Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 5698 127201 103375 2026-09-25T00:28:13Z InternetArchiveBot 8825 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 127201 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{Суу |Аты =Янцзы |Оригинал аты ={{lang-zh|长江}} |Сураты =Qutang Gorge on Changjiang.jpg |Суратны кенглиги = |Суратны ачыкълау =Янцзыда кемеле |Узунлугъу =6 300 |Бассейнини майданы =1 808,5 минг |Бассейни =[[Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз]] |Суула бассейни = |Сууну джоюлгъаны =31 900 |Ёлчеленнген джер = |Башы =[[Тибет]] |Башыны тургъаны = |Башыны мийиклиги =5 600 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Аягъы =Янзыны дельтасы |Аягъыны тургъаны = |Аягъыны мийиклиги =0 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Сууну эниши =0,237 |Кърал = |Регион = <!-- Регион--> |Карта = |Картаны кенглиги = |Картаны ачыкълау = |Юслери бла барады = |Викигёзен =Chang Jiang }} [[Файл:Map of the Yangtze River.gif|thumb|250px|Янцзы сууну бассейни]] [[Файл:GTigre03.jpg|thumb|right|Янцзыны башында "Чынгаучу къапланны" ёзени]] '''Янцзы́''' ({{lang-zh|長江|长江|Cháng Jiāng|Чанцзян}} {{Audio| Zh-Chángjiāng.oga|listen}} — «Узун суу»; {{lang-zh4|揚子江|扬子江|Yángzǐ Jiāng|Янцзыцзян}} {{Audio|Zh-Yángzǐ Jiāng.oga|Listen}}) — [[Евразия|Евразияны]] эм узун, эм толу [[къобан]]ыды, дунияда ючюнчюдю. [[Къытай]]ны юсю бла саркъады, узунлугъу 6300 км. чакълы бирди, бассейинини майданы - 1808,5 км². == Географиясы == Сууну башын [[Геладандун]] [[Тангла]]таудан кюнбатышда, Тибет тауланы кюнчыгъыш кесегинде 5600 метрлик мийиклиде башланады. Цинхай провинцияны кюнчыгъыш бёлеклери бла саркъыб, къыбылагъа бурулады, эмда Сычуань бла [[Тибет]]ни чеги болгъан терен ёзен бла саркъыб Юньнань провинциягъа джетеди. Бу ёзенде сууну энишини асламысы болады - 5 минг метрлик мийилкиден 1 минг метрге дери. Былайда суу талай кере джолун тюрлендириб талай терен ёзен къурайды, аланы бири белгили "Чынгаучу къапланный ёзениди". Къобан кемелени навигациясы Юньань провинцияны Шуйфу уездинде башланады. Ибинь шахаргъа джууукълаша, черек 305 м. мийилкге энеди, суууну тенгизге кёре мийиклиги 192 м болады. Сычыуан теренлик бла саркъгъан заманда, Янцзыгъа эки уллу джетек [[Миньцзян]] бла [[Цзялинцзян]] къошуладыла, бу эки джетек къобанны къалынлыгъын иги кесекге уллайтадыла. Чунцинден Ичаннга дери 320 километрлик аралыкъда Янзцыны мийиклиги 40 метрге тюшеди. Былайда кесини ариулугъу бла, эмда джюзюуню къыйынлыгъы бла белгили болгъан ёзенле бла сарклъыб [[Ушань]] тауланы ётеди, былайда суу Чунцин бла Хубей провинцияланы чеклери бла саркъыб, дуниягъа белгили "Юч ёзенни" («Санься») къурайды. Бу районда дунияда эм уллу гидроэнергетика курулуш «[[Санься]]» ишленнгенди. Хубэй провинцияда Янзцыгъа кёб кёлню суулары къошулады, аладан эм уллу — [[Дунтин]] кёлдю. Ухань шахарда Янцзыгъа эм уллу джетеги — [[Ханьшуй (суу)|Ханьшуй]] къошулады. Цзянси провинцияны шималында суугъа Къытайны эм уллу тузсуз [[Поянху]] кёлюню суулары къошушады, сора Аньхой бла Цзянсу провинйцияланы юсю бла саркъыб [[Шанхай]] шахарны къатында [[Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз]]ге агъады . Сууну тёбен агъымы Цзянхань тюзню эмда Уллу къытай тюзню юсю бла саркъады, былайда суу дженглеге айрылыргъа ёчдю, суу тюбюню кенглиги былайда 2 километрге дери чыгъады. Тенгизге акъгъан джеринде 80 минг км² майданы болгъан кенг дельта къурайды. Къытайны эм баш тузсуз беш кёлюнден тёртюсю Янцзыгъа саркъадыла. == Суратлауу == Аягъында ортак [[суу джоюм]]у секундха 34 минг м³ чакълы бир болады, джыллыкъ саркъыу 1070 км³ тёгерегиндеди, бу ёлчем бла дунияны тёртюнчю черегиди. Янцзыны къаты саркъыуу джылгъа 280 тоннадан асламды, ол дельтасыны къызыу ёсюуюне себеб болады - орталама 35-40 джылгъа 1 километрге ёседи. Сууну сары бояулу болгъаны да топракъ къатыш болгъаны, бокъланыб тургъаныды. Сууну режими [[муссон]]луду, джай чакъда сууну дараджасы Сычуан алашалыкъда 20 метрге чыгъады, тюз бёлеклеринде а уа 10-15 м чакълы бирге. Тенгизден толкъун бла уруб келген суу къобаннга 700 км теренликге кирирге болады. Суу къобууландан джакълар ючюн сууну джагъасы бла 2,7 минг километр узунлугъуна [[дамба]] система къуралгъанды. Эм уллу суу къобуула 1870, 1896, 1931, 1949, 1954 эм 1998 джыллада болгъандыла, ол пеляхны эсебинде кёб адам джашау кетеди, экономикагъа заран тюшеди. Къобанны сууларыны [[сугъарыу]] ючюн кенг хайырландырадыла, артыкъсыз да Сычуан алашалыкъда эмда андан тёбенде [[принч]] сабанла ючюн. Янцзы Къытайны баш суу магистралыды. Кеме джюзген бёлмеси Сино-Тибет тауланы тюбюнден башланыб 2850 км. келиб Кюнчыгъыш-Къытай тенгизде бошалады. Тенгиз кемеле Ухань шахаргъа дери чыгъадыла. Янцзыны бассейнини бютеулей суу джолларыны узунлугъу 17 минг километр чакълы бирди. Бу черек дунияны эм басыннган суу джолуду. Джюк ташыуну ёлчеми 800 млн т. чакълы бир болады<ref>[https://web.archive.org/web/20090112125023/http://news.xinhuanet.com/english/2006-01/23/content_4089542.htm Yangtze River’s shipping capacity expands]</ref> Къытайны тенгиз джагъасыны туурасында [[Уллу илипин]] барды, ол Янцзыны [[Хуанхэ (суу)|Хуанхэ]] бла байлайды. Аны тышында 2002 джылдан башлаб Янцзы бла Хуанхэни бассейнлеринден къыблагъа суу буруу проект башланнганды. == Тарихи == Янцзыны тёбен джаныны джагъаларында къыбыла Къытайны цивилизациялары къуралгъандыла. Юч ёзенни тёгерегинде 27 минг джылны мындан алгъа адамла джашагъанларыны шагъатлыкълары табылгъанды<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v378/n6554/abs/378275a0.html Early