Википедия
krcwiki
https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Медиа
Къуллукъ
Сюзюу
Къошулуучу
Къошулуучуну сюзюу
Википедия
Википедия сюзюу
Файл
Файлны сюзюу
MediaWiki
MediaWiki-ни сюзюу
Шаблон
Шаблонну сюзюу
Болушлукъ
Болушлукъну сюзюу
Категория
Категорияны сюзюу
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Демократия
0
2019
127345
107014
2026-09-28T00:24:38Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
127345
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал оноуну формалары}}
[[Файл:2019 Democracy index.svg|мини|400px|]]
'''Демократия''' ({{lang-el|δημοκρατία}} — «халкъны оноуу», {{lang-el|δῆμος}} — «халкъ» эмда {{lang-el|κράτος}} — «оноу», «власть») — къралда властны къайнагъы джангыз халкъ танылгъан [[кърал]] оноуну неда [[политика система]]ны тюрлюсюдю. Демократияда къралны оноуун халкъ ачыкъдан ([[тюз демократия]]), неда келечилени юсю эмда сюд оноула бла этеди<ref>https://web.archive.org/web/20090210210924/http://pvlast.ru/archive/index.410.php</ref> ([[келечилик демократия]]). Бусагъатдагъы политика илмуда «демократия» термин бла теорияда идеал моделни да эмда бу моделге эм бек келишген керти болгъан кърал системаланы да белгиленеди.<ref>[http://books.google.com/books?id=jCJ_kUOcCpIC&dq=democracy&source=gbs_navlinks_s Robert Alan Dahl (2000). On democracy]</ref>
Демократияны баш ышаны - гражданланы, закон бла баджарылгъан, властда келечиликни сайлар хакъларыды эмда оюм азчылыкъланы кёбчюлюк бла тенг хакълагъа ие болуууду.
== Тарих ==
[[Файл:UncleSamshakinghandswithrussian.jpg|thumb|left]]
Демократияны ал формасы [[тюз демократия]] болгъанды, ол форма буруннгу Грецияны гитче кърал-шахарларында джайылгъанды ([[Афин демократия]]). Демократияны хыртха уруу, аллынданда башлагъанды, [[Платон]]ну къралны теориясында огъунакъда барды, ол демократияны эм джетмеген заты, кесини къоруулаялмагъаныды, андан авторитар, кючге таяннган къралланы аллында аскер джаны бла кърыусуз болгъаны. Платонну оюму бусагъатдагъы демократиялагъада келишеди, алай а техника прогресс бла бирге демократияныда джашау кючю кючленнгенди.
Алай а кърал системаны ёсюую бла, аллында сорууланы къыйынлашыуу бла тюз демократия болгъан джердеда кърал оноуну [[монархия]]лыкъ формаларына ауушдурулгъанды.
Бусагъатда демократ кърал оноу кюнбатыш европалы келечилик демократияны формасын джюрютеди, аны башха аты «[[либерал демократия]]ды». Аны теориясыны тамалын салгъанланы ичинде [[Жан Жак Руссо]] ([[1712]]—[[1778]]), [[Джон Локк]] ([[1632]]—[[1704]]) эмда [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескьёню]] ([[1689]]—[[1755]]) чертирге боллукъду. Кёбчюлюк информацияны амалларыны айныуу, информацияны автомат халда джаращдырылыуу, технологияланы ёсюую эмда келечилик демократияны тындырыуда табсызлыкъла себебли, арт джыллада демократияны ачыкъ, тюз формаларына адамланы интереслери ёсгенди.
== Демократияны бусагъатдагъы теорилары ==
* [[Партисипациялыкъ]]
* [[Плебисцит демократия]]
* [[Плюралист]]
* [[Сауда]]
* [[Социалист]]
* [[Полиархия]]
* [[Демократияны информацион теориясы|Информацион]]
* [[Электрон демократия]]
* [[Делиберат демократия]]
== Дагъыда къарагъыз ==
* [[Буржуа демократия]]
* [[Либерал демократия]]
* [[Социал-демократия]]
* [[Демократизация]]
==Караңыз==
* [[Кърал оноуну формасы]]
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20100311131249/http://www.dmoz.org/World/Russian/%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F/ Демократия]
* [https://web.archive.org/web/20080109175054/http://www.infousa.ru/government/principles_files/principles.htm Принципы демократии]
* [http://www.democracy.ru/quotes.php Цитаты о демократии на www.democracy.ru]
{{викигёзен|Democracy}}
[[Категория:Демократия]]
[[Категория:Къралны формалары]]
[[Категория:Политология]]
5gkt8bd7i97iyarnbm14s6gd0qnev4l
Биринчи Торунь мамырлыкъ
0
10409
127344
106760
2026-09-28T00:16:37Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
127344
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Teutonic Order 1410.png|300px|thumb|Тевтон орден 1410 джылда]]
'''Биринчи Торунь мамырлыкъ''' — [[Тевтон орден]] бир джанындан, [[Польша Королевство (1385—1569)|Польша Королевство]] бла [[Литва Уллу Бийлик]] да башха джанындан къабыл этилген мамырлыкъ кесаматды. Бу кесамат бла [[1409]]—[[1411 джыл]]ланы [[Уллу къазауат 1409—1411|Уллу къазауаты]] бошалгъанды. Анда Тевтон орденни аскерлерин джандаш аскерле 1410 джыл [[Грюнвальд сермешиу]]де дженнгендиле.
== Суратлауу ==
Документ [[латин тил]]деди, 570x496+45 [[милиметр|мм]] уллулугъу болгъан [[пергамент]] чапыракъда болгъанды. Уллу литвачы бий [[Витовт]]ны [[мухур]]у — къызыл балауузда [[диаметр]]и 50 мм болгъан басылгъан ызы<ref name="Суратлау">''Janusz Grabowski''. [https://web.archive.org/web/20080316222908/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Pierwszy_Pokoj_Torunski_zawarty_dnia_1_II_1411_roku,gid,110025,cid,2339.htm?body=desc Кесаматны суратлауу] // Polska.pl {{ref-pl}}</ref>.
== Кесаматны шартлары ==
* [[Польша Королевство (1385—1569)|Польша Королевство]] магистр бла Орденнге [[Пруссия]]ны джерлеринде бютеу кючленнген къалаланы эмда джерлешимлени къайтаргъады, андан аскерлерин чыгъаргъанды.
* Поляк король сермешиуледе джесирлегннген макистрни эмда Орденни бютеу адамларын башларына бош этгенди.
* Магистр бла Орден поляк король бла аны королевствосуна юч болджалгъа 100 минг коп уллу прага грошланы тазир тёлерге керек болгъанды.
* [[Уллу Бийлик Литва]]да [[Жемайтия]] къалгъанды, алай а поляк король [[II Владислав Ягелло|Владислав]] бла уллу литвачы бий Александр ауушханларындан сора бу джерле прусс магистр бла къашчыланы Орденине къайтарылыргъа керек болгъанды
== Магъанасы ==
Мамырлыкъны шартлары Орден ючюн бек джумушакъ болгъанды. Алай болса да Уллу къазауатны эсебинде [[Тевтон орден]] экспансиясы тохтатылгъанды.
== Белгиле ==
{{белгиле}}
== Чыгъармала ==
* Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 2, wyd. A. Lewicki, Kraków 1891, nr 35;
* Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum, ed. altera, t. 2, Posnaniae 1892, nr 65, s. 457—461;
* ''Weise E.'', Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert, t. 1 (1398—1437), Königsberg 1939, nr 83, s. 85.
== Литература ==
* ''Biskup M.'', Labuda G., Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986;
* ''Biskup M.'', Wojny Polski z zakonem krzyżackim (1308—1521), Gdańsk 1993;
* ''Gąsiorowski A.'', Formularz dokumentów traktatowych polsko-krzyżackich z XIV—XV w wieku, «Archeion», t. 46, 1978, s. 171—184;
* ''Krzyżaniakowa J.'', Kancelaria królewska Władysława Jagiełły, Poznań 1972;
* ''Kuczyński S. M.'', Pierwszy pokój toruński (1 lutego 1411), «Zapiski Historyczne», t. 20, 1955, nr 1-4, s. 139—165;
* ''Kuczyński S. M.'', Wielka Wojna z zakonem krzyżackim 1409—1411, Warszawa 1980 (wyd. IV);
* ''Sułkowska-Kurasiowa I.'', Dokumenty królewskie i ich funkcja w państwie polskim za Andegawenów i pierwszych Jagiellonów 1370—1444, Warszawa 1977.
* ''[[Барбашев, Александр Ипполитович|Барбашев А. И.]]'' Торнский мир (1411 г.) // Журнал Министерства Народнаго Просвещения. — Шестое десятилетие. — CCLXXII. — С-Пб. 1890. С. 80—105.
