Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Джёгетей Аягъы район 0 6265 127015 122547 2026-09-19T13:39:13Z DarqaviPalladin 4737 127015 wikitext text/x-wiki {{Эресейни районлары|Аты=Джёгетей Аягъы район|Киреди={{Байракъландырыу|Къарачай-Черкесия}}|Къуралгъанды=1977 джылда|Телефон коду=87875|Карта=Location of Ust-Dzhegutinsky District (Karachay-Cherkessia).svg|Сурат=Башня на берегу.JPG|Суратны_ёлчеми=280|Викисклад=Ust-Dzhegutinsky District|Майданы=890,15|Халкъыны саны=50 962|Джыл=2025|Басыннганы=57,25|Миллет къурамы=[[къарачайлыла]], [[оруслула]]|Автомобиль коду=09|Заман бёлюмю=UTC+3, UTC+4 Джай заман|Къурамы=8 муниципал къуралыш|Административ аралыгъы=[[Джёгетей Аягъы]] шахар|Дин къурамы=[[ислам|муслиманла]], [[христианлыкъ|христианла]]|Башчыны постуну аты=Районну администрацияны башчисы|Башчысы=Лайпанланы Алибийни уланы Мурат|Район кенгешни тамадасы=Тебуланы Султанны уланы Шамиль}} '''Джёгетей Аягъы муниципал район''' ({{lang-abq|Усть-Джьгваты район}}, {{lang-kbd|Жэгуэтапэ район}}, {{lang-ru|Усть-Джегутинский муниципа́льный райо́н}})  — [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес Республиканы]] къурамына кирген административ районду. Административ аралыгъы — [[Джёгетей Аягъы]] шахарды. == Географиясы == Районну майданы — 911 км². == Тарихи == [[1957 джыл]]да РСФСР-ни Баш Советини Президиумуну указы бла [[Черкес автоном область|Черкес автоном областдан]] Къарачай-Черкес АО къуралгъанды. [[1943 джыл]] кетерилген [[Къарачай автоном область|Къарачай автоном областны]] районлары — [[Зеленчук район|Зеленчук]], [[Клухор район|Клухор]], [[Уруп район|Уруп]], [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] эмда '''Джёгетей Аягъы''' — джангыдан къуралгъан областны къурамына киргендиле. == Административ бёлюнюую == '''Джёгетей Аягъы районну''' къурамына киредиле: * '''шахар джерлешим''' # [[Джёгетей Аягъы|Джёгетей Аягъы шахар джерлешим]] * '''эл джерлешимле''' # [[Важный эл джерлешим]] — [[Важный]] эл # [[Гюрюлдеуюк эл джерлешим]] — [[Гюрюлдеуюк]] эл # [[Джёгетей эл джерлешим]] — [[Джангы Джёгетей]] эл, [[Эски Джёгетей]] эл, [[Къызыл-Къала]] эл # [[Къойдан эл джерлешим]] — [[Къойдан]] эл # [[Красногорская эл джерлешим]] — [[Красногорская (стансе)|Красногорская]] стансе # [[Сары-Тюз эл джерлешим]] — [[Сары-Тюз]] эл # [[Элтаркъач эл джерлешим]] — [[Элтаркъач]] эл == Халкъы == Районда джашагъанланы саны — 50,0 минг адамды ([[2010]]). == Экономикасы == == Белгили адамлары == * [[Багъатырланы Умарны джашы Харун]] (1907—1966) — [[Совет Союзну Джигити]], гвардияны полковниги. [[Эски Джёгетей]] элде туугъанды. Ортабайланы Альбертни джашы Тауберт {16.11.1990] назмучу,кечерючю,карт алычу == Дагъыда къарагъыз == * [[Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую]] * [[Къарачай-Черкесияны джерлешимлери]] == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20130119112136/http://www.kchr.info/ Къарачай-Черкесияны официал сайты] * [http://www.mojgorod.ru/karacherk_r/atd.html Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую] {{refs}} {{Къарачай-Черкесия}} {{stub|къарачай-черкесия}} [[Категория:Къарачай-Черкесияны районлары]] pzqry5lzta5i5ac6ieh2omfav2rs0dr Ючкекен 0 6462 127027 123742 2026-09-19T18:10:45Z TauluAlan 12233 127027 wikitext text/x-wiki {{магъанала}} {{Джерлешим |аты =Ючкекен |ориг. аты ={{lang-ru|Учкекен}} |фото =Поход на Рим-гору (44).jpg |фотону ачыкълау = |байракъ = |герб = |гербини юсюнден статья = |байрагъыны юсюнден статья = |тенгизден мийиклик =950 |кърал =Россия |регион =Къарачай-Черкесия |сагъат бёлге =UTC+3, UTC+4 джай |баш.къошакъ.параметр =Федерацияны субъекти |баш.параметрни.ачыкълау ={{Байракъландырыу|Къарачай-Черкесия}} |тюб.къошакъ.параметр =Району |тюб.параметрни.ачыкълау =[[Гитче Къарачай район]] |къошакъ.параметр#3 = |параметрни.ачыкълау#3 = |къошакъ.параметр#4 |параметрни.ачыкълау#4 = |админ.бёлюннгени = |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg = 43|lat_min = 56|lat_sec = 38 |lon_deg = 42|lon_min = 30|lon_sec = 55 |CoordAddon = type:city(32100)_region:RU |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан = |халкъ =15 052 |саналгъан джыл =2002 |басыннганы = |агломерация = |миллет къурам =[[къарачайлыла]] |дин къурам =[[ислам|муслиманла]] |статус =районну административ арасы |башчы =[[Семенланы Хаджи-Магомедни джашы Анзор|Семенланы Анзор]] |web =https://uchkeken-sp.ucoz.com/ |телефон =+7 87877 |почта =369380–369382 |автомобиль код =09 |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = }} '''Ючкекен''' ({{lang-ru|Учкекен}}) — [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкесияны]] кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай районну]] административ аралыгъы болгъан эл. Элге, [[1922 джыл]] тамал салыннганды. == Географиясы == Ючкекен эл, Ючкекен сууну Кичи Гум суугъа къошулгъан джеринде, [[Черкесск]]еден 50 км къыбыла-кюнчыгъышда эмда [[Нарсана]]дан 16 км кюнбатышда орналыбды. == Окъуу == Ючкекенде баш билим берген эки ВУЗ барды: * Пятигорск кърал лингвистика университетни филиалы. * Къыбыла федерал университетни филиалы. Школла: МБОУ СОШ №2, МБОУ СОШ №11 == Халкъы == Элде джашагъанланы саны — 15,0 минг адамды ([[2002]])<ref>[http://09biz.ru/stat/3.xls Численность населения в нас.пунктах КЧР]</ref>, кёбюсюне [[къарачайлыла]]дыла. Ючкекен, халкъыны саны бла [[Зеленчук|Зеленчук]] станседен сора республикада экинчи эл джерлешимди, [[Россия]]да 55-чиди. [[Къарачайлыла]] энчи джашагъан эм уллу эл джерлешимди. == Тарихи == Ючкекен эл 1922 джылда къуралгъанды.1924 джылда Ючкекенде биринчи школ эмда клуб ачылгъанды. 1925 джылда элде биринчи телефон джаратылыргъанды, 1928 джылда туугъан юй бла врач юй къуралгъандыла<ref>[http://uchkeken.sp.kchgov.ru/istoriya_sp Ючкекенни тарихи]</ref>. === Рум-Къала Ючкекенде === Подкумок къобанны ёзенинде ,бусагъатда Ючкекен элни джеринде,бек эртде заманлада эл бар эди.6 ёмюрде къадарын ол элни 1000 джылгъа алгъа белги этгенди,джангы маршруту Великий Шёлковый джолну.Энди эм магъаналы сатыу джол бу буруннгу Шахардан ёте эди. Чинг башы - 1094 метр. Рум-Къала бусагъатда да периметры бла 20 метр юзюлген джерлери барды. Башында хар джерде къолдан этилген чунгурла бардыла. ==== Некрополь ==== Къала 8 ёмюрню тургъанды. Кёбюсюн ёлген аскерледен бла джашагъан адамланы бу шахарда блайда бастыра эдиле. Археологла талай катакомба ачхан эдиле блайда,ала 9-12 ёмюрню бизни эрабыз. == Дагъыда къарагъыз == * [[Къарачай-Черкесия]] * [[Къарачай-Черкесияны джерлешимлери]] * [[Гитче Къарачай район]] == Белгиле == [[Категория:Къарачай-Черкесияны джерлешимлери]] <references />{{Къарачай-Черкесия}} qms4je9o7qsbgooynujoakbpcjriofj Ставрополь край 0 13020 127028 110734 2026-09-19T18:13:15Z TauluAlan 12233 127028 wikitext text/x-wiki {{Субъект РФ |RuNm = Ставрополь край |FSCtrWhat = Административ аралыгъы |FSCtrNm = [[Ставрополь]] |AreaRnk = 45-чи |TotArea = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Ставрополь край}}}} |WaterPrcnt = 0,6 |PopRnk = 15-чи |PopQty = {{ Население | Ставропольский край | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Ставропольский край | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Ставропольский край | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ставрополь край}}) round 2 }} адам |GDP = {{ВРП|26}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|26}} |GDPRnk = 33-чю |FedDistrNm = [[Шимал-Кавказ федерал бёлге|Шимал-Кавказ]] |EcRegNm = [[Шимал-Кавказ экономика район|Шимал-Кавказ]] |CadNo = 26 |HeadTtl = Губернатору |HeadNm = {{s|[[Владимиров, Владимир Владимирович|Владимир Владимиров]]<ref>[http://ria.ru/politics/20130927/966184726.htmlВладимиров назначен врио главы Ставрополья]</ref>}} |LegislTtl = Ставрополь крайны Думасыны тамадасы |LegislNm = Белый Юрий Васильевич |сагъат бёлге=UTC+4 }} '''Ставрополь край''' ({{Lang-ru|Ставропо́льский край, Ставропо́лье}}) — [[Россей Федерация|Россей Федерация]]ны субъектиди, [[Шимал-Кавказ федерал бёлге]]ге эмда [[Шимал-Кавказ экономика район]]нга киреди. Административ аралыгъы — [[Ставрополь]] шахарды. ====== Шахарла ====== [[Нарсана]] == Белгиле == {{белгиле}} {{Кавказ}} {{Шимал-Кавказ федерал бёлге}} {{Россей Федерацияны субъектлери}} {{Commonscat|Stavropol Krai}} [[Категория:Ставрополь край|*]] 81t0ygk02icz8b2un07mfs4dt46ls95 Къарачайлыла 0 15655 127021 126975 2026-09-19T16:01:48Z TauluAlan 12233 блай огъунакъ джазама 127021 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]])''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]], тамырлы миллет. Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны) {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] rbtfo5d8fgzasclqt0jlpp3fqh1aavr 127030 127021 2026-09-19T18:33:40Z TauluAlan 12233 127030 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]])''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]], тамырлы миллет. Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны) {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] m4doiq740klwzkvod7gt3nafr7e4bin 127031 127030 2026-09-19T18:38:42Z TauluAlan 12233 127031 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]])''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]], тамырлы миллет. Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] 7n1jkj25esowjwkki3c34jzae0t7hcd 127034 127031 2026-09-19T18:50:10Z TauluAlan 12233 127034 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.''</ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] gqykzsaspsbw423ecnc4fljy9kqrebf 127035 127034 2026-09-19T18:55:10Z TauluAlan 12233 127035 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] 4429bfwp4g6di362z5ji0rie4bj1ewl 127036 127035 2026-09-19T18:57:24Z TauluAlan 12233 127036 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] l1b1u58ba504a5trfxrpbg8qq3xz7wn 127037 127036 2026-09-19T19:01:25Z TauluAlan 12233 127037 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. == Саны == Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] 13uwyu4rpzderju7i2ps0nbbq4qld8i 127039 127037 2026-09-19T19:09:32Z TauluAlan 12233 127039 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. == Саны == ===== Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. ===== {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] oac13r40ywp8lwu4p2h3dk0s9gdix11 127040 127039 2026-09-19T19:21:26Z TauluAlan 12233 127040 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. == Саны == ===== Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. ===== {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> == Эндоним бла экзонимле == {| class="wikitable" !Тил !Ат |- |'''Къарачай-малкъар тил''' |'''Alan'''<ref>{{Kitap kaynağı|url=https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false|başlık=Этнокультурные регионы мира|tarih=20 Ocak 2015|dil=ru|yayıncı=Litres|ad=Александр|soyadı=Лобжанидзе|isbn=978-5-457-69248-0|ad2=Дмитрий|soyadı2=Заяц|erişim-tarihi=1 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231101214547/https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false|arşivtarihi=1 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>{{Kitap kaynağı|url=https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|başlık=ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР|sayfa=77|ad=Ufuk|soyadı=Tavkul|erişim-tarihi=1 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231101214547/https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|arşivtarihi=1 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref> |- |Мегрел тилде |Alani<ref name="academia.edu">{{Kitap kaynağı|url=https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|başlık=ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР|sayfa=79|ad=Ufuk|soyadı=Tavkul|erişim-tarihi=1 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231101214547/https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|arşivtarihi=1 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref> |- |Ногъай тилде |Alan<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref> |- |Эбзе тилде |Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref> |- |Дюгер тилде |Asiag<ref name="academia.edu" /><ref>{{Kitap kaynağı|başlık=Karaçay ve Balkarların Kökeni|yazarlar=Vasily ABAEV|tarih=1960|dil=Rusça|sayfa=131|yayınyeri=Nalçik}}</ref> |- |Тегей тилде |Asi, Asson<ref name="academia.edu" /><ref>{{Kitap kaynağı|başlık=Karaçay ve Balkarların Kökeni|yazarlar=Vasily ABAEV|tarih=1960|dil=Rusça|sayfa=161|yayınyeri=Nalçik}}</ref> |- |Абхаз тилде |Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" /> |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] pxl08xrfcsw795zajaqhjah3k9sfaey 127041 127040 2026-09-19T19:26:30Z TauluAlan 12233 127041 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. == Саны == ===== Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. ===== {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> == Эндоним бла экзонимле == {| class="wikitable" !Тил !Ат |- |'''Къарачай-малкъар тил''' |'''Аланла'''<ref>{{Kitap kaynağı|url=https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false|başlık=Этнокультурные регионы мира|tarih=20 Ocak 2015|dil=ru|yayıncı=Litres|ad=Александр|soyadı=Лобжанидзе|isbn=978-5-457-69248-0|ad2=Дмитрий|soyadı2=Заяц|erişim-tarihi=1 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231101214547/https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false|arşivtarihi=1 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>{{Kitap kaynağı|url=https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|başlık=ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР|sayfa=77|ad=Ufuk|soyadı=Tavkul|erişim-tarihi=1 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231101214547/https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|arşivtarihi=1 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref> |- |Мегрел тилде |Alani<ref name="academia.edu">{{Kitap kaynağı|url=https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|başlık=ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР|sayfa=79|ad=Ufuk|soyadı=Tavkul|erişim-tarihi=1 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231101214547/https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0|arşivtarihi=1 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref> |- |Ногъай тилде |Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref> |- |Эбзе тилде |Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref> |- |Дюгер тилде |Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>{{Kitap kaynağı|başlık=Karaçay ve Balkarların Kökeni|yazarlar=Vasily ABAEV|tarih=1960|dil=Rusça|sayfa=131|yayınyeri=Nalçik}}</ref> |- |Тегей тилде |Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>{{Kitap kaynağı|başlık=Karaçay ve Balkarların Kökeni|yazarlar=Vasily ABAEV|tarih=1960|dil=Rusça|sayfa=161|yayınyeri=Nalçik}}</ref> |- |Абхаз тилде |Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" /> |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] 7mmo1mj0ks2xpk98u64sfa2xky5r09p 127042 127041 2026-09-19T19:30:41Z TauluAlan 12233 /* Эндоним бла экзонимле */ 127042 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. == Саны == ===== Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. ===== {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> == Эндоним бла экзонимле == {| class="wikitable" !Тил !Ат |- |'''Къарачай-малкъар тил''' |'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''Этнокультурные регионы мира'' (Rusça). Litres. ISBN&#x20;978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР''. s.&#x20;77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref> |- |Мегрел тилде |Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР''. s.&#x20;79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref> |- |Ногъай тилде |Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref> |- |Эбзе тилде |Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref> |- |Дюгер тилде |Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s.&#x20;131.</ref> |- |Тегей тилде |Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s.&#x20;161.</ref> |- |Абхаз тилде |Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" /> |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] n8ty2hie3djbox3lctmushczmay33h7 127043 127042 2026-09-19T19:34:00Z TauluAlan 12233 /* Эндоним бла экзонимле */ 127043 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Къарачайлыла<br />Аланла |сурат =Флаг Карачаевцев "Текмет".svg |ачыкълау = |бют.саны = 254 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 226 271 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 205 578 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 15 649 *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 804 *{{флагификация|Москва}}: 793 {{флагификация|Тюрк}}: 21 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 3 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Тпулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 900<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 1 688 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[алан|аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]], <br/>[[малкъар]] |арх.культура =[[къобан культура]] }}'''Къарачайлыла''' ''([[Алан|аланла]]''<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г.&#x20;Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа.&nbsp;— Москва: «Наука», 1973.&nbsp;— С.&nbsp;87.&nbsp;— 208&nbsp;с.]'' </ref>'')''— [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] ара кесегинде, кёб юсю [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республикада]] джашагъан, башына эркин, [[Тюркле|тюрк]]<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.''&#x20;Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме&#x20;// Вестник Московского университета&#x20;: журнал.&#x20;— 2013.&#x20;— Февраль&#x20;(т. XXIII, № 2).&#x20;— С. 39.&#x20;Архивировано 7&#x20;апреля 2023&#x20;года.]</ref>, тамырлы миллет<ref>''С.Х. Хотко.''&#x20;Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая.&#x20;— Майкоп: Полиграф-Юг, 2011.&#x20;— <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref><ref>''Алексеева Е.П.''&#x20;Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа.&#x20;— Москва: Бриз, 1993.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-02-017760-1</nowiki>.</ref>. == Саны == ===== Тюбюрекде муниципал къураула саналадыла, [[Алан|Къарачай]] халкъны саны 5% - ден кёб болгъанла. ===== {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3" | Эресейни районларына эм шахарларына къарачайлыланы бёлеклери |- align="center" | style="background:#f0f0f0;" | '''Район эмда шахар''' | style="background:#f0f0f0;" | '''РФ субъекти''' | style="background:#f0f0f0;" | '''% къарачайлы''' |- | [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]] [[Гитче Къарачай район|район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 86,9 |- | [[Къарачай район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 85,3 |- | [[Къобан район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,3 |- | [[Къарачай шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 75,1 |- | [[Джёгетей Аягъы район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 69,1 |- | [[Зеленчук район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 33,8 |- | [[Уруп район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 18,3 |- | [[Черкесск|Черкесск шахар]] | [[Къарачай-Черкес]] | 16,3 |- | [[Адыге-Хабль район]] | [[Къарачай-Черкес]] | 6,1 |- | [[Нарсана|Нарсана шахар]] | [[Ставрополь край]] | 6,0 |} (2010 джылда болгъан санауугъа кёре къарачайланы адам саны)<ref>Всероссийская перепись населения 2010г</ref> == Эндоним бла экзонимле == {| class="wikitable" !Тил !Ат |- |'''Къарачай-малкъар тил''' |'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN&#x20;978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s.&#x20;77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref> |- |Мегрел тилде |Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s.&#x20;79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref> |- |Ногъай тилде |Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref> |- |Эбзе тилде |Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref> |- |Дюгер тилде |Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s.&#x20;131.</ref> |- |Тегей тилде |Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s.&#x20;161.</ref> |- |Абхаз тилде |Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" /> |} == Белгиле == [[Файл:Karachay.jpg|мини|250x250пкс|Къарачай къыз миллет кийимде]] [[Категория:Къарачай-Черкесия]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] j661l109xco6fh1w5dx2bxyo2vllts7 Малкъарлыла 0 15659 127020 120738 2026-09-19T15:59:38Z TauluAlan 12233 127020 wikitext text/x-wiki {{Миллет |аты = Малкъарлыла |сурат = Ethnic flag of the Balkar and Karachay peoples (Karachay-Balkaria).svg |ачыкълау = |бют.саны = 135 000 |дж.