Homo and associated artefacts from Asia]</ref>. [[Джаз бла Къачны Кёзюую]]нде Янцзыны кюнбатыш кесегинде [[Шу патчахлыкъ]] орналгъанды, [[Чу патчахлыкъ]] сууну ара кесегинде, [[У патчахлыкъ]] бла [[Юэ патчахлыкъ]] а уа сууну тёбен агъымында болгъандыла. Ол заманлада [[Хуанхэ]] байыракъ болгъанлыкъгъа Янцзыны джумушакъ климаты джерчиликни айныууна себеб болгъанды. [[Хань (династия)|Хань]] династиядан башлаб Янцзы сууну регионунун экономика магъанасы ёсюб башлайды. Чэндудан шимал-кюнбатышда илипин системаны къуралыуу бла джерчиликни дараджасы ёседи. Къытайны тарихинде Янцзы талай кере шимал бла къыбыланы чеги болгъанды. Сууну джагъаларында кёб белгили сермешиуле болгъандыла. Аланы ичинде б. э. 208 джылында Чибиде сермешиу да. == Джетеклери == [[Файл:Yangtze at First Bridge.jpg|230px|thumb|Тибетдеги Цинхай-Тибет темир джол магистралдагъы "биринчи кёпюрню" къатында Янцзыны кёрюнюмю.]] Янцзыны 700 артыкъ джетеги барды, аланы эм уллурары: * [[Ялунцзян (суу)|Ялунцзян]] * [[Миньцзян]] * [[Цзялинцзян]] * [[Туо]] * [[Ханьшуй (суу)|Ханьшуй]] (Цзюйхэ) == Янцзыны джагъасында орналгъан уллу шахарла == [[Файл:YangtzeWuhanFirstBridge.jpg|600px|right|thumb|Ухандагъы ''Биринчи кёпюр'', агъымны тёбен джанындан кёрюнюмю.]] * [[Паньчжихуа]] * [[Ибинь]] * [[Лучжоу]] * [[Чунцин]] * [[Ичан]] * [[Цзинчжоу]] * [[Шаши]] * [[Шишоу]] * [[Юэян]] * [[Сяньнин]] * [[Ухань]] * [[Эчжоу]] * [[Хуанши]] * [[Хуанган]] * [[Чаоху]] * [[Чичжоу]] * [[Цзюцзян]] * [[Аньцин]] * [[Тунлин]] * [[Уху]] * [[Хэфэй]] * [[Чучжоу]] * [[Мааньшань]] * [[Тайчжоу]] * [[Янчжоу]] * [[Чжэньцзян]] * [[Нанкин]] * [[Нантун]] * [[Шанхай]] == Кёпюрле бла тоннелле == Янцзыны юсю бла кёб тюрлю кёпюр эмда тоннель ишленибди, аланы ичи нде дунияда эм уллу вант кёпюр да барды (Сутун кёпюр), аны узунлугъу 8 километрди. Тыш къралдан чакъыргъа инженерле къатышмай биринчи кёпюр 1968 джыл Нанкинде ишленнгенди. [[Шанхай|Шанхае]]да [[Expo 2010]] башланыргъа Янцзыны юсю бла джангы кёпюрле ишлер муратлыдыла. == Белгиле == {{белгиле}} == Джибериуле == * [http://en.structurae.de/search/index.cfm?domains=en.structurae.de&client=pub-3957214050153370&forid=1&ie=utf-8&oe=utf-8&flav=0000&sig=4IU-tPAQTmedYc9q&cof=GALT%3A%23FF6600%3BGL%3A1%3BDIV%3A%23003366%3BVLC%3A000000%3BAH%3Acenter%3BBGC%3AFFFFFF%3BLBGC%3AFFFFFF%3BALC%3A660000%3BLC%3A660000%3BT%3A003300%3BGFNT%3A0066FF%3BGIMP%3A0066FF%3BFORID%3A11&hl=en&q=yangtze&sa=+Google+Search&sitesearch=en.structurae.de structurae.de сайтда Янцзыны юсю бла кёпюрле] {{ref-en}} [[Категория:Суула]] 910v99y928ot2m7waoc4uodo9gr1fll 0 8583 127199 100525 2026-09-24T23:52:12Z InternetArchiveBot 8825 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 127199 wikitext text/x-wiki {{магъанала|Time}} {{Газет |аты =TIME |оригинал аты = |сураты =[[Файл:Time Magazine logo.svg|230px|Логотипи]] |къралы ={{байракъландырыу|АБШ}} |тили =[[ингилиз тил]] |кёзюулюгю =ыйыкъ сайын |форматы = |жанры = |тиражы = |къурагъан =Генри Льюс,<br/>Брайтон Хэден |къуралыууну датасы =[[1923]] |чыгъыууну тохтагъан датасы= |басма аралыгъы = |шахары = |иеси =[[Time Inc.]] ([[Time Warner]]-ни бёлюмю) |редактору = |ISSN =0040-781X |электрон ISSN = |OCLC = |сайты =[http://www.time.com Официал сайт] |къошакъ = }} '''«Тайм»''' ({{lang-en|Time}} — «Заман»; сатыу-алыу марка ингилизча уллу харифле бла джазылады: TIME) — хар ыйыкъ сайын чыкъгъан [[АБШ|американ]] [[журнал]]ды, штаб-фатары [[Нью-Йорк]]да орналады. Адамланы кёзюуге кёре (джыл, джюз джыл) рейтинглерин кёргюзтеди. 3,4 млн экземпляргъа джууукъ тиражы бла<ref>[https://web.archive.org/web/20101205053026/http://www.forbes.com/2007/08/13/magazines-audit-circ-biz-cx_lh_0813mags_print.html Forbes.com — Magazine Article]</ref> [[2007 джыл]]да АБШ-да эм популяр журнал болгъанды. == Тарихи == [[Файл:Time Magazine - first cover.jpg|right|thumb|Журналны эм биринчи номерини тышы]] Журналны биринчи чыгъармасы [[3 март]] [[1923 джыл]]да сатаргъа салыннганды. Time [[газет]]ни къураргъа [[Льюс, Генри|Генри Льюсни]] (Henry Luce) бла [[Хэден, Брайтон|Брайтон Хэденни]] (Briton Haden) [[Йель университет]]ни «[[Баш сюек бла сюекле]]» деген таша студент джамагъатны резиденциясында ётген джыйылыуда акъылларына келгенди.<ref>[http://www.voltairenet.org/article129120.html#nh1 Skull and Bones, элита Империи]</ref> Джангылыкъла чыгъаргъан дунияда биринчи хар ыйыкълыкъ газет болгъанды. Он джылдан сора конкуренти — «[[Ньюсуик|Newsweek]]» чыкъгъанды. 1967 джылда Льюс ёлгюнчю журнал аны орта консерватив къарамларын кёргюзгенди. Бусагъатдагъы «Тайм» кёбчюлюк информацияны мадарларыны эмда шоу-бизнесни средасында эм уллу болгъан [[Time Warner]] холдингни ёзегиди. Журналны американ версиясындан сора да европалы ([[Лондон]]), азиялы ([[Гонконг]]) эмда австралий ([[Сидней]]) версиялары чыгъадыла. == Джылны адамы == {{main|Джылны адамы (Time)}} Атедге кёре Time журнал декабрдагъы ахыр номеринде «джылны адамын» айтады. «Джылны адамы» номинация [[1927 джыл]]дан бери бериледи. Бу номинация биринчи берилген, тарихде биринчи кере кеси джангыз [[Атлантика]]ны учуб ётген лётчик [[Чарльз Линдберг]] болгъанды. Персонаны толтуруучу редактор джангыз кеси сайлайды. Тюрлю-тюрлю джыллада Джылны адамы болгъандыла: [[Гитлер|Адольф Гитлер]], [[Сталин|Иосиф Сталин]], [[Джордж Буш]], [[Михаил Горбачёв]] (эки кере – 1987 эм 1989 джыллада), абстракциялы Американ аскерчи, эмда [[Сен (Тайм журналны версиясына кёре джылны адамы)|интернетни хайырланыучу]]. 2007 джылда Джылны адамы Россияны Президенти [[Владимир Путин]] болгъанды. 