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20080316222908/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Pierwszy_Pokoj_Torunski_zawarty_dnia_1_II_1411_roku,gid,110025,cid,2339.htm?body=desc Кесаматны сураты] // Polska.pl
* ''Janusz Grabowski''. [https://web.archive.org/web/20080316222908/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Pierwszy_Pokoj_Torunski_zawarty_dnia_1_II_1411_roku,gid,110025,cid,2339.htm?body=desc Описание договора] // Polska.pl {{ref-pl}}
* [http://www.turystyka.torun.pl/index.php?strona=231&jezyk=1&back=1#pierwszy Биринчи Торунь мамырлыкъ] // Torunski Serwis Turidtyczny {{ref-pl}}
[[Категория:Халкъла арасы кесаматла]]
[[Категория:Польшаны тарихи]]
[[Категория:Литваны тарихи]]
[[Категория:Тевтон орден]]
5vhqkotet81b67rbyysnh3rm9smk4kd
Юзбекистан
0
12712
127348
123845
2026-09-28T01:17:44Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
127348
wikitext
text/x-wiki
{{Кърал
|Аты =Юзбекистан Республика
|Оригинал аты ={{lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси}}
|Байракъ =Flag of Uzbekistan.svg
|Герб =Emblem of Uzbekistan.svg
|Герб орнуна =
|Гимн =Serquyosh hur oʻlkam
|Гимнни кёчюрмеси = Джарыкъ, азатлы къралым
|Аудио =Uzbekistan_anthem.ogg
|Кърал оноуну формасы =[[Президент республика]]
|Кърал дини =Халкъ кърал
|Карта =Uzbekistan (orthographic projection).svg
|Девиз =
|Девизни кёчюрмеси =
|Тил =[[Юзбек тил]],
|Эркинлик = 1 сентябрь 1991
|Къуралгъанды =1428 джыл
|Кимден эркинлик = [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]]
|Ара шахар =[[Ташкент]]
|Эм уллу шахарла =Ташкент, [[Самарканд]], [[Бухара]], [[Наманган]], [[Андижан]], [[Фергана]], [[Нукус]]
|Башчыны постуну аты =[[Президент]]
|Башчы =[[Шавкат Мирзиеев]]
|Башчыны постуну аты2 =[[Биринчи-министр]]
|Башчы2 =[[Абдулла Арипов]]
|Территориясыны орну =56-чу
|Территория =448 978<ref>{{cite web|url=https://ygk.uz/sites/main/files/veb_saytga_0.docx|title=Ўзбекистон Республикаси Ер фондининг тоифалари бўйича тақсимланиши 2020 йил 1-январь холатига (минг га. ҳисобида)|subtitle=ru:Распределение Земельного фонда Республики Узбекистан по категориям на 1 января 2020 года (в тысячах гектаров)|lang=uz|website=Кадастр Агентлиги|format=docx|access-date=2021-04-27|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205100019/https://ygk.uz/sites/main/files/veb_saytga_0.docx|url-status=live}}</ref>
|Суу =4,9
|Халкъыны орну =38-чу
|Халкъ ={{ёсюу}}37 543 167<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi
statistika agentligi}}</ref>
|Джыл =2024
|Басыннганы = 83
|БИП =132,480 млрд.
|БИП джылы = 2025
|БИП орну = 64-чю
|Адам башына БИП =3 510
|Валютасы =[[сум]] (UZS)
|Домен =[[.uz|.uz]]
|Телефон коду =998
|Заман бёлюмю =[[UTC+5]],[[UTC+6]]
|Белги =<small><references/></small>
|Байракъгъа_джибериу=Юзбекистанны байрагъы|Гербге_джибериу=Юзбекистанны герби|Адам башына БИП джылы=2025|Адам башына БИП орну=138|ААИ джылы=2023|IDH={{ёсюу}}0.740|ААИ орну=107|ААИ={{ёсюу}}0.740|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''мийик'''</span>|iso3166-1=[[UZ]]|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}}}}
'''Юзбекистан''' ({{lang-uz|O’zbekiston}}, [ozbekiˈstɒn]), официал аты — '''Юзбекистан Республика''' ({{lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi}})'' — ''[[Азия]] континентни ортасында орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал. Халкъы 37 543 167 (2024) адам чакълы бирди.
[[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Ташкент]].
== Географиясы ==
Юзбекистан бла шималда эмда шимал-кюнчыгышда [[Къазакъстан]], кюнчыгъышда [[Къыргъызстан]], кюнчыгъышда эмда къыбыла-кюнчыгъышда [[Таджикистан|Таждикистан]], къыбылада [[Афганистан]], къыбылада эмда кюнбатышда [[Тюркменистан]] чеклешедиле.
Юзбекистан Ара Азияда орналыб къуру [[Лихтенштейн]] бла бирге Дунья океангъа чыкъмагъан къралла бла чеклешген къралды.
Юзбекистанны майданы - 448 978 км² аладан 425 400 км² (95%) джерди. Майданы бла дуньяда 56-чи кърал, [[Бойсунмагъан Къралланы Бирлиги|БКъБ]]-де тёртюнчю. Ара Азияда къуру Юзбекистан башха тёрт къралла бла чеклешеди.
Юзбекистанда алты экорегион орналады: Алай-Кюнбатыш-Тянь-Шань къыр, Гиссар-Алай джукъа чегетле, Бадгыз эм Карабиль джарым къум джерле, Ара Азияны шимал къум джер, Ара Азияны джагъа джукъа чегетле эмда Ара Азияны къыбыла къум джер.
Къралны территориясыны ючден экисиде къум джерле ([[Къызылкъум]]), къырла ([[Ашлыкъ къыр]]) эмда таула ([[Тянь-Шань]], [[Гиссар сырт]]) орналадыла.
Юзбекистанны эм мийик джери — Гиссар сыртда орналгъан [[Хазрет-Султан (тау)|Хазрет-Султан]] тау (4643 м).
=== Суулары ===
Юзбекистанны эм уллу суулары: [[Амударья]], [[Сырдарья]], [[Зарафшан]], [[Чирчик]], [[Кашкадарья]] эмда [[Сурхандарья]].
Кёб юсю Юзбекистанны шахарлары Амударья эм Сырдарья сууланы ёзенледе орналадыла.
Къралны кюнчыгъыш кесегини шималында тузсуз [[Айдаркуль]] кёл (3000 км²) орналады. Тюркменистан бла чеки ачы тузлу [[Сарыкамыш кёл|Сарыкамыш]] кёл бла барады, аны тёртден бири майданы Юзбекистанда орналады.
=== Климаты ===
Юзбекистанны континент къургъакъ климаты барды. [[Кёппенни климат классификациясы]] бла кёб юсю территориясында - къургъакъ къууджерли сууукъ климаты (BWk) (кюнбатыш кесегинде), къургъакъ тюзлю сууукъ климаты (BSk) (кюнчыгъыш кесегинде) эмда орта къургъакъ исси джай климаты (Csa) (кюнчыгъыш кесегинде) барды.
Январны орта температурасы — +9 °C-дан −8 °C-гъа дери, июльню — +26 °C-дан +35 °C-гъа дери. Джылгъа джауум тюз джерледе — 90—580 мм, таулу районлада — 460—910 мм.
== Тарихи ==
== Халкъы ==
== Политикасы ==
Конституциягъа кёре Юзбекистан — президент республика болгъан демократ кърал. Къралны башчысы — президент. Къралны баш представителле сайланнган джыйылыу - Юзбекистан республиканы Олий Маджлисы.
Олий Маджлис эки палаталадан къуралгъан закончыгъарыучу джыйылыууду. Огъары палатасы - 65 членден къуралгъан Сенатды, тёбен палатасы - 150 членден къуралгъан Закончыгъарыучу палатасыды.
Биринчи-министрден, аны заместителледен, министрледен, кърал комитетлени башчиладан эмда Къаракъалпакъстан республиканы правительствосуну башчидан къуралгъан Юзбекистан республиканы министрлени кабинети къралда толтуруучу властны этеди.
Юзбекистанны сюдлюк системасыны Юзбекистан республиканы Конституциялы сюдю, Юзбекистанны Баш сюдю эмда Къаракъалпакъстанны Баш сюдю, вилаят сюдле, Ташкентни шахар сюдле, район арасы сюдле, район сюдле эмда шахар сюдле, Юзбекистанны Баш Мюлк сюдю эмда Къаракъалпакъстанны Мюлк сюдю, вилаят эмда Ташкентни шахар мюлк сюдле къураладыла.
== Административ бёлюннгени ==
Юзбекистан Къаракъалпакъстан Республикадан (къралны 40% территориясында орналгъан), вилаятладан, эл эмда шахар районладан, вилаятлагъа эмда районлагъа бойсундургъан шахарладан эмда элледен къуралады.
Юзбекистанны ара шахары Ташкент ара бойсундурулгъан шахарны статусу барды. Юзбекистанны регионлары:
[[Файл:Uzbekistan provinces numbered.svg|мини|323x323пкс|Юзбекистанны административ бёлюннгени картасы.]]