джер = {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Россей]]: 125 044 (2020)<ref name="GKS_AREA">{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_состав_России|title=Россейни тергеу 2020|lang=|publisher=}}</ref> *{{флагификация|Къабарты-Малкъар}}: 120 898 *{{Байракъ|Къарачай-Черкесия}} [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес]]: 973 *{{флагификация|Ставрополь край}}: 634 *{{флагификация|Москва}}: 611 {{Байракъ|Къазакъстан}} [[Къазакъстан|Къазахстан]]: 2 347 (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/100842/file/ru/ Къазахстанны халкъыны санау (2021 жылда).]</ref><br /> {{флагификация|АБШ}}: 2 000<ref>[http://joshuaproject.net/countries/KZ%7Ctitle=Country Борлакова Ф.А. Таулу диаспора АБШ-да]</ref><br /> {{флагификация|Къыргъызстан}}: 1 500<ref>[https://joshuaproject.net/countries/KG?page=1 Адам къауумла Къыргъызстанда]</ref><br /> {{флагификация|Тюрк}}: 1 000<ref>[https://joshuaproject.net/countries/TU Адам къауумла Тюркде]</ref> |тил = [[къарачай-малкъар тил]] |раса = [[европ раса]] [[(кавкасионла)]], [[туранидле]] |дин = [[Ислам]] |къуралгъанды =[[аланлыладан]], [[булгъарлыладан]], [[кавказ миллетледен]], [[къыпчакълыладан]] |джууукъла = [[къумукълула]], <br/>[[къырым татарлыла]] |арх.культура =[[къобан культура]] }} '''Малкъарлыла''' ''(таулула, аланла)''— [[Таулула|таулуланы]] субэтносду. [[Къабарты-Малкъар|Къабарты-Малкъарда]] таулу эм дуппурлу джерде джашайдыла. Битеу саны 135 минг адам чакълы бирди (дагъыда Чегем, Басхан, Черек эм Бызынгы ауузладан чыкъгъанла). == Белгиле == [[Категория:Шимал Кавказ]] [[Категория:Къабарты-Малкъар]] [[Категория:Россияны миллетлери]] [[Категория:Тюрк миллетле]] [[Категория:Кавказны миллетлери]] d63wr1jhrh7srfkhsuzlckcfkyw2vk9 Модуль:Hatnote 828 15904 127023 109789 2026-09-19T16:52:33Z Къарачайлы 96 127023 Scribunto text/plain local get_args = require('Module:Arguments').getArgs local mError local yesno = function (v) return require('Module:Yesno')(v, true) end local p, tr = {}, {} local current_title = mw.title.getCurrentTitle() local tracking_categories = { no_prefix = 'Википедия:Страницы с модулем Hatnote без указания префикса', no_links = 'Википедия:Страницы с модулем Hatnote без ссылок', red_link = 'Википедия:Страницы с модулем Hatnote с красной ссылкой', bad_format = 'Википедия:Страницы с модулем Hatnote с некорректно заполненными параметрами', unparsable_link = 'Википедия:Страницы с модулем Hatnote с нечитаемой ссылкой', formatted = 'Википедия:Страницы с модулем Hatnote с готовым форматированием', } local function index(t1, t2) return setmetatable(t1, {__index = t2}) end local function concat(e1, e2) return tostring(e1) .. tostring(e2) end function tr.define_categories(tracked_cases) local categories = setmetatable({}, { __tostring = function (self) return table.concat(self) end, __concat = concat }) function categories:add(element, nocat) if not nocat then local cat_name if tracked_cases and tracked_cases[element] then cat_name = tracked_cases[element] else cat_name = element end table.insert(self, string.format('[[Категория:%s]]', cat_name)) end end return categories end function tr.error(msg, categories, preview_only) local current_frame = mw.getCurrentFrame() local parent_frame = current_frame:getParent() local res_frame_title = parent_frame and parent_frame:getTitle() ~= current_title.prefixedText and parent_frame:getTitle() or current_frame:getTitle() if not preview_only or current_frame:preprocess('{{REVISIONID}}') == '' then mError = require('Module:Error') return mError.error{ tag = 'div', string.format('Ошибка в [[%s]]: %s.' .. (preview_only and '<br><small>Это сообщение показывается только во время предпросмотра.</small>' or ''), res_frame_title, msg) } .. categories else return categories end end function p.parse_link(frame) local args = get_args(frame) local link = args[1]:gsub('\n', '') local label link = mw.text.trim(link:match('^%[%[([^%]]+)%]%]$') or link) if link:sub(1, 1) == '/' then label = link link = current_title.prefixedText .. link end link = link:match(':?(.+)') if link:match('|') then link, label = link:match('^([^%|]+)%|(.+)$') end if not mw.title.new(link) then return nil, nil end return link, label end function p.format_link(frame) -- {{ссылка на раздел}} local args = get_args(frame) local link, section, label = args[1], args[2], args[3] if not link then link = current_title.prefixedText if section then link = '#' .. section label = label or '§&nbsp;' .. section end else local parsed_link, parsed_label = p.parse_link{link} if parsed_link then link = parsed_link else return link end if section and not link:match('#') then link = link .. '#' .. section if parsed_label then parsed_label = parsed_label .. '#' .. section end end label = (label or parsed_label or link):gsub('^([^#]-)#(.+)$', '%1 §&nbsp;%2') end if label and label ~= link then return string.format('[[:%s|%s]]', link, label) else return string.format('[[:%s]]', link) end end function p.remove_precision(frame) -- {{без уточнения}} local args = get_args(frame) local title = args[1] return title:match('^(.+)%s+%b()$') or title end function p.is_disambig(frame) local args = get_args(frame) local title = args[1] local page = mw.title.new(title) if not page or not page.exists or mw.title.equals(page, current_title) then return false end local page_content = page:getContent() local mw_list_content = mw.title.new('MediaWiki:Disambiguationspage'):getContent() local lang = mw.language.getContentLanguage() for template in mw.ustring.gmatch(mw_list_content, '%*%s?%[%[Шаблон:([^%]]+)') do if page_content:match('{{' .. template) or page_content:match('{{' .. lang:lcfirst(template)) then return true end end return false end function p.list(frame) local args = get_args(frame, {trim = false}) local list_sep = args.list_sep or args['разделитель списка'] or ', ' local last_list_sep = yesno(args.natural_join) ~= false and ' эм ' or list_sep local links_ns = args.links_ns or args['ПИ ссылок'] local bold_links = yesno(args.bold_links or args['ссылки болдом']) local res_list = {} local tracked = { red_link = false, bad_format = false, formatted = false, unparsable_link = false } local i = 1 while args[i] do local link = args[i] local label = args['l' .. i] local element = '' if link:match('<span') then -- TODO: переписать tracked.formatted = true element = link -- for {{не переведено}} else local bad_format = (link:match('|') or link:match('[%[%]]')) ~= nil local parsed_link, parsed_label = p.parse_link{link} if parsed_link then tracked.bad_format = tracked.bad_format or bad_format if links_ns then parsed_label = parsed_label or parsed_link parsed_link = mw.site.namespaces[links_ns].name .. ':' .. parsed_link end local title = mw.title.new(parsed_link) tracked.red_link = tracked.red_link or not (title.isExternal or title.exists) element = p.format_link{parsed_link, nil, label or parsed_label} else tracked.unparsable_link = true element = link end end if bold_links then element = string.format('<b>%s</b>', element) end table.insert(res_list, element) i = i + 1 end return setmetatable(res_list, { __index = tracked, __tostring = function (self) return mw.text.listToText(self, list_sep, last_list_sep) end, __concat = concat, __pairs = function (self) return pairs(tracked) end }) end function p.hatnote(frame) local args = get_args(frame) local text = args[1] local id = args.id local extraclasses = args.extraclasses local hide_disambig = yesno(args.hide_disambig) local res = mw.html.create('div') :attr('id', id) :addClass('hatnote') :addClass('navigation-not-searchable') :addClass(extraclasses) :wikitext(text) if hide_disambig then res:addClass('dabhide') end return res end function p.main(frame, _tracking_categories) local args = get_args(frame, {trim = false}) local prefix = args.prefix or args['префикс'] local prefix_plural = args.prefix_plural or args['префикс мн. ч.'] local sep = args.sep or args['разделитель'] or ' ' local dot = yesno(args.dot or args['точка']) and '.' or '' local nocat = yesno(args.nocat) local preview_error = yesno(args.preview_error) local empty_list_message = args.empty_list_message or 'Не указано ни одной страницы' categories = tr.define_categories(index(_tracking_categories or {}, tracking_categories)) if not prefix then categories:add('no_prefix', nocat) return tr.error('Не указан префикс', categories) end if not args[1] then categories:add('no_links', nocat) return tr.error(empty_list_message, categories, preview_error) end if args[2] and prefix_plural then prefix = prefix_plural end local list = p.list(args) for k, v in pairs(list) do if type(v) == 'boolean' and v then categories:add(k, nocat) end end return p.hatnote(index({prefix .. sep .. list .. dot}, args)) .. categories end return index(p, tr) reu8u6init829chl34ovion747uf0eb Ингилиз-американ къазауат (1812—1814) 0 16022 127013 110308 2026-09-19T13:22:21Z DarqaviPalladin 4737 /* Ал чурумлары */ 127013 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Ингилилз-американ къазауат|сурат=[[Файл:War of 1812 Montage.jpg|250px]]|башлыкъ='''Ёргеден энишгеге сагъат бурулгъаны бла''': Капитолий 1814 джылда, ингилизлилени Вашингтоннга чабханларындан сора; [[Куинстон мийикликледе сермешиу]]; «[[USS Constitution|Конститьюшн]]» «Герьер» бла сермешеди; генерал [[Текумсе]]ни ёлюмю; [[Джангы Орлеан ючюн сермешиу]] |датасы=[[18 июнь]] [[1812 джыл|1812]] — [[18 февраль]] [[1815 джыл|1815]] |джери=Американ-канада эмда американ-флорида чекле, [[АБШ-ны кючныгъыш джагъасы]], [[Атлантика океан|Атлантика]] (аны ичинде [[Мексикан богъаз]] бла [[Вест-Индия]]) эмда [[Тихий океан|Тихий]] океаны |эсеби=[[Гент кесамат]]; [[Статус-кво]]|къаршчы1=<small>{{Байракъ|АБШ|1795}} [[АБШ]]</small> <br><br>• <small>[[Крикле|Тёбеннги крикле]]<br></small>• <small>[[Семинолла]]</small> <br>• <small>[[Чероки]]</small> <br>• <small>[[Чикасо (халкъ)|Чикасо]]</small> <br>• <small>[[Чокто (халкъ)|Чокто]]</small> <br>• <small>[[Ирокезле]] ([[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]])</small>|къаршчы2=<small>{{Байракъ|Уллу Британия}} [[Британ империя]]</small><br> <br> • <small>[[Огъары Канада]]</small> <br> • <small>[[Тёбен Канада]]<br> '''[[Текумсе Конфедерация ]]:<br>''' • <small>[[Веа (юйюр)|Веа]]</small> <br> • <small>[[Виннебаго (юйюр)|Виннебаго]]</small> <br> • <small>[[Гуронла]]</small> <br> • <small>[[Делаварле]]</small> <br> • <small>[[Ирокезле]]</small> <br> • <small>[[Кикапу (халкъ)|Кикапу]]</small> <br> • <small>[[Крики|Огъары крикле]]</small><ref>къара [[Крик къазауат]].</ref> <br> • <small>[[Майами (халкъ)|Майами]]</small> <br> • <small>[[Маскутенле]]</small> <br> • <small>[[Меномини (халкъ)|Меномини]]</small> <br> • <small>[[Минго (халкъ)|Минго]]</small> <br> • <small>[[Оджибве (халкъ)|Оджибве]]</small> <br> • <small>[[Оттава (юйюр)|Оттава]]</small> <br> • <small>[[Пианкашо]]</small> <br> • <small>[[Потаватоми (юйюр)|Потаватоми]]</small> <br> • <small>[[Саукла]]</small> <br> • <small>[[Фоксла]]</small> <br> • <small>[[Шауни (халкъ)|Шауни]]</small><small><br> ''Болушлукъ берген:''</small><br> {{байракъ|Испания|1785}} <small>[[Испан Флорида]]</small><ref>къара {{iw|Пенсаколада сермешиу (1814)|Пенсаколада сермешиу|en|Battle of Pensacola (1814)}} — къазауатны испанлыла къатышхан джангыз сермешиуюдю, алай болса да [[Испан империя]] официал халда къазауатха къошулмагъанды.</ref>|командир1=<small>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Мэдисон, Джеймс|Джеймс Мэдисон]]<br>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Гаррисон, Уильям Генри|Уильям Гаррисон]]<br>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Джексон, Эндрю|Эндрю Джексон]]<br>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Скотт, Уинфилд|Уинфилд Скотт]]<br>[[Пушматаха]]<br>[[Къызыл Мундир|Къызыл Мундир (Сагойевата)]]</small>|командир2=<small>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Ливерпул, Роберт Банкс Дженкинсон|Роберт Дженкинсон]]<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Брок, Айзек|Айзек Брок]] †<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Коберн, Джордж|Джордж Коберн]]<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Росс, Роберт (аскер башчы)|Роберт Росс]] †<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Кокрейн, Александр|Александр Кокрейн]]<br>[[Текумсе]] †<br>[[Къара Къартчыгъа|Къара Къартчыгъа (Макатавимешекака)]]</small>|кючле1=<small>[[АБШ-ны Аскери]]:</small> <small>7 минг (къазауатны аллында)</small> <small>35,8 минг (къазауатны бошалырына)</small> <br> <small>3049 [[АБШ-ны аскерини рейнджерлери|рейнджер]]</small> <small>458463 [[Милиция (зытчыу)|милиционер]]</small> <br> <small>125 чокто-индейли<ref>{{cite web |ref=harv |last=Upton |first=David |title=Soldiers of the Mississippi Territory in the War of 1812 |url=http://home.bak.rr.com/simpsoncounty/war1812.htm |date=2003-11-22 |publisher=Internet Archive |accessdate=2010-09-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070906061647/http://home.bak.rr.com/simpsoncounty/war1812.htm |archivedate = 2007-09-06}}</ref></small><br> <small>[[АБШ-ны тенгиз пехотасыны корпусу]]<small><br> <small>[[АБШ-ны аскер-тенгиз кючлери]]:</small> <small>6 [[фрегат]]</small> <small>14 башха кеме</small> <small>515 [[приватир]]<ref name="Clodfelter">Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.). Jefferson, North Carolina: McFarland.</ref></small>|кючле2=<small>[[Британ аскер]]:</small> <small>5,2 минг (къазауатны аллында)</small> <small>48160 (къазауатны бошалырына)</small> <small>4 минг [[Милиция (зытчыу)|милиционер]]</small> <small>10—15 минг индейли<ref>{{книга |ref=Allen |год=1996 |заглавие=His Majesty's Indian allies: British Indian policy in the defence of Canada, 1774–1815 |часть=Chapter 5: Renewing the Chain of Friendship |ссылка=https://books.google.com/books?id=t9T6y_zk5B0C |место=Toronto |издательство={{iw|Dundurn Press}} |isbn=1-55002-175-3 |язык=en |автор=Allen, Robert S.}}</ref><ref name="Clodfelter" /></small> <small>[[Уллу Британияны короллукъ тенгиз пехотасы]]</small><br> <small>[[Уллу Британияны короллукъ аскер-тенгиз флоту]]:</small> <small>11 [[Узунлукъ кеме (джелпекли)|узунлукъ кеме]]</small> <small>34 [[фрегат]]</small> <small>52 башха кеме</small> <small>{{iw|Провинциал флотилия|джагъа сакълаулну|en|Provincial Marine}} [[Уллу кёлле]]де 9 кемеси (къазауатны аллында)</small>|къурманла1=<small>15 минг ёлген<ref>{{книга |ref=Hickey |год=2006 |заглавие=Don't Give Up the Ship! Myths of The War of 1812 |ссылка=https://archive.org/details/dontgiveupshipmy0000hick |место=Urbana |издательство=[[Издательство Иллинойсского университета|University of Illinois Press]] |isbn=978-0-252-03179-3 |язык=en |автор=Hickey, Donald R.}}</ref>, аланы ичинде 2200—3721 сермешиуледе ёлген<ref name="Clodfelter" /><br> 4505 джаралы<br> 20 минг джесир тюшген<ref>{{книга |заглавие=The Encyclopedia of the War of 1812: A Political, Social, and Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=hVSrJBQYAk8C&pg=PA311 |год=2012 |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-85109-956-6 |страницы=311 |язык=en |автор=Spencer Tucker; James R. Arnold; Roberta Wiener; Paul G. Pierpaoli; John C. Fredriksen}}</ref><ref>{{книга |заглавие=The War of 1812, A Short History |ссылка=https://books.google.com/books?id=wU8LNjjfLmQC |год=2012 |издательство=[[University of Illinois Press]] |isbn=978-0-252-09447-7 |язык=en |автор=Donald R. Hickey}}</ref><br> 4 минг [[АБШ-да къул джегиу|къул-негрле]] британлыла бла азат этилгендиле неда алагъа къачхандыла<ref>Weiss, John McNish (2013). "The Corps of Colonial Marines: Black freedom fighters of the War of 1812". mcnishandweiss.co.uk. Retrieved September 4, 2016.</ref><br> 8 фрегат<br> 278 приватир<br> 1400 сауда кеме|къурманла2=<small>''Британ империя:''<br> 10 минг ёлген<ref name="Clodfelter" /><ref>Аланы ичинде 2250 адам Британ флотда.</ref>,аланы ичинде 1160<ref>{{cite web|url=http://www.historyguy.com/war_of_1812_statistics.htm|title=War of 1812 – Statistics|work=historyguy.com|accessdate=2016-09-04|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507104848/https://www.historyguy.com/war_of_1812_statistics.htm|deadlink=no}}</ref>—1960<ref name="Clodfelter" /><ref>Аланы ичинде 800 адам Британ флотда эмда 1160 адам Британ аскерни кесинде.</ref> сермешиуде ёлген<br> 3679 джаралы<br> 15,5 джесир тюшлген<br> 4 фрегат<br> 1344 сауда кеме, аладан 373 Британ флот кери сыйыргъанды<ref name="Clodfelter" /><br> ''Индейлиле:''<br> 10 минг ёлген, аланы ичинде 1 минг американ-канада чекде сермешиуледе ёлгенди<ref name="Clodfelter" /></small>}}'''Ингилиз-американ къазауат (1812—1815)''' ({{lang-en|War of 1812}}, «1812-чи джылны урушу») — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Уллу Британия]]ны арасында [[Наполеончу урушла|наполеончу урушланы]] кёзюуюндеги [[сауутлу конфликт]] . Уруш, АБШ-ны бойсунмагъан кърал болгъанын бегитгени ючюн «[[АБШ-ны бойсунмазлыкъ ючюн къазауаты|Бойсунмазлыкъ ючюн экинчи къазуат]]» атны алгъанды. Уллу Британияны джанында къазауатха [[Юч шынгкъартны кенгеши|индейлилени кёб юйюрю]] къошулгъанды. == Ал чурумлары == [[Континентал блокада]]гъа къаршчылыкъ этген заманда [[британ флот]] француз-американ сатыу-алыу байламланы бузаргъа кюрешгенди, ингилиз дезертир-тенгизчиле излеген сылтау бла американ кемелени кючлегенлей тургъанды. {{iw |Chesapeake–Leopard affair|«Чесапик» фрегат бла инцедентден сора|en|Chesapeake–Leopard affair}} эмда АБШ-да [[Джефферсонну эмбаргосу|1807-чи джылда эмбаргону юсюнден]] эмда {{iw|Илишкилени тохтатыуну юсюнден закон|1809-чу джылда илишкилени тохтатыуну юсюнден||Non-Intercourse Act (1809)}} законла алыннгандан сора. АБШ-да, артыкъсыз да бек [[Джангы Ингилиз]]де "урушну партиясы" къуралады. Ол заманда [[АБШ-ны конгресси|Конгрессге]] «[[аскер къартчыгъала]]» сайланадыла, ала Ингилиз бла уруш ачылырын эмда АБШ-ны территориясына [[Канада|Канада]] бла [[Флорида|Флориданы]] джерлерини къошаргъа излегендиле. Канадачыланы "британ зулмулукъдан" къутхарыу джанлы болгъанланы ичинде ол замандагъы президент [[Томас Джефферсон]] да болгъанды. Аны ызындан келген президент [[Джеймс Мэдисон]] бла конгресс [[18 июнь]] [[1812 джыл]]да Ингилизге къазауат баямлайдыла. == Аскерлени санлары == Мычымай къазауатха кираллыкъ британ кючлени саны 4500 чакълы адамы бла бёлек болгъанды, ала Канаданы генерал-губернатору [[Джордж Прево|Джордж Превону]] къолунда болгъандыла. Аны тышында кюнчыгъыш джанындагъы чеклени къатында джашагъан индейлилени болушлукъларына да ышаныргъа болгъанды. Ол [[Мичиган]]дан [[Алабама|Алабамагъа]] джол алгъанды, джюрюшню заманында индейлилени американлылагъа къаршчы бирикдиррге чакъыргъанды. АБШ-ны хазыр аскеринде да, къазауатха дери 6 ай алгъа конгресс аскерни 35 миннге дери кёбейтирге бегим алса да, къуру 6744 адам болгъанды. == Урушну баргъаны == === 1812 джыл === [[Файл:Anglo American War 1812 Locations map-en.svg|thumb|left|Канада эмда АБШ-ны шималы 1812 джылда.]] Сермешиуле 1812-чи джылны июнунда башланадыла. Къазауатда эки джанында да индейлиле болгъандыла: ингилизлиле бла бирликде [[Текумсе]] башчылыкъ этген [[шони]]ле, американлыла джанлы болуб [[Беш цивилизациялы халкъ]] чыкъгъанды (генерал [[Пушматаха]]). Аны тышында кючлю тенгиз уруш да бардырылгъанды. 5 кемеден къуралгъан ингилиз эскадра американ джагъаны блокада этгенди; американ штатла уа тенгизге кёб [[Каперле|каперле]] джибергендиле, ала да 200-ден артыкъ британ сауда кемени джесир алгъандыла. Американлыла алгъа ургъан компания бардырыргъа оноу этгендиле. Баш аскер [[Шамплейн]] кёлден [[Монреаль|Монреалгъа]] барлыгъы оноу этилгенди, ол заманда кёбюсю зытчыу милициядан болгъан юч колонна Канадагъа [[Детройт]]дан, [[Ниагара|Ниагарадан]] эмда {{iw|Сакетс-Харбор|Сакетс-Харбордан||Sackets Harbor, New York}} кирлик болгъандыла. План ахырына дери кескин болмагъанды, бютеулей джортууулну башланыр заманы да белгиленмегенди. Американ чекни бир-биринден узакъ аралыгъы болгъан гарнизонла сакълагъандыла: [[Платсберг (Нью-Йорк)|Платсберг]], порт Сакетс, Ниагара, Детройт, [[Дирборн форт]] ([[Чикаго]]) эмда [[Гурон|Гурон кёл]] бла [[Мичиган (кёл)|Мичиганны]] бирлешген джеринде [[ Макино форт]]. Канада джанындан гарнизонла Монреалда, Сакетс-Харборну туурасында [[Куинстон (Онтарио)|Куинстонда]], {{iw|Эски форт Эри|Эрини эски фортларында||Old Fort Erie}} эмда [[Буффало]]ну туурасында [[Форт Джордж, Онтарио|Джорджда]], [[Детройт (суу)|Детройт сууну]] аягъында {{iw|Форт Малден|форт Малден||Fort Malden}}. Британлыланы къолларында кёлле болгъандыла, алада да гитче эскадрала, ол алагъа аскерлерин керекли джерге мычымай джиберир амал бергенди, американлыла уа джаяу, мырдыланы, чегетлени джанлаб барыргъа керек болгъандыла. Уруш, {{iw|Халл, Вильям|Халлны||William Hull}} башчылыгъында американ колоннаны (1600 адам), [[Дейтон]]дан [[Детройт]]ха 5-чи юлда джетиб, 12-чи июулда [[Детройт (суу)|Детройт сууну]] ётюую бла башланады. Сууну кечиулерин сакълагъан британ милиция Канард сууну ары джанына, къаршчыланыб бир окъ да атмагъанлай ыхтырылады. Халл [[Уинсор (Онтарио)|Сандвични]] кючлейди, джерлиле иги тюбейдиле, АБШ-ха ант келтирилге чакъыргъан прокламация чыгъады. Уллу къоранчладан къоркъуб, Халл алайдан джууукъдагъы британ форт Малденни (500 адам чакълы гарнизону болгъан) штурм этмезге оноу этеди эмда андан ары бармай тохтайды. [[Файл:Flag and cannon at Old Fort Erie, Ontario.jpg|left|мини|Эри фортда Ингилиз-американ къазауатны заманындагъы тоб суут бла АБШ-ны байрагъы]] 24-чю июлда Халлны тахсачы бёлеклерини бирине чабыуул этиледи, эмда уллу къоранчла бла ыхтырылады. Андан сора хар кюн Холлгъа къайгъырырча хапарла келтирлегнлей тургъанды. Британлыла Мальденни къоруулауун кючлендиргендиле, Ниагарадан къошакъ аскер да келеди. Талайдан, индейлиле бла кючлендирилген британ бёлек американ форт Макинону кючлеб Детройтха джол алгъаны хапар келеди. Бу Халлны ызына айланыб сууну ол бир джагъасына {{iw|Шелби Форт (Мичиган)|Детройт фортха||Fort Shelby (Michigan)}} ётерге керек болады. Детройт фортну гарнизоны 800 адамдан болгъанды; аны бегитиулери джаугъа талай заманны да къаршчылыкъ этерге мадан бергенди. Алай а башха американ джерлешимлеге узакъ болгъаны эмда британ флот иелик этген Эринии джагъасы бла джангыз джолну баргъаны табсызлыкъ этгенди. Халл, болумну къоркъуулу болгъанын ангылагъанды эмда Манли сууну ётюб табыракъ позиция алыргъа излегенди, алай а аннга бойсуннганланы оноуларына тынгылаб къалыргъа оноу алады. Къыбылагъа 600 адамдан къуралгъан бёлекни джибериб [[Огайо (суу)|Огайо]] бла байлам къуруб, Джюзюм сууну къатында къалгъан азыкъларын келтирирге оноу этеди. Фортдан къыбылагъа 14 миля кетиб, американ бёлек бираз джау колоннагъа тюртюледи эмда аланы къаушатады. Алай а андан сора джолуна андан ары барыргъа таукел болмай, Деттройтха къайтады. 