc0lrteisk2yk227nujmxaplvssdz8m 126923 126922 2026-09-13T22:55:30Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 126923 wikitext text/x-wiki '''Орусбийлары''' ({{lang-ru|Урусбиевы}}) — Бахсан ёзенде орналгъан, таулу миллетни маданиятны кёб айтхылыкъ къуллукъчуларын берген, сыйлы эм фахмуллу таубий тукъум. == Белгиле == [[Категория:Орусбийлары]] 58555s9d91duu4qu1pqvkofla5pkxob 126926 126923 2026-09-13T23:02:10Z DarqaviPalladin 4737 126926 wikitext text/x-wiki '''Орусбийлары''' ({{lang-ru|Урусбиевы}}) — Бахсан ауузда орналгъан<ref>[https://www.zamankbr.ru/node/14738 Басхан ауузу. Орусбийлары. Минги Тау.]/zamankbr.ru</ref>, таулу миллетни маданиятны кёб айтхылыкъ къуллукъчуларын берген, сыйлы эм фахмуллу таубий тукъум. == Белгиле == [[Категория:Орусбийлары]] ffc7nff8uuvaihfd3a7odwagn6v39f5 126927 126926 2026-09-13T23:04:45Z DarqaviPalladin 4737 126927 wikitext text/x-wiki '''Орусбийлары''' ({{lang-ru|Урусбиевы}}) — Бахсан ауузда орналгъан<ref>[https://www.zamankbr.ru/node/14738 Басхан ауузу. Орусбийлары. Минги Тау.]/zamankbr.ru</ref>, таулу миллетни маданиятны кёб айтылыкъ къуллукъчуларын берген, фахмуллу таубий тукъум. == Белгиле == [[Категория:Орусбийлары]] 6rlk9nv454jzy1rpblnx4uq0tuvi7f8 126928 126927 2026-09-13T23:19:54Z DarqaviPalladin 4737 126928 wikitext text/x-wiki '''Орусбийлары''' ({{lang-ru|Урусбиевы}}) — [[Басхан (суу)|Бахсан]] ауузда орналгъан<ref>[https://www.zamankbr.ru/node/14738 Басхан ауузу. Орусбийлары. Минги Тау.]/zamankbr.ru</ref>, таулу миллетни маданиятны кёб айтылыкъ къуллукъчуларын берген, фахмуллу таубий тукъум. == Тарихи == Орусбийлары Сюйюнчлери тукъумдан келедиле. Ол [[Безенги|Безенгиде]] таубий тукъумду. [[Айдаболлары]] эм [[Келеметлары]] бла бирге, Сюйюнчледен бириси орус источникледе [[Маскау|Москвагъа]] посольство бла келгенча сагъынылады. == Белгиле == [[Категория:Орусбийлары]] 1e7q4gwcx2t80lwq29p09k9u4uhauiw Категория:Орусбийлары 14 19694 126924 2026-09-13T22:56:39Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Таулуланы бийлери]]' 126924 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Таулуланы бийлери]] 6izy7f34u9gk94nzafcon0bbkqt8xww Категория:Таулуланы бийлери 14 19695 126925 2026-09-13T22:57:01Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Къарачай-малкъар акъсюекле]]' 126925 wikitext text/x-wiki [[Категория:Къарачай-малкъар акъсюекле]] qg2bd0vboyuwsdglfx9uaisju0q9tnu