{| class="wikitable"
|-
! width="10px"|Номер<br>картада
! width="170px"|Аты
! Адам саны<br><small>(1-07-2022)</small><br> минг адам<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/images/uploads/reliz2021/demografiya_iyun_ru_25_04_22_22.pdf|title=ГОСУДАРСТВЕННЫЙ КОМИТЕТ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН ПО СТАТИСТИКЕ. ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН: январь-июнь 2022 года |publisher=stat.uz|access-date=2022-09-19|archive-date=|archive-url=|url-status= }}</ref>
! Майдан,<br><small>(2021)</small><br> км2<ref>{{cite web|url = https://data.egov.uz/rus/data/6116649f114fbfdc20c36827|title = Отчёт Земельного фонда Республики Узбекистан|lang = ru|access-date = 2022-09-19|archive-url = |archive-date = |url-status = }}</ref>
! Арасы
|-
| 1
| [[Ташкент]]<br> (''Toshkent'')
| align=right| 2909,5
| align=right| 435
|
|-
| 2
| [[Андижан вилаят]]<br> (''Andijon viloyati'')
| align="right" | 3283,8
| align="right" | 4303
| [[Андижан]]
|-
| 3
| [[Бухара вилаят]]<br> (''Buxoro viloyati'')
| align="right" | 1990,4
| align="right" | 41 831
| [[Бухара]]
|-
| 4
| [[Фергана вилаят]]<br> (''Farg’ona viloyati'')
| align="right" | 3931,1
| align="right" | 6753
| [[Фергана]]
|-
| 5
| [[Джизак вилаят]]<br> (''Jizzax viloyati)''
| align="right" | 1457,7
| align="right" | 21 179
| [[Джизак]]
|-
| 6
| [[Наманган вилаят]]<br> (''Namangan viloyati'')
| align="right" | 2959,3
| align="right" | 7433
| [[Наманган]]
|-
| 7
| [[Навои вилаят]]<br> (''Navoiy viloyati'')
| align="right" | 1044,0
| align="right" | 109 481
| [[Навои (шахар)|Навои]]
|-
| 8
| [[Кашкадарья вилаят]]<br> (''Qashqadaryo viloyati'')
| align="right" | 3438,6
| align="right" | 28 568
| [[Карши]]
|-
| 9
| [[Самарканд вилаят]]<br> (''Samarqand viloyati'')
| align="right" | 4069,3
| align="right" | 16 773
| [[Самарканд]]
|-
| 10
| [[Сырдарья вилаят]]<br> (''Sirdaryo viloyati'')
| align="right" | 887,1
| align="right" | 4276
| [[Гулистан]]
|-
| 11
| [[Сурхандарья вилаят]]<br> (''Surxondaryo viloyati'')
| align="right" | 2771,1
| align="right" | 20 099
| [[Термез]]
|-
| 12
| [[Ташкент вилаят]]<br> (''Toshkent viloyati'')
| align="right" | 2962,5
| align="right" | 15 150
| [[Нурафшон (шахар)|Нурафшон]]
|-
| 13
| [[Хорезм вилаят]]<br> (''Xorazm viloyati'')
| align="right" | 1936,6
| align="right" | 6082
| [[Ургенч]]
|-
| 14
| [[Къаракъалпакъстан|Къаракъалпакъстан Республика]]<br> (''Qoraqalpog’iston Respublikasi'')
| align=right| 1962,4
| align=right| 166 561
| [[Нукус]]
|}
== Экономикасы ==
2025 джылда Юзбекистанны номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]]-и 140,480 млрд долларгъа джетгенди. Адам башына уа БИП - 3 945 доллар болгъанды, олда дунья къралланы ичинде 134-чю орундады. Юзбекистанны экономикасыны эм баш санагъатлары: [[эл мюлкю]], [[Алтын|алтынны]], [[Уран (элемент)|уранны]], [[Багъыр|багъырны]] эмда башха джерден чыкъгъан магъаданланы къазыу, къара эмда джылтырауукъ металлургия, химия промышленность, къумач сокъгъан эм дженгил промышленность, автомобиль ишлеу.
Юзбекистанны 40% ишлеген халкъны саны эл мюлкдеги ишчиледиле. Къралын эл мюлкюню чыгъаргъан баш продукциясы: [[мамукъ]], [[будай]], [[арпа]], [[нартюх]], [[принч]], [[гардош]], кёгетле ([[шаптал]], [[гранат]], [[хурма]], [[алма]]), [[харбуз]] эм [[хауун]], [[джюзюм]], [[туттерек]], къой эм тууар эт, [[сют]], [[гаккыла]], чабакъла, [[бухар тери]].
Юзбекистанны эт малчылыкъны кёбюсю Кашкадарья эмда Самарканд вилаятла баш арасыды. Этни производствосуну къурамыны кёблюгюню эм уллу бёлюмю тууар эт болады. 2022 джылда Юзбекистан 1 194,1 минг тонн тууар эт чыгъаргъанды<ref>[https://web.archive.org/web/20230516064443/https://agrovesti.net/lib/advices/selskoe-khozyajstvo-uzbekistana-i-vozmozhnost-eksporta-rossijskoj-produktsii.html#:~:text=%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B8%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BC%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2,%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%2C%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8. Сельское хозяйство Узбекистана и возможность экспорта российской продукции]</ref>.
2025 джылда Юзбекистанда бютеулей 206 211 тонн чабакъны тутгъандыла. Аладан эм кёб Хорезм вилаятда тутгъандыла (35 913,9 т.)<ref>[https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/66945-2025-jilda-zbekistonda-206-2-ming-tonna-bali-ovlangan-3 В 2025 году в Узбекистане было выловлено 206,2 тыс. тонн рыбы]</ref>.
2025 джылда къралда 3,3 млн тонн бачхада ёсген культураланы ёсдюргенле, эм кёб Джизак вилаятда (430 634 т.)<ref>[https://one.uz/ru/novosti/ekonomika/33115-v-uzbekistane-uvelichilsja-obem-proizvodstva-bahchevyh-kultur.html В Узбекистане увеличился объем производства бахчевых культур]</ref>.
2026 джылны 1 январгъа кёре республикада 59,8 минг промышленностну предприятияла ишлегендиле<ref>[https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/66388-zbekiston-sanoati-azhmi-2025-jilda-1-1-kvadrillion-s-mga-etdi-3#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0,%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%2029%2C1%20%D0%BC%D0%BB%D0%BD%20%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2. Объем промышленности Узбекистана в 2025 году достигнет 1,1 квадриллиона сумов]</ref>. 2025 джылда бютеулей промышленностну чыгъаргъан кёблюгю - 86% ишлеб чыгъарыучу промышленностан, 7% джерден чыкъгъан магъаданланы къазыудан, 6,4% электро эмда газ баджарыудан, 0,6% суу баджарыудан эмда канализациядан къуралгъанды<ref>[https://uz.sputniknews.ru/20260123/struktura-promproizvodstva-uzbekistan-2025-god-infografika-55179264.html Структура промпроизводства в Узбекистане в 2025 году — инфографика]</ref>.
2024 джылда Юзбекистан 129,1 тонна алтынны къазыб дунья рейтингда аны бла 10-чу дараджадагъа джетди<ref>[https://www.gold.org/goldhub/data/gold-production-by-country?utm_source=in_materials Global mine production]</ref>.
Юзбекистанны кърал предприятиясы «Навоийуран» Навои, Самарканд эмда Бухара вилаятлада 18 уран чыкъгъан джерлени къазгъан этеди<ref>[https://navoiyuran.uz/ru/%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0/ Узбекистан вошел в топ-5 лидеров по добыче урана]</ref>. 2025 джылда Юзбекистанда 7 минг тонна уранны къазгъандыла<ref>[https://www.atomic-energy.ru/news/2026/02/04/163176 В Узбекистане в 2025 году добыли 7 тысяч тонн урана]</ref>.
== Сурат галерея ==
<gallery widths="200" heights="160">
File:Tashkent City at Night.jpg|[[Ташкент]] шахарны арасы кечеде.
File:Chimgan 10.jpg|Чимгъан.
File:Amudarya by Nukus, Uzbekistan (Амударья рядом города Нукус).jpg|[[Амударья]] Нукус шахарны къатында.
File:Пески Кызылкума.jpg|Къызылкъум кърал заповедникде.
File:Berdaq National Museum.jpg|Бердакъ Миллет музей. Нукус шахар. Къаракъалпакъстан.
File:Bukhara, Mir-i-Arab Medressa (6234380319).jpg|Мири Араб медресе. Бухара.
File:Chor-Bakr Mosque 04.jpg|Чор-Бакр межгит бла зияратла.
File:Главный фасад медресе Улугбека в Гиждуване 2.jpg|Улугбекни медресеси Гиждуванда.
File:Бухара, Арк, стена в золотой час.jpg|Арк къала Бухарада.
File:Hazrati Imam Mosque 01.jpg|Хазрати Имам межгитни къабакъ эшики.
File:RegistanSquare Samarkand.jpg|Регистан майдан. Самарканд.
File:Chorsu bozorining timi.jpg|Чорсу базарны ичинде. Ташкент.
</gallery>
== Джибериуле ==
* https://gov.uz/ru<nowiki/> - Юзбекистанны официал сайты.