2010 джылда уа [[Facebook]] компанияны къурагъан эмда башчысы [[Марк Цукерберг]]. == Джылны 100 персонасы == {{main|Time 100}} 1999 джылдан башлаб журнал «[[Time 100]]» деген тизмени публикация этеди, бу — джылны ''эм бек къолундан келген джюз адамыны'' тизмесиди. Тизмеге киргенлени алимледен комиссия айырады. == XX ёмюрню 100 персонсы == 1999 джылны июнюнда XX ёмюрню эм белгили адамларыны тизмеси публикация этилгенди: «[[Time 100: 20-чы ёмюрню батырлары бла кумирлери]]». Кандидатланы американ тарихчиледен, журналистледен эмда политикачыладан комиссия айыргъанды. 1999 джылны декабргъы чыгъармасында Time-ны версиясына кёре ''Джюз джылны адамы'' айтылгъанды, ол — [[Альберт Эйнштейн]] болгъанды. == Белгиле == {{белгиле}} == Джибериуле == * [http://www.time.com Официал сайты] {{АБШ-да пресса}} [[Категория:Time журнал]] awlsoc41ty5qmau8hfssm3id6xwagej 0 9547 127200 111344 2026-09-25T00:06:45Z InternetArchiveBot 8825 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 127200 wikitext text/x-wiki '''Дюнкерк операция''' (''«Динамо» операция'', ''Дюнкерк эвакуация'') — [[Экинчи дуния къазауат]]ны [[Француз компания]]сыны заманында [[Дюнкерк ючюн сермешиу]]ден сора [[Вермахт|немец аскерле]] бла [[Дюнкерк]] шахарны къатында къуршаланнган ингилиз, француз эм бельгий аскерлени эвакуация этиуню операциясыды. == Ал тарихи == [[10 май]] [[1940 джыл]]да [[Мажинону сызы]]н юзюу бла, [[14 май]]да [[Голланд операция (1940)|Нидерландларыны капитуляциясындан]] сора, немец аскер башчылыкъ кесини джетишимин андан ары бардыргъанды, [[Кале]] бла [[Булонь]] портла кючленнгендиле. Британ экспедицион корпусну бёлеклери, француз бёлекле эмда бельгий аскерни къалгъанлары [[Дюнкерк]] шахарны тёгерегинде къуршоугъа тюшгендиле. == Операцияны баргъаны == Бу болумда, [[26 май]]да [[Черчилль, Уинстон|Черчиллни]] кабинети бла [[Британ Адмиралтейство]] кеслерини бёлеклерин [[Британ айрымканла]]гъа эвакуация этерге оноу этеди. Къазауат болум сейир болгъанды, [[ингилиз]]лилени Дюнкеркге келирлерини аллы бла алайгъа [[Панцерваффе|немец танкала]] келгендиле. Ала [[британлыла]]дан эки кюн алгъа алайгъа джетедиле. Британлыланы шахардан 60 км айыргъанды, немецле уа 16 км узакълыкъда болгъандыла. Британ аскерни эвакуация этеллик ахыр шахарны алыр ючюн немецлеге кёб керек болмагъанды, шахар джакъланмагъанны орнунда болгъанды, алай а [[Гитлер]] кесини белгили «стоп-буйругъун» береди, бу буйрукъ немец аскерлени тохтатады. «Биз не айтыргъа билмей къалдыкъ», — деб эсине тюшюреди [[Гудериан]]. Джау аскер къауумну бир гитче шахарны кючлеу бла джесирге алыр орнуна немецле чурумсуз тохтайдыла. Британ линкорла портха джууукълашханларында уа немецле аланы тобларына джууабха сауут табалмагъандыла. Бу шанс бла хайырланыб, [[Уллу Британия]] [[27 май]]дан [[4 июнь|4 июннга]] дери «Динамо» операцияны джетишимли битдиреди, ол [[континент]]ден 338 минг аскерчини чыгъарады (аладан 215 минги — ингилизли, къалгъан 123 минги — [[Франция|французлу]], [[Бельгия|бельгиялы]] эмда башха бирликчи къралланы аскерчиси болгъанды). == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20121006080927/http://spitfiresite.com/2010/05/battle-of-britain-1940-dunkirk-operation-dynam.html Dunkirk, Operation Dynamo – A post-blog of the Battle of Britain 1940]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20200928163727/http://spitfiresite.com/2010/05/battle-of-britain-1940-spitfires-join-the-fighting.html Spitfires Join the Fighting – aerial battle over Dunkirk]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20101018183349/http://www.bbc.co.uk/archive/dunkirk/ BBC Archive – Dunkirk Evacuation]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121006080927/http://spitfiresite.com/2010/05/battle-of-britain-1940-dunkirk-operation-dynam.html Dunkirk, Operation Dynamo – A post-blog of the Battle of Britain 1940]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120406023606/http://ww2history.com/videos/Western/Nazis_invade_France Nazis invade France] Video analysis{{ref-en}} {{coord|51|02|N|2|22|E|source:kolossus-nowiki|display=title}} {{викигёзен|Operation Dynamo}} {{stub|тарих}} [[Категория:Алфавитге кёре сермешиуле]] [[Категория:Экинчи дуния къазауат]] [[Категория:Эвакуацияла]] d7go417zho606qxvcdp5rxpxl2g9pd5 10 19215 127187 124815 2026-09-24T17:10:03Z TauluAlan 12233 127187 wikitext text/x-wiki [[Файл:On-ming-tuzetiu.png|120px|link=Он минг этилген тюзетиу викисаугъа]]{{#if:{{NAMESPACE}}||}}<noinclude>{{doc}}[[Категория:Шаблонла:Къарачай-малкъар википедияны саугъалары]]</noinclude> pzqy4sj2odjy6weo4beu45q5raycxsx 2 19696 127198 127097 2026-09-24T20:29:23Z TauluAlan 12233 127198 wikitext text/x-wiki <blockquote>'''Салам Къарачай-Аландан (Qaraçay til) |''' Shwmae o Garachay-Alan (Cymraeg Iaith)</blockquote> == [[User:TauluAlan|TauluAlan]] == <div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилле</div> {{#babel:plain=1|krc}} {{#babel:plain=1|ru-5}} {{#babel:plain=1|eng-1}} {{#babel:plain=1|cym-2}} {{#babel:plain=1|otk-2}} {{#babel:plain=1|qwm-3}} <div style="background: #f2f2f2; text-align: center; font-weight: bold; padding: 4px; border-top: 1px solid #aaa; border-bottom: 1px solid #aaa;">Проектле</div> {{Userbox |id = 📖 |id-c = #E0FFF7 |info = Бу къошулуучу рувикиде '''история проектдеди.''' |info-c = #F0FFF0 |border-c = #8FBC8F }} {{Userbox |id = 📚 |id-c = #E0FFF7 |info = Бу къошулуучу рувикиде '''лингвистика проектдеди.''' |info-c = #F0FFF0 |border-c = #8FBC8F }} <div style="background: #f2f2f2; text-align: center; font-weight: bold; padding: 4px; border-top: 