13-чю августха британлыла Канаданы джанындан суугъа келиб, фортну бомбалары мурат бла артиллерияларын къура башлайдыла. 14-чю августда Халл экинчи кере да, Мак-Артурну уллу болмагъан бёлеги бла (350 адам) къыбылада джолну ачаргъа муратланады, алай а джетишимсиз болады. Мальденни къатындагъа фортну тёгерегинде джыйылгъан британ аскерлеге башчылыкъ этген [[Брок, Айзек|генерал Брок]], Халлгъа, бой бериб, Детройтну беририн излегенди. Аны эшитген Халл къоруулаугъа хазырланыб башлайды. Ол Мак-Артурну къайтарады, Брокга да унамагъанын билдиреди. Ол заманда эки британ аскер кеме суу бла ёрге чыгъадыла, [[Детройтда сермешиу|батарея шахар бла фортха атыуну башлайды]]. Кече, 600 индейли фортдан тёбенирек суу бла ётюб, Мак-Артурну бёлеги бла Халлны аскерлерини араларын кеседи. 16-чы августну танг аласынд, Брок кеси хазыр аскерден 330 аскерчи, 400 милиционер, 5 тоб сауут бла сууну ётюб фортну штурм этерге излейди. Фортну ичинде Халлны 1000 адамы болгъанды, Мак-Артурну бёлеги талай миля узакълыкъда киритленнгенди. Кючлерини саны аслам болгъанына къарамай, Халл штурм болгъунчу акъ байракъны тагъады. Британлыла Детройт фортну кючлейдиле. Американ аскерчиле джесир тюшгендиле, зытчыу аскерчилени юйлеринен ийгендиле. Детройт фортну тюшюуюню аллы бла башха американ форт [[Дирборн форт|Дирборн]]ну индейлиле кючлейдиле. Аны тюшюую бла американлыла кюнбатыш кёлледе позицияларын тас этедиле. Кюнчыгъыш бёлгеде октябргъа дери алгъа уруу болмагъанды. Былайда американ аскерлеге башчылыкъ этген генерал Дирборн, Ниагара фортха алгъа уруб, Халлгъа болушургъа керек болгъанды, алай а чыртдан да джукъ этмей орнундан тебмей тургъанды. Бу Брокга Халлны хорлагъанындан сора Ниагарагъа къайтыргъа амал бергенди. 300 адам чакълы ингилиз гарнизон кючлеген Куинстоннга, 5000-минглик американ аскер бёлек джиберилгенди, башчылыкъ генерал {{iw|Ван Ренсселер, Стивен|Стивен Ван Ренсселер||Stephen Van Rensselaer}} этгенди, аскер бёлек шахарны туурасында, Ниагара сууну ол бир джагъасында болгъанды. Октябрны 10-да кече Ван Ресселер сууну ётюб шахаргъа кирирге излегенди, алай а джетишимсиз болгъанды. 13-чю октябрда энтда алгъа ургъандыла, Канада джанында, Кингстонну тёгерегинде мийикликлени кючлеялгъандыла. Ол заманда британлылагъа къошакъ болушлукъ джетиб, [[Куинстон мийикликледе сермешиу|американлыланы мийикликледен ыхтырады, эмда джесир алады]]. Сууну башха джагъасында тургъан американ милиция бёлек, сууну ётюб кеслериникилеге болушургъа унамайды. Бу дженгилиу ючюн Ван Ренсселерни генерал {{iw|Смит, Александр (генерал)|Александр Смит||Alexander Smyth}} бла алмашдырадыла. Алай болгъанлыкъгъа ол да джетишимсиз болады. Ниагара сууну {{iw|Блэк Рок, Буффало|Къара Къаяны||Black Rock, Buffalo}} къатында 28-чи ноябрда ётер муратлы болгъанды, алай а мизамсызлыкъ ючюн суудан ёталмайдыла, аны ызы бла милицияны сафларында къозгъалыула башлайдыла, ала юйлерине чачыла башлайдыла. Смитни да къуллугъундан къоратадыла. 19-чу ноябрда [[Дирборн, Генри|Генри Дирборн]], кеслерини аскерлерин ахыры Канада бла чекге атлатады, алай а милиционерлени арасында чыкъгъан къозгъалыула себебли [[Платсберг (Нью-Йорк)|Платсбергге]] къайтыргъа керек болады. Аны бла 1812-чи джылны операциялары бошаладыла. Амениканлыла энтда талай керек Детройтну кери алыргъа кюрешедиле, амма аннга къурагъан милиция бёлекле не къазауат этерге унамагъандыла, неда чабыуулну заманында юйлерине чачылышхандыла. 1813-чю джылда американлыла Канадагъа урур ючюн 40 мингден аслам аскерни джибередиле. 22-чи январда бу аскерлени авангарды {{iw|Френчтаунда сермешиу|Френчтаунда сермешиуде|en|Battle of Frenchtown}} къаушатылады. Американлыланы 397 адамы ёледи, бу американлыланы сермешиу башына къаралса, урушда эм уллу къоранчлары болгъанды<ref name="eaton">{{книга |заглавие=Returns of Killed and Wounded in Battles or Engagements with Indians and British and Mexican Troops, 1790–1848, Compiled by Lt. Col J. H. Eaton |место=Washington, D.C. |издательство=[[Национальное управление архивов и документации (США)|National Archives and Records Administration]] |год=2000 |страницы=7 |ref=Eaton |язык=en |автор={{iw|John Eaton (General)|Eaton, John|en|John Eaton (General)}}}}</ref>. Алай болса да, 3 айдан ([[26 апрель]]) американ генерал Дирборн [[Огъары Канада]]ны баш шахары, [[Торонто|Йоркну]] кючлейди. 1812—1813 джылланы къышында американ конгресс хазыр аскерни санын 44 пехота полкга, 4 артиллерия полкга эмда 2 кавалерия полкга дери, бютеулйе да 27 минг адамгъа кёбейтирге законну къабыл этеди. Алай болса да, кертиликде ол джыл аскерни саны 19½ минг адамдан озалмагъанды. === 1813 джыл === 1813-чю джылда сермешиуле, [[Моми (суу)|Моми]] сууну къатында, сууну башына джол алгъан {{iw|Винчестер, Джеймс|Винчестерни||James Winchester}} американ аскерини урушу бла башланадыла, ала джолда ингилиз гарнизон тургъан {{iw|Френчтаун, Мичиган|Френчтаунну||Frenchtown Charter Township, Michigan}} кючлейдиле, алай Брaунстаун бла Малденден келген [[Генри Проктер]]ни британ бёлеги (1100 адам), бу пунктну джангыдан кючлейдиле, американлыланы да къаушатадыла. Винчестерни ызындан Моми суу таба джол алгъан американ генерал [[Гаррисон, Уильям Генри|Гаррисонну]] бёлеги, ол суучукъгъа джетеди эмда аны джагъаларында, талай заманнга британлылагъа баш ауруу болгъан {{iw|Мейгс форт|форт Мейгсни||Fort Meigs}} ишлейди. Апрелни аягъындан августха дери генерал Проктерни бёлеги бу фортну аралыкъла бла къуршалагъанлай тургъанды, алай а излеген эсеблени алалмагъанында Канадагъа къайтады. Кюнбатышда джетишимле уруш [[Эри (кёл)|Эри]] кёлню кючлемей бармазлыгъын ангылагъан американлыла, бу кёлде тири флотилия къураб башлайдыла, сентябргъа бу джумушларын тындырадыла. 10-чу сентябрда эсе уа [[Перри, Оливер Хазард|Перри]]ни башчылыгъында американ флотилия [[Эри кёлде сермешиу|британ флотилияны дженгедиле]] эмда американлыланы кёлде ие этедиле. Ол замандан башлаб британлыла Малденни къолда туталмазлыкъларын ангылайдыла, кёб турмай бу пункну кючлеб тургъан Проктерни бёлеги Темс сууну башына ётедиле. Аланы ызында Гаррисонну американ бёлеги барады (5500 адам), 5-чи октябрда аны {{iw|Моравиентаунда Делавер миллет|Моравиантаунну||Delaware Nation at Moraviantown}} къатында джетеди, анда сермешиуде британлыланы къаушатадыла. Ол сермешиуде индей бачама [[Текумсе]] ёлтюрюледи, аны ёлюмюнден сора индейлиле британлыладан айрыладыла эмда къазауатха къатышханны къоядыла. Бу джетишимлени болушлугъу бла американлыла кеслерине [[Мичиган]]ны джерини кёбюсюн къайтарадыла, къуру [[форт Макино]] британлыланы къолларында къалады. [[Файл:Columbia-John-Bull-Napoleon-ca1813.jpg|мини|1813-чю джылда британ-француз эмда американ-француз илишкилеге карикатура]] Американ аскер министрлик къурагъан 1813-чю джылны компаниясыны планына кёре, американлыла [[Кингстон (Онтарио)|Кингстонну]] эмдаи форта Прескотну кючлеб, Сыйлы Лаврентийни сууну баш агъымын кючлеу эмда [[Монреаль|Монреалгъа]] экспедиция боладыла. Артыкъсыз да [[Огъары Канада]] бла [[Тёбен Канада]]ны айыргъан Сыйыл Лаврентийни сууун кючлеу уллу магъана алгъанды. Алай болса да американлылада болгъан кючле бла бу планланы тындырыу тынч болмагъанды. [[Онтарио (кёл)|Онтарио]]ну джагъаларында операциялагъа башчылыкъ ол заманда (1813-чю джылны башында) генерал Дирборн этгенди, ол 7000 аскери бла Йоркдагъы (бусагъатдагъы [[Торонто]]) эмда [[Форт Джордж, Онтарио|форт Джордждагъы]] 2300 британ аскерчиге къаршчы болгъанды, 27-чи апрелде Диррборн кёл бла ётюб, джау тургъан джагъада сермешиуледен сора бу пункланы кючлеб, британлыланы ыхтыргъанды. Дирборнну болмагъаны эмда {{iw|Сакетс-Харбор|Сакетс-Харбордагъы||Sackets Harbor, New York}} американ гарнизонну къарыусузлугъу бла хайырланыб, Превону британ бёлеги (1000 адам чакълы бир) 26-чы майдан Кингстондан чыгъыбы, бу джерлешимни кючлерге кюрешгенди, алай а джетишимсиз болгъанды. Аннга да къарамай британлыланы болумлары аман болмагъанды дерчады. Аланы къолларында Кингстон, Сыйлы Лаврентийни сууну агъымы, Онтарио кёл болгъанды. Генерал [[Джон Винсент|Джона Винсентни]] башчылыгъында, тамалы {{iw|49-чу джаяу полк (Уллу Британия)|49-чу джаяу полк||49th Regiment of Foot}} болгъан, болушлукъгъа канадачы [[Милиция (зытчыу)|милиции]] бла бирликчи [[Канаданы индейлилери|индейлиле]] къошулгъан, британ аскерле американ кючлени Ниагараны юсю бла Канаданы ичине кирирге къоймагъандыла. Британлала ашыкъмай бютеу узунлугъуна американ джагъаланы блокада этедиле. Ол заманлада генерал Прево американлыланы Канададан ыхтырыб, 24-чю декабрда [[Форт Ниагара|Ниагара]] фортну кючлеб Бирлешген Штатлагъа джолну ачыкъ этеди. Дирборнну американ аскерлери таукелсиз къымылдагъанлары себебли, аланы Онтариода джетишимли операциялары уллу эсеб келтирмегенди. Дирборнну орнуна генерал [[Уилкинсон, Джеймс|Уилконсон]] салынады, ол {{iw|Хамптон I, Уэйд|Хамптон||Wade Hampton I}} бла бирге [[Шамплейн]] кёлню къатында алгъа урургъа керек болгъандыла. Бу эки генерал бир-бирлерин сюймегенлери себебли, келишалмагъандыла. Ахырында, Уилкинсон 8000 аскерчи бла Сыйлы Лаврентийни сууну агъымы бла энишге иниб Хамптон бла бирлешиб Монреалгъа барлыгъына оноу алынады. 17-чи октябрда Уилконсон аскерлери бла бирге Сыйлы Лаврентийни суунда джюзеди;генарал {{iw|Макомб, Александр|Макомбну||Alexander Macomb (general)}} башчылыгъанда 1200 адам флотилияны флангларын къоруулар ючюн шимал джагъа бла джаяу баргъандыла. Аны тышында бир бригада бёлекни аллында авангард болуб баргъанды (генерал {{iw|Браун, Джекоб|Брауннукъу||Jacob Brown}}). 11-чи ноябрда Кристлерс ферманы къатында Уилкинсонну ызындан келген аскерлеге, Кингстондан келген канонер къайыкъла бла британлыла чабадыла. Сермешиуде американлыла къатышадыла, мизамлары бузулады, уллу къоранч алыб къыбыла джагъагъа ётюб, суудан узакълашыргъа керек боладыла. Андан сора Уилконсон кеслерини аскерлерин къыш фатарлагъа джерлешдиреди. Алай бла Хамптон бла бирлешиб Монреалгъа барыу план джараусуз болады. Хамптон, джукъ урушха къатышмай, къышха [[Платсберг (Нью-Йорк)|Платсбергну]] къатында джерлешеди. Андан сора 1813-чю джылны ичинде бютеу урушла партизан бёлеклени аралырнда ууакъ согъушла бла чекленеди. === 1814 джыл === 1814-чю джылны узунлугъуна АБШ энтда толу дженгилиу къоркъууда болгъанды: Европада [[Наполеон]]ну хорлагъанындан сора, Уллу Британия американлылагъа къаршчы аслам кюч джиберир амалгъа ие болады, къачха уа АБШ-ны правительствосуну борчларын тёлерге къолундан келмегени белгили болады. 1814-чю джылны аллында АБШ-ны конгресси хазыр аскерни иги танг кёбейтирге оноу бегитгенди (62733 адамгъа дери), алай болса да сентябрда баргъана аскерге алыу аскерни санын 30 мингден аслам эталмагъанды. Алай болса да аскер хазырланыу маджаллашханды. Ол джылны февралына американ аскерлени болумлары былай болгъанды: Браунну бёлеги (2000 адам) Френч-майлны къатында болгъандыла, башха аскерле Уилконсонну башчылыгъы бла Платсбургну къатында тургъандыла. Ол заманда 8000 британ аскерчи Монреалны къатында эмда [[Ришельё (суу)|Ришельё]] сууну джагъасы бла постланы тутхандыла. Джайгъа дери бютеу уруш чекде ууакъ согъушулау бла чекленнгенди. Алай а июлда Браунну бёлеги, 3500 адамгъа дери кючлениб, Ниагара сууну къатында тири сермешиулеге башлайды. Аны бёлеги 2 регулар бригададан (генералла [[Скотт, Уинфилд|У. Скотт]] бла {{iw|Рипли, Элеазер Уилок|Рипли||Eleazer Wheelock Ripley}}) эмда милиция бригададан къуралгъанды (генерал {{iw|Портер, Питер Бьюэлл|Портер||Peter Buell Porter}}). 3-чю июлда Браун Ниагара сууну ётюб,{{iw|Эски форт Эри|Эри фортну||Old Fort Erie}} кючлегенинден сора, сууну энишге, башха британ постланы кючлер нюзюр бла джюзедиле. Британлыла ол джерледе генерал {{iw|Риал, Финеас|Риалны||Phineas Riall}} башчылыгъында 8000 аскерчи тутхандыла. 5-чи июлда, авангардда баргъан Портерни бригадасы, британ аскерле бла {{iw|Чиппава, Онтарио|Чиппаваны||Chippawa, Ontario}} къатында тюбешеди. [[Чиппавада сермешиу]]де американ авангард чыдаялмай чачылышыб ыхтырылады, алай а ол заманнга Скоттну бригадасы джетишиб британлыланы къаушатады. Браун джауну [[Куинстон (Онтарио)|Куинстоннга]] дери сюрюб барады, эмда алайда 2 ыйыкъны джукъ этмей тохтайды. Артдан британ къошакъ аскер келгенин эшитиб, ызына, Чиппавагъа къайтады. 24-чю июлда Скоттну бригадасы джауну осмакълар мурат бла алгъа чыкъгъанында, Лэнди-Лэйнни къатында британ аскерлеге тюртюледи. Экинчи кюннге алайда сермешиу болады. Британлыла кеслерини позициларындан къысталсала да, американлыла Эри фортха ыхтырыладыла; британлыла ызларындан бармайдыла. 15-чи августда британлыла Эри фортны къайтарыр мурат бла штурм этедиле, алай джетишимли болмай Чиппавагъа къайтадыла. 1814-чю джылны компаниясында эм уллу болуу [[Вашингтон]]нга чабыу болгъанды. Аны ингилиз [[Коберн, Джордж|Джордж Коберн]] бла генерал [[Росс, Роберт (аскер тамада)|Роберт Россну]] бирлешген аскерлери Йоркну ([[Торонто]]) тоналыууна джууабха этгендиле. 3600 адам десантдан эскадра [[Потомак]] суугъа киреди. [[Балтимор]]гъа къаршчы барлыкъ энчи бёлекни айырыб, ингилизлиле Вашингтоннга джол аладыла, алларына чыкъгъан американ зытчыу аскерни къаушатыб [[Бладенсбергде сермешиу|Бланденбергни къатында]] чачыуу-къучуу этедиле. 24-чю августну ингиринде ингилизле [[Вашингтонну кюйдюрюлюую|шахарны аладыла, тонайдыла эмда эм маджал кърал мекямланы ёртеннге бередиле]] ([[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]], [[Акъ Юй]]) бек уллу аскер хазнаны да кючлейдиле, аланы ичинде 200 тоб сауут да болгъанды. Энчи мекямла заран кёрмегенни орнунда болгъандыла, британ башчыла аланы тиймезге буйрукъ береди. Американ аскерни башчысы президент [[Мэдисон, Джеймс|Мэдисон]] ара шахардан къачады. Бу джортууулда 17 американ [[Канонер къайыкъ|канонер къайыкъ]] батдырылады. Алай а Балтиморгъа джетерге {{iw|Форт Макгенри| Макгенри фортну|en|Fort McHenry}} къатында [[13 сентябрь|13]]—[[14 сентябрь|14]] сентябрда ингилизлиле кючлю къаршчыланыугъа тюртюледиле. [[Балтимор ючюн сермешиу|Балтиморгъа]] чабыуул ингилизлилег джетишимсиз битеди. Аны бла бирге операцияла башха джерледе да бардырылгъандыла. Британ флот Ришельё суу бла Шамплейн кёлге джюзгенди, Превону башчылыгъында 11-минглик британ бёлек а уа Монреалдан Платсбергге джол алады. Анда кючлю бегитилген, алай саны аз американ гарнизон болгъанды. Алай болса да, сермешиуню башланнганы бла бошалгъаны тенг болгъанды. Британлыла Платсбергни къарадан да, тенгизден да ургъандыла, алай а американ кемелени британ флотха къаршчы джетишимли уруулары, Превону Канадагъа къайтыргъа зорлагъанды. Ол заманда огъунакъ, британлыла [[Джангы Орлеан]]ны кючлер нюзюр бла экспедиция къургъандыла. Бу экспедицияны башына генерал {{iw|Пакенхэм, Эдвард|Пакенхэм||Edward Pakenham}} салынады. Декабрда ол десант бёлеги бла [[Мексикан богъаз]]ны лагунасы болгъан {{iw|Борн (кёл)|Борн кёлге||Lake Borgne}} киреди, эмда аскерлерин, Джангы Орлеандан 10 миля кюнчыгъышда, Бэю Мазант сууну башында джагъагъа чыгъарады. Ол заманлада, шахарда генерал [[Джексон, Эндрю|Джексонну]] башчылыгъында 5-минглик аскери болгъанды. 24-чю декабрыны ингиринде Джексон бёлегини бир кесеги бла британ аскерлени позициларына таша келиб алагъа чабханды, мизамсыз сермешиу башланады эмда американлыла ыхтырыладыла. Джексон къайтыб, аскерлерин бетджанлада джерлешдиреди. 1815-чи джылны 1-чи январында эки джаныны арасында тоб дуэль болады. Ахыры, 8-чи январда бир талай къошакъ келиую бла бирге, Пакенхэм 5-минглик аскери бла америкалылагъа урады. [[Джангы Орлеан ючюн сермешиу|Британлыла кери ыхтырыладыла]], Пакенхэм уа ёлтюрюледи. Къазауат ол заманнга бошалгъанды, алай Джангы Орлеаннга мамырлыкъ келишиу болгъаныны хапары кечирек джетеди. Эки джаныны арасында келишиу юсюнден сёлешиуле 1814-чю джылны июнунда башланадыла, 24-чю декабрда эсе уа [[Гент кесамат]]ха къол салыныб, уруш аллындагъы [[статус-кво]] кери къайтарылады, алай а бу келишиу къазауатны башланыууна чурум болгъан территория эмда экономика джанындан сорууланы тюзетиуюн бегитмеденди. [[Телеграф]]ха деричи заманлада, Европадан джангылыкъла акъыртын баргъаны себебли, къазауат кертиси бла 1815-чи джылны февралында тохтагъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.americanwars101.com/battles/150211.html |title=Battle of Fort Bowyer |access-date=2012-02-24 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323050148/http://www.americanwars101.com/battles/150211.html |deadlink=no }}</ref>. == Эсеблери == [[Файл:Couplandart.jpg|thumb|200px|[[Коупленд, Дуглас|Дуглас Коуплендни]], [[Торонто]]да салыннган, 1812-чи джылны къазауатына аталгъан эсгертме-скульптурасы (Канада, 2008 джыл). Сирелиб тургъан аскерчи короллукъ [[Ньюфаундленд (колония)|Ньюфаундлендчи]] полкну кёргюзеди. Джатыб тургъан — АБШ-ны 16-чы джаяу полкуну аскерчисин.]] Кёзюулю, узакъда баргъан къазауатха, Наполеон бла къазауатха эс бёлген метрополияда уллу къулакъгъа алынмагъанды. Алай болса да бу къазауат ингилизлилени шимал-америкачы колонияларыны къолларындан кетгенине бойсундургъанды, эмда тарихни ол бетин джабыб, джангы американ кърал бла сатыу-алыу байламланы къурургъа тюртгенди. 1817-чи джылгъа [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] районуну демилитаризациясыны юсюнден келишилгенди (къара: {{iw|Рашны — Бэготну кесаматы|Рашны — Бэготну кесаматы|en|Rush–Bagot Treaty}}). Джангы Орлеанны къатында британ десантны джетишимсиз болгъаныны хапары, мамырлыкъ кесаматны АБШ-да дунияны эм уллу империяларыны бирини дженгилгенича къаралгъанды, ол къралда патриотлукъ кёллениуню ёсюуюне чурум болгъанды, аны бла бирге европачыланы Джангы Дунияны дажшаууна къатышыуун мадаргъа кёре тыяргъа оноу алыннганды (къара: [[Монрону доктринасы]]). Къазауат американ элитагъа аскер-тенгиз кючлени уллу магъанасын кёргюзгенди, аны бла АБШ-ны верфлеринде аскер кемелени ишлеуде къызыулашады. Къазауатдан эм бек заран кёрген индейлиле болгъандыла<ref>Thompson, Stephen J. ''Canada and the United States: Ambivalent Allies''. University of Georgia Press, 2008. ISBN 978-0-8203-3113-3. Page 23.</ref>, ала Уллу Британия джанындан болушлукъсуз къалгъандыла эмда [[Индейлилени кёчюрюуню юсюнден закон]]ну тамалында кеслерини джерлеринден [[джыламукълакъны сокъмагъы|кёчюрюлюб]] [[Индей территория|Индей территориягъа]] джерлешдирилгендиле. Амерканлыла джанлы [[беш цивилизациялы юйюр]], британлыла джанла индейлиледен аз заран алмагъандыла. "Индей сорууну" тындырыуу бла кесине ат этген [[Джексон, Эндрю|Эндрю Джексон]], артдан АБШ-ны президенти да болгъанды. == Къазауатны эсде тутуу == Балтиморну ингилизлилени къуршоулаулары бла кёллениб [[Ки, Фрэнсис Скотт|Фрэнсис Скотт Ки]] джазгъан "Джулдузла тёгюлген байракъ" деген джыры [[АБШ-ны гимни]] болгъанды. 1899-чу джылда Стоуни-Крикни къатында сермешиуге (6 июн 1813 джыл) аталыб эсгертме парк ачылгъанды, [[Реставрация|реставрация]] этилген американ аскерлени штабларында уа музей ачхандыла. Музейде сермешиу бла байламлы [[Артефакт (археология)|артефактла]] бла документле кёргюзюледиле, музейни къуллукъчулары да XIX ёмюрню башында кийилген кийимле кийибдиле. Хар джыл, июнну башында сермешиуню реконструкциясы бардырылады<ref>[https://web.archive.org/web/20080610112252/http://www.battlefieldhouse.ca/ Battlefield House Museum & Park] {{Wayback|url=http://www.battlefieldhouse.ca/ |date=20080610112252 }} — официальный сайт музея и парка</ref>. Къазауатны юсюнден талай фильм алыннганды, сёз ючюн, «[[Флибустьер (фильм)|Флибустьер]]» (''The Buccaneer'', реж. [[Куинн, Энтони|Энтони Куинн]], АБШ, «Paramount Pictures», 1958 дж.) эмда «Текумзе» (''Tekumze'', реж. Ханс Кратерт, ГДР, «ДЕФА» киностудия, 1972 джыл). 2012—2013 джыллада къазауатны 200-джыллыгъына атаб Канаданы темир ачха арбазы беш темир ачха чыгъаргъанды — тёрт 25-центлик (къазауатны джигитлерини тюрсюнлери бла [[Салаберри, Шарль-Мишель де|Салаберри]], [[Текумсе]], [[Брок, Айзек|Брока]] эмда [[Секорд, Лора|Секорд]]) эмда бир 2-долларлыкъ ([[HMS Shannon (1806)|Шеннон]] фрегатны сураты бла). == Белгиле == {{Белгиле}} == Литература == * ''Алентьева Т. В., Тимченко А. И.'' Англо-американская война 1812—1815 гг. и американское общество. — СПб.: Алетейя, 2018.