== Белгиле ==
[[Категория:Юзбекистан]]
<references />{{Тюрк къралла}}
{{Тюрк кенгеш}}
{{Азияны къраллары}}
cc5pe1ucjv2vdpq14h4ud2ufmmvsydl
Чехословакия
0
15895
127347
122761
2026-09-28T01:10:30Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
127347
wikitext
text/x-wiki
{{Тарих кърал|аты=Чехословакия|кеси аты={{lang-cs|Československo}},<br>{{lang-sk|Česko-Slovensko}}|статусу=[[Унитар кърал|Унитар]] [[республика]] (1918—1938, 1945—1968)<br>[[Федерация|Федератив]] [[республика]] (1938—1939, 1969—1992)|p1=[[Австрия-Маджар]]|flag_p1=Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|къуралгъанды=[[28-чи октябрь]] [[1918 джыл]]|къурутулуннганды=[[1-чи январь]] [[1993 джыл]]|s1=[[Чех Республика|Чехия]]|flag_s1=Flag of the Czech Republic.svg|s2=[[Словакия]]|flag_s2=Flag of Slovakia.svg|байракъ=Flag of Czechoslovakia.svg|герб=Lesser coat of arms of Czechoslovakia.svg|байракъны юсюнден=[[Чехияны байрагъы|Чехословакияны байрагъы]]|гербни юсюнден=[[Чехословакияны герби|Чехословакияны гитче герби]]<br>(1918—1960)|девиз=""Pravda Vítězí / Pravda Víťazí" ("Тюзлюк хорлайды")"|гимн=[[Kde domov můj]] {{lang-cs|}}<br>эмда [[Nad Tatrou sa blýska]] {{lang-sk|}}<br />[[File:Czechoslovakia anthem.ogg]]|карта=Czechoslovakia location map.svg|ёлчеми=250px|ачыкълау=Чехословакияны [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатха]] дери эмда сорасы|ара шахар=[[Прага]]|шахарла=[[Прага]], [[Брно]], [[Братислава]]|тил=[[Чех тил]], [[Словак тил|словак тил]]<br><small>В 1920—1938 конституциягъа кёре — [[Чехословак тил|чехословак тил]]<ref>{{книга |заглавие=Československá vlastivěda|издательство=Sfinx |год=1936 |том=5 |страницы=164 |место=Praha |язык=cs |ссылка=https://books.google.com/books?id=f2oZAAAAIAAJ&q=%22jazyk+%C4%8Deskoslovensk%C3%BD+jest+st%C3%A1tn%C3%ADm%22&dq=%22jazyk+%C4%8Deskoslovensk%C3%BD+jest+st%C3%A1tn%C3%ADm%22&hl=en&ei=8KPkTe2IKMbLswbQ7pWVBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwAQ |автор=Václav Dědina }}</ref></small>|дин=секуляр кърал|джер ёлчем=127 900 км² (1992)|халкъ=15,6 млн адам ([[1992]])|кърал оноу форма=[[республика]]|башчыланы чынлары1=[[Чехословакияны президенти|Президент]]|башчы1=[[Масарик, Томаш|Томаш Гарриг Масарик]]|башчылыкъ этген джыллары1=1918-1935|башчы2=[[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]]|башчылыкъ этген джыллары2=1935-1938|башчы3=[[Гаха, Эмиль|Эмиль Гаха]]|башчылыкъ этген джыллары3=1938-1939|башчылыкъ этген джыллары4=1940-1948|башчы4=[[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]] (Къысталыуда правительство (1940—1945)|башчы5=[[Готвальд, Клемент|Клемент Готвальд]]|башчылыкъ этген джыллары5=1948-1953|башчы6=[[Запотоцкий, Антонин|Антонин Запотоцкий]]|башчылыкъ этген джыллары6=1953-1957|башчы7=[[Новотный, Антонин|Антонин Новотный]]|башчылыкъ этген джыллары7=1957-1968|башчы8=[[Свобода, Людвик|Людвик Свобода]]|башчылыкъ этген джыллары8=1968-1975|башчыланы чынлары9=|башчы9=[[Гусак, Густав|Густав Гусак]]|башчылыкъ этген джыллары9=1975-1989|башчыланы чынлары10=|башчы10=[[Гавел, Вацлав|Вацлав Гавел]]|башчылыкъ этген джыллары10=1989-1992|башчыланы чынлары11=президентни орнун толтургъан|башчы11=[[Ян Страский]]|башчылыкъ этген джыллары11=1992|Этап1=Австро-Маджардан айрылыу|Дата1=[[28-чи октябрь]]|Джыл1=[[1918]]|Этап2=[[Чехословакия экинчи дуния къазауатда|Экинчи дуния къазауат]]|Дата2=|Джыл2=[[1939]]—[[1945]]|Этап3=[[Чехословакияда февраль болуула|Коммунист путч]]|Дата3=|Джыл3=[[1948]]|Этап4=Атын ЧССР-ге ауушдуруу|Дата4=[[11-чи июль]]|Джыл4=[[1960]]|Этап5=[[Джазгъы Прагада болуула]]|Дата5=|Джыл5=[[1968]]|Этап6=[[Нормализация (Чехословакия)|Нормализация]]|Дата6=|Джыл6=[[Чехословакиягъа интервенция (1968)|1968]]—[[Къатапа революция|1989]]|Этап7=[[Къатапа айрылыу|Чачылыуу]]|Дата7=[[1-чи январь]]|Джыл7=[[1993]]|къошакъ_параметр3=Домен|параметни ачыкълау3=[[.cs]]}}
[[Файл:Czechoslovakia1920-38.jpg|300px|thumb|Физикалыкъ карта]]
[[Файл:Czechoslovakia01 ru.png|альт=|мини|300x300пкс|Чехословакия (1928—1938)<ref>Картада кёргюзюлген провинцияла № 125/1927 Zb закон бла 1928-чи джылда кючге киргендиле.</ref>]]
'''Чехослова́кия''' ({{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Česko-Slovensko}}) — [[Ара Европа|Ара Европада]] 1918-чи джылдан 1993-чю джылгъа дери болгъан къралны ортакъ атыды. 1918-чи джылда [[Австрия-Маджар|Австрия-Маджардан]] айрылыб, бойсунмаулугъун баямлайды. 1938-чи джылда [[Биринчи Чехословак республика]] чачылыб, бойсунмагъан [[Биринчи Словак республика|Словакия]] къуралады, аннга кетген бир къауум территорияны тышында Германия эмда аны джанлы къралланы арасында юлешинеди, 1945-чи джылгъа дери Словакиядан сора Германиягъа бойсуннган [[Богемия бла Моравияны Протекатораты]] да болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://atlas1940.narod.ru/atlas_028.JPG |title=Атлас СССР, 1940. Карта Германии |access-date=2011-10-27 |archive-date=2012-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127005514/http://atlas1940.narod.ru/atlas_028.JPG |url-status=live }}</ref>, [[Судет бёлге]] [[Ючюнчю рейх|Германиягъа]], Къыбыла Словакия эмда [[Карпат Украина]] — [[Маджар Короллукъ (1920—1944)|Маджаргъа]], [[Тешин Силезия]] — [[Польша Республика (1918—1939)|Польшагъа]] къошуладыла.
[[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатдан]] сора [[Герман Демократ Республика]], [[Германияны Федератив Республикасы (1990 дери)|Германияны Федератив Республикасы]] (1990-чы джылдан — [[Германия|бирлешген Германия]]), [[Поляк Халкъ Республика]] (1989-чу джылдан — [[Польша|Польша Республика]]), [[Австрия|Австрия Республика]], [Маджар Халкъ Республика]] (1989-чу джылдан — [[Маджар|Маджар Республика]]), [[СССР]] (1991-чи джылдан — [[Украина]]) бла чеклери болгъанды.
Бусагъатдагъы [[Чехия|Чехия]] бла [[Словакия|Словакияны]] территориясыны тышында 1918-чи джылдан 1938-чи джылгъа дери [[Карпат Украина]]ны да джери да ичинде болгъанды.
; Официал атлары
* 1918—1920 — '''Чехо-Словак Республика /ЧСР/''' (Česko-Slovenská republika /''ČSR''/ эмда Republika Česko-Slovenská /''RČS''/ чехча эмда словакча, {{lang-cs|Česko-Slovensko}}, {{lang-cs|Česko-Slovenský stát}}, {{lang-sk|Česko-Slovenska}}).
* 1920—1938 — '''[[Биринчи Чехословак республика|Чехословацкая Республика]]''' (Československá republika /''ČSR''/ чехча эмда словакча, {{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Československa}}).
* 1938—1939 — '''[[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] /ЧСР/''' (Česko-Slovenská republika /''ČSR''/ чехча эмда словакча, {{lang-cs|Česko-Slovensko}}, {{lang-sk|Česko-Slovenska}}).
* 1945—1960 — '''[[Ючюнчю Чехословак Республика|Чехословак Республика]]''' (Československá republika /''ČSR''/ чехча эмда словакча, {{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Československa}}).
* 11-чи июль 1960 — 28-чи март 1990 — '''[[Чехословак Социалист Республика]] /ЧССР/''' (Československá socialistická republika /''ČSSR''/ чехча эмда словакча, {{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Československa}}).
* 29-чу март 1990 — 20-чу апрель 1990 — '''Чехословак Федератив Республика / Чехо-словак Федератив Республика {{s|/ЧСФР/}}''' ({{lang-cs|Československá federativní republika}}, {{lang-sk|Česko-slovenská federatívna republika}} /''ČSFR''/, {{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Československa}}).