1px solid #aaa; border-bottom: 1px solid #aaa;">Къалгъаны</div> {{Userbox|#A2A2D0|#E0E8FF|[[Файл:Timurid Empire flag.svg|42px|Флаг империи Тимуридов]]|<center>Бу къошулуучу - [[Тюркология|'''Тюрколог''']]</center>}} </div> ====== Къуралгъан бетле ====== # [[Нарсана]] # [[Алтын Орда]] # [[Шимал Кипрни Тюрк Республикасы]] # [[Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ]] l4no47nvfpmmbfdanl1e0ur5f40awzc 0 19740 127184 127182 2026-09-24T13:26:24Z TauluAlan 12233 127184 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты= Алтын Орда |кеси аты= |статусу= Улус Джучи |p1= |flag_p1= |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4= |image_p4= |p5= |flag_p5= |image_p5= |p6= |flag_p6= |image_p6= |p7= |image_p7= |къуралгъанды= |къурутулуннганды= |s1= |flag_s1= |image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|s5=|flag_s5=|image_s5=|s6=|flag_s6=|image_s6=|s7=|flag_s7=|image_s7= |байракъ=Golden Horde flag 1339.svg |герб= |байракъны юсюнден= |гербни юсюнден= |девиз=|гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар= [[Болгар]]<br>[[Сарай]]<br>[[Джангы Сарай]] |шахар= |шахарла= |тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле<ref group="айырт.">миллетни башчы тили</ref>]], [[монгол тил]]<ref group="айырт.">политика тил эм къраллыкъ</ref> |дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин) тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери) |валюта=данг, пул, сум |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде |халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]<ref group="айырт.">къралны кёбюсю</ref><ref>История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг</ref>, [[монголла]] эм башха |кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]] |династия= [[Джучидле]] |башчыланы чынлары1=Ханла |башчы1=Джучи(биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227 |башчыланы чынлары2= <br>|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|290px|Улус Джучини картасы]] '''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды. Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь. 1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла<ref>Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''</ref>. 1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды<ref>Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун</ref>. == Аты == Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»<ref>''Трепавлов В. В.''&#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Квадрига, 2010.&#x20;— 72&#x20;с.&#x20;— (Музейная библиотека).&#x20;— 1000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-91791-029-1</nowiki>.</ref><ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»<ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытла чыгъанды. == Халкъ == Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле<ref>[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&#x20;/ В. В. Трепавлов&#x20;//&#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&#x20;— 2023.</ref><ref>''Усманов М.''&#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;3—15.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == 81xl9p3ke4vfpf4bvq8j2yeo5ce15bl 127185 127184 2026-09-24T13:26:59Z TauluAlan 12233 /* Аты */ 127185 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты= Алтын Орда |кеси аты= |статусу= Улус Джучи |p1= |flag_p1= |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4= |image_p4= |p5= |flag_p5= |image_p5= |p6= |flag_p6= |image_p6= |p7= |image_p7= |къуралгъанды= |къурутулуннганды= |s1= |flag_s1= |image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|s5=|flag_s5=|image_s5=|s6=|flag_s6=|image_s6=|s7=|flag_s7=|image_s7= |байракъ=Golden Horde flag 1339.svg |герб= |байракъны юсюнден= |гербни юсюнден= |девиз=|гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар= [[Болгар]]<br>[[Сарай]]<br>[[Джангы Сарай]] |шахар= |шахарла= |тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле<ref group="айырт.">миллетни башчы тили</ref>]], [[монгол тил]]<ref group="айырт.">политика тил эм къраллыкъ</ref> |дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин) тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери) |валюта=данг, пул, сум |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде |халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]<ref group="айырт.">къралны кёбюсю</ref><ref>История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг</ref>, [[монголла]] эм башха |кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]] |династия= [[Джучидле]] |башчыланы чынлары1=Ханла |башчы1=Джучи(биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227 |башчыланы чынлары2= <br>|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|290px|Улус Джучини картасы]] '''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды. Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь. 1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла<ref>Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''</ref>. 1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды<ref>Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун</ref>. == Аты == Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»<ref>''Трепавлов В. В.''&#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Квадрига, 2010.&#x20;— 72&#x20;с.&#x20;— (Музейная библиотека).&#x20;— 1000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-91791-029-1</nowiki>.