{{Ref-ru}} * ''[[Рузвельт, Теодор|Рузвельт Т.]]'' Война на море 1812 года = The Naval War of 1812. — М.: Центрполиграф, 2024. — 447 б.{{Ref-ru}} * ''Хорсман Р.'' Вторая война за независимость США. Соединенные Штаты против Британской империи: сражения на суше и на море. — М.: [[Центрполиграф]], 2023. — 287 б.{{Ref-ru}} * {{cite web |title=$100 in 1812 → 1815 - Inflation Calculator |url=https://www.officialdata.org/1812-dollars-in-1815 |website=www.officialdata.org |accessdate=2019-02-08|ref=CITEREF$100 in 1812}} * {{книга |заглавие=Finance and enterprise in early America: a study of Stephen Girard's bank, 1812-1831 |ссылка=https://books.google.com/books?id=4FiuAAAAIAAJ |год=1978 |издательство=[[University of Pennsylvania Press]] |jstor=j.ctv4t814d |ref=Adams |язык=en |автор=Adams, Donald R.}} * {{книга |заглавие=History of the United States of America during the Administrations of James Madison and Thomas Jefferson |ссылка=https://books.google.com/books?id=f_wAAAAAYAAJ |том=II: History of the United States During the First Administration of James Madison |место=New York |издательство=[[Charles Scribner’s Sons|Charles Scribner and Sons]] |isbn=0-940450-35-6 |ref=Henry |язык=en |автор=[[Henry Adams|Adams, Henry]] |год=1918}} * {{cite web |last= |first= |title=African Nova Scotians in the Age of Slavery and Abolition |date= |url=https://novascotia.ca/archives/africanns/results.asp?Search=&SearchList1=4 |website=Government of Nova Scotia Programs, services and information |archive-url= |archive-date= |access-date= |ref=CITEREFAfrican Nova Scotians }} * {{книга |заглавие=The Irish in Ontario: A Study in Rural History |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=lTeYpObU3qwC&pg=PA137 |издательство=McGill-Queens |isbn=9780773520295 |ref=Akenson |язык=en |автор=Akenson, Donald Harman}} * {{книга |часть=Chapter 5: Renewing the Chain of Friendship |заглавие=His Majesty's Indian allies: British Indian policy in the defence of Canada, 1774–1815 |год=1996 |ссылка=https://books.google.com/books?id=t9T6y_zk5B0C |место=Toronto |издательство={{iw|Dundurn Press}} |isbn=1-55002-175-3 |ref=Allen |язык=en |автор=Allen, Robert S.}} * {{cite web |title=American Merchant Marine and Privateers in War of 1812 |url=http://www.usmm.org/warof1812.html |website=www.usmm.org |accessdate=2019-02-08|ref=CITEREFAmerican Merchant Marine}} * {{cite web |last=Aprill |first=Alex |title=General William Hull |date=2015-10 |url=https://ss.sites.mtu.edu/mhugl/2015/10/11/general-william-hull-draft/ |website=Michigan Tech |archive-url= |archive-date= |access-date= |ref=harv }} == Джибериуле == * {{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Ghent.html|title=Treaty of Ghent|last=|first=|date=2010|publisher=The Library of Congress|access-date=|work=Primary Documents in American History}} * {{cite web |url=http://www.galafilm.com/1812/e/intro/index.html |title=War of 1812 |last= |first= |date=2008 |website= |publisher=Galafilm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000119041553/http://galafilm.com/1812/e/intro/index.html |archive-date=2000-01-19 |access-date= |accessdate=2019-06-18 |deadlink=yes }} * {{cite web|url=http://www.historycentral.com/1812/Index.html |title=War of 1812 |last= |first= |date=2000 |website= |publisher=historycentral.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20010221233502/http://www.historycentral.com/1812/Index.html |archive-date=2001-02-21 |access-date= }} * {{cite web |url=https://www.archives.gov.on.ca/en/explore/online/1812/index.aspx |title=The War of 1812 |last= |first= |date=2009–2010 |website= |publisher=Archives of Ontario |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143839/http://www.archives.gov.on.ca/en/explore/online/1812/index.aspx |archive-date=2013-01-04 |access-date= |accessdate=2019-06-18 |deadlink=yes }} [[Категория:АБШ-ны тарихи]] [[Категория:Канаданы тарихи]] [[Категория:Уллу Британияны тарихи]] [[Категория:Къазауат]] q1nm7yexvxt45e3zqgedmdtrjy7gxkz 127014 127013 2026-09-19T13:24:13Z DarqaviPalladin 4737 127014 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Ингилилз-американ къазауат|сурат=[[Файл:War of 1812 Montage.jpg|250px]]|башлыкъ='''Ёргеден энишгеге сагъат бурулгъаны бла''': Капитолий 1814 джылда, ингилизлилени Вашингтоннга чабханларындан сора; [[Куинстон мийикликледе сермешиу]]; «[[USS Constitution|Конститьюшн]]» «Герьер» бла сермешеди; генерал [[Текумсе]]ни ёлюмю; [[Джангы Орлеан ючюн сермешиу]] |датасы=[[18 июнь]] [[1812 джыл|1812]] — [[18 февраль]] [[1815 джыл|1815]] |джери=Американ-канада эмда американ-флорида чекле, [[АБШ-ны кючныгъыш джагъасы]], [[Атлантика океан|Атлантика]] (аны ичинде [[Мексикан богъаз]] бла [[Вест-Индия]]) эмда [[Тихий океан|Тихий]] океаны |эсеби=[[Гент кесамат]]; [[Статус-кво]]|къаршчы1=<small>{{Байракъ|АБШ|1795}} [[АБШ]]</small> <br><br>• <small>[[Крикле|Тёбеннги крикле]]<br></small>• <small>[[Семинолла]]</small> <br>• <small>[[Чероки]]</small> <br>• <small>[[Чикасо (халкъ)|Чикасо]]</small> <br>• <small>[[Чокто (халкъ)|Чокто]]</small> <br>• <small>[[Ирокезле]] ([[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]])</small>|къаршчы2=<small>{{Байракъ|Уллу Британия}} [[Британ империя]]</small><br> <br> • <small>[[Огъары Канада]]</small> <br> • <small>[[Тёбен Канада]]<br> '''[[Текумсе Конфедерация ]]:<br>''' • <small>[[Веа (юйюр)|Веа]]</small> <br> • <small>[[Виннебаго (юйюр)|Виннебаго]]</small> <br> • <small>[[Гуронла]]</small> <br> • <small>[[Делаварле]]</small> <br> • <small>[[Ирокезле]]</small> <br> • <small>[[Кикапу (халкъ)|Кикапу]]</small> <br> • <small>[[Крики|Огъары крикле]]</small><ref>къара [[Крик къазауат]].</ref> <br> • <small>[[Майами (халкъ)|Майами]]</small> <br> • <small>[[Маскутенле]]</small> <br> • <small>[[Меномини (халкъ)|Меномини]]</small> <br> • <small>[[Минго (халкъ)|Минго]]</small> <br> • <small>[[Оджибве (халкъ)|Оджибве]]</small> <br> • <small>[[Оттава (юйюр)|Оттава]]</small> <br> • <small>[[Пианкашо]]</small> <br> • <small>[[Потаватоми (юйюр)|Потаватоми]]</small> <br> • <small>[[Саукла]]</small> <br> • <small>[[Фоксла]]</small> <br> • <small>[[Шауни (халкъ)|Шауни]]</small><small><br> ''Болушлукъ берген:''</small><br> {{байракъ|Испания|1785}} <small>[[Испан Флорида]]</small><ref>къара {{iw|Пенсаколада сермешиу (1814)|Пенсаколада сермешиу|en|Battle of Pensacola (1814)}} — къазауатны испанлыла къатышхан джангыз сермешиуюдю, алай болса да [[Испан империя]] официал халда къазауатха къошулмагъанды.</ref>|командир1=<small>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Джеймс Мэдисон]]<br>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Уильям Генри Гаррисон|Уильям Гаррисон]]<br>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Эндрю Джексон]]<br>{{байракъ|АБШ|1795}} [[Уинфилд Скотт]]<br>[[Пушматаха]]<br>[[Къызыл Мундир|Къызыл Мундир (Сагойевата)]]</small>|командир2=<small>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Ливерпул, Роберт Банкс Дженкинсон|Роберт Дженкинсон]]<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Айзек Брок]] †<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Джордж Коберн]]<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Роберт Росс (аскер башчы)|Роберт Росс]] †<br>{{байракъ|Уллу Британия}} [[Александр Кокрейн]]<br>[[Текумсе]] †<br>[[Къара Къартчыгъа|Къара Къартчыгъа (Макатавимешекака)]]</small>|кючле1=<small>[[АБШ-ны Аскери]]:</small> <small>7 минг (къазауатны аллында)</small> <small>35,8 минг (къазауатны бошалырына)</small> <br> <small>3049 [[АБШ-ны аскерини рейнджерлери|рейнджер]]</small> <small>458463 [[Милиция (зытчыу)|милиционер]]</small> <br> <small>125 чокто-индейли<ref>{{cite web |ref=harv |last=Upton |first=David |title=Soldiers of the Mississippi Territory in the War of 1812 |url=http://home.bak.rr.com/simpsoncounty/war1812.htm |date=2003-11-22 |publisher=Internet Archive |accessdate=2010-09-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070906061647/http://home.bak.rr.com/simpsoncounty/war1812.htm |archivedate = 2007-09-06}}</ref></small><br> <small>[[АБШ-ны тенгиз пехотасыны корпусу]]<small><br> <small>[[АБШ-ны аскер-тенгиз кючлери]]:</small> <small>6 [[фрегат]]</small> <small>14 башха кеме</small> <small>515 [[приватир]]<ref name="Clodfelter">Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.). Jefferson, North Carolina: McFarland.</ref></small>|кючле2=<small>[[Британ аскер]]:</small> <small>5,2 минг (къазауатны аллында)</small> <small>48160 (къазауатны бошалырына)</small> <small>4 минг [[Милиция (зытчыу)|милиционер]]</small> <small>10—15 минг индейли<ref>{{книга |ref=Allen |год=1996 |заглавие=His Majesty's Indian allies: British Indian policy in the defence of Canada, 1774–1815 |часть=Chapter 5: Renewing the Chain of Friendship |ссылка=https://books.google.com/books?id=t9T6y_zk5B0C |место=Toronto |издательство={{iw|Dundurn Press}} |isbn=1-55002-175-3 |язык=en |автор=Allen, Robert S.}}</ref><ref name="Clodfelter" /></small> <small>[[Уллу Британияны короллукъ тенгиз пехотасы]]</small><br> <small>[[Уллу Британияны короллукъ аскер-тенгиз флоту]]:</small> <small>11 [[Узунлукъ кеме (джелпекли)|узунлукъ кеме]]</small> <small>34 [[фрегат]]</small> <small>52 башха кеме</small> <small>{{iw|Провинциал флотилия|джагъа сакълаулну|en|Provincial Marine}} [[Уллу кёлле]]де 9 кемеси (къазауатны аллында)</small>|къурманла1=<small>15 минг ёлген<ref>{{книга |ref=Hickey |год=2006 |заглавие=Don't Give Up the Ship! Myths of The War of 1812 |ссылка=https://archive.org/details/dontgiveupshipmy0000hick |место=Urbana |издательство=[[Издательство Иллинойсского университета|University of Illinois Press]] |isbn=978-0-252-03179-3 |язык=en |автор=Hickey, Donald R.}}</ref>, аланы ичинде 2200—3721 сермешиуледе ёлген<ref name="Clodfelter" /><br> 4505 джаралы<br> 20 минг джесир тюшген<ref>{{книга |заглавие=The Encyclopedia of the War of 1812: A Political, Social, and Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=hVSrJBQYAk8C&pg=PA311 |год=2012 |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-85109-956-6 |страницы=311 |язык=en |автор=Spencer Tucker; James R. Arnold; Roberta Wiener; Paul G. Pierpaoli; John C. Fredriksen}}</ref><ref>{{книга |заглавие=The War of 1812, A Short History |ссылка=https://books.google.com/books?id=wU8LNjjfLmQC |год=2012 |издательство=[[University of Illinois Press]] |isbn=978-0-252-09447-7 |язык=en |автор=Donald R. Hickey}}</ref><br> 4 минг [[АБШ-да къул джегиу|къул-негрле]] британлыла бла азат этилгендиле неда алагъа къачхандыла<ref>Weiss, John McNish (2013). "The Corps of Colonial Marines: Black freedom fighters of the War of 1812". mcnishandweiss.co.uk. Retrieved September 4, 2016.</ref><br> 8 фрегат<br> 278 приватир<br> 1400 сауда кеме|къурманла2=<small>''Британ империя:''<br> 10 минг ёлген<ref name="Clodfelter" /><ref>Аланы ичинде 2250 адам Британ флотда.</ref>,аланы ичинде 1160<ref>{{cite web|url=http://www.historyguy.com/war_of_1812_statistics.htm|title=War of 1812 – Statistics|work=historyguy.com|accessdate=2016-09-04|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507104848/https://www.historyguy.com/war_of_1812_statistics.htm|deadlink=no}}</ref>—1960<ref name="Clodfelter" /><ref>Аланы ичинде 800 адам Британ флотда эмда 1160 адам Британ аскерни кесинде.</ref> сермешиуде ёлген<br> 3679 джаралы<br> 15,5 джесир тюшлген<br> 4 фрегат<br> 1344 сауда кеме, аладан 373 Британ флот кери сыйыргъанды<ref name="Clodfelter" /><br> ''Индейлиле:''<br> 10 минг ёлген, аланы ичинде 1 минг американ-канада чекде сермешиуледе ёлгенди<ref name="Clodfelter" /></small>}}'''Ингилиз-американ къазауат (1812—1815)''' ({{lang-en|War of 1812}}, «1812-чи джылны урушу») — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] бла [[Уллу Британия]]ны арасында [[Наполеончу урушла|наполеончу урушланы]] кёзюуюндеги [[сауутлу конфликт]] . Уруш, АБШ-ны бойсунмагъан кърал болгъанын бегитгени ючюн «[[АБШ-ны бойсунмазлыкъ ючюн къазауаты|Бойсунмазлыкъ ючюн экинчи къазуат]]» атны алгъанды. Уллу Британияны джанында къазауатха [[Юч шынгкъартны кенгеши|индейлилени кёб юйюрю]] къошулгъанды. == Ал чурумлары == [[Континентал блокада]]гъа къаршчылыкъ этген заманда [[британ флот]] француз-американ сатыу-алыу байламланы бузаргъа кюрешгенди, ингилиз дезертир-тенгизчиле излеген сылтау бла американ кемелени кючлегенлей тургъанды. {{iw |Chesapeake–Leopard affair|«Чесапик» фрегат бла инцедентден сора|en|Chesapeake–Leopard affair}} эмда АБШ-да [[Джефферсонну эмбаргосу|1807-чи джылда эмбаргону юсюнден]] эмда {{iw|Илишкилени тохтатыуну юсюнден закон|1809-чу джылда илишкилени тохтатыуну юсюнден||Non-Intercourse Act (1809)}} законла алыннгандан сора. АБШ-да, артыкъсыз да бек [[Джангы Ингилиз]]де "урушну партиясы" къуралады. Ол заманда [[АБШ-ны конгресси|Конгрессге]] «[[аскер къартчыгъала]]» сайланадыла, ала Ингилиз бла уруш ачылырын эмда АБШ-ны территориясына [[Канада|Канада]] бла [[Флорида|Флориданы]] джерлерини къошаргъа излегендиле. Канадачыланы "британ зулмулукъдан" къутхарыу джанлы болгъанланы ичинде ол замандагъы президент [[Томас Джефферсон]] да болгъанды. Аны ызындан келген президент [[Джеймс Мэдисон]] бла конгресс [[18 июнь]] [[1812 джыл]]да Ингилизге къазауат баямлайдыла. == Аскерлени санлары == Мычымай къазауатха кираллыкъ британ кючлени саны 4500 чакълы адамы бла бёлек болгъанды, ала Канаданы генерал-губернатору [[Джордж Прево|Джордж Превону]] къолунда болгъандыла. Аны тышында кюнчыгъыш джанындагъы чеклени къатында джашагъан индейлилени болушлукъларына да ышаныргъа болгъанды. Ол [[Мичиган]]дан [[Алабама|Алабамагъа]] джол алгъанды, джюрюшню заманында индейлилени американлылагъа къаршчы бирикдиррге чакъыргъанды. АБШ-ны хазыр аскеринде да, къазауатха дери 6 ай алгъа конгресс аскерни 35 миннге дери кёбейтирге бегим алса да, къуру 6744 адам болгъанды. == Урушну баргъаны == === 1812 джыл === [[Файл:Anglo American War 1812 Locations map-en.svg|thumb|left|Канада эмда АБШ-ны шималы 1812 джылда.]] Сермешиуле 1812-чи джылны июнунда башланадыла. Къазауатда эки джанында да индейлиле болгъандыла: ингилизлиле бла бирликде [[Текумсе]] башчылыкъ этген [[шони]]ле, американлыла джанлы болуб [[Беш цивилизациялы халкъ]] чыкъгъанды (генерал [[Пушматаха]]). Аны тышында кючлю тенгиз уруш да бардырылгъанды. 5 кемеден къуралгъан ингилиз эскадра американ джагъаны блокада этгенди; американ штатла уа тенгизге кёб [[Каперле|каперле]] джибергендиле, ала да 200-ден артыкъ британ сауда кемени джесир алгъандыла. Американлыла алгъа ургъан компания бардырыргъа оноу этгендиле. Баш аскер [[Шамплейн]] кёлден [[Монреаль|Монреалгъа]] барлыгъы оноу этилгенди, ол заманда кёбюсю зытчыу милициядан болгъан юч колонна Канадагъа [[Детройт]]дан, [[Ниагара|Ниагарадан]] эмда {{iw|Сакетс-Харбор|Сакетс-Харбордан||Sackets Harbor, New York}} кирлик болгъандыла. План ахырына дери кескин болмагъанды, бютеулей джортууулну башланыр заманы да белгиленмегенди. Американ чекни бир-биринден узакъ аралыгъы болгъан гарнизонла сакълагъандыла: [[Платсберг (Нью-Йорк)|Платсберг]], порт Сакетс, Ниагара, Детройт, [[Дирборн форт]] ([[Чикаго]]) эмда [[Гурон|Гурон кёл]] бла [[Мичиган (кёл)|Мичиганны]] бирлешген джеринде [[ Макино форт]]. Канада джанындан гарнизонла Монреалда, Сакетс-Харборну туурасында [[Куинстон (Онтарио)|Куинстонда]], {{iw|Эски форт Эри|Эрини эски фортларында||Old Fort Erie}} эмда [[Буффало]]ну туурасында [[Форт Джордж, Онтарио|Джорджда]], [[Детройт (суу)|Детройт сууну]] аягъында {{iw|Форт Малден|форт Малден||Fort Malden}}. Британлыланы къолларында кёлле болгъандыла, алада да гитче эскадрала, ол алагъа аскерлерин керекли джерге мычымай джиберир амал бергенди, американлыла уа джаяу, мырдыланы, чегетлени джанлаб барыргъа керек болгъандыла. Уруш, {{iw|Халл, Вильям|Халлны||William Hull}} башчылыгъында американ колоннаны (1600 адам), [[Дейтон]]дан [[Детройт]]ха 5-чи юлда джетиб, 12-чи июулда [[Детройт (суу)|Детройт сууну]] ётюую бла башланады. Сууну кечиулерин сакълагъан британ милиция Канард сууну ары джанына, къаршчыланыб бир окъ да атмагъанлай ыхтырылады. Халл [[Уинсор (Онтарио)|Сандвични]] кючлейди, джерлиле иги тюбейдиле, АБШ-ха ант келтирилге чакъыргъан прокламация чыгъады. Уллу къоранчладан къоркъуб, Халл алайдан джууукъдагъы британ форт Малденни (500 адам чакълы гарнизону болгъан) штурм этмезге оноу этеди эмда андан ары бармай тохтайды. [[Файл:Flag and cannon at Old Fort Erie, Ontario.jpg|left|мини|Эри фортда Ингилиз-американ къазауатны заманындагъы тоб суут бла АБШ-ны байрагъы]] 24-чю июлда Халлны тахсачы бёлеклерини бирине чабыуул этиледи, эмда уллу къоранчла бла ыхтырылады. Андан сора хар кюн Холлгъа къайгъырырча хапарла келтирлегнлей тургъанды. Британлыла Мальденни къоруулауун кючлендиргендиле, Ниагарадан къошакъ аскер да келеди. Талайдан, индейлиле бла кючлендирилген британ бёлек американ форт Макинону кючлеб Детройтха джол алгъаны хапар келеди. Бу Халлны ызына айланыб сууну ол бир джагъасына {{iw|Шелби Форт (Мичиган)|Детройт фортха||Fort Shelby (Michigan)}} ётерге керек болады. Детройт фортну гарнизоны 800 адамдан болгъанды; аны бегитиулери джаугъа талай заманны да къаршчылыкъ этерге мадан бергенди. Алай а башха американ джерлешимлеге узакъ болгъаны эмда британ флот иелик этген Эринии джагъасы бла джангыз джолну баргъаны табсызлыкъ этгенди. Халл, болумну къоркъуулу болгъанын ангылагъанды эмда Манли сууну ётюб табыракъ позиция алыргъа излегенди, алай а аннга бойсуннганланы оноуларына тынгылаб къалыргъа оноу алады. Къыбылагъа 600 адамдан къуралгъан бёлекни джибериб [[Огайо (суу)|Огайо]] бла байлам къуруб, Джюзюм сууну къатында къалгъан азыкъларын келтирирге оноу этеди. Фортдан къыбылагъа 14 миля кетиб, американ бёлек бираз джау колоннагъа тюртюледи эмда аланы къаушатады. Алай а андан сора джолуна андан ары барыргъа таукел болмай, Деттройтха къайтады. 13-чю августха британлыла Канаданы джанындан суугъа келиб, фортну бомбалары мурат бла артиллерияларын къура башлайдыла. 14-чю августда Халл экинчи кере да, Мак-Артурну уллу болмагъан бёлеги бла (350 адам) къыбылада джолну ачаргъа муратланады, алай а джетишимсиз болады. Мальденни къатындагъа фортну тёгерегинде джыйылгъан британ аскерлеге башчылыкъ этген [[Брок, Айзек|генерал Брок]], Халлгъа, бой бериб, Детройтну беририн излегенди. Аны эшитген Халл къоруулаугъа хазырланыб башлайды. Ол Мак-Артурну къайтарады, Брокга да унамагъанын билдиреди. Ол заманда эки британ аскер кеме суу бла ёрге чыгъадыла, [[Детройтда сермешиу|батарея шахар бла фортха атыуну башлайды]]. Кече, 600 индейли фортдан тёбенирек суу бла ётюб, Мак-Артурну бёлеги бла Халлны аскерлерини араларын кеседи. 16-чы августну танг аласынд, Брок кеси хазыр аскерден 330 аскерчи, 400 милиционер, 5 тоб сауут бла сууну ётюб фортну штурм этерге излейди. Фортну ичинде Халлны 1000 адамы болгъанды, Мак-Артурну бёлеги талай миля узакълыкъда киритленнгенди. Кючлерини саны аслам болгъанына къарамай, Халл штурм болгъунчу акъ байракъны тагъады. Британлыла Детройт фортну кючлейдиле. Американ аскерчиле джесир тюшгендиле, зытчыу аскерчилени юйлеринен ийгендиле. Детройт фортну тюшюуюню аллы бла башха американ форт [[Дирборн форт|Дирборн]]ну индейлиле кючлейдиле. Аны тюшюую бла американлыла кюнбатыш кёлледе позицияларын тас этедиле. Кюнчыгъыш бёлгеде октябргъа дери алгъа уруу болмагъанды. Былайда американ аскерлеге башчылыкъ этген генерал Дирборн, Ниагара фортха алгъа уруб, Халлгъа болушургъа керек болгъанды, алай а чыртдан да джукъ этмей орнундан тебмей тургъанды. Бу Брокга Халлны хорлагъанындан сора Ниагарагъа къайтыргъа амал бергенди. 300 адам чакълы ингилиз гарнизон кючлеген Куинстоннга, 5000-минглик американ аскер бёлек джиберилгенди, башчылыкъ генерал {{iw|Ван Ренсселер, Стивен|Стивен Ван Ренсселер||Stephen Van Rensselaer}} этгенди, аскер бёлек шахарны туурасында, Ниагара сууну ол бир джагъасында болгъанды. Октябрны 10-да кече Ван Ресселер сууну ётюб шахаргъа кирирге излегенди, алай а джетишимсиз болгъанды. 13-чю октябрда энтда алгъа ургъандыла, Канада джанында, Кингстонну тёгерегинде мийикликлени кючлеялгъандыла. Ол заманда британлылагъа къошакъ болушлукъ джетиб, [[Куинстон мийикликледе сермешиу|американлыланы мийикликледен ыхтырады, эмда джесир алады]]. Сууну башха джагъасында тургъан американ милиция бёлек, сууну ётюб кеслериникилеге болушургъа унамайды. Бу дженгилиу ючюн Ван Ренсселерни генерал {{iw|Смит, Александр (генерал)|Александр Смит||Alexander Smyth}} бла алмашдырадыла. Алай болгъанлыкъгъа ол да джетишимсиз болады. Ниагара сууну {{iw|Блэк Рок, Буффало|Къара Къаяны||Black Rock, Buffalo}} къатында 28-чи ноябрда ётер муратлы болгъанды, алай а мизамсызлыкъ ючюн суудан ёталмайдыла, аны ызы бла милицияны сафларында къозгъалыула башлайдыла, ала юйлерине чачыла башлайдыла. Смитни да къуллугъундан къоратадыла. 