* 20-чы апрель 1990 — 31-чи декабрь 1992 — '''[[Чех эмда Словак Федератив Республика]] {{s|/ЧСФР/}}''' ({{lang-cs|Česká a Slovenská Federativní republika}}, {{lang-sk|Česká a Slovenská Federatívna Republika}} /''ČSFR''/, {{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Československa}}).
== Кърал къурулуш ==
Къуралгъанындан 1969-чу джылгъа дери Чехословакия унитар кърал болгъанды, 1948-чи джылдан - къурамында автоном Словакия болгъан унитар кърал, 1969-чу джылдан башлаб - эки къралдан, Чехия бла Словакиядан къуралгъан федератив кърал.
Чехословакияны тарихини узунлугъунда юч конституциясы болгъанды: 1920-чы джылгъы Чехословак Республиканы Конституцион хартиясы (''Ústavní listina Československé republiky''), 1948-чи джылда Чехословак Республиканы Миллет къураучу джыйылыуу алгъан конституция (''Ústava Československé republiky''), Чехословак Республиканы Миллет къураучу джыйлыуу (''Ústavodárné Národní shromáždění republiky Československé'') къабыл этген , Миллет джыйылыу бегитген 1960-чы джылгъы Чехословак Социалист Республиканы Конституциясы (''Ústava Československé socialistické republiky'').
Къралны башчысы — '''президент''' (''Prezident''), Миллет джыйылу бла 7 джыллыкъ болджалгъа сайланнганды (1960-чы джылдан — 5 джылгъа). Келечилик функциялары болгъанды, Миллет джыйылыуну чачаргъа эркинлиги болгъанды (1960-чы джылгъа дери). Миллет джыйылыуну аллында джууаблы болгъанды.
Закон чыгъарыу органы — '''[[Чехословак Республиканы Миллет джыйылыуу]]''' (чех. ''Národní shromáždění Republiky československé'', слов. ''Národné zhromaždenie'') кёб мандатлы бёлгеледе партиячы тизмеледен, 6 джыл болджалгъа сайланнганды (1960-чы джылдан — 4 джылгъа, 1972-чи джылдан — 5 джылгъа), 1954-чю джылдан башлаб бир мандатлы бёлгеледе сайланнганды, 1948-чи джылгъа дери Сенат (''Senát'') бла Келечилени палатасындан къуралгъанды (''Poslanecká sněmovna''); Биринчи миллет джыйылыу сайланнгынчы аны функцияларын Революцион миллет джыйылыу тындыргъанды (''Revoluční národní shromáždění''). 1945—1946-чы джыллада аны функцияларын Чехословакияны Болджаллы миллет джыйылыуу толтургъанды (''Prozatímní Národní shromáždění republiky Československé''), 1945-чи джылда — Чех миллет кенгеш (''Česká národní rada''), 1969-чу джылдан — [[Федерал джыйылыу (Чехословакия)|Чехословак Социалист Республиканы Федерал джыйылыуу]] (чех. ''Federální shromáždění Československé socialistické republiky'', слов. ''Federálne zhromaždenie Československej socialistickej republiky''), Миллетлени палатасы (''Sněmovna národů'') Халкъ палатадан (''Sněmovna lidu'') къуралгъанды. Миллет джыйылыуда 300 келечи болгъанды (''Poslanci''), аланы ичинден Миллет джыйылыуну Президиуму сайланнганды (''Předsednictvo Národního shromáždění''), президиум Миллет джыйылыуну Председателинден (''Předsedu Národního shromáždění''), Миллет джыйылыуну Председателини орунбасарларындан (''místopředsedů'') эмда 24 келечиден къуралгъанды.
Толтуруучу орган — '''Правительство''' (''Vláda''), Правительствону Председатели бла министрледен къуралгъанды, аланы Президент салгъанды, Миллет джыйылыуну аллында джууаблы болгъандыла.
Словакияны келечилик органы — Джерли келечилик (''Zemské zastupitelstvo'') 1948-чи джылдан — '''Словак миллет кенгеш''' (''Slovenská národní rada''), халкъ сайлагъанды, толтуруучу органы — Джерли президент (''Zemský prezident''), Ич ишлени министрлиги теджелиб Президент бла бегитилгенди, 1948-чи джылдан — Келечилик джюрютгенлени Коллегиясы (''Sbor pověřenců'') теджеб, Правительство салгъанды, джыуублылыкъны Словак миллет кенгешни аллында тутханды, 1956-чы джылдан — Словак миллет кенгеш кеси сайлагъанды, 1960-чы джылдан Словак миллет кенгешни Президиуму, 1969-чы джылдан — Словакияны Правительствосу.
Джерли кеси оноу органла — джерли (''Zemské zastupitelstvo''), район (''Okresní zastupitelstvo'') эмда джамагъат '''келечиликле''' (''obecní zastupitelstvo''), 1945-чи джылдан — джерли (''Zemský národní výbor'', 1949-чу джылдан — край — ''Krajský národní výbor''), район (''Okresní národní výbor''), шахар, джерли джамагъат эмда район (шахардагъы районла ючюн) миллет комитетле, халкъ сайлагъанды, джерли кеси оноу толтуруучу органла — джерли комитетле (''Zemský výbor''), джерли президентле (''Zemský preziden''), район комитетле (''Okresní výbory''), губернаторла (''hejtman''), джерли джамагъат комитетле (''Obecní výbor''), мэрле (''Starosta''), 1948-чи джылдан — миллет комитетлени президиумлары, 1960-чы джылдан — крайланы, районланы, шахарланы, джерли джамагъатланы эмда шахар районланы кенгешлери.
Конституцияны тинтиучю орган — Чехословак Республиканы Конституцион сюдю (''Ústavní soud Československé republiky'') (1948—1969-чу джыллада болмагъанды), Президент, Сенат, Келечилени Палатасы, Правительство, Баш Сюд эмда Баш административ сюд сайлагъандыла.
== Сюд система эмда прокуратура ==
Баш сюд инстанция — '''Чехословак республиканы Баш Сюдю''' (''Nejvyšší soud''), апелляция сюдле — баш сюдле (''Vrchní soud'') 1949-чу джылда къоратылгъанды, биринчи инстанцияны сюдлери — край сюдле (''Krajský soud'') хар крайда болгъандыла (1940-чы джылланы аягъындан) Прагада шахар сюд (''Městský soud v Praze''), сюд системаны эм тёбен инстанциясы — район сюдле (''Okresní soud'') хар районда (1940-чы джылланы аягъындан), шахар сюдле (''Městský soud'') статсу болгъан, алай а ичинде району болмагъан шахарлада, эмда хар шахар районда район сюдле (''Obvodní soud''). В 1961—1964-чю джыллада джерли джамагъатла бла предприятиеледе джерли халкъ сюдле да болгъандыла (''místní lidové soudy''). Сюдюлени президент салгъанды (1961—1969-чу джыллада Баш сюдню сюдюлерин Миллет джыйылыу сайлагъанды, край сюдлени сюдюлерин - край миллет комитетле, район сюдню сюдюлерин - халкъ сайлагъанды, 1969-чу джылдан башлаб Баш сюдню сюдюлерин Федерал джыйлыу, республикаланы баш сюдлерин, край сюдлени, район сюдлени - миллет кенгешле, халкъдан сюдюле (''Soudce z lidu'') (1948-чи джылгъа дери — присяжныйле (''Přísedící''), келечиликле бла сайланнгандыла) миллет комитетле сайлагъандыла. Администрациялыкъ юстицияны органы — Баш административ сюд (''Nejvyšší správní soud'') [[1952 джыл]] къоратылгъанды.
1953-чю джылда аскер сюдле къураладыла: аскер юстицияны баш сюд инстанциясы Баш сюдню Аскер коллегиясы болады (''vojenské kolegium''), аскер юстицияны апелляция инстанцияларыны сюдлери — баш аскер сюдле (''vyšší vojenský soud''), аскер юстицияны биринчи инстанциясыны сюдлери — аскер округ сюдле (''vojenský obvodový soud'').
1952-чи джылда генерал прокурор башчы болуб, прокуратура къуралады. Прокуратураны органлары: Генерал прокуратура (''Generální prokuratura''), край прокуратурала (''Krajská prokuratura''), район прокуратурала (''Okresní prokuratura''), баш аскер прокуратурала бла округ аскер прокуратурала боладыла.