</ref><ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»<ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытлада чыкъгъанды. == Халкъ == Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле<ref>[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&#x20;/ В. В. Трепавлов&#x20;//&#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&#x20;— 2023.</ref><ref>''Усманов М.''&#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;3—15.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == eit1rpxvxyqgk372pfx37s2tta9zccp 127186 127185 2026-09-24T14:06:49Z TauluAlan 12233 127186 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты= Алтын Орда |кеси аты= |статусу= Улус Джучи |p1=Монгол империя |flag_p1=3386775736 w640 h640 flag-mongolskoj-imperii.webp |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4= |image_p4= |p5= |flag_p5= |image_p5= |p6= |flag_p6= |image_p6= |p7= |image_p7= |къуралгъанды=1224 |къурутулуннганды=1459 |s1=Уллу Орда |flag_s1=Golden Horde flag 1339.svg |image_s1= |s2=Ногъай орда |flag_s2=Nogai flag.png |image_s2= |s3=Къазах ханлыкъ |flag_s3=Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s3= |s4=Астрахан ханлыкъ |flag_s4= |image_s4= |s5=Сибир ханлыкъ |flag_s5=Флаг Сибирского Ханства.png |image_s5= |s6=Къырым татар ханлыкъ |flag_s6=Flag of the Crimean Khanate (15th century).svg |image_s6= |s7=Юзбек халыкъ |flag_s7= |image_s7= |байракъ=Golden Horde flag 1339.svg |герб= |байракъны юсюнден= |гербни юсюнден= |девиз=|гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар= [[Болгар]]<br>[[Сарай]]<br>[[Джангы Сарай]] |шахар= |шахарла= |тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле<ref group="айырт.">миллетни башчы тили</ref>]], [[монгол тил]]<ref group="айырт.">политика тил эм къраллыкъ</ref> |дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин) тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери) |валюта=данг, пул, сум |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде |халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]<ref group="айырт.">къралны кёбюсю</ref><ref>История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг</ref>, [[монголла]] эм башха |кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]] |династия= [[Джучидле]] |башчыланы чынлары1=Ханла |башчы1=Джучи(биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227 |башчыланы чынлары2= <br>|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|290px|Улус Джучини картасы]] '''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды. Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь. 1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла<ref>Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''</ref>. 1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды<ref>Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун</ref>. == Аты == Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»<ref>''Трепавлов В. В.''&#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Квадрига, 2010.&#x20;— 72&#x20;с.&#x20;— (Музейная библиотека).&#x20;— 1000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-91791-029-1</nowiki>.</ref><ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»<ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытлада чыкъгъанды. == Халкъ == Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле<ref>[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&#x20;/ В. В. Трепавлов&#x20;//&#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&#x20;— 2023.</ref><ref>''Усманов М.''&#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;3—15.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == k4llc7ki5q25zgdr7sv5rk68tm7qluu 127189 127186 2026-09-24T17:32:57Z TauluAlan 12233 127189 wikitext text/x-wiki <!--Алтын орданы юсюнден--> {{Тарих кърал |аты= Алтын Орда |кеси аты= |статусу= Улус Джучи |p1=Монгол империя |flag_p1=3386775736 w640 h640 flag-mongolskoj-imperii.webp |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4= |image_p4= |p5= |flag_p5= |image_p5= |p6= |flag_p6= |image_p6= |p7= |image_p7= |къуралгъанды=1224 |къурутулуннганды=1459 |s1=Уллу Орда |flag_s1=Golden Horde flag 1339.svg |image_s1= |s2=Ногъай орда |flag_s2=Nogai flag.png |image_s2= |s3=Къазах ханлыкъ |flag_s3=Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s3= |s4=Астрахан ханлыкъ |flag_s4= |image_s4= |s5=Сибир ханлыкъ |flag_s5=Флаг Сибирского Ханства.png |image_s5= |s6=Къырым татар ханлыкъ |flag_s6=Flag of the Crimean Khanate (15th century).svg |image_s6= |s7=Юзбек халыкъ |flag_s7= |image_s7= |байракъ=Golden Horde flag 1339.svg |герб= |байракъны юсюнден= |гербни юсюнден= |девиз=|гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар= [[Болгар]]<br>[[Сарай]]<br>[[Джангы Сарай]] |шахар= |шахарла= |тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле<ref group="айырт.">миллетни башчы тили</ref>]], [[монгол тил]]<ref group="айырт.">политика тил эм къраллыкъ</ref> |дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин) тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери) |валюта=данг, пул, сум |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде |халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]<ref group="айырт.">къралны кёбюсю</ref><ref>История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг</ref>, [[монголла]] эм башха |кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]] |династия= [[Джучидле]] |башчыланы чынлары1=Ханла |башчы1=Джучи(биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227 |башчыланы чынлары2= <br>|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|290px|Улус Джучини картасы]] '''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды. Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь. 1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла<ref>Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''</ref>. 1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды<ref>Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун</ref>. == Аты == Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»<ref>''Трепавлов В. В.''&#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Квадрига, 2010.&#x20;— 72&#x20;с.&#x20;— (Музейная библиотека).&#x20;— 1000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-91791-029-1</nowiki>.</ref><ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»<ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытлада чыкъгъанды. == Халкъ == Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле<ref>[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&#x20;/ В. В. Трепавлов&#x20;//&#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&#x20;— 2023.</ref><ref>''Усманов М.''&#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;3—15.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == omuq6cytxgoj4ts05dk8qxbhteapr6e 127195 127189 2026-09-24T19:18:00Z TauluAlan 12233 127195 wikitext text/x-wiki <!--Алтын орданы юсюнден--> {{Тарих кърал |аты= Алтын Орда |кеси аты= |статусу= Улус Джучи |p1=Монгол империя |flag_p1=3386775736 w640 h640 flag-mongolskoj-imperii.webp |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4= |image_p4= |p5= |flag_p5= |image_p5= |p6= |flag_p6= |image_p6= |p7= |image_p7= |къуралгъанды=1224 |къурутулуннганды=1459 |s1=Уллу Орда |flag_s1=Golden Horde flag 1339.svg |image_s1= |s2=Ногъай орда |flag_s2=Nogai flag.png |image_s2= |s3=Къазах ханлыкъ |flag_s3=Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s3= |s4=Астрахан ханлыкъ |flag_s4= |image_s4= |s5=Сибир ханлыкъ |flag_s5=Флаг Сибирского Ханства.png |image_s5= |s6=Къырым татар ханлыкъ |flag_s6=Flag of the Crimean Khanate (15th century).svg |image_s6= |s7=Юзбек халыкъ |flag_s7= |image_s7= |байракъ=Golden Horde flag 1339.svg |герб= |байракъны юсюнден=Улус Джучини байрагъы |гербни юсюнден= |девиз=|гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар= [[Болгар]]<br>[[Сарай]]<br>[[Джангы Сарай]] |шахар= |шахарла= |тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле<ref group="айырт.">миллетни башчы тили</ref>]], [[монгол тил]]<ref group="айырт.">политика тил эм къраллыкъ</ref> |дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин) тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери) |валюта=данг, пул, сум |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде |халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]<ref group="айырт.">къралны кёбюсю</ref><ref>История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг</ref>, [[монголла]] эм башха |кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]] |династия= [[Джучидле]] |башчыланы чынлары1=Ханла |башчы1=Джучи(биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227 |башчыланы чынлары2= <br>|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|290px|Улус Джучини картасы]] '''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды. Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь. 1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла<ref>Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''</ref>. 1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды<ref>Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун</ref>. == Аты == Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»<ref>''Трепавлов В. В.''&#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Квадрига, 2010.&#x20;— 72&#x20;с.&#x20;— (Музейная библиотека).&#x20;— 1000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-91791-029-1</nowiki>.</ref><ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»<ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытлада чыкъгъанды. == Халкъ == Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле<ref>[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&#x20;/ В. В. Трепавлов&#x20;//&#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&#x20;— 2023.</ref><ref>''Усманов М.''&#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;3—15.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == 9d1uunsiik8bixsifran7c6m2wmdz2e 10 19743 127188 2026-09-24T17:31:25Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '<includeonly>{{see other values|Запрос|{{{1|}}}|перенаправляется сюда|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|{{PAGENAME}}|[[Категория:Статьи с ошибочным использованием шаблона Перенаправление]]}}</includeonly><noinclude> {{doc}}<!-- категории и интервики должны добавляться на страницу документации --> </noinclude>' 127188 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{see other values|Запрос|{{{1|}}}|перенаправляется сюда|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|{{PAGENAME}}|[[Категория:Статьи с ошибочным использованием шаблона Перенаправление]]}}</includeonly><noinclude> {{doc}}<!-- категории и интервики должны добавляться на страницу документации --> </noinclude> c5pp5p5845gfi2prw5r3m17yh133xtk 10 19744 127190 2026-09-24T17:34:17Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{магъанала|{{{1}}} «{{{2}}}»<!-- -->{{#if: {{{3|}}}|&#32;{{{3}}}}}<!-- -->; <!-- -->{{#if: {{{5|}}}|<!-- -->{{{5}}} къара [[<!-- -->{{#if: {{{4|}}}|{{{4}}}|{{#ifexist: {{{2}}} (магъанала)|{{{2}}} (магъанала)|{{{2}}}}}}}<!-- -->]]<!-- -->|<!