19-чу ноябрда [[Дирборн, Генри|Генри Дирборн]], кеслерини аскерлерин ахыры Канада бла чекге атлатады, алай а милиционерлени арасында чыкъгъан къозгъалыула себебли [[Платсберг (Нью-Йорк)|Платсбергге]] къайтыргъа керек болады. Аны бла 1812-чи джылны операциялары бошаладыла. Амениканлыла энтда талай керек Детройтну кери алыргъа кюрешедиле, амма аннга къурагъан милиция бёлекле не къазауат этерге унамагъандыла, неда чабыуулну заманында юйлерине чачылышхандыла. 1813-чю джылда американлыла Канадагъа урур ючюн 40 мингден аслам аскерни джибередиле. 22-чи январда бу аскерлени авангарды {{iw|Френчтаунда сермешиу|Френчтаунда сермешиуде|en|Battle of Frenchtown}} къаушатылады. Американлыланы 397 адамы ёледи, бу американлыланы сермешиу башына къаралса, урушда эм уллу къоранчлары болгъанды<ref name="eaton">{{книга |заглавие=Returns of Killed and Wounded in Battles or Engagements with Indians and British and Mexican Troops, 1790–1848, Compiled by Lt. Col J. H. Eaton |место=Washington, D.C. |издательство=[[Национальное управление архивов и документации (США)|National Archives and Records Administration]] |год=2000 |страницы=7 |ref=Eaton |язык=en |автор={{iw|John Eaton (General)|Eaton, John|en|John Eaton (General)}}}}</ref>. Алай болса да, 3 айдан ([[26 апрель]]) американ генерал Дирборн [[Огъары Канада]]ны баш шахары, [[Торонто|Йоркну]] кючлейди. 1812—1813 джылланы къышында американ конгресс хазыр аскерни санын 44 пехота полкга, 4 артиллерия полкга эмда 2 кавалерия полкга дери, бютеулйе да 27 минг адамгъа кёбейтирге законну къабыл этеди. Алай болса да, кертиликде ол джыл аскерни саны 19½ минг адамдан озалмагъанды. === 1813 джыл === 1813-чю джылда сермешиуле, [[Моми (суу)|Моми]] сууну къатында, сууну башына джол алгъан {{iw|Винчестер, Джеймс|Винчестерни||James Winchester}} американ аскерини урушу бла башланадыла, ала джолда ингилиз гарнизон тургъан {{iw|Френчтаун, Мичиган|Френчтаунну||Frenchtown Charter Township, Michigan}} кючлейдиле, алай Брaунстаун бла Малденден келген [[Генри Проктер]]ни британ бёлеги (1100 адам), бу пунктну джангыдан кючлейдиле, американлыланы да къаушатадыла. Винчестерни ызындан Моми суу таба джол алгъан американ генерал [[Гаррисон, Уильям Генри|Гаррисонну]] бёлеги, ол суучукъгъа джетеди эмда аны джагъаларында, талай заманнга британлылагъа баш ауруу болгъан {{iw|Мейгс форт|форт Мейгсни||Fort Meigs}} ишлейди. Апрелни аягъындан августха дери генерал Проктерни бёлеги бу фортну аралыкъла бла къуршалагъанлай тургъанды, алай а излеген эсеблени алалмагъанында Канадагъа къайтады. Кюнбатышда джетишимле уруш [[Эри (кёл)|Эри]] кёлню кючлемей бармазлыгъын ангылагъан американлыла, бу кёлде тири флотилия къураб башлайдыла, сентябргъа бу джумушларын тындырадыла. 10-чу сентябрда эсе уа [[Перри, Оливер Хазард|Перри]]ни башчылыгъында американ флотилия [[Эри кёлде сермешиу|британ флотилияны дженгедиле]] эмда американлыланы кёлде ие этедиле. Ол замандан башлаб британлыла Малденни къолда туталмазлыкъларын ангылайдыла, кёб турмай бу пункну кючлеб тургъан Проктерни бёлеги Темс сууну башына ётедиле. Аланы ызында Гаррисонну американ бёлеги барады (5500 адам), 5-чи октябрда аны {{iw|Моравиентаунда Делавер миллет|Моравиантаунну||Delaware Nation at Moraviantown}} къатында джетеди, анда сермешиуде британлыланы къаушатадыла. Ол сермешиуде индей бачама [[Текумсе]] ёлтюрюледи, аны ёлюмюнден сора индейлиле британлыладан айрыладыла эмда къазауатха къатышханны къоядыла. Бу джетишимлени болушлугъу бла американлыла кеслерине [[Мичиган]]ны джерини кёбюсюн къайтарадыла, къуру [[форт Макино]] британлыланы къолларында къалады. [[Файл:Columbia-John-Bull-Napoleon-ca1813.jpg|мини|1813-чю джылда британ-француз эмда американ-француз илишкилеге карикатура]] Американ аскер министрлик къурагъан 1813-чю джылны компаниясыны планына кёре, американлыла [[Кингстон (Онтарио)|Кингстонну]] эмдаи форта Прескотну кючлеб, Сыйлы Лаврентийни сууну баш агъымын кючлеу эмда [[Монреаль|Монреалгъа]] экспедиция боладыла. Артыкъсыз да [[Огъары Канада]] бла [[Тёбен Канада]]ны айыргъан Сыйыл Лаврентийни сууун кючлеу уллу магъана алгъанды. Алай болса да американлылада болгъан кючле бла бу планланы тындырыу тынч болмагъанды. [[Онтарио (кёл)|Онтарио]]ну джагъаларында операциялагъа башчылыкъ ол заманда (1813-чю джылны башында) генерал Дирборн этгенди, ол 7000 аскери бла Йоркдагъы (бусагъатдагъы [[Торонто]]) эмда [[Форт Джордж, Онтарио|форт Джордждагъы]] 2300 британ аскерчиге къаршчы болгъанды, 27-чи апрелде Диррборн кёл бла ётюб, джау тургъан джагъада сермешиуледен сора бу пункланы кючлеб, британлыланы ыхтыргъанды. Дирборнну болмагъаны эмда {{iw|Сакетс-Харбор|Сакетс-Харбордагъы||Sackets Harbor, New York}} американ гарнизонну къарыусузлугъу бла хайырланыб, Превону британ бёлеги (1000 адам чакълы бир) 26-чы майдан Кингстондан чыгъыбы, бу джерлешимни кючлерге кюрешгенди, алай а джетишимсиз болгъанды. Аннга да къарамай британлыланы болумлары аман болмагъанды дерчады. Аланы къолларында Кингстон, Сыйлы Лаврентийни сууну агъымы, Онтарио кёл болгъанды. Генерал [[Джон Винсент|Джона Винсентни]] башчылыгъында, тамалы {{iw|49-чу джаяу полк (Уллу Британия)|49-чу джаяу полк||49th Regiment of Foot}} болгъан, болушлукъгъа канадачы [[Милиция (зытчыу)|милиции]] бла бирликчи [[Канаданы индейлилери|индейлиле]] къошулгъан, британ аскерле американ кючлени Ниагараны юсю бла Канаданы ичине кирирге къоймагъандыла. Британлала ашыкъмай бютеу узунлугъуна американ джагъаланы блокада этедиле. Ол заманлада генерал Прево американлыланы Канададан ыхтырыб, 24-чю декабрда [[Форт Ниагара|Ниагара]] фортну кючлеб Бирлешген Штатлагъа джолну ачыкъ этеди. Дирборнну американ аскерлери таукелсиз къымылдагъанлары себебли, аланы Онтариода джетишимли операциялары уллу эсеб келтирмегенди. Дирборнну орнуна генерал [[Уилкинсон, Джеймс|Уилконсон]] салынады, ол {{iw|Хамптон I, Уэйд|Хамптон||Wade Hampton I}} бла бирге [[Шамплейн]] кёлню къатында алгъа урургъа керек болгъандыла. Бу эки генерал бир-бирлерин сюймегенлери себебли, келишалмагъандыла. Ахырында, Уилкинсон 8000 аскерчи бла Сыйлы Лаврентийни сууну агъымы бла энишге иниб Хамптон бла бирлешиб Монреалгъа барлыгъына оноу алынады. 17-чи октябрда Уилконсон аскерлери бла бирге Сыйлы Лаврентийни суунда джюзеди;генарал {{iw|Макомб, Александр|Макомбну||Alexander Macomb (general)}} башчылыгъанда 1200 адам флотилияны флангларын къоруулар ючюн шимал джагъа бла джаяу баргъандыла. Аны тышында бир бригада бёлекни аллында авангард болуб баргъанды (генерал {{iw|Браун, Джекоб|Брауннукъу||Jacob Brown}}). 11-чи ноябрда Кристлерс ферманы къатында Уилкинсонну ызындан келген аскерлеге, Кингстондан келген канонер къайыкъла бла британлыла чабадыла. Сермешиуде американлыла къатышадыла, мизамлары бузулады, уллу къоранч алыб къыбыла джагъагъа ётюб, суудан узакълашыргъа керек боладыла. Андан сора Уилконсон кеслерини аскерлерин къыш фатарлагъа джерлешдиреди. Алай бла Хамптон бла бирлешиб Монреалгъа барыу план джараусуз болады. Хамптон, джукъ урушха къатышмай, къышха [[Платсберг (Нью-Йорк)|Платсбергну]] къатында джерлешеди. Андан сора 1813-чю джылны ичинде бютеу урушла партизан бёлеклени аралырнда ууакъ согъушла бла чекленеди. === 1814 джыл === 1814-чю джылны узунлугъуна АБШ энтда толу дженгилиу къоркъууда болгъанды: Европада [[Наполеон]]ну хорлагъанындан сора, Уллу Британия американлылагъа къаршчы аслам кюч джиберир амалгъа ие болады, къачха уа АБШ-ны правительствосуну борчларын тёлерге къолундан келмегени белгили болады. 1814-чю джылны аллында АБШ-ны конгресси хазыр аскерни иги танг кёбейтирге оноу бегитгенди (62733 адамгъа дери), алай болса да сентябрда баргъана аскерге алыу аскерни санын 30 мингден аслам эталмагъанды. Алай болса да аскер хазырланыу маджаллашханды. Ол джылны февралына американ аскерлени болумлары былай болгъанды: Браунну бёлеги (2000 адам) Френч-майлны къатында болгъандыла, башха аскерле Уилконсонну башчылыгъы бла Платсбургну къатында тургъандыла. Ол заманда 8000 британ аскерчи Монреалны къатында эмда [[Ришельё (суу)|Ришельё]] сууну джагъасы бла постланы тутхандыла. Джайгъа дери бютеу уруш чекде ууакъ согъушулау бла чекленнгенди. Алай а июлда Браунну бёлеги, 3500 адамгъа дери кючлениб, Ниагара сууну къатында тири сермешиулеге башлайды. Аны бёлеги 2 регулар бригададан (генералла [[Скотт, Уинфилд|У. Скотт]] бла {{iw|Рипли, Элеазер Уилок|Рипли||Eleazer Wheelock Ripley}}) эмда милиция бригададан къуралгъанды (генерал {{iw|Портер, Питер Бьюэлл|Портер||Peter Buell Porter}}). 3-чю июлда Браун Ниагара сууну ётюб,{{iw|Эски форт Эри|Эри фортну||Old Fort Erie}} кючлегенинден сора, сууну энишге, башха британ постланы кючлер нюзюр бла джюзедиле. Британлыла ол джерледе генерал {{iw|Риал, Финеас|Риалны||Phineas Riall}} башчылыгъында 8000 аскерчи тутхандыла. 5-чи июлда, авангардда баргъан Портерни бригадасы, британ аскерле бла {{iw|Чиппава, Онтарио|Чиппаваны||Chippawa, Ontario}} къатында тюбешеди. [[Чиппавада сермешиу]]де американ авангард чыдаялмай чачылышыб ыхтырылады, алай а ол заманнга Скоттну бригадасы джетишиб британлыланы къаушатады. Браун джауну [[Куинстон (Онтарио)|Куинстоннга]] дери сюрюб барады, эмда алайда 2 ыйыкъны джукъ этмей тохтайды. Артдан британ къошакъ аскер келгенин эшитиб, ызына, Чиппавагъа къайтады. 24-чю июлда Скоттну бригадасы джауну осмакълар мурат бла алгъа чыкъгъанында, Лэнди-Лэйнни къатында британ аскерлеге тюртюледи. Экинчи кюннге алайда сермешиу болады. Британлыла кеслерини позициларындан къысталсала да, американлыла Эри фортха ыхтырыладыла; британлыла ызларындан бармайдыла. 15-чи августда британлыла Эри фортны къайтарыр мурат бла штурм этедиле, алай джетишимли болмай Чиппавагъа къайтадыла. 1814-чю джылны компаниясында эм уллу болуу [[Вашингтон]]нга чабыу болгъанды. Аны ингилиз [[Коберн, Джордж|Джордж Коберн]] бла генерал [[Росс, Роберт (аскер тамада)|Роберт Россну]] бирлешген аскерлери Йоркну ([[Торонто]]) тоналыууна джууабха этгендиле. 3600 адам десантдан эскадра [[Потомак]] суугъа киреди. [[Балтимор]]гъа къаршчы барлыкъ энчи бёлекни айырыб, ингилизлиле Вашингтоннга джол аладыла, алларына чыкъгъан американ зытчыу аскерни къаушатыб [[Бладенсбергде сермешиу|Бланденбергни къатында]] чачыуу-къучуу этедиле. 24-чю августну ингиринде ингилизле [[Вашингтонну кюйдюрюлюую|шахарны аладыла, тонайдыла эмда эм маджал кърал мекямланы ёртеннге бередиле]] ([[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]], [[Акъ Юй]]) бек уллу аскер хазнаны да кючлейдиле, аланы ичинде 200 тоб сауут да болгъанды. Энчи мекямла заран кёрмегенни орнунда болгъандыла, британ башчыла аланы тиймезге буйрукъ береди. Американ аскерни башчысы президент [[Мэдисон, Джеймс|Мэдисон]] ара шахардан къачады. Бу джортууулда 17 американ [[Канонер къайыкъ|канонер къайыкъ]] батдырылады. Алай а Балтиморгъа джетерге {{iw|Форт Макгенри| Макгенри фортну|en|Fort McHenry}} къатында [[13 сентябрь|13]]—[[14 сентябрь|14]] сентябрда ингилизлиле кючлю къаршчыланыугъа тюртюледиле. [[Балтимор ючюн сермешиу|Балтиморгъа]] чабыуул ингилизлилег джетишимсиз битеди. Аны бла бирге операцияла башха джерледе да бардырылгъандыла. Британ флот Ришельё суу бла Шамплейн кёлге джюзгенди, Превону башчылыгъында 11-минглик британ бёлек а уа Монреалдан Платсбергге джол алады. Анда кючлю бегитилген, алай саны аз американ гарнизон болгъанды. Алай болса да, сермешиуню башланнганы бла бошалгъаны тенг болгъанды. Британлыла Платсбергни къарадан да, тенгизден да ургъандыла, алай а американ кемелени британ флотха къаршчы джетишимли уруулары, Превону Канадагъа къайтыргъа зорлагъанды. Ол заманда огъунакъ, британлыла [[Джангы Орлеан]]ны кючлер нюзюр бла экспедиция къургъандыла. Бу экспедицияны башына генерал {{iw|Пакенхэм, Эдвард|Пакенхэм||Edward Pakenham}} салынады. Декабрда ол десант бёлеги бла [[Мексикан богъаз]]ны лагунасы болгъан {{iw|Борн (кёл)|Борн кёлге||Lake Borgne}} киреди, эмда аскерлерин, Джангы Орлеандан 10 миля кюнчыгъышда, Бэю Мазант сууну башында джагъагъа чыгъарады. Ол заманлада, шахарда генерал [[Джексон, Эндрю|Джексонну]] башчылыгъында 5-минглик аскери болгъанды. 24-чю декабрыны ингиринде Джексон бёлегини бир кесеги бла британ аскерлени позициларына таша келиб алагъа чабханды, мизамсыз сермешиу башланады эмда американлыла ыхтырыладыла. Джексон къайтыб, аскерлерин бетджанлада джерлешдиреди. 1815-чи джылны 1-чи январында эки джаныны арасында тоб дуэль болады. Ахыры, 8-чи январда бир талай къошакъ келиую бла бирге, Пакенхэм 5-минглик аскери бла америкалылагъа урады. [[Джангы Орлеан ючюн сермешиу|Британлыла кери ыхтырыладыла]], Пакенхэм уа ёлтюрюледи. Къазауат ол заманнга бошалгъанды, алай Джангы Орлеаннга мамырлыкъ келишиу болгъаныны хапары кечирек джетеди. Эки джаныны арасында келишиу юсюнден сёлешиуле 1814-чю джылны июнунда башланадыла, 24-чю декабрда эсе уа [[Гент кесамат]]ха къол салыныб, уруш аллындагъы [[статус-кво]] кери къайтарылады, алай а бу келишиу къазауатны башланыууна чурум болгъан территория эмда экономика джанындан сорууланы тюзетиуюн бегитмеденди. [[Телеграф]]ха деричи заманлада, Европадан джангылыкъла акъыртын баргъаны себебли, къазауат кертиси бла 1815-чи джылны февралында тохтагъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.americanwars101.com/battles/150211.html |title=Battle of Fort Bowyer |access-date=2012-02-24 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323050148/http://www.americanwars101.com/battles/150211.html |deadlink=no }}</ref>. == Эсеблери == [[Файл:Couplandart.jpg|thumb|200px|[[Коупленд, Дуглас|Дуглас Коуплендни]], [[Торонто]]да салыннган, 1812-чи джылны къазауатына аталгъан эсгертме-скульптурасы (Канада, 2008 джыл). Сирелиб тургъан аскерчи короллукъ [[Ньюфаундленд (колония)|Ньюфаундлендчи]] полкну кёргюзеди. Джатыб тургъан — АБШ-ны 16-чы джаяу полкуну аскерчисин.]] Кёзюулю, узакъда баргъан къазауатха, Наполеон бла къазауатха эс бёлген метрополияда уллу къулакъгъа алынмагъанды. Алай болса да бу къазауат ингилизлилени шимал-америкачы колонияларыны къолларындан кетгенине бойсундургъанды, эмда тарихни ол бетин джабыб, джангы американ кърал бла сатыу-алыу байламланы къурургъа тюртгенди. 1817-чи джылгъа [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] районуну демилитаризациясыны юсюнден келишилгенди (къара: {{iw|Рашны — Бэготну кесаматы|Рашны — Бэготну кесаматы|en|Rush–Bagot Treaty}}). Джангы Орлеанны къатында британ десантны джетишимсиз болгъаныны хапары, мамырлыкъ кесаматны АБШ-да дунияны эм уллу империяларыны бирини дженгилгенича къаралгъанды, ол къралда патриотлукъ кёллениуню ёсюуюне чурум болгъанды, аны бла бирге европачыланы Джангы Дунияны дажшаууна къатышыуун мадаргъа кёре тыяргъа оноу алыннганды (къара: [[Монрону доктринасы]]). Къазауат американ элитагъа аскер-тенгиз кючлени уллу магъанасын кёргюзгенди, аны бла АБШ-ны верфлеринде аскер кемелени ишлеуде къызыулашады. Къазауатдан эм бек заран кёрген индейлиле болгъандыла<ref>Thompson, Stephen J. ''Canada and the United States: Ambivalent Allies''. University of Georgia Press, 2008. ISBN 978-0-8203-3113-3. Page 23.</ref>, ала Уллу Британия джанындан болушлукъсуз къалгъандыла эмда [[Индейлилени кёчюрюуню юсюнден закон]]ну тамалында кеслерини джерлеринден [[джыламукълакъны сокъмагъы|кёчюрюлюб]] [[Индей территория|Индей территориягъа]] джерлешдирилгендиле. Амерканлыла джанлы [[беш цивилизациялы юйюр]], британлыла джанла индейлиледен аз заран алмагъандыла. "Индей сорууну" тындырыуу бла кесине ат этген [[Джексон, Эндрю|Эндрю Джексон]], артдан АБШ-ны президенти да болгъанды. == Къазауатны эсде тутуу == Балтиморну ингилизлилени къуршоулаулары бла кёллениб [[Ки, Фрэнсис Скотт|Фрэнсис Скотт Ки]] джазгъан "Джулдузла тёгюлген байракъ" деген джыры [[АБШ-ны гимни]] болгъанды. 1899-чу джылда Стоуни-Крикни къатында сермешиуге (6 июн 1813 джыл) аталыб эсгертме парк ачылгъанды, [[Реставрация|реставрация]] этилген американ аскерлени штабларында уа музей ачхандыла. Музейде сермешиу бла байламлы [[Артефакт (археология)|артефактла]] бла документле кёргюзюледиле, музейни къуллукъчулары да XIX ёмюрню башында кийилген кийимле кийибдиле. Хар джыл, июнну башында сермешиуню реконструкциясы бардырылады<ref>[https://web.archive.org/web/20080610112252/http://www.battlefieldhouse.ca/ Battlefield House Museum & Park] {{Wayback|url=http://www.battlefieldhouse.ca/ |date=20080610112252 }} — официальный сайт музея и парка</ref>. Къазауатны юсюнден талай фильм алыннганды, сёз ючюн, «[[Флибустьер (фильм)|Флибустьер]]» (''The Buccaneer'', реж. [[Куинн, Энтони|Энтони Куинн]], АБШ, «Paramount Pictures», 1958 дж.) эмда «Текумзе» (''Tekumze'', реж. Ханс Кратерт, ГДР, «ДЕФА» киностудия, 1972 джыл). 2012—2013 джыллада къазауатны 200-джыллыгъына атаб Канаданы темир ачха арбазы беш темир ачха чыгъаргъанды — тёрт 25-центлик (къазауатны джигитлерини тюрсюнлери бла [[Салаберри, Шарль-Мишель де|Салаберри]], [[Текумсе]], [[Брок, Айзек|Брока]] эмда [[Секорд, Лора|Секорд]]) эмда бир 2-долларлыкъ ([[HMS Shannon (1806)|Шеннон]] фрегатны сураты бла). == Белгиле == {{Белгиле}} == Литература == * ''Алентьева Т. В., Тимченко А. И.'' Англо-американская война 1812—1815 гг. и американское общество. — СПб.: Алетейя, 2018.{{Ref-ru}} * ''[[Рузвельт, Теодор|Рузвельт Т.]]'' Война на море 1812 года = The Naval War of 1812. — М.: Центрполиграф, 2024. — 447 б.{{Ref-ru}} * ''Хорсман Р.'' Вторая война за независимость США. Соединенные Штаты против Британской империи: сражения на суше и на море. — М.: [[Центрполиграф]], 2023. — 287 б.{{Ref-ru}} * {{cite web |title=$100 in 1812 → 1815 - Inflation Calculator |url=https://www.officialdata.org/1812-dollars-in-1815 |website=www.officialdata.org |accessdate=2019-02-08|ref=CITEREF$100 in 1812}} * {{книга |заглавие=Finance and enterprise in early America: a study of Stephen Girard's bank, 1812-1831 |ссылка=https://books.google.com/books?id=4FiuAAAAIAAJ |год=1978 |издательство=[[University of Pennsylvania Press]] |jstor=j.ctv4t814d |ref=Adams |язык=en |автор=Adams, Donald R.}} * {{книга |заглавие=History of the United States of America during the Administrations of James Madison and Thomas Jefferson |ссылка=https://books.google.com/books?id=f_wAAAAAYAAJ |том=II: History of the United States During the First Administration of James Madison |место=New York |издательство=[[Charles Scribner’s Sons|Charles Scribner and Sons]] |isbn=0-940450-35-6 |ref=Henry |язык=en |автор=[[Henry Adams|Adams, Henry]] |год=1918}} * {{cite web |last= |first= |title=African Nova Scotians in the Age of Slavery and Abolition |date= |url=https://novascotia.ca/archives/africanns/results.asp?Search=&SearchList1=4 |website=Government of Nova Scotia Programs, services and information |archive-url= |archive-date= |access-date= |ref=CITEREFAfrican Nova Scotians }} * {{книга |заглавие=The Irish in Ontario: A Study in Rural History |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=lTeYpObU3qwC&pg=PA137 |издательство=McGill-Queens |isbn=9780773520295 |ref=Akenson |язык=en |автор=Akenson, Donald Harman}} * {{книга |часть=Chapter 5: Renewing the Chain of Friendship |заглавие=His Majesty's Indian allies: British Indian policy in the defence of Canada, 1774–1815 |год=1996 |ссылка=https://books.google.com/books?id=t9T6y_zk5B0C |место=Toronto |издательство={{iw|Dundurn Press}} |isbn=1-55002-175-3 |ref=Allen |язык=en |автор=Allen, Robert S.}} * {{cite web |title=American Merchant Marine and Privateers in War of 1812 |url=http://www.usmm.org/warof1812.html |website=www.usmm.org |accessdate=2019-02-08|ref=CITEREFAmerican Merchant Marine}} * {{cite web |last=Aprill |first=Alex |title=General William Hull |date=2015-10 |url=https://ss.sites.mtu.edu/mhugl/2015/10/11/general-william-hull-draft/ |website=Michigan Tech |archive-url= |archive-date= |access-date= |ref=harv }} == Джибериуле == * {{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Ghent.html|title=Treaty of Ghent|last=|first=|date=2010|publisher=The Library of Congress|access-date=|work=Primary Documents in American History}} * {{cite web |url=http://www.galafilm.com/1812/e/intro/index.html |title=War of 1812 |last= |first= |date=2008 |website= |publisher=Galafilm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000119041553/http://galafilm.com/1812/e/intro/index.html |archive-date=2000-01-19 |access-date= |accessdate=2019-06-18 |deadlink=yes }} * {{cite web|url=http://www.historycentral.com/1812/Index.html |title=War of 1812 |last= |first= |date=2000 |website= |publisher=historycentral.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20010221233502/http://www.historycentral.com/1812/Index.html |archive-date=2001-02-21 |access-date= }} * {{cite web |url=https://www.archives.gov.on.ca/en/explore/online/1812/index.aspx |title=The War of 1812 |last= |first= |date=2009–2010 |website= |publisher=Archives of Ontario |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143839/http://www.archives.gov.on.ca/en/explore/online/1812/index.aspx |archive-date=2013-01-04 |access-date= |accessdate=2019-06-18 |deadlink=yes }} [[Категория:АБШ-ны тарихи]] [[Категория:Канаданы тарихи]] [[Категория:Уллу Британияны тарихи]] [[Категория:Къазауат]] d84f6ob00n1ydjblrpv3ve6qon82d2p Къошулуучу:TauluAlan 2 19696 127019 126947 2026-09-19T15:56:17Z TauluAlan 12233 127019 wikitext text/x-wiki {{userboxtop|toptext = Тилле}} {{#babel:plain=1|krc}} {{#babel:plain=1|ru-5}}<br /> {{#babel:plain=1|en-1}}<br /> {{#babel:plain=1|cym-2}}<br /> {{#babel:plain=1|otk-2}}<br /> {{#babel:plain=1|qwm-3}}<br /> {{#babel:plain=1|ara-1}}<br /> [[Файл:Флаг Карачаевцев "Текмет".svg|thumb|лево|250px| Къарачай-Алан халкъны байракъы]] ecurpjnt6cr6g4caanyccfyjrmav939 Бостон 0 19719 127016 2026-09-19T13:53:54Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Бостон''' ({{lang-en|Boston}}''Boston'' {{Audio-IPA|En-us-Boston.ogg|[bɒstən]}}) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Атлантика океанны Массачусетс богъазны джагъасында орналгъан, Массачусетс штатны эм уллу эмда ара шахары. 