== Тарих ==
{{main|Чехословакияны тарихи}}
=== Биринчи республика (1918—1938) ===
{{main|Биринчи Чехословак Республика}}
[[Австрия-Маджар|Австрия-Маджарны]] [[1918 джыл|1918-чи джылда]] чачылыуу бла, [[Антанта|Антантаны]] болушлугъу бла къуралгъанды. Чех эмда словак джерлени Австрия-Маджарны къурамындан чыгъарыу къозгъалыу [[Чехо-Словакияны миллет комитети|Чехословак миллет комитет]] болуб къуралады, башына къазауатны заманында эмиграцияда болгъан [[Томаш Гарриг Масарик]] келеди. 1918-чи джылны 14-чю октябрында [[Чехословак Болджаллы правительство]] (''Prozatímní česko-slovenská vláda'') къуралады, 14-чю ноябрда эсе уа Чехословак миллет комитетни чех джерледен Рейхсратда депутатла къошулуб кенгереди — [[Чехословакияны революцион миллет джыйылыуу]] ат алады (''Revoluční národní shromáždění''). 29-чу февралда Революцион миллет джыйылыу [[Чехословак Республиканы конституцион хартиясы|[Чехословак Республиканы конституцион хартиясын]] (''Ústavní listina Československé republiky'') бегитеди, аннга кёре Чехословакия демократ парламент республика болады, закон чыгъырыу органы Миллет джыйылыу болады (''Národní shromáždění''), ол кеси Сенат (''Senát'') Келечилени палатасындан (''Poslanecká sněmovna'') къуралады, сайлаула кёб мандатлы сайлау округлада бардырылгъандыла, келечиле 6 джылгъа сайланнгандыла, къралгъа башчы Миллет джыйылыу 7 джылгъа сайлагъан, келечилик функцияланы джюрютген Президент (''Prezident'') болады, толтуруучу орган — Президент салгъан, Миллет джыйылыуну аллында джууаблы болгъан Правительство (''Vláda'') болады. Чехословакиягъа биринчи президент болуб Томаш Масарик сайланады. [[1935 джыл|1935-чи джылда]] Масарикни орнуна, кёб джылланы тыш кърал ишлени министри болгъан [[Эдвард Бенеш]] болады. 1930-чу джыллада башха Европа къраллача авторитар режимге кёчмей, либерал-демократиялыкъ къурулушну сакълагъан Чехословакия, башха къралланы [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] бла компромисслерине къурман болады ([[1938-чи джылда Мюнхендеги келишиу]]).
=== Экинчи республика (1938-1939) ===
{{main|Экинчи Чехословак Республика}}
[[1938 джыл|1938-чи джылны]] къачында [[1938-чи джылда Мюнхендеги келишиу|Мюнихдеги келишиуден]] сора Чехослоавкиядан сыйырылыб Германиягъа кетген [[Судет бёлге|Судет бёлгесиз]] къалады. Биринчи республиканы орнуна кёб бармагъан, башында [[Эмиль Гаха]] болгъан Экинчи республика келеди, аны къурамында Словакия бла [[Карпат Украина]] автономиялы боладыла (аны бла бирге [[1938 джыл|1938-чи джылны]] [[2-чи ноябрь|2-чи ноябрында]] [[Биринчи Вена арбитраж|Биринчи Вена арбитражгъа]] кёре Словакияны къыбыла районлары [[Кошице]] шахар бла бирге, эмда Карпат Украинаны къыбыла кесеги [[Маджар Короллукъ (1920—1944)|Маджаргъа]] бериледи). [[Тешин Силезия|Тешин Силезияны]] чех кесегин [[Польша Республика (1918—1939)|Польшей]] аннексия этеди.
=== "Ось" къралланы тюбюнде (1939—1945) ===
{{main|Чехословакия экинчи дуния къазауатда|Богемия бла Моравияны Протектораты|Биринчи Словак республик}}
1939-чу джылны 14-чю мартында Германияны [[рейхсканцлер]]и [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] кесине [[Чехословакияны президенти]] [[Гаха, Эмиль|Эмиль Гахуну]] [[Берлин]]нге чакъырады, эмда Германия Чехия бла Моравияны юсюнде [[протекторат]]ын къурургъа излейди, Словакия эсе уа бойсунмазлыкъ аллыгъын даулайды. Э. Гаха ол излемге разы болады, Чехия бла Моравия Протекторат къуралыууну юсюнден кесамтха къол салынады, аны президенти Э. Гаха болады. Герман аскерлени къралгъа кириулени къаршчыкъ кёргюзген къуру Мистек шахардагъы (бусагъатда [[Фридек-Мистек]]) Карел Павликни ротасы болады.
[[Файл:Technické poruchy zdržují postup německých kolon.gif|300px|thumb|Чехословакияда герман аскерлени колоннасы]]
[[1939 джыл|1939-чу джылны]] [[15-чи март]]ында Германияны рейхканцлерини буйругъу бла Чехия бла Моравия Германияны протекторатлары болуб баямланадыла. Протекторатны толтуруучу властына башчылыкъ фюрер салгъан [[рейхспротектор]] болады({{lang-de|Reichsprotektor}}). Биринчи рехспротектор болуб 21-чи мартда [[Константин фон Нейрат]] салынады. Протекторатны президенти пост да болгъанды, алай а ол уллу оноугъа къатышмагъан къуллукъ болады, ол къуллукъну протекторат болгъан бютеу заманда Эмиль Гаха джюрютгенди. Министрликлени орнуна куралгъан бёлюмле Германиядан келген къуллукъчула бла толтурулгъандыла. [[Чууутлула]] кърал къуллукъдана къысталгъандыла. Политика партияла джасакъланнгандыла, [[Чехословакияны Коммунист партиясы|Чехословакияны Коммунист партиясыны]] кёб башчысы [[Совет Социалист Республикаланы Союзу|Совет Союзгъа]] къачхандыла.
[[Словакия]]ны башына Гитлер джанлы [[Тисо, Йозеф|Йозеф Тисо]] келиб [[Биринчи Словак республика|бойсунмаулугъун]] баямлайды, [[Карпат Украина]] 15-чи мартда бойсунмаулугъун баямласа да юч кюнден маджар аскерле бла оккупация этиледи эмда Маджарны къурамына къошулады.
Эмиграцияда (Лондон) [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатны]] башлауу бла Чехословакияны экинчи президенти [[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]] Чехословакияны къысталыуда правительствосун къурайды, ол правительство Гитлерге къаршчы коалция джанындан уллу дагъан кёреди (1941-чи джылдан башлаб ол коалициягъа АБШ бла СССР да къошуладыла).
Чехия бла Моравияны халкъы Германияны хорламы ючюн ишлерге деб мобилизация этиледи. Индустрияны оноуун джюрютюр ючюн энчи управленияла къураладыла. Чехле [[Кёмюр|кёмюр]] шахталада,[[Металлургия|металлургияда]] эмда сауут чыгъарыуда ишлерге керек болгъандыл; джаш тёлюню бир къаууму Германиягъа джибериледи. Халкъ кереклени баджарыу товарланы чыгъарыу кючлю азайтылады, эмда немец сауутлу кючлени кереклилерин баджарыугъа джораланады. Протекторатны халкъына хар не кереклисинде къаты мардала салынадыла.
[[Файл:Krejci Jaroslav sx.jpg|300px|thumb| '''Богемия''' бла '''Моравияны''' протекторатыны юстиция министри [[Ярослав Крейчи]] '''[[Табор (шахар)|Таборда]]''' сёлешеди, 1942]]
Оккупацияны биринчи айларында герман властла бек къаты болмагъандыла. [[Гестапо|Гестапону]] ишлеулери асламысы бла чех политикачыла эмда интеллигенциягъа къаршчы болгъанды. Алай болса да1939-чу джылны 28-чи октябрында, Чехословакияны бойсунмаулугъуну баямлаууну 21-чи джыллыгъына чехле оккупациягъа къаршчы орамлагъа чыгъадыла. 15-чи ноябрда, октябрь къозгъалыулада джаралы болгъан медик студент Ян Оплеталны ёлюмю, студент демонстрацияланы къозгъайды, аны ызындан Рейхни къаты реакциясы келеди. Политикачыланы кёб санда тутулуула башлайдыла, 1800 студент бла устаз тутулады. 17-чи ноябрда протекторатдагъы бютеу университетле бла колледжле джабыладыла, тогъуз студент алчы асылады, джюзле бла адам концлагерлеге джибериледиле.
[[1941 джыл|1941-чи джылны]] къачында Германияны властлары талай радикал атламгъа барады. Чехия бла Моравияны рейхспротекторуну орунбасары болуб империя къоркъуусузлукъну баш управлениясыны тамадасы [[Гейдрих, Рейнхард|Рейнхард Гейдрих]] алынады. Чехия бла Моравияны премьер-министри [[Алоис Элиаш]] тутулады, кечирек ышаннга салынады, чех правительство чачылады, бютеу чех маданият къуралышла джабыладыла. Гестапо тутуула бла ёлтюрюулени башлайды. Чууутлуланы концлагерлеге джибериу башланады, [[Терезин]] шахарчыкъда [[Терезин гетто|гетто]] къуралады. [[1942 джыл|1942-чи джылны]] [[4-чю июнь|4-чю июнунда]] Гейдлих [[Антропоид (операция)|«Антропоид» операцияда]] джаралы болуб ёледи. Аны ызындан келген, [[генерал-полковник]] [[Курт Далюге]], кёбчюлюк санда адамланы тутуб эмда асыб башлайды. [[Лидице]] бла {{iw|Лежаки|Лежаки|en|Ležáky}} элле джер бла тенг тэтиледи. [[1943 джыл|1943-чю джылда]] 350 минг чакълы бир чех ишчи Германиягъа сюрюледиле. Протекторатны ичинде аскер керекли тышында башха санагъатла джасакъланадыла. Чехлени кёбюсю бойсунадыла, къуру къазауатны арт айларында [[Къаршчыланыу къозгъалыу|къаршчыланыу къозгъалыугъа]] къошулуб башлайдыла.