-- -->дагъыда къара <!-- -->{{#if: {{{4|}}}|{{{4}}}|{{#ifexist: {{{2}}} (магъанала)|{{{2}}} (магъанала)|{{{2}}}}}}}<!-- -->|башха магъана...' 127190 wikitext text/x-wiki {{магъанала|{{{1}}} «{{{2}}}»<!-- -->{{#if: {{{3|}}}|&#32;{{{3}}}}}<!-- -->; <!-- -->{{#if: {{{5|}}}|<!-- -->{{{5}}} къара [[<!-- -->{{#if: {{{4|}}}|{{{4}}}|{{#ifexist: {{{2}}} (магъанала)|{{{2}}} (магъанала)|{{{2}}}}}}}<!-- -->]]<!-- -->|<!-- -->дагъыда къара [[<!-- -->{{#if: {{{4|}}}|{{{4}}}|{{#ifexist: {{{2}}} (магъанала)|{{{2}}} (магъанала)|{{{2}}}}}}}<!-- -->|башха магъанала]]<!-- -->}}<!-- -->.}}<noinclude> {{doc}}</noinclude> 259vqqpl4mmz3qfzsgffnzmxw13rzmu 0 19745 127191 2026-09-24T18:39:55Z TauluAlan 12233 Бет къуралды: '{{Тарих кърал |аты=Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ |кеси аты= |статусу=𐱅𐰇𐰼𐰚:𐰴𐰀𐰍𐰀𐰣𐰞𐰃𐰴 |p1=Тюрк къагъанлыкъ |flag_p1=Map of the First Turkic Khaganate.png |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4=|image_p4=|p5=|flag_p5=|image_p5=|p6=|flag_p6=|image_p6=|p7=|image_p7= |къуралгъанды=603 |къурутулуннганды=630 |...' 127191 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты=Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ |кеси аты= |статусу=𐱅𐰇𐰼𐰚:𐰴𐰀𐰍𐰀𐰣𐰞𐰃𐰴 |p1=Тюрк къагъанлыкъ |flag_p1=Map of the First Turkic Khaganate.png |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4=|image_p4=|p5=|flag_p5=|image_p5=|p6=|flag_p6=|image_p6=|p7=|image_p7= |къуралгъанды=603 |къурутулуннганды=630 |s1=|flag_s1=|image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|s5=|flag_s5=|image_s5=|s6=|flag_s6=|image_s6=|s7=|flag_s7=|image_s7= |байракъ=Флаг Тюркского каганата.jpg |герб= |байракъны юсюнден=Байрагъы<ref group="айырт.">керти байрагъы къалмагъанды, алай а миллетде бусагъатда бу джюрюйдю</ref> |гербни юсюнден= |девиз= |гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар=Отюкен |шахар= |шахарла= |тил=[[бурунгу тюрк тил]]<br><br>Орхон-Енисей тил |дин=тенгрианлыкъ |валюта= |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем=4 000 000 км² |халкъ=тюркютле, [[уйгъурла]], [[енисей къыргъызла]] эм башха тюрк миллетле |кърал оноу форма=теократ [[монархия]] |династия=[[Ашынла]] |башчыланы чынлары1=Къагъанла |башчы1=Джангар Кимин-къагъан (биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=603—608 |башчыланы чынлары2= |башчы2=Кат Ил-хан Багадур-шад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=620—630 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:Map of the Eastern Turkic Khaganate.png|thumb|справа|290px|Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъны джерлери]] '''Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ''' — бурунгу кёчгюнчю<ref>Под ред. Е. М. Жукова. Тюркский каганат // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982.</ref> тюрклени къралы. 603 джылда Тюрк къагъанлыкъ [[Кюнбатыш Тюрк къагъанлыкъ|Кюнбатыш]] бла Кюнчыгъышха оюлгъанды. Къагъанлыкъда [[Къытай]] бла узун чеклери бар эди. Кесини эркинлигин джакълаб аны юсю бла Къытай бла кёб урушла эте эдиле. VII—VIII ёмюрледе талай уллу урушда хорлагъан эдиле. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == dq61n9yg5q8nmyqpohb0yn90482k81r 127192 127191 2026-09-24T18:46:12Z TauluAlan 12233 127192 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты=Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ |кеси аты= |статусу=𐱅𐰇𐰼𐰚:𐰴𐰀𐰍𐰀𐰣𐰞𐰃𐰴 |p1=Тюрк къагъанлыкъ |flag_p1=Map of the First Turkic Khaganate.png |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4=|image_p4=|p5=|flag_p5=|image_p5=|p6=|flag_p6=|image_p6=|p7=|image_p7= |къуралгъанды=603 |къурутулуннганды=630 |s1=|flag_s1=|image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|s5=|flag_s5=|image_s5=|s6=|flag_s6=|image_s6=|s7=|flag_s7=|image_s7= |байракъ=Флаг Тюркского каганата.jpg |герб= |байракъны юсюнден=Байрагъы<ref group="айырт.">керти байрагъы къалмагъанды, алай а миллетде бусагъатда бу джюрюйдю</ref> |гербни юсюнден= |девиз= |гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар=Отюкен |шахар= |шахарла= |тил=[[бурунгу тюрк тил]]<br><br>Орхон-Енисей тил |дин=тенгрианлыкъ |валюта= |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем=4 000 000 км² |халкъ=тюркютле, [[уйгъурла]], [[енисей къыргъызла]] эм башха тюрк миллетле |кърал оноу форма=теократ [[монархия]] |династия=[[Ашынла]] |башчыланы чынлары1=Къагъанла |башчы1=Джангар Кимин-къагъан (биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=603—608 |башчыланы чынлары2= |башчы2=Кат Ил-хан Багадур-шад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=620—630 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:Map of the Eastern Turkic Khaganate.png|thumb|справа|290px|Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъны джерлери]] '''Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ''' — бурунгу кёчгюнчю<ref>Под ред. Е. М. Жукова. Тюркский каганат // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982.</ref> тюрклени къралы. 603 джылда Тюрк къагъанлыкъ [[Кюнбатыш Тюрк къагъанлыкъ|Кюнбатыш]] бла Кюнчыгъышха оюлгъанды. Къагъанлыкъда [[Къытай]] бла узун чеклери бар эди. Кесини эркинлигин джакълаб аны юсю бла Къытай бла кёб урушла эте эдиле. VII—VIII ёмюрледе талай уллу урушда хорлагъан эди къагъанлыкъ. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == b094kxmttxsrfugjlkajua7qpqslkeg 127193 127192 2026-09-24T18:51:34Z TauluAlan 12233 127193 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты=Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ |кеси аты= |статусу=𐱅𐰇𐰼𐰚:𐰴𐰀𐰍𐰀𐰣𐰞𐰃𐰴 |p1=Тюрк къагъанлыкъ |flag_p1=Map of the First Turkic Khaganate.png |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4=|image_p4=|p5=|flag_p5=|image_p5=|p6=|flag_p6=|image_p6=|p7=|image_p7= |къуралгъанды=603 |къурутулуннганды=630 |s1=|flag_s1=|image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|s5=|flag_s5=|image_s5=|s6=|flag_s6=|image_s6=|s7=|flag_s7=|image_s7= |байракъ=Флаг Тюркского каганата.jpg |герб= |байракъны юсюнден=Байрагъы<ref group="айырт.">керти байрагъы къалмагъанды, алай а миллетде бусагъатда бу джюрюйдю</ref> |гербни юсюнден= |девиз= |гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар=Отюкен |шахар= |шахарла= |тил=[[бурунгу тюрк тил]]<br><br>Орхон-Енисей тил |дин=тенгрианлыкъ |валюта= |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем=4 000 000 км² |халкъ=тюркютле, [[уйгъурла]], [[енисей къыргъызла]] эм башха тюрк миллетле |кърал оноу форма=теократ [[монархия]] |династия=[[Ашынла]] |башчыланы чынлары1=Къагъанла |башчы1=Джангар Кимин-къагъан (биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=603—608 |башчыланы чынлары2= |башчы2=Кат Ил-хан Багадур-шад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=620—630 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:Map of the Eastern Turkic Khaganate.png|thumb|справа|290px|Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъны джерлери]] '''Кюнчыгъыш тюрк къагъанлыкъ''' — бурунгу кёчгюнчю<ref>Под ред. Е. М. Жукова. Тюркский каганат // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982.</ref> тюрклени къралы. 603 джылда Тюрк къагъанлыкъ [[Кюнбатыш Тюрк къагъанлыкъ|Кюнбатыш]] бла Кюнчыгъышха оюлгъанды. Къагъанлыкъда [[Къытай]] бла узун чеклери бар эди. Кесини эркинлигин джакълаб аны юсю бла Къытай бла кёб урушла эте эдиле. VII—VIII ёмюрледе талай уллу урушда хорлагъан эди къагъанлыкъ. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == jm9v5tub964x5wzxkn1wfzxd37stmmh 127194 127193 2026-09-24T18:54:53Z TauluAlan 12233 127194 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал |аты=Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ |кеси аты= |статусу=𐱅𐰇𐰼𐰚:𐰴𐰀𐰍𐰀𐰣𐰞𐰃𐰴 |p1=Тюрк къагъанлыкъ |flag_p1=Map of the First Turkic Khaganate.png |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4=|image_p4=|p5=|flag_p5=|image_p5=|p6=|flag_p6=|image_p6=|p7=|image_p7= |къуралгъанды=603 |къурутулуннганды=630 |s1=|flag_s1=|image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|s5=|flag_s5=|image_s5=|s6=|flag_s6=|image_s6=|s7=|flag_s7=|image_s7= |байракъ=Флаг Тюркского каганата.jpg |герб= |байракъны юсюнден=Байрагъы<ref group="айырт.">керти байрагъы къалмагъанды, алай а миллетде бусагъатда бу джюрюйдю</ref> |гербни юсюнден= |девиз= |гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар=Отюкен |шахар= |шахарла= |тил=[[бурунгу тюрк тил]]<br><br>Орхон-Енисей тил |дин=тенгрианлыкъ |валюта= |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем=4 000 000 км² |халкъ=тюркютле, [[уйгъурла]], [[енисей къыргъызла]] эм башха тюрк миллетле |кърал оноу форма=теократ [[монархия]] |династия=[[Ашынла]] |башчыланы чынлары1=Къагъанла |башчы1=Джангар Кимин-къагъан (биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=603—608 |башчыланы чынлары2= |башчы2=Кат Ил-хан Багадур-шад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=620—630 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:Map of the Eastern Turkic Khaganate.png|thumb|справа|290px|Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъны джерлери]] '''Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ''' — бурунгу кёчгюнчю<ref>Под ред. Е. М. Жукова. Тюркский каганат // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982.</ref> тюрклени къралы. 603 джылда Тюрк къагъанлыкъ [[Кюнбатыш Тюрк къагъанлыкъ|Кюнбатыш]] бла Кюнчыгъышха оюлгъанды. Къагъанлыкъда [[Къытай]] бла узун чеклери бар эди. Кесини эркинлигин джакълаб аны юсю бла Къытай бла кёб урушла эте эдиле. VII—VIII ёмюрледе талай уллу урушда хорлагъан эди къагъанлыкъ. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == b094kxmttxsrfugjlkajua7qpqslkeg 4 19746 127196 2026-09-24T20:12:52Z TauluAlan 12233 Бет къуралды: ''''Автоподтвержденный''' — Википедияда учётный записни статусу, 4 кюнден артыкъ къуллукъ этген эм 15 ден кёб тюрлендириулери болгъан къошулуучулагъа бериледи. Бу статус береди: *джарым джакъланган бетлени тюрлендирирге, *бетлени атларын тюрлендирирге, *кап...' 127196 wikitext text/x-wiki '''Автоподтвержденный''' — Википедияда учётный записни статусу, 4 кюнден артыкъ къуллукъ этген эм 15 ден кёб тюрлендириулери болгъан къошулуучулагъа бериледи. Бу статус береди: *джарым джакъланган бетлени тюрлендирирге, *бетлени атларын тюрлендирирге, *капчасыз тыш ссылкала салыргъа. Келишген къошулуучула '''autoconfirmed''' деген группагъа киредиле. Алай а '''автоподтвержденный''' статус берилир байракъ тюлдю эм джазылыб кёрюнмезге боллукъду. 652ovq0kfawa1r78yewwpar5wsd2h44 127197 127196 2026-09-24T20:15:13Z TauluAlan 12233 127197 wikitext text/x-wiki '''Автоподтвержденный''' — Википедияда учётный записни статусу, 4 кюнден артыкъ къуллукъ этген эм 15 ден кёб тюрлендириулери болгъан къошулуучулагъа бериледи. Бу статус береди: [[Файл:Wikipedia Autoconfirmed.svg|thumb|справа|180px]] *джарым джакъланган бетлени тюрлендирирге, *бетлени атларын тюрлендирирге, *капчасыз тыш ссылкала салыргъа. Келишген къошулуучула '''autoconfirmed''' деген группагъа киредиле. Алай а '''автоподтвержденный''' статус берилир байракъ тюлдю эм джазылыб кёрюнмезге боллукъду. 4a75wlwnqwjgxk8xgk8z8kpi4ktibi2