2020 джылда АБШ-де болгъан санаугъа кёре Бостонда 675 647 адам джашагъанды,...' 127016 wikitext text/x-wiki '''Бостон''' ({{lang-en|Boston}}''Boston'' {{Audio-IPA|En-us-Boston.ogg|[bɒstən]}}) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Атлантика океанны Массачусетс богъазны джагъасында орналгъан, Массачусетс штатны эм уллу эмда ара шахары. 2020 джылда АБШ-де болгъан санаугъа кёре Бостонда 675 647 адам джашагъанды, агломерациясында уа 4 382 009 адам. Бостон адам саны бла Джангы Ингилиз регионну эм уллу эмда бютеулей АБШ-де 26-чи шахары. Шахар кесини окъуу учреждениелери бла белгилиди (блайда джюзден аслам университет эм колледж орналадыла, аланы ичинде: [[Гарвард университет]], [[Массачусетс технология институт]] (MIT), [[Бостон университет]] эмда [[Бостон колледж]]). == Белгиле == rp06r47y0gfnpu6pudzonye1mtmtx6o 127017 127016 2026-09-19T13:56:49Z DarqaviPalladin 4737 127017 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Бостон|ориг. аты={{lang-en|Boston}}|байракъ=Flag of Boston.svg|герб=Seal of Boston, Massachusetts.svg|гербини юсюнден статья=Бостонну мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Бостонну байрагъы|кърал=АБШ|Къуралгъанды=1630 джылда|тенгизден мийиклик=14|Шахар болгъанды=1822 джылдан|майдан=232,1}} '''Бостон''' ({{lang-en|Boston}} {{Audio-IPA|En-us-Boston.ogg|[bɒstən]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны шимал-кюнчыгъышда, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] Массачусетс богъазны джагъасында орналгъан, [[Массачусетс]] штатны эм уллу эмда ара шахары. 2020 джылда АБШ-де болгъан санаугъа кёре Бостонда 675 647 адам джашагъанды, агломерациясында уа 4 382 009 адам. Бостон адам саны бла [[Джангы Ингилиз]] регионну эм уллу эмда бютеулей АБШ-де 26-чи шахары. Шахар кесини окъуу учреждениелери бла белгилиди (блайда джюзден аслам университет эм колледж орналадыла, аланы ичинде: [[Гарвард университет]], [[Массачусетс технология институт]] (MIT), [[Бостон университет]] эмда [[Бостон колледж]]). == Белгиле == hor0x98ebc0p4i1tt1y4pb01d5l159c 127018 127017 2026-09-19T14:00:48Z DarqaviPalladin 4737 127018 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Бостон|ориг. аты={{lang-en|Boston}}|байракъ=Flag of Boston.svg|герб=Seal of Boston, Massachusetts.svg|гербини юсюнден статья=Бостонну мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Бостонну байрагъы|кърал=АБШ|Къуралгъанды=1630 джылда|тенгизден мийиклик=14|Шахар болгъанды=1822 джылдан|майдан=232,1|халкъ=675 647|саналгъан джыл=2020|басыннганы=5396,51|агломерация=4 382 009<ref>{{Cite web |url=https://www2.census.gov/geo/docs/reference/ua/2020_Census_ua_list_all.xlsx |lang=en |title=List of 2020 Census Urban Areas |publisher=[[Бюро переписи населения США|US Census Bureau]] |access-date=2023-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114225954/https://www2.census.gov/geo/docs/reference/ua/2020_Census_ua_list_all.xlsx |archive-date=2023-01-14 |url-status=dead }}</ref>|статус=Штатны ара шахары|web=https://www.boston.gov/|телефон=617, 781, 857|Commons категория=Boston|сагъат бёлге=[[UTC−5:00]], <br>[[UTC−4:00]] Джай заман}} '''Бостон''' ({{lang-en|Boston}} {{Audio-IPA|En-us-Boston.ogg|[bɒstən]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны шимал-кюнчыгъышда, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] Массачусетс богъазны джагъасында орналгъан, [[Массачусетс]] штатны эм уллу эмда ара шахары. 2020 джылда АБШ-де болгъан санаугъа кёре Бостонда 675 647 адам джашагъанды, агломерациясында уа 4 382 009 адам. Бостон адам саны бла [[Джангы Ингилиз]] регионну эм уллу эмда бютеулей АБШ-де 26-чи шахары. Шахар кесини окъуу учреждениелери бла белгилиди (блайда джюзден аслам университет эм колледж орналадыла, аланы ичинде: [[Гарвард университет]], [[Массачусетс технология институт]] (MIT), [[Бостон университет]] эмда [[Бостон колледж]]). == Белгиле == az9t36trfesw9gzru8okdnpc8b8xv0l Смайлик 0 19720 127022 2026-09-19T16:30:44Z Къарачайлы 96 [[Смайл]] бетге джиберилди 127022 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Смайл]] ew9awdm14x9o6s6eerrgq7oauzvxsds Нарсана 0 19721 127024 2026-09-19T17:47:13Z TauluAlan 12233 Бет къуралды: '{{Джерлешим |аты =Нарсана |ориг. аты ={{lang-ru|Кисловодск}} |фото =Kislovodsk PA140163 2495.jpg |фотону ачыкълау = |байракъ =Flag of Kislovodsk (Stavropol krai).png |герб =Coat of Arms of Kislovodsk (2013).png |гербини юсюнден статья =Герб...' 127024 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим |аты =Нарсана |ориг. аты ={{lang-ru|Кисловодск}} |фото =Kislovodsk PA140163 2495.jpg |фотону ачыкълау = |байракъ =Flag of Kislovodsk (Stavropol krai).png |герб =Coat of Arms of Kislovodsk (2013).png |гербини юсюнден статья =Герби |байрагъыны юсюнден статья =Байрагъы |тенгизден мийиклик =815 |кърал =Россия |регион =Ставрополь край |сагъат бёлге =UTC+3, UTC+4 джай |баш.къошакъ.параметр =Федерацияны субъекти |баш.параметрни.ачыкълау ={{Байракъландырыу|Ставрополь край}} |тюб.къошакъ.параметр =Статусу |тюб.параметрни.ачыкълау =Федерал магъаналы курорт-шахар |къошакъ.параметр#3 = |параметрни.ачыкълау#3 = |къошакъ.параметр#4 |параметрни.ачыкълау#4 = |админ.бёлюннгени = |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg = 43|lat_min = 54|lat_sec = 12 |lon_deg = 42|lon_min = 43|lon_sec = 28 |CoordAddon = type:city(32100)_region:RU |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан = |халкъ =125 931 |саналгъан джыл =2025 |басыннганы =1749,04 |агломерация = |миллет къурам =[[оруслула]], [[эрменлиле]], [[къарачайлыла]] эм башха |дин къурам =[[христианлыкъ| православныйле]], [[ислам|муслиманла]] |статус =курорт-шахар |башчы =Е. И. Моисейланы |web = |телефон =+7 87937 |почта =3577xx357700 |автомобиль код =26, 126 |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = }} nvd70mwdo7xq12eexm6atxenaq25mcn 127025 127024 2026-09-19T17:52:40Z TauluAlan 12233 127025 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим |аты =Нарсана |ориг. аты ={{lang-ru|Кисловодск}} |фото =Kislovodsk PA140163 2495.jpg |фотону ачыкълау = |байракъ =Flag of Kislovodsk (Stavropol krai).png |герб =Coat of Arms of Kislovodsk (2013).png |гербини юсюнден статья =Герби |байрагъыны юсюнден статья =Байрагъы |тенгизден мийиклик =815 |кърал =Россия |регион =Ставрополь край |сагъат бёлге =UTC+3, UTC+4 джай |баш.къошакъ.параметр =Федерацияны субъекти |баш.параметрни.ачыкълау ={{Байракъландырыу|Ставрополь край}} |тюб.къошакъ.параметр =Статусу |тюб.параметрни.ачыкълау =Федерал магъаналы курорт-шахар |къошакъ.параметр#3 = |параметрни.ачыкълау#3 = |къошакъ.параметр#4 |параметрни.ачыкълау#4 = |админ.бёлюннгени = |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg = 43|lat_min = 54|lat_sec = 12 |lon_deg = 42|lon_min = 43|lon_sec = 28 |CoordAddon = type:city(32100)_region:RU |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан = |халкъ =125 931 |саналгъан джыл =2025 |басыннганы =1749,04 |агломерация = |миллет къурам =[[оруслула]], [[эрменлиле]], [[къарачайлыла]] эм башха |дин къурам =[[христианлыкъ| православныйле]], [[ислам|муслиманла]] |статус =курорт-шахар |башчы =Е. И. Моисейланы |web = |телефон =+7 87937 |почта =3577xx357700 |автомобиль код =26, 126 |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = }} '''Нарсана''' - курорт-шахар [[Росей|Росей Федерацияны]] [[Ставрополь край|Ставрополь крайда]]. Нарсана курорт-шахар округну административ арасы. 02c03k9pikcexqo2cicrsruksjdbx55 127026 127025 2026-09-19T18:00:20Z TauluAlan 12233 127026 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим |аты =Нарсана |ориг. аты ={{lang-ru|Кисловодск}} |фото =Kislovodsk PA140163 2495.jpg |фотону ачыкълау = |байракъ =Flag of Kislovodsk (Stavropol krai).png |герб =Coat of Arms of Kislovodsk (2013).png |гербини юсюнден статья =Герби |байрагъыны юсюнден статья =Байрагъы |тенгизден мийиклик =815 |кърал =Россия |регион =Ставрополь край |сагъат бёлге =UTC+3, UTC+4 джай |баш.къошакъ.параметр =Федерацияны субъекти |баш.параметрни.ачыкълау ={{Байракъландырыу|Ставрополь край}} |тюб.къошакъ.параметр =Статусу |тюб.параметрни.ачыкълау =Федерал магъаналы курорт-шахар |къошакъ.параметр#3 = |параметрни.ачыкълау#3 = |къошакъ.параметр#4 |параметрни.ачыкълау#4 = |админ.бёлюннгени = |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg = 43|lat_min = 54|lat_sec = 12 |lon_deg = 42|lon_min = 43|lon_sec = 28 |CoordAddon = type:city(32100)_region:RU |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан = |халкъ =125 931 |саналгъан джыл =2025 |басыннганы =1749,04 |агломерация = |миллет къурам =[[оруслула]], [[эрменлиле]], [[къарачайлыла]] эм башха |дин къурам =[[христианлыкъ| православныйле]], [[ислам|муслиманла]] |статус =курорт-шахар |башчы =Е. И. Моисейланы |web = |телефон =+7 87937 |почта =3577xx357700 |автомобиль код =26, 126 |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = | Commons = Kislovodsk }} '''Нарсана''' - курорт-шахар [[Росей|Росей Федерацияны]] [[Ставрополь край|Ставрополь крайда]]. Нарсана курорт-шахар округну административ арасы. chex6zkdpwry4zp903yp23xuld15466 127038 127026 2026-09-19T19:03:23Z TauluAlan 12233 127038 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим |аты =Нарсана |ориг. аты ={{lang-ru|Кисловодск}} |фото =Kislovodsk PA140163 2495.jpg |фотону ачыкълау = |байракъ =Flag of Kislovodsk (Stavropol krai).png |герб =Coat of Arms of Kislovodsk (2013).png |гербини юсюнден статья =Герби |байрагъыны юсюнден статья =Байрагъы |тенгизден мийиклик =815 |кърал =Россия |регион =Ставрополь край |сагъат бёлге =UTC+3, UTC+4 джай |баш.къошакъ.параметр =Федерацияны субъекти |баш.параметрни.ачыкълау ={{Байракъландырыу|Ставрополь край}} |тюб.къошакъ.параметр =Статусу |тюб.параметрни.ачыкълау =Федерал магъаналы курорт-шахар |къошакъ.параметр#3 = |параметрни.ачыкълау#3 = |къошакъ.параметр#4 |параметрни.ачыкълау#4 = |админ.бёлюннгени = |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg = 43|lat_min = 54|lat_sec = 12 |lon_deg = 42|lon_min = 43|lon_sec = 28 |CoordAddon = type:city(32100)_region:RU |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан = |халкъ =125 931 |саналгъан джыл =2025 |басыннганы =1749,04 |агломерация = |миллет къурам =[[оруслула]], [[эрменлиле]], [[къарачайлыла]] эм башха |дин къурам =[[христианлыкъ| православныйле]], [[ислам|муслиманла]] |статус =курорт-шахар |башчы =Е. И. Моисейланы |web = |телефон =+7 87937 |почта =3577xx357700 |автомобиль код =26, 126 |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = | Commons = Kislovodsk }} '''Нарсана''' - курорт-шахар [[Росей|Эресей Федерацияны]] [[Ставрополь край|Ставрополь крайда]]. Нарсана курорт-шахар округну административ арасы. 2zb6l8zpfz7gfaj9u3j7xgrl6dxe7yk Смайл 0 19722 127029 2026-09-19T18:29:01Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{Магъанала|2=Смайли}}{{Дагъыда къара|Эмодзи|Стикер (графикалыкъ суратлау)}} [[Файл:Smiley.svg|thumb|Смайлны мисалы]] '''Сма́йл''', '''смайлчыкъ''' ({{lang-en|smiley}} — «ышарыучу, ышаргъан» эм быллай белгичикни кеси аты) неда '''насыблы бет''' (<big>☺</big>/<big>☻</big>/<big>🙂</big>) — ''Ышарыу|ы...' 127029 wikitext text/x-wiki {{Магъанала|2=Смайли}}{{Дагъыда къара|Эмодзи|Стикер (графикалыкъ суратлау)}} [[Файл:Smiley.svg|thumb|Смайлны мисалы]] '''Сма́йл''', '''смайлчыкъ''' ({{lang-en|smiley}} — «ышарыучу, ышаргъан» эм быллай белгичикни кеси аты) неда '''насыблы бет''' (<big>☺</big>/<big>☻</big>/<big>🙂</big>) — ''[[Ышарыу|ышаргъан]]'' [[Бет|адам бетни]] стиллешдирилген [[Графика|графикалыкъ]] суратлаууду; адетде джюрюгенча, сары тёгеркни ичинде [[кёз]]лени белгилеген эки къара нохта бла, [[аууз]]ну белгилеген джарым тогъайдан къуралады. Смайлла [[Кёбчюлюк культура|кёбчюлюк культура]]да кенг джайылгъандыла, «смайл» сёз кеси да къаллай да болсун [[эмотикон]]ну ортакъ атыды (графика бла болмай тыйыгъыч белгиле бла эмоцияланы суратлау). == Популяризация == 2017 джылны 18 июлунда эм эски смайлны Тюрк бла Италиядан археологла Газиантеп илни Къаркъамиш шахарында (Тюрк) табхандыла. [[Шербет суу]] ючюн этилген къошунну юсюнде тюбейди, ол б. э. д. 1700-чю джылла тёгерегинде этилгенди<ref>{{Cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/worlds-oldest-smiley-emoji-found-in-turkey.aspx?pageID=238&nID=115642&NewsCatID=375 |title=Статья «World’s ‘oldest smiley emoji’ found in Turkey» (Эм эски смайлчыкъны Тюркде табхандыла) тюрк чыгъарма Hürriyet Daily News бетлеринде (18/07/2017) |access-date=2017-07-19 |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720195021/http://www.hurriyetdailynews.com/worlds-oldest-smiley-emoji-found-in-turkey.aspx?PageID=238&NID=115642&NewsCatID=375 |url-status=live }}</ref> Позитив эмоцияланы белгилер ючюн сайлны (пиктограммача) Словакияда XVII ёмюрде хайырландыргъандыла: архивичиле, джерли юрист окъугъан документлени джаратханын смайл бла белгилегенди<ref>{{Cite web|url=https://indicator.ru/news/2017/02/06/drevnejshij-smajlik-v-mire-nashli-v-slovakii-xvii-veka/|title=Древнейший смайлик в мире нашли в документе XVII века|author=|website=Indicator.Ru|date=2017-02-06|publisher=|access-date=2017-02-06|archive-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113057/https://indicator.ru/news/2017/02/06/drevnejshij-smajlik-v-mire-nashli-v-slovakii-xvii-veka/|url-status=live}}</ref>. «Екатеринбургская неделя» атлы орус газетни 28.05.1896 чыкъгъанында Эресейди смайлланы хайырландырылгъаны фиксация этилгенди (тарихде биринчи кере басмаланнган смайл болургъа да болур): чам рубрикада басма символла эм тыйгъыч белгиле бла тёрт смайлчыкъны суратлагъандыла, ала джармалыкъгъа баргъан петербургчу кюпсени эмоциларын кёргюзгенди<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://cult-ural.ru/%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5/|title=Открытие: Смайлики изобрели в Екатеринбурге в 1896 году|website=Культ-Урал|date=2022-08-01|access-date=2022-08-02|archive-date=2022-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811014411/https://cult-ural.ru/%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5/|url-status=live}}</ref>. Тёрт смайлны (мыдах эм къууанчлы) кесини экцентрик пьесасы «In Futurum» (1919 г.) ноталарында [[Эрвин Шульхоф]] хайырландыргъанды. Эмоцияларын кёргюзюр ючюн адам бетни стиллешген суратланыуун режиссёр [[Бергман, Ингмар|Ингмар Бергман]] «[[Порт шахар]]» филминде хайырландыргъанды, алай а бу суратлау къуру инджилиу эмоцияны бергенди. Кечирек насыблы бетни «Лили» фильмни 1953 джылда эмда «[[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]]» фильмни 1958 джылда реклама компанияларында кёргюзтгендиле. 1958 джыдла Нью-Йоркдагъы WMCA радиостацияда ол заманны популяр радиошоуу «Брюси кузеннге» аталыб бардырылгъан эришиуде, телефон бла соруулагъа тюз джууаб берген радиотынгылаучулагъа «Иги джашла!» джазыуу болгъан свитерле бергендиле саугъагъа, аны юсюнде насыблы бетни сураты да болгъанды. Мингле бла быллай свитерле 1950-чи джылланы аягъында тынгалыучулагъа чачылгъандыла. 1963 джылда американ коммерциячы суратчы [[Харви Болл]]ну, кнопкалагъа салыргъа джораланнган рекламада насыблы бетни къурашдыргъа чакъырылгъанды. Ол этген суратлауда джарыкъ-сары фонда къараууз овал кёзле бла къабыргъаларында ауузну джыйрыгъы болгъанды, ол эм белгили версияларыны бириди<ref>{{cite web|first=William H.|last=Honan|title=H. R. Ball, 79, Ad Executive Credited With happy Face|url=https://www.nytimes.com/2001/04/14/us/h-r-ball-79-ad-executive-credited-with-smiley-face.html|publisher=The New York Times|date=2001-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWPwatr?url=http://www.nytimes.com/2001/04/14/us/h-r-ball-79-ad-executive-credited-with-smiley-face.html|archive-date=2012-09-05|access-date=2017-10-01|url-status=live}}</ref><ref name="Adams">{{cite web|first=Cecil|last=Adams|work=The Straight Dope|title=Who invented the smiley face?|date=1993-04-23|url=http://www.straightdope.com/columns/read/961/who-invented-the-smiley-face|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWQVtTV?url=http://www.straightdope.com/columns/read/961/who-invented-the-smiley-face|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. [[Файл:NYHT Smiley 10th March 1953.jpg|thumb|left|200px|«Лили» фильмни 1953 джылда реклама компаниясында насыблы бетни суратланыуу]] 1972 джылда Фанклин Лауфрани европачы аудиториягъа насыблы бетни суратлауун, «Смайлчыкъ» атны бериб теджегенди. 1 январдан француз газет «France Soir» «Ышарыргъа заман табыгъыз» промоакциясын башлатады. Анда, окъуучула позитив эм иги кёллю статьяланы сайлаб окъурча, иги джангылыкъланы чертер ючюн смайлчыкъны [[логотип]]ин салыб башлагъандыла<ref>{{Cite web |url=http://www.smileycompany.com/smiley-world |title=Smiley World — The official smiley website by The Smiley Company |access-date=2011-12-02 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019041830/http://www.smileycompany.com/smiley-world |url-status=dead }}</ref>. 1970-чи джылланы башында бу суратлауну Филадельфиядан Бернар эм Мюррей Спейн къарнашла белгили этиб башлагъандыла, ала джангы товарны сатыу компаниясында аны хайырландыргъандыла. Ала кнопкала, кофе В начале 1970-х годов изображение популяризировали братья Бернар и Мюррей Спейн из Филадельфии, которые воспользовались им в кампании по продаже нового товара. Они производили кнопки, кофейные кружки, футболки, наклейки на [[бампер]] и многие другие предметы, украшенные смайликом и фразой «Счастливого дня» (дизайн Дьюлы Богара). Фраза позже мутировала в «Хорошего дня». Работая с нью-йоркским производителем кнопок NG Slater, они продали к 1972 году около 50 миллионов изображений счастливого лица<ref name="Shapiro">{{статья|автор=Peter Shapiro|заглавие=Smiling Faces Sometimes|язык=en|издание=[[The Wire]]|год=2001|номер=203|страницы=44—49}}</ref>. В 1970-е годы изображение счастливого лица (сопровождающее его клише «Хорошего дня») стало зомбирующим для бессодержательного настроения, символом эпохи [[Никсон, Ричард Милхауз|Никсона]] в Америке и перехода от оптимизма «[[Лето любви|лета любви]]» к новому более циничному десятилетию. Этот мотив появляется в эпоху «параноидальных душ», в том числе в ''Smiling Faces Sometimes — [[The Temptations]]'' (и ''{{Iw|The Undisputed Truth}}'', 1971 год), ''I’ll Take You There — [[The Staple Singers]]'' (февраль 1972), ''Don’t Call Me Brother — [[The O'Jays]]'' (ноябрь 1973), ''Back Stabbers — The O’Jays'' (август 1972), ''You Caught Me Smilin — [[Sly & the Family Stone]]'' (ноябрь 1971)<ref name="Shapiro"/>. Этот образ пародировался в знаменитой сцене из фильма [[Форрест Гамп]], когда Форрест делает многочисленные пробежки по всей Америке и вытирает лицо футболкой, которую дал ему разорившийся продавец, а на футболке как будто переведённое лицо Форреста, и видно изображение счастливого лица, после чего его осеняет идея. Счастливое лицо можно было также увидеть на фургоне в сериале [[Морк и Минди]], фургон управлялся людьми, которые его похитили. В 1982 году американец [[Фалман, Скотт|Скотт Фалман]] предложил использовать [[двоеточие]], [[дефис]] и закрывающую скобку. Так появился эмотикон, или смайлик. А в 1998 году японец Сигэтака Курита создал изображения [[эмодзи]] («э» — «картинка», «модзи» — «знак»), помогающие выражать эмоции. В 2005—2013 годах смайлик являлся официальной эмблемой всероссийского молодёжного [[Селигер (форум)|форума Селигер]]. == Использование в информатике == Впервые в истории использовать скобку в качестве улыбки догадался русский писатель [[Набоков, Владимир Владимирович|Владимир Набоков]], произнёсший в [[1969 год]]у в интервью журналу [[The New York Times]]: {{начало цитаты}}Я часто думаю, что должен существовать специальный типографский знак, обозначающий улыбку, — нечто вроде выгнутой линии, лежащей навзничь скобки; именно этот значок я поставил бы вместо ответа на ваш вопрос.{{конец цитаты|источник=Владимир Набоков. Интервью Олдену Уитмену<ref>{{книга|автор=Владимир Набоков, Алла Николаевская (перевод)|часть=Апрель 1969. Интервью Олдену Уитмену|заглавие=Набоков о Набокове и прочем. Интервью, рецензии, эссе|ссылка=https://archive.org/details/nabokovonabokove00nabo|ответственный=Составитель: Николай Мельников|издание=Авторский сборник|место=М.