=== Ючюнчю Чехословак Республика (1945—1948) ===
{{main|Ючюнчю Чехословак Республика}}
==== Чехословакияны экономикасыны орнуна салыу ====
1945-чи джылны 5-чи апрелинде Кошицеде алыннган правительство программа.
Программаны экономика джанында талай тамал проблеманы чертеди - къазауатда оюлгъан халкъ мюлкню дженгил тюзетиу, "уруннган халкъны бютеу къауумларыны интересинде" джангы социал политиканы тамалларын салыу, сатлыкъланы мюлклерин къралгъа мычмымай кёчюуюн баджарыу (документде «немецлени, маджарлыланы, сатлыкъланы эмда джуртун сатханланы мюлклери" деб джазылады, немец эмда маджар антифашистлени тышында), сыйырылгъан джерде джер реформа бардырыргъа. Халкъ мюлкню национализациясын излеу ачыкъдан джазымлайды, алай а аннга къаршчы да чыгъылмайды. Аны ёлчеми бютеу кърал азатланса оноу этиллик болгъанды. Национализацияны излеми халкъны ичинде бек кёб джанлысы болады, ол себебден ачыкъдан аннга къаршчы барыргъа киши да таукел болмайды. Социалист болмагъан партияла да уллу джукъ айталмайдыла.
=== Чехословак Республика (1948—1960) ===
: {{main|Чехословак Республика (1948-1960)}}
Нацизмни 1945-чи джылда къаушатылыуундан сора бютеу территориясында болмаса да (Карпат Украинаны УССР-ге берилиую) чехословак къраллыкъ орнуна салынад.
1945-чи джылны 28-чи октябрында Чехословак Республиканы Болджаллы миллет джыйылыуу къуралады (''Prozatímní Národní shromáždění'')
1946-чы джылны 6-чы майында Миллет къураучу джыйылыугъа сайлаула барадыла (''Ústavodárné Národní shromáždění''), алада биринчи орунну — ЧКП, экинчи — ЧХСП, ючюнчю — ЧЧП, тёртюнчю — ЧСДП аладыла, Президент Эдвард Бенеш болады, Правительствону Председатели - ЧКП-ны Председатели Клемент Готвальд болады.
1947-чи джылны 4-чю июлунда министрлени кабинети [[Маршаллны планы|Маршаллны планын]] къабыл этеди эмда Париж саммитге къошулургъа оноу этеди. Алай болса да 7-чи июлда премьер-министр [[Клемент Готвальд|Готвальд]] Москвагъа чакъырылады, андан сора правительство Парижге бармау оноуну бегитеди. Ол заманда депортацияланы политикасы бардырылады - немецле, маджарлыла къралдан къысталадыла ([[Бенешни Декретлери]]). Къралда экономикалыкъ болум аман болады, халкъны кёбюсю да аны Маршалл плангъа къошулмау бла байлайды.
СССР-ни болушлугъу бла къралда [[Чехословакияны Коммунист партиясы]] кюч алады, [[Чехословакиядагъы февраль путч|1948-чи джылны февралында къралда оноуну кючлейди]]. 1948-чи джылны 9-чу майында Миллет къураучу джыйлыу Чехословакияны Конституциясын къабыл этеди, аннга кёре къралны закон чыгъарыучу органы Миллет джыйылыу болады, къралны башчысы, дыйылыу сайлагъан — Президент, толтуруучу орган — Правительство, автоном Слоавкияны — Словак миллет кенгеш, джерли оноу органла — край, район, джерли джамагъат, шахар, шахар ичи район миллет комитетле боладыла, сюд органла —Баш сюд, край эмда район сюдле. Президент болуб Клемент Готвальд, Правительствогъа Председатель болуб — [[Антонин Запотоцкий]] сайланадыла.Ол джылда, кёбчюлюк коммунистледе болгъан Миллет фронтдан бирикген кандидат тизмеле киргизиледиле.
Къралда, биринчи беш джылы буржуазия опппозиция бла кюрешиуде ётген, халкъ демократияны системасы къурулады. Бир кесек либерализация Сталин бла Готвальдны 1953-чю джылда ёлгенлери эмда Хрущёв келтирген джылыу бла болады. Бир-бирде къозгъалыула да боладыла, 1953-чю джылны 1-чи июнунда [[Пльзень]] шахарда «Шкода» заводланы ишчилери ачха реформагъа разы олмай ишге барыр орнуна орамлагъа чыгъадыла. Демонстрациячыла ратушаны кючлейдиле, шахар архивни кюйдюредиле. Полиция бла гитче къаугъаладан сора танка шахаргъа киредиле, миллет юйлерине чачылады. Клемент Готвальдны ёлюмюнден сора Президент Запотоцкий, Правительствону Председатели — [[Вильям Широкий]], ЧКП-ны АК-ни 1-чи секретары — [[Антонин Новотный]] боладыла. 1957-чи джылда Запотоцкийни ёлюмю бла Президент Новотный болады.
=== Чехословак Социалист Республика (1960—1990) ===
{{main|Чехословак Социалист Республика}}
1960-чы джылдан башлаб Чехословак Республика атын ''[[Чехословак Социалист Республика|Чехословак Социалист Республикагъа]]'' тюрлендиреди (ЧССР). Бу къысхартыуда "Чехословакия" сёзге эки хариф келишеди - "ЧС"
[[Файл:10 Soviet Invasion of Czechoslovakia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|thumb|Совет кючлеуге къаршчы Прагада демонстрация]]
1962-чы джылдан башлаб къралны экономикасы таймаздан кризисде болгъанды - 1961-1965 бешджыллыкъ план бютеу кёргюзюулери бла да джетишимсиз болдады. 1967-чи джылны къачында Прагада правтильство джюрютген курсха къаршчы демонстрацияла башланадыла. 1968-чи джылда политика системаны реформа этерге кюрешиу ([[Прага джаз]]) Варшава кесаматны аскерлери бла басдырылады ([[«Дунай» опреация]]).
Миллет-кърал система дажнындан, къазауатдан сора биринчи 20 джыл Чехословакияда ассиметрия миллет-кърал къурам болгъады: чех миллетни энчи миллет-кърал органлары болмапгъанды, словаклада уа болгъанды (Словак миллет кенгеш эмда джерледе миллет комитетле), ол Словакиягъа бир къауум миллет-территория автономия бергенди. Чех джерледе уа ол функцияланы ара властла этгендиле, ол себеден ара властла чех властлагъа саналыб, чех джерлени бир кесек онглулукълары болгъанды.
[[Файл:Czechoslovakia ru.png|thumb|430px|Чехословак социалист республика 1969−1989]]
1969-чу джылны 1-чи январындан ЧССР-де кърал [[Чех Социалист Республика]] бла [[Словак Социалист Республика]]дан къуралгъан федерация болады (СССР бла [[Югославия|СФРЮ]] кибик).
[[Файл:Prague November89 - street.jpg|мини|500px|Прагада 1989-чу джылда демонстрация]]
Аны ызындан келген 20 джылда [[Густав Гусак]] башчылыкъ этеди, «нормализация» политика (политика джанындан уюу, эконмика джанындан тирилиу). [[1989 джыл|1989-чу джылда]] [[Къатапа революция|Къатапа революцияны]] эсебинде коммунитле властдан кетериледиле, къралгъа башчылыкъ[[диссиденты|диссидент]]-джазыуычу [[Вацлав Гавел]] болады, 31.12.1989 башлаб — Чехословакияны ахыр эмда Чехияны биринчи президенти.
=== Чехословакияны чачылыуу (1993) ===
{{main|Къатапа айрылыу}}
1989-чу джылда коммунист режимни тюшюую, Чехия бла Словакия арасында политика айрылыугъа да кюч береди. Эки республиканы элиталары бойсунмагъан кърал къурау курс аладыла.
1990-чы джылда къралда «[[дефис къазауат]]» атны джюрютген кризис чыгъады. Чех политикачыла "Чехословакия" сёзню бирге джазылыуун, словакла уа дефис бла: "Чехо-Словакия" деб джазыулыуун даулайдыла. Компромиссге келиниб 1990-чы дыжлны 29-чу мартындан къралны официал аты «Чехия эмда Словакия Федератив Республика» болады (ЧСФР), къысхартылгъан "Чехословакия" сёзню словакча дефис бла, чехча да дефиссиз джазаргъа болады<ref>''Ярослав Шимов.'' [http://www.radio.cz/ru/statja/121678 Чехи и словаки: непростой «брак» и тихий «развод»] {{Wayback|url=http://www.radio.cz/ru/statja/121678 |date=20100501125952 }}</ref>. Россияда дефиссиз вариант джюрюгенди.
1993-чю джылны 1-чи январында кърал дауурсуз [[Чехия|Чехия]] бла [[Словакия|Словакиягъа]] юлешинеди, Политикада джумушакълыгъы ючюн ''[[къатапа айрылыу]]'' болады (''[[Къатапа революция]]'' кибик).