|издательство=[[Независимая газета]]|год=2002|страниц=704|серия=Эссеистика|isbn=5-86712-134-8|тираж=6000}}</ref>}} [[Файл:Binette-typo.png|thumb|right|200px|Набор символов на клавиатуре (двоеточие, минус и закрывающаяся скобка), предложенных [[Фалман, Скотт|Скоттом Фалманом]] в качестве смайлика]] Смайлик является печатной версией символов с кодом 1 и 2 на кодовой странице [[CP437]] (1981) в первых компьютерах [[IBM PC]] и во всех последующих PC-совместимых компьютерах. Для современных компьютеров во всех версиях [[Windows]] после [[Windows 95]]<ref>{{Cite web|url=http://wgl.typ.pl/help/enintro.htm#fonts.multi.wgl4|title=WGL Assistant v1.1: The Multilingual Font Manager|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324205903/http://wgl.typ.pl/help/enintro.htm|archive-date=2008-03-24}}</ref> можно использовать смайлик в составе набора символов [[Windows Glyph List 4]], хотя некоторые компьютерные шрифты пропускают часть символов, а некоторые символы не могут воспроизводиться программами, несовместимыми с [[Юникод]]ом<ref>[http://www.microsoft.com/typography/links/News.aspx?NID=901 Announcing WGL Assistant. Announcement: WGL Assistant V1.1 Beta available] {{Wayback|url=http://www.microsoft.com/typography/links/News.aspx?NID=901 |date=20111013101749 }}, comp.fonts, 27 July 1999, Microsoft Typography — News archive</ref>. [[19 сентября]] [[1982 год]]а профессор [[Университет Карнеги — Меллон|Университета Карнеги-Меллона]] в городе [[Питтсбург]] в штате [[Пенсильвания]] [[Фалман, Скотт|Скотт Фалман]] предложил использовать в текстах последовательность клавиатурных символов ''':-)''' в качестве смайлика<ref name="hitech.newsru.com.smiley30yrs">{{cite web|url=https://hitech.newsru.com/article/19sep2012/smiley30yrs|title=Исполнилось 30 лет «смайлику» — пиктограмме, символизирующей эмоции в интернете и SMS|date=2012-09-19|access-date=2012-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921000202/http://hitech.newsru.com/article/19sep2012/smiley30yrs|archive-date=2012-09-21|url-status=live}}</ref> (см. [[эмотикон]]). === Смайлы в Unicode === {{main|Смайлы (Юникод)}} Смайлик имеется в формате Юникод Basic Multilingual Plane<ref>[[wikibooks:Unicode/Character reference/2000-2FFF]]</ref>. Также расширенный набор смайликов находится в диапазонах 1F600-1F64F и 1F910-1F92F. {| |- | colspan="3"| Символы смайлика в Юникоде в диапазоне BMP: |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☺||U+263A||{{key press|Alt}}+{{key press|1}}||Белый смайлик |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☻||U+263B||{{key press|Alt}}+{{key press|2}}||Чёрный смайлик |- | colspan="3"|Юникод содержит также «грустный» смайлик: |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☹||U+2639||||Белый грустный смайлик |} == Лицензирование и легальное использование == В [[1971 год]]у французский журналист Франклин Лауфрани зарегистрировал изображение смайлика в качестве [[Товарный знак|товарного знака]] во [[Франция|Франции]]. Он создал компанию ''Smiley Licensing Corporation, Ltd'' для продажи, лицензирования и рекламирования изображения улыбающегося лица в Соединённом Королевстве и Европе. В 2001 году название компании было изменено на ''SmileyWorld'', ей удалось зарегистрировать знак более чем в 100 странах мира (кроме США) для 25 классов товаров и услуг<ref>[http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html Smiley Story] {{Wayback|url=http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html |date=20091207044900 }}. Smiley World website.</ref>. В [[1999 год]]у Харви Болл с опозданием сформировал свою собственную компанию ''World Smile Corporation'' и начал лицензирование изображения счастливого лица с целью [[Благотворительность|благотворительного]] финансирования<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsmile.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |title=World Smile About Us page |access-date=2011-12-02 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121203041/http://www.worldsmile.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |url-status=live }}</ref>. Прибыль использовалась на благотворительные цели по линии Всемирного фонда Харви Болла World Smile Foundation, который спонсирует также ежегодный [[Всемирный день улыбки]] Болла, начавшийся в 1999 году с целью поощрения «добрых дел»<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsmile.org/ |title=World Smile website |access-date=2011-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925112021/http://www.worldsmile.org/ |archive-date=2009-09-25 |url-status=dead }}</ref>. В [[1997 год]]у Франклин Лауфрани и ''SmileyWorld'' попытались приобрести права на товарный знак с символом (и даже на слово «смайлик» само по себе) в [[Соединённые Штаты Америки|Соединённых Штатах]]. Это привело к конфликту Лауфрани с компанией [[Wal-Mart Stores|Wal-Mart]], которая годом раньше начала использовать заметно отличающееся счастливое лицо в своей кампании «Откат цен». Wal-Mart отреагировала первой, пытаясь блокировать предложение Лауфрани, а позже пытаясь самим зарегистрировать смайлик. Лауфрани в свою очередь подал иск в суд, чтобы остановить применение смайлика в Wal-Mart. В 2002 году вопрос дошёл до рассмотрения, но должен был ожидать решения ещё в течение семи лет, прежде чем будет принято решение<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4984138.stm|date=2006-05-08|title=Wal-Mart seeks smiley face rights|publisher=[[Би-би-си|BBC]] News|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWR6yY4?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4984138.stm|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. Однако, в 2006 году Wal-Mart начал постепенный отказ от смайлика на жилетах<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/20/AR2006102001218_pf.html|title=Wal-Mart May Ditch the Blue Vest Look|author=Marcus Kabel|date=2006-10-20|publisher=[[The Washington Post]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2014-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106080230/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/20/AR2006102001218_pf.html|url-status=live}}</ref> и на своём веб-сайте<ref>{{cite web|url=http://www.adweek.com/adfreak/last-days-wal-mart-s-smiley-face-18184|title=The last days of Wal-Mart's smiley face|author=Tim Nudd|date=2006-10-30|publisher=[[Adweek]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030115251/http://www.adweek.com/adfreak/last-days-wal-mart-s-smiley-face-18184|url-status=live}}</ref>. Несмотря на это, Wal-Mart подала в суд на онлайн-пародиста по обвинению в «нарушении использования торговой марки» после того, как он использовал этот символ (а также различные [[Контаминация|слова-чемоданы]] из ''Wal-'', такие как ''Walocaust''). Они проиграли в марте 2008 года, когда судья объявил, что смайлик не является «отличительным» знаком, и поэтому не может быть ничьим товарным знаком. Таким образом, Wal-Mart не может иметь на него никаких претензий<ref>{{cite web|url=http://www.citizen.org/litigation/forms/cases/getlinkforcase.cfm?cID=206|date=2008-03-28|title=Smith v. Wal-Mart Stores, Inc.|publisher={{Iw|Public Citizen}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWS4eB5?url=http://www.citizen.org/litigation/forms/cases/getlinkforcase.cfm?cID=206|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. Дело Лауфрани против Wal-Mart было окончательно закрыто в марте [[2009 год]]а, когда судья отклонил претензии Лауфрани на какие-либо права на какой бы то ни было символ улыбающегося лица и слово «смайлик», отметив, что оба они стали «повсеместными» в американской культуре задолго до первой заявки на товарный знак Лауфрани<ref name="case">{{cite web|url=http://ttabvue.uspto.gov/ttabvue/v?pno=91152145|title=Opposition proceeding No. 91152145|work=Trademark Trial and Appeal Board Inquiry System|publisher=[[Бюро по регистрации патентов и торговых марок США|United States Patent and Trademark Office]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2017-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118221859/http://ttabvue.uspto.gov/ttabvue/v?pno=91152145|url-status=live}}</ref>. Эти два судебных решения фактически узаконили смайлик (а также ''слова'' «улыбающееся лицо») в качестве [[Общественное достояние|общественного достояния]], по крайней мере в пределах юрисдикции США. Судебные решения США не распространяются на другие страны, поэтому компания Лауфрани SmileyWorld продолжает утверждать (и применять) свои права на товарный знак в большей части остального мира. == Примечания == {{примечания|2}} == Ссылки == {{Навигация |Викисловарь = смайлик }} * [https://www.gazeta.ru/science/2023/09/19/1760 Древние египтяне и японский дизайнер: кто изобрел смайлики, о которых мечтал Набоков. День рождения смайликов отмечают 19 сентября] // [[Газета.ru]], 19 сентября 2023 * [http://www.fantazia.org.uk/Scene/smileyhistory.htm History of the Acid House Smiley Face] на ''fantazia.org.uk''{{ref|en}} {{ВС}} [[Категория:Интернет-культура]] [[Категория:Пиктограммы]] g6m737jxejzh7olazr14xwb91q0h8g3 127032 127029 2026-09-19T18:39:33Z Къарачайлы 96 /* Популяризация */ 127032 wikitext text/x-wiki {{Магъанала|2=Смайли}}{{Дагъыда къара|Эмодзи|Стикер (графикалыкъ суратлау)}} [[Файл:Smiley.svg|thumb|Смайлны мисалы]] '''Сма́йл''', '''смайлчыкъ''' ({{lang-en|smiley}} — «ышарыучу, ышаргъан» эм быллай белгичикни кеси аты) неда '''насыблы бет''' (<big>☺</big>/<big>☻</big>/<big>🙂</big>) — ''[[Ышарыу|ышаргъан]]'' [[Бет|адам бетни]] стиллешдирилген [[Графика|графикалыкъ]] суратлаууду; адетде джюрюгенча, сары тёгеркни ичинде [[кёз]]лени белгилеген эки къара нохта бла, [[аууз]]ну белгилеген джарым тогъайдан къуралады. Смайлла [[Кёбчюлюк культура|кёбчюлюк культура]]да кенг джайылгъандыла, «смайл» сёз кеси да къаллай да болсун [[эмотикон]]ну ортакъ атыды (графика бла болмай тыйыгъыч белгиле бла эмоцияланы суратлау). == Популяризация == 2017 джылны 18 июлунда эм эски смайлны Тюрк бла Италиядан археологла Газиантеп илни Къаркъамиш шахарында (Тюрк) табхандыла. [[Шербет суу]] ючюн этилген къошунну юсюнде тюбейди, ол б. э. д. 1700-чю джылла тёгерегинде этилгенди<ref>{{Cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/worlds-oldest-smiley-emoji-found-in-turkey.aspx?pageID=238&nID=115642&NewsCatID=375 |title=Статья «World’s ‘oldest smiley emoji’ found in Turkey» (Эм эски смайлчыкъны Тюркде табхандыла) тюрк чыгъарма Hürriyet Daily News бетлеринде (18/07/2017) |access-date=2017-07-19 |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720195021/http://www.hurriyetdailynews.com/worlds-oldest-smiley-emoji-found-in-turkey.aspx?PageID=238&NID=115642&NewsCatID=375 |url-status=live }}</ref> Позитив эмоцияланы белгилер ючюн сайлны (пиктограммача) Словакияда XVII ёмюрде хайырландыргъандыла: архивичиле, джерли юрист окъугъан документлени джаратханын смайл бла белгилегенди<ref>{{Cite web|url=https://indicator.ru/news/2017/02/06/drevnejshij-smajlik-v-mire-nashli-v-slovakii-xvii-veka/|title=Древнейший смайлик в мире нашли в документе XVII века|author=|website=Indicator.Ru|date=2017-02-06|publisher=|access-date=2017-02-06|archive-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113057/https://indicator.ru/news/2017/02/06/drevnejshij-smajlik-v-mire-nashli-v-slovakii-xvii-veka/|url-status=live}}</ref>. «Екатеринбургская неделя» атлы орус газетни 28.05.1896 чыкъгъанында Эресейди смайлланы хайырландырылгъаны фиксация этилгенди (тарихде биринчи кере басмаланнган смайл болургъа да болур): чам рубрикада басма символла эм тыйгъыч белгиле бла тёрт смайлчыкъны суратлагъандыла, ала джармалыкъгъа баргъан петербургчу кюпсени эмоциларын кёргюзгенди<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://cult-ural.ru/%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5/|title=Открытие: Смайлики изобрели в Екатеринбурге в 1896 году|website=Культ-Урал|date=2022-08-01|access-date=2022-08-02|archive-date=2022-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811014411/https://cult-ural.ru/%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5/|url-status=live}}</ref>. Тёрт смайлны (мыдах эм къууанчлы) кесини экцентрик пьесасы «In Futurum» (1919 г.) ноталарында [[Эрвин Шульхоф]] хайырландыргъанды. Эмоцияларын кёргюзюр ючюн адам бетни стиллешген суратланыуун режиссёр [[Бергман, Ингмар|Ингмар Бергман]] «[[Порт шахар]]» филминде хайырландыргъанды, алай а бу суратлау къуру инджилиу эмоцияны бергенди. Кечирек насыблы бетни «Лили» фильмни 1953 джылда эмда «[[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]]» фильмни 1958 джылда реклама компанияларында кёргюзтгендиле. 1958 джыдла Нью-Йоркдагъы WMCA радиостацияда ол заманны популяр радиошоуу «Брюси кузеннге» аталыб бардырылгъан эришиуде, телефон бла соруулагъа тюз джууаб берген радиотынгылаучулагъа «Иги джашла!» джазыуу болгъан свитерле бергендиле саугъагъа, аны юсюнде насыблы бетни сураты да болгъанды. Мингле бла быллай свитерле 1950-чи джылланы аягъында тынгалыучулагъа чачылгъандыла. 1963 джылда американ коммерциячы суратчы [[Харви Болл]]ну, кнопкалагъа салыргъа джораланнган рекламада насыблы бетни къурашдыргъа чакъырылгъанды. Ол этген суратлауда джарыкъ-сары фонда къараууз овал кёзле бла къабыргъаларында ауузну джыйрыгъы болгъанды, ол эм белгили версияларыны бириди<ref>{{cite web|first=William H.|last=Honan|title=H. R. Ball, 79, Ad Executive Credited With happy Face|url=https://www.nytimes.com/2001/04/14/us/h-r-ball-79-ad-executive-credited-with-smiley-face.html|publisher=The New York Times|date=2001-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWPwatr?url=http://www.nytimes.com/2001/04/14/us/h-r-ball-79-ad-executive-credited-with-smiley-face.html|archive-date=2012-09-05|access-date=2017-10-01|url-status=live}}</ref><ref name="Adams">{{cite web|first=Cecil|last=Adams|work=The Straight Dope|title=Who invented the smiley face?|date=1993-04-23|url=http://www.straightdope.com/columns/read/961/who-invented-the-smiley-face|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWQVtTV?url=http://www.straightdope.com/columns/read/961/who-invented-the-smiley-face|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. [[Файл:NYHT Smiley 10th March 1953.jpg|thumb|left|200px|«Лили» фильмни 1953 джылда реклама компаниясында насыблы бетни суратланыуу]] 1972 джылда Фанклин Лауфрани европачы аудиториягъа насыблы бетни суратлауун, «Смайлчыкъ» атны бериб теджегенди. 1 январдан француз газет «France Soir» «Ышарыргъа заман табыгъыз» промоакциясын башлатады. Анда, окъуучула позитив эм иги кёллю статьяланы сайлаб окъурча, иги джангылыкъланы чертер ючюн смайлчыкъны [[логотип]]ин салыб башлагъандыла<ref>{{Cite web |url=http://www.smileycompany.com/smiley-world |title=Smiley World — The official smiley website by The Smiley Company |access-date=2011-12-02 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019041830/http://www.smileycompany.com/smiley-world |url-status=dead }}</ref>. 1970-чи джылланы башында бу суратлауну Филадельфиядан Бернар эм Мюррей Спейн къарнашла белгили этиб башлагъандыла, ала джангы товарны сатыу компаниясында аны хайырландыргъандыла. Ала кнопкала, кофе кружкала, футболкала, [[бампер]]ге джабышдырыучула эмда смайл эм «Кюнюнг насыблы болсун» джазыу бла джасалгъан (Дьюла Богарны дизайны) кёб тюрлю зат чыгъаргъандыла. Джазыу артдан «Кюнюнг иги болсуннга» тюрленнгенди. Нью-Йоркдан кнопка этиучю NG Slater бла ишлеб, ала 1972 джылгъа дери насыблы бет бла джасалгъан 50 миллион чакълы бир зат сатхандыла<ref name="Shapiro">{{статья|автор=Peter Shapiro|заглавие=Smiling Faces Sometimes|язык=en|издание=[[The Wire]]|год=2001|номер=203|страницы=44—49}}</ref>. 1982 джылда америкачы [[Фалман, Скотт|Скотт Фалман]] [[эки нохта]]ны, [[дефис]]ни эмда джабыучу ютюрню хайырландырыргъа теджегенди. Алай бла эмотикон, не да смайлик чыкъгъанды. 1998 джылда японлу Сигэтака Курита, эмоцияланы кёргюзюрге болушхан [[эмодзи]] суратлауну чыгъарады («э» — «суратчыкъ», «модзи» — «белги»). == Использование в информатике == Впервые в истории использовать скобку в качестве улыбки догадался русский писатель [[Набоков, Владимир Владимирович|Владимир Набоков]], произнёсший в [[1969 год]]у в интервью журналу [[The New York Times]]: {{начало цитаты}}Я часто думаю, что должен существовать специальный типографский знак, обозначающий улыбку, — нечто вроде выгнутой линии, лежащей навзничь скобки; именно этот значок я поставил бы вместо ответа на ваш вопрос.{{конец цитаты|источник=Владимир Набоков. Интервью Олдену Уитмену<ref>{{книга|автор=Владимир Набоков, Алла Николаевская (перевод)|часть=Апрель 1969. Интервью Олдену Уитмену|заглавие=Набоков о Набокове и прочем. Интервью, рецензии, эссе|ссылка=https://archive.org/details/nabokovonabokove00nabo|ответственный=Составитель: Николай Мельников|издание=Авторский сборник|место=М.|издательство=[[Независимая газета]]|год=2002|страниц=704|серия=Эссеистика|isbn=5-86712-134-8|тираж=6000}}</ref>}} [[Файл:Binette-typo.png|thumb|right|200px|Набор символов на клавиатуре (двоеточие, минус и закрывающаяся скобка), предложенных [[Фалман, Скотт|Скоттом Фалманом]] в качестве смайлика]] Смайлик является печатной версией символов с кодом 1 и 2 на кодовой странице [[CP437]] (1981) в первых компьютерах [[IBM PC]] и во всех последующих PC-совместимых компьютерах. Для современных компьютеров во всех версиях [[Windows]] после [[Windows 95]]<ref>{{Cite web|url=http://wgl.typ.pl/help/enintro.htm#fonts.multi.wgl4|title=WGL Assistant v1.1: The Multilingual Font Manager|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324205903/http://wgl.typ.pl/help/enintro.htm|archive-date=2008-03-24}}</ref> можно использовать смайлик в составе набора символов [[Windows Glyph List 4]], хотя некоторые компьютерные шрифты пропускают часть символов, а некоторые символы не могут воспроизводиться программами, несовместимыми с [[Юникод]]ом<ref>[http://www.microsoft.com/typography/links/News.aspx?NID=901 Announcing WGL Assistant. Announcement: WGL Assistant V1.1 Beta available] {{Wayback|url=http://www.microsoft.com/typography/links/News.aspx?NID=901 |date=20111013101749 }}, comp.fonts, 27 July 1999, Microsoft Typography — News archive</ref>. [[19 сентября]] [[1982 год]]а профессор [[Университет Карнеги — Меллон|Университета Карнеги-Меллона]] в городе [[Питтсбург]] в штате [[Пенсильвания]] [[Фалман, Скотт|Скотт Фалман]] предложил использовать в текстах последовательность клавиатурных символов ''':-)''' в качестве смайлика<ref name="hitech.newsru.com.smiley30yrs">{{cite web|url=https://hitech.newsru.com/article/19sep2012/smiley30yrs|title=Исполнилось 30 лет «смайлику» — пиктограмме, символизирующей эмоции в интернете и SMS|date=2012-09-19|access-date=2012-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921000202/http://hitech.newsru.com/article/19sep2012/smiley30yrs|archive-date=2012-09-21|url-status=live}}</ref> (см. [[эмотикон]]). === Смайлы в Unicode === {{main|Смайлы (Юникод)}} Смайлик имеется в формате Юникод Basic Multilingual Plane<ref>[[wikibooks:Unicode/Character reference/2000-2FFF]]</ref>. Также расширенный набор смайликов находится в диапазонах 1F600-1F64F и 1F910-1F92F. {| |- | colspan="3"| Символы смайлика в Юникоде в диапазоне BMP: |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☺||U+263A||{{key press|Alt}}+{{key press|1}}||Белый смайлик |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☻||U+263B||{{key press|Alt}}+{{key press|2}}||Чёрный смайлик |- | colspan="3"|Юникод содержит также «грустный» смайлик: |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☹||U+2639||||Белый грустный смайлик |} == Лицензирование и легальное использование == В [[1971 год]]у французский журналист Франклин Лауфрани зарегистрировал изображение смайлика в качестве [[Товарный знак|товарного знака]] во [[Франция|Франции]]. Он создал компанию ''Smiley Licensing Corporation, Ltd'' для продажи, лицензирования и рекламирования изображения улыбающегося лица в Соединённом Королевстве и Европе. В 2001 году название компании было изменено на ''SmileyWorld'', ей удалось зарегистрировать знак более чем в 100 странах мира (кроме США) для 25 классов товаров и услуг<ref>[http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html Smiley Story] {{Wayback|url=http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html |date=20091207044900 }}. Smiley World website.</ref>. В [[1999 год]]у Харви Болл с опозданием сформировал свою собственную компанию ''World Smile Corporation'' и начал лицензирование изображения счастливого лица с целью [[Благотворительность|благотворительного]] финансирования<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsmile.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |title=World Smile About Us page |access-date=2011-12-02 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121203041/http://www.worldsmile.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |url-status=live }}</ref>. Прибыль использовалась на благотворительные цели по линии Всемирного фонда Харви Болла World Smile Foundation, который спонсирует также ежегодный [[Всемирный день улыбки]] Болла, начавшийся в 1999 году с целью поощрения «добрых дел»<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsmile.org/ |title=World Smile website |access-date=2011-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925112021/http://www.worldsmile.org/ |archive-date=2009-09-25 |url-status=dead }}</ref>. В [[1997 год]]у Франклин Лауфрани и ''SmileyWorld'' попытались приобрести права на товарный знак с символом (и даже на слово «смайлик» само по себе) в [[Соединённые Штаты Америки|Соединённых Штатах]]. Это привело к конфликту Лауфрани с компанией [[Wal-Mart Stores|Wal-Mart]], которая годом раньше начала использовать заметно отличающееся счастливое лицо в своей кампании «Откат цен». Wal-Mart отреагировала первой, пытаясь блокировать предложение Лауфрани, а позже пытаясь самим зарегистрировать смайлик. Лауфрани в свою очередь подал иск в суд, чтобы остановить применение смайлика в Wal-Mart. В 2002 году вопрос дошёл до рассмотрения, но должен был ожидать решения ещё в течение семи лет, прежде чем будет принято решение<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4984138.stm|date=2006-05-08|title=Wal-Mart seeks smiley face rights|publisher=[[Би-би-си|BBC]] News|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWR6yY4?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4984138.stm|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. Однако, в 2006 году Wal-Mart начал постепенный отказ от смайлика на жилетах<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/20/AR2006102001218_pf.html|title=Wal-Mart May Ditch the Blue Vest Look|author=Marcus Kabel|date=2006-10-20|publisher=[[The Washington Post]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2014-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106080230/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/20/AR2006102001218_pf.html|url-status=live}}</ref> и на своём веб-сайте<ref>{{cite web|url=http://www.adweek.com/adfreak/last-days-wal-mart-s-smiley-face-18184|title=The last days of Wal-Mart's smiley face|author=Tim Nudd|date=2006-10-30|publisher=[[Adweek]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030115251/http://www.adweek.com/adfreak/last-days-wal-mart-s-smiley-face-18184|url-status=live}}</ref>. Несмотря на это, Wal-Mart подала в суд на онлайн-пародиста по обвинению в «нарушении использования торговой марки» после того, как он использовал этот символ (а также различные [[Контаминация|слова-чемоданы]] из ''Wal-'', такие как ''Walocaust''). Они проиграли в марте 2008 года, когда судья объявил, что смайлик не является «отличительным» знаком, и поэтому не может быть ничьим товарным знаком. Таким образом, Wal-Mart не может иметь на него никаких претензий<ref>{{cite web|url=http://www.citizen.org/litigation/forms/cases/getlinkforcase.cfm?cID=206|date=2008-03-28|title=Smith v. Wal-Mart Stores, Inc.|publisher={{Iw|Public Citizen}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWS4eB5?url=http://www.citizen.org/litigation/forms/cases/getlinkforcase.cfm?cID=206|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. Дело Лауфрани против Wal-Mart было окончательно закрыто в марте [[2009 год]]а, когда судья отклонил претензии Лауфрани на какие-либо права на какой бы то ни было символ улыбающегося лица и слово «смайлик», отметив, что оба они стали «повсеместными» в американской культуре задолго до первой заявки на товарный знак Лауфрани<ref name="case">{{cite web|url=http://ttabvue.uspto.gov/ttabvue/v?pno=91152145|title=Opposition proceeding No. 91152145|work=Trademark Trial and Appeal Board Inquiry System|publisher=[[Бюро по регистрации патентов и торговых марок США|United States Patent and Trademark Office]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2017-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118221859/http://ttabvue.uspto.gov/ttabvue/v?pno=91152145|url-status=live}}</ref>. Эти два судебных решения фактически узаконили смайлик (а также ''слова'' «улыбающееся лицо») в качестве [[Общественное достояние|общественного достояния]], по крайней мере в пределах юрисдикции США. Судебные решения США не распространяются на другие страны, поэтому компания Лауфрани SmileyWorld продолжает утверждать (и применять) свои права на товарный знак в большей части остального мира. == Примечания == {{примечания|2}} == Ссылки == {{Навигация |Викисловарь = смайлик }} * [https://www.gazeta.ru/science/2023/09/19/1760 Древние египтяне и японский дизайнер: кто изобрел смайлики, о которых мечтал Набоков. День рождения смайликов отмечают 19 сентября] // [[Газета.ru]], 19 сентября 2023 * [http://www.fantazia.org.uk/Scene/smileyhistory.htm History of the Acid House Smiley Face] на ''fantazia.org.uk''{{ref|en}} {{ВС}} [[Категория:Интернет-культура]] [[Категория:Пиктограммы]] c3jj3wngwk2p55ynlc6i1cdkpj1ksyh 127033 127032 2026-09-19T18:43:54Z Къарачайлы 96 /* Использование в информатике */ 127033 wikitext text/x-wiki {{Магъанала|2=Смайли}}{{Дагъыда къара|Эмодзи|Стикер (графикалыкъ суратлау)}} [[Файл:Smiley.svg|thumb|Смайлны мисалы]] '''Сма́йл''', '''смайлчыкъ''' ({{lang-en|smiley}} — «ышарыучу, ышаргъан» эм быллай белгичикни кеси аты) неда '''насыблы бет''' (<big>☺</big>/<big>☻</big>/<big>🙂</big>) — ''[[Ышарыу|ышаргъан]]'' [[Бет|адам бетни]] стиллешдирилген [[Графика|графикалыкъ]] суратлаууду; адетде джюрюгенча, сары тёгеркни ичинде [[кёз]]лени белгилеген эки къара нохта бла, [[аууз]]ну белгилеген джарым тогъайдан къуралады. Смайлла [[Кёбчюлюк культура|кёбчюлюк культура]]да кенг джайылгъандыла, «смайл» сёз кеси да къаллай да болсун [[эмотикон]]ну ортакъ атыды (графика бла болмай тыйыгъыч белгиле бла эмоцияланы суратлау). == Популяризация == 2017 джылны 18 июлунда эм эски смайлны Тюрк бла Италиядан археологла Газиантеп илни Къаркъамиш шахарында (Тюрк) табхандыла. [[Шербет суу]] ючюн этилген къошунну юсюнде тюбейди, ол б. э. д. 1700-чю джылла тёгерегинде этилгенди<ref>{{Cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/worlds-oldest-smiley-emoji-found-in-turkey.aspx?pageID=238&nID=115642&NewsCatID=375 |title=Статья «World’s ‘oldest smiley emoji’ found in Turkey» (Эм эски смайлчыкъны Тюркде табхандыла) тюрк чыгъарма Hürriyet Daily News бетлеринде (18/07/2017) |access-date=2017-07-19 |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720195021/http://www.hurriyetdailynews.com/worlds-oldest-smiley-emoji-found-in-turkey.aspx?PageID=238&NID=115642&NewsCatID=375 |url-status=live }}</ref> Позитив эмоцияланы белгилер ючюн сайлны (пиктограммача) Словакияда XVII ёмюрде хайырландыргъандыла: архивичиле, джерли юрист окъугъан документлени джаратханын смайл бла белгилегенди<ref>{{Cite web|url=https://indicator.ru/news/2017/02/06/drevnejshij-smajlik-v-mire-nashli-v-slovakii-xvii-veka/|title=Древнейший смайлик в мире нашли в документе XVII века|author=|website=Indicator.Ru|date=2017-02-06|publisher=|access-date=2017-02-06|archive-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113057/https://indicator.ru/news/2017/02/06/drevnejshij-smajlik-v-mire-nashli-v-slovakii-xvii-veka/|url-status=live}}</ref>. «Екатеринбургская неделя» атлы орус газетни 28.05.1896 чыкъгъанында Эресейди смайлланы хайырландырылгъаны фиксация этилгенди (тарихде биринчи кере басмаланнган смайл болургъа да болур): чам рубрикада басма символла эм тыйгъыч белгиле бла тёрт смайлчыкъны суратлагъандыла, ала джармалыкъгъа баргъан петербургчу кюпсени эмоциларын кёргюзгенди<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://cult-ural.ru/%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5/|title=Открытие: Смайлики изобрели в Екатеринбурге в 1896 году|website=Культ-Урал|date=2022-08-01|access-date=2022-08-02|archive-date=2022-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811014411/https://cult-ural.ru/%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5/|url-status=live}}</ref>. Тёрт смайлны (мыдах эм къууанчлы) кесини экцентрик пьесасы «In Futurum» (1919 г.) ноталарында [[Эрвин Шульхоф]] хайырландыргъанды. Эмоцияларын кёргюзюр ючюн адам бетни стиллешген суратланыуун режиссёр [[Бергман, Ингмар|Ингмар Бергман]] «[[Порт шахар]]» филминде хайырландыргъанды, алай а бу суратлау къуру инджилиу эмоцияны бергенди. Кечирек насыблы бетни «Лили» фильмни 1953 джылда эмда «[[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]]» фильмни 1958 джылда реклама компанияларында кёргюзтгендиле. 1958 джыдла Нью-Йоркдагъы WMCA радиостацияда ол заманны популяр радиошоуу «Брюси кузеннге» аталыб бардырылгъан эришиуде, телефон бла соруулагъа тюз джууаб берген радиотынгылаучулагъа «Иги джашла!» джазыуу болгъан свитерле бергендиле саугъагъа, аны юсюнде насыблы бетни сураты да болгъанды. Мингле бла быллай свитерле 1950-чи джылланы аягъында тынгалыучулагъа чачылгъандыла. 1963 джылда американ коммерциячы суратчы [[Харви Болл]]ну, кнопкалагъа салыргъа джораланнган рекламада насыблы бетни къурашдыргъа чакъырылгъанды. Ол этген суратлауда джарыкъ-сары фонда къараууз овал кёзле бла къабыргъаларында ауузну джыйрыгъы болгъанды, ол эм белгили версияларыны бириди<ref>{{cite web|first=William H.|last=Honan|title=H. R. Ball, 79, Ad Executive Credited With happy Face|url=https://www.nytimes.com/2001/04/14/us/h-r-ball-79-ad-executive-credited-with-smiley-face.html|publisher=The New York Times|date=2001-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWPwatr?url=http://www.nytimes.com/2001/04/14/us/h-r-ball-79-ad-executive-credited-with-smiley-face.html|archive-date=2012-09-05|access-date=2017-10-01|url-status=live}}</ref><ref name="Adams">{{cite web|first=Cecil|last=Adams|work=The Straight Dope|title=Who invented the smiley face?|date=1993-04-23|url=http://www.straightdope.com/columns/read/961/who-invented-the-smiley-face|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWQVtTV?url=http://www.straightdope.com/columns/read/961/who-invented-the-smiley-face|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. [[Файл:NYHT Smiley 10th March 1953.jpg|thumb|left|200px|«Лили» фильмни 1953 джылда реклама компаниясында насыблы бетни суратланыуу]] 1972 джылда Фанклин Лауфрани европачы аудиториягъа насыблы бетни суратлауун, «Смайлчыкъ» атны бериб теджегенди. 1 январдан француз газет «France Soir» «Ышарыргъа заман табыгъыз» промоакциясын башлатады. Анда, окъуучула позитив эм иги кёллю статьяланы сайлаб окъурча, иги джангылыкъланы чертер ючюн смайлчыкъны [[логотип]]ин салыб башлагъандыла<ref>{{Cite web |url=http://www.smileycompany.com/smiley-world |title=Smiley World — The official smiley website by The Smiley Company |access-date=2011-12-02 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019041830/http://www.smileycompany.com/smiley-world |url-status=dead }}</ref>. 1970-чи джылланы башында бу суратлауну Филадельфиядан Бернар эм Мюррей Спейн къарнашла белгили этиб башлагъандыла, ала джангы товарны сатыу компаниясында аны хайырландыргъандыла. Ала кнопкала, кофе кружкала, футболкала, [[бампер]]ге джабышдырыучула эмда смайл эм «Кюнюнг насыблы болсун» джазыу бла джасалгъан (Дьюла Богарны дизайны) кёб тюрлю зат чыгъаргъандыла. Джазыу артдан «Кюнюнг иги болсуннга» тюрленнгенди. Нью-Йоркдан кнопка этиучю NG Slater бла ишлеб, ала 1972 джылгъа дери насыблы бет бла джасалгъан 50 миллион чакълы бир зат сатхандыла<ref name="Shapiro">{{статья|автор=Peter Shapiro|заглавие=Smiling Faces Sometimes|язык=en|издание=[[The Wire]]|год=2001|номер=203|страницы=44—49}}</ref>. 1982 джылда америкачы [[Фалман, Скотт|Скотт Фалман]] [[эки нохта]]ны, [[дефис]]ни эмда джабыучу ютюрню хайырландырыргъа теджегенди. Алай бла эмотикон, не да смайлик чыкъгъанды. 1998 джылда японлу Сигэтака Курита, эмоцияланы кёргюзюрге болушхан [[эмодзи]] суратлауну чыгъарады («э» — «суратчыкъ», «модзи» — «белги»). == Информатикада хайырландырыу == Впервые в истории использовать скобку в качестве улыбки догадался русский писатель [[Набоков, Владимир Владимирович|Владимир Набоков]], произнёсший в [[1969 год]]у в интервью журналу [[The New York Times]]: {{начало цитаты}}Я часто думаю, что должен существовать специальный типографский знак, обозначающий улыбку, — нечто вроде выгнутой линии, лежащей навзничь скобки; именно этот значок я поставил бы вместо ответа на ваш вопрос.{{конец цитаты|источник=Владимир Набоков. Интервью Олдену Уитмену<ref>{{книга|автор=Владимир Набоков, Алла Николаевская (перевод)|часть=Апрель 1969. Интервью Олдену Уитмену|заглавие=Набоков о Набокове и прочем. Интервью, рецензии, эссе|ссылка=https://archive.org/details/nabokovonabokove00nabo|ответственный=Составитель: Николай Мельников|издание=Авторский сборник|место=М.|издательство=[[Независимая газета]]|год=2002|страниц=704|серия=Эссеистика|isbn=5-86712-134-8|тираж=6000}}</ref>}} [[Файл:Binette-typo.png|thumb|right|200px|Набор символов на клавиатуре (двоеточие, минус и закрывающаяся скобка), предложенных [[Фалман, Скотт|Скоттом Фалманом]] в качестве смайлика]] Смайлик является печатной версией символов с кодом 1 и 2 на кодовой странице [[CP437]] (1981) в первых компьютерах [[IBM PC]] и во всех последующих PC-совместимых компьютерах. Для современных компьютеров во всех версиях [[Windows]] после [[Windows 95]]<ref>{{Cite web|url=http://wgl.typ.pl/help/enintro.htm#fonts.multi.wgl4|title=WGL Assistant v1.1: The Multilingual Font Manager|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324205903/http://wgl.typ.pl/help/enintro.htm|archive-date=2008-03-24}}</ref> можно использовать смайлик в составе набора символов [[Windows Glyph List 4]], хотя некоторые компьютерные шрифты пропускают часть символов, а некоторые символы не могут воспроизводиться программами, несовместимыми с [[Юникод]]ом<ref>[http://www.microsoft.com/typography/links/News.aspx?NID=901 Announcing WGL Assistant. Announcement: WGL Assistant V1.1 Beta available] {{Wayback|url=http://www.microsoft.com/typography/links/News.aspx?NID=901 |date=20111013101749 }}, comp.fonts, 27 July 1999, Microsoft Typography — News archive</ref>. [[19 сентября]] [[1982 год]]а профессор [[Университет Карнеги — Меллон|Университета Карнеги-Меллона]] в городе [[Питтсбург]] в штате [[Пенсильвания]] [[Фалман, Скотт|Скотт Фалман]] предложил использовать в текстах последовательность клавиатурных символов ''':-)''' в качестве смайлика<ref name="hitech.newsru.com.smiley30yrs">{{cite web|url=https://hitech.newsru.com/article/19sep2012/smiley30yrs|title=Исполнилось 30 лет «смайлику» — пиктограмме, символизирующей эмоции в интернете и SMS|date=2012-09-19|access-date=2012-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921000202/http://hitech.newsru.com/article/19sep2012/smiley30yrs|archive-date=2012-09-21|url-status=live}}</ref> (см. [[эмотикон]]). === Смайлы в Unicode === {{main|Смайлы (Юникод)}} Смайлик имеется в формате Юникод Basic Multilingual Plane<ref>[[wikibooks:Unicode/Character reference/2000-2FFF]]</ref>. Также расширенный набор смайликов находится в диапазонах 1F600-1F64F и 1F910-1F92F. {| |- | colspan="3"| Символы смайлика в Юникоде в диапазоне BMP: |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☺||U+263A||{{key press|Alt}}+{{key press|1}}||Белый смайлик |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☻||U+263B||{{key press|Alt}}+{{key press|2}}||Чёрный смайлик |- | colspan="3"|Юникод содержит также «грустный» смайлик: |- | style="text-align:center;font-size:200%;"|☹||U+2639||||Белый грустный смайлик |} == Лицензирование и легальное использование == В [[1971 год]]у французский журналист Франклин Лауфрани зарегистрировал изображение смайлика в качестве [[Товарный знак|товарного знака]] во [[Франция|Франции]]. Он создал компанию ''Smiley Licensing Corporation, Ltd'' для продажи, лицензирования и рекламирования изображения улыбающегося лица в Соединённом Королевстве и Европе. В 2001 году название компании было изменено на ''SmileyWorld'', ей удалось зарегистрировать знак более чем в 100 странах мира (кроме США) для 25 классов товаров и услуг<ref>[http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html Smiley Story] {{Wayback|url=http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html |date=20091207044900 }}. Smiley World website.</ref>. В [[1999 год]]у Харви Болл с опозданием сформировал свою собственную компанию ''World Smile Corporation'' и начал лицензирование изображения счастливого лица с целью [[Благотворительность|благотворительного]] финансирования<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsmile.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |title=World Smile About Us page |access-date=2011-12-02 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121203041/http://www.worldsmile.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |url-status=live }}</ref>. Прибыль использовалась на благотворительные цели по линии Всемирного фонда Харви Болла World Smile Foundation, который спонсирует также ежегодный [[Всемирный день улыбки]] Болла, начавшийся в 1999 году с целью поощрения «добрых дел»<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsmile.org/ |title=World Smile website |access-date=2011-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925112021/http://www.worldsmile.org/ |archive-date=2009-09-25 |url-status=dead }}</ref>. В [[1997 год]]у Франклин Лауфрани и ''SmileyWorld'' попытались приобрести права на товарный знак с символом (и даже на слово «смайлик» само по себе) в [[Соединённые Штаты Америки|Соединённых Штатах]]. Это привело к конфликту Лауфрани с компанией [[Wal-Mart Stores|Wal-Mart]], которая годом раньше начала использовать заметно отличающееся счастливое лицо в своей кампании «Откат цен». Wal-Mart отреагировала первой, пытаясь блокировать предложение Лауфрани, а позже пытаясь самим зарегистрировать смайлик. Лауфрани в свою очередь подал иск в суд, чтобы остановить применение смайлика в Wal-Mart. В 2002 году вопрос дошёл до рассмотрения, но должен был ожидать решения ещё в течение семи лет, прежде чем будет принято решение<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4984138.stm|date=2006-05-08|title=Wal-Mart seeks smiley face rights|publisher=[[Би-би-си|BBC]] News|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWR6yY4?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4984138.stm|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. Однако, в 2006 году Wal-Mart начал постепенный отказ от смайлика на жилетах<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/20/AR2006102001218_pf.html|title=Wal-Mart May Ditch the Blue Vest Look|author=Marcus Kabel|date=2006-10-20|publisher=[[The Washington Post]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2014-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106080230/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/20/AR2006102001218_pf.html|url-status=live}}</ref> и на своём веб-сайте<ref>{{cite web|url=http://www.adweek.com/adfreak/last-days-wal-mart-s-smiley-face-18184|title=The last days of Wal-Mart's smiley face|author=Tim Nudd|date=2006-10-30|publisher=[[Adweek]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030115251/http://www.adweek.com/adfreak/last-days-wal-mart-s-smiley-face-18184|url-status=live}}</ref>. Несмотря на это, Wal-Mart подала в суд на онлайн-пародиста по обвинению в «нарушении использования торговой марки» после того, как он использовал этот символ (а также различные [[Контаминация|слова-чемоданы]] из ''Wal-'', такие как ''Walocaust''). Они проиграли в марте 2008 года, когда судья объявил, что смайлик не является «отличительным» знаком, и поэтому не может быть ничьим товарным знаком. Таким образом, Wal-Mart не может иметь на него никаких претензий<ref>{{cite web|url=http://www.citizen.org/litigation/forms/cases/getlinkforcase.cfm?cID=206|date=2008-03-28|title=Smith v. Wal-Mart Stores, Inc.|publisher={{Iw|Public Citizen}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARWS4eB5?url=http://www.citizen.org/litigation/forms/cases/getlinkforcase.cfm?cID=206|archive-date=2012-09-05|access-date=2011-12-02|url-status=live}}</ref>. Дело Лауфрани против Wal-Mart было окончательно закрыто в марте [[2009 год]]а, когда судья отклонил претензии Лауфрани на какие-либо права на какой бы то ни было символ улыбающегося лица и слово «смайлик», отметив, что оба они стали «повсеместными» в американской культуре задолго до первой заявки на товарный знак Лауфрани<ref name="case">{{cite web|url=http://ttabvue.uspto.gov/ttabvue/v?pno=91152145|title=Opposition proceeding No. 91152145|work=Trademark Trial and Appeal Board Inquiry System|publisher=[[Бюро по регистрации патентов и торговых марок США|United States Patent and Trademark Office]]|access-date=2014-11-05|lang=en|archive-date=2017-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118221859/http://ttabvue.uspto.gov/ttabvue/v?pno=91152145|url-status=live}}</ref>. Эти два судебных решения фактически узаконили смайлик (а также ''слова'' «улыбающееся лицо») в качестве [[Общественное достояние|общественного достояния]], по крайней мере в пределах юрисдикции США. Судебные решения США не распространяются на другие страны, поэтому компания Лауфрани SmileyWorld продолжает утверждать (и применять) свои права на товарный знак в большей части остального мира. == Примечания == {{примечания|2}} == Ссылки == {{Навигация |Викисловарь = смайлик }} * [https://www.gazeta.ru/science/2023/09/19/1760 Древние египтяне и японский дизайнер: кто изобрел смайлики, о которых мечтал Набоков. День рождения смайликов отмечают 19 сентября] // [[Газета.ru]], 19 сентября 2023 * [http://www.fantazia.org.uk/Scene/smileyhistory.htm History of the Acid House Smiley Face] на ''fantazia.org.uk''{{ref|en}} {{ВС}} [[Категория:Интернет-культура]] [[Категория:Пиктограммы]] 9hteo9kxpb70ezmdjtyf1ms5bcocwx2