== Кюч структурала ==
* Сауутлу кючле — [[Чехословак халкъ аскер]], 1954-чю джылгъа дери эмда 1990—1992-чи джыллада — Чехословак аскер.
* Кърал къоркъуусузлукъну органлары — [[Чехословакияны кърал къоркъуусузлукъ къуллугъу]] эмда джамагъат къоркъуусузлукъну къуллугъу (''Veřejná bezpečnost'').
== Административ къурамы ==
[[Файл:Czechoslovakia01 ru.png|thumb|410px|Чехословакия 1928—1938-чи джыллада]]
[[Файл:ЧССР.png|thumb|410px|Чехословак Социалист Республиканы картасы 1969—1989]]
Ара шахары — [[Прага]].
=== 1920—1928 ===
1920-чы джылны 29-чу февралында алыннган парламент бегимге кёре Чехословакияны территориясы {{iw|Чехословакияны административ-территория юлешиниу (1920-1928)|21 жупаниягъа |cs|Československé župy}} юлешиннгенди:
''Чехия:''
* {{iw|Прага жупания|Прага жупания|cs|Pražská župa}} (''Pražská župa'').
* {{iw|Ческолипск жупания|Ческолипск жупания|cs|Českolipská župa}} (''Českolipská župa'').
* {{iw|Лоун жупания|Лоун жупания|cs|Lounská župa}} (''Lounská župa'').
* {{iw|Карловар жупания|Карловар жупания|cs|Karlovarská župa}} (''Karlovarská župa'').
* {{iw|Пльзень жупания|Пльзень жупания|cs|Plzeňská župa}} (''Plzeňská župa'').
* {{iw|Ческо-будеёвице жупания|Ческо-будеёвице жупания|cs|Českobudějovická župa}} (''Českobudějovická župa'').
* {{iw|Пардубицк жупания|Пардубицк жупания|cs|Pardubická župa}} (''Pardubická župa'').
* {{iw|Краловеград жупания|Краловеград жупания|cs|Královéhradecká župa}} (''Královéhradecká župa'').
* {{iw|Младоболеслав жупания|Младоболеслав жупания|cs|Mladoboleslavská župa}} (''Mladoboleslavská župa'').
''Моравия:''
* {{iw|Оломоуц жупания|Оломоуц жупания|cs|Olomoucká župa}} (''Olomoucká župa'').
* {{iw|Моравскоострава жупания|Моравскоострава жупания|cs|Moravskoostravská župa}} (''Moravskoostravská župa'').
* {{iw|Тешин жупания|Тешин жупания|cs|Těšínská župa}} (''Těšínská župa'').
* {{iw|Йиглавска жупания|Йиглав жупания|cs|Jihlavská župa}} (''Jihlavská župa'').
* {{iw|Брно жупания|Брно жупания|cs|Brněnská župa}} (''Brněnská župa'').
* {{iw|Угерско-градишт жупания|Угерско-градишт жупания|cs|Uherskohradišťská župa}} (''Uherskohradišťská župa'').
''Словакия:''
* {{iw|Братислаа жупания|Братислава жупания|cs|Bratislavská župa (Československo)}} (''Bratislavská župa'').
* {{iw|Нитра жупания|Нитра жупания|cs|Nitranská župa (Československo)}} (''Nitranská župa'').
* {{iw|Поважск жупания|Поважск жупания|cs|Povážská župa}} (''Povážská župa'').
* {{iw|Зволенск жупания|Зволенск жупания|cs|Zvolenská župa (Československo)}} (''Zvolenská župa'').
* {{iw|Подтатры жупания|Подтатры жупания|cs|Podtatranská župa}} (''Podtatranská župa'').
* {{iw|Кошице жупания|Кошице жупания|cs|Košická župa}} (''Košická župa'').
[[Прага]] шахар бла [[Карпат Украина]] жупанияланы къурамына кирмегендиле эмда аланы оноуу этилмегенди.
=== 1928—1949 ===
Биринчи Чехословак республика 1928-чи джылдан башлаб тёрт джерге юлешинеди:
* Чех джер (''Země Česká'').
* Морав-силез джер (''Země Moravskoslezská'').
* Карпат украин джер (''Země Zakarpatskoukrajinská'')]].
* Словак джер (''Země Slovenská'').
Джерле районла бла статуслу шахарлагъа, районла - шахарла бла джамагъатлагъа, статуслу шахарла - шахар районлагъа юлешиннгендиле. Джерлени келечилик органлары - джер келечиликле, районланы - район келечиликле, толтуруучу органлары - джер комитетле, районлада - район комитетле. Экинчи республиканы заманында 1938-1939-чу джыллада Словакия бла Карпат Украина "автоном джер" статусну алгъандыла.
=== 1949—1960 ===
[[1949 джыл|1949-чу джылда]] реформа бардырылыб, 19 край къуралады (''kraje'') (13 Чехиияда эмда 6 Словакияда):
* [[Ара Чехия край|Прага край]] (''Pražský kraj'') ([[Прага]]).
* [[Усте край]] (''Ústecký kraj'') ([[Усти-над-Лабем]]).
* [[Либерец край]] (''Liberecký kraj'') ([[Либерец]]).
* [[Пльзень край]] (''Plzeňský kraj'') ([[Пльзень]]).
* [[Карловар край]] (''Karlovarský kraj'') ([[Карловы Вары]]).
* [[Къыбыла Чехия край|Ческе-Будеёвице край]] (''Českobudějovický kraj'') ([[Ческе-Будеёвице]]).
* [[Краловеградец край|Градец край]] (''Hradecký kraj'') ([[Градец Кралове]]).
* [[Пардубице край]] (''Pardubický kraj'') ([[Пардубице]]).
* [[Оломоуц край]] (''Olomoucký kraj'') ([[Оломоуц]]).
* [[Моравсилез край|Острава край]] (''Ostravský kraj'') ([[Острава]]).
* [[Злин край|Готтвальд край]] (''Gottwaldovský kraj'') ([[Злин|Готтвальдов]], бусагъатда [[Злин]]).
* [[Къыбыла Моравия край|Брно край]] (''Brněnský kraj'') ([[Брно]]).
* [[Высочина край|Йиглава край]] (''Jihlavský kraj'') ([[Йиглава]]).
* [[Братислава край]] (''Bratislavský kraj'') ([[Братислава]]).
* [[Банскобистрица край]] (''Banskobystrický kraj'') ([[Банска Бистрица]]).
* [[Кошице край]] (''Košický kraj'') ([[Кошице]]).
* [[Нитра край]] (''Nitriansky kraj'') ([[Нитра]]).
* [[Прешов край]] (''Prešovský kraj'') ([[Прешов]]).
* [[Жилина край]] (''Žilinský kraj'') ([[Жилина]]).
Чех джер Прага, Усте, Либерец, Пльзень, Карловар, Ческе-Будеёвице, Градец эмда Пардубицк крайлагъа, Морав джер — Оломуц, Острава, Готтвальд, Брно эмда Йиглава, Словак — Братислава, Банскобистрица Кошице, Нитра, Прешов и Жилина крайлагъа юлешингендиле.
Крайла районла (''okres'') бла статуслу шахарлагъа, районла шахарла (''město'') бла джамагъатлагъа (''obec''), статуслу шахарла шахар округлагъа (районлагъа) (''obvod'') юлешиннгендиле. Крайланы келечилик органлары — край миллет комитетле (''krajský národní výbor''), районланы — район миллет комитетле (''okresní národní výbor''), шахарлада — шахар миллет комитетле (''městský národní výbor''), джамагъатлада — джерли миллет комитетле (''místní národní výbor''), шахар округлада — округ миллет комитетле (''obvodní národní výbor''), джерли кеси оноуну толтуруучу органлары — миллет комитетлени президиумлары, 1969-чу джылдан башлаб — крайланы, районланы, джамагъатланы, шахарланы, шахар округланы кенгешлери (советлери). Словакияны келечилик органы - Словакияны Миллет Кенгеши, толтуруучу органы - Словакияны келечилик джюрютгенни Коллегиясы - 1960-чы джылгъа дери, 1960-1969-чу джыллада - Словакияны миллет Кенгешини Президиуму, 1969-чу джылдан башлаб - Словак Социалист Республиканы правительствосу.
=== 1960—1992 ===
[[1960 джыл|1960-чы джылда]] крайла уллайтылгъандыла эмда санлары 10 дери азайгъанды:
* [[Ара Чехия край]] (''Středočeský kraj'') ([[Прага]]).
* [[Шимал Чехия край]] (''Severočeský kraj'') ([[Усти-над-Лабем]]).
* [[Кюнбатыш Чехия край]] (''Západočeský kraj'') ([[Пльзень]]).
* [[Къыбыла Чехия край]] (''Jihočeský kraj'') ([[Ческе-Будеёвице]]).
* [[Кюнчыгъыш Чехия край]] (''Východočeský kraj'') ([[Градец-Кралове]]).
* [[Шимал Моравия край]] (''Severomoravský kraj'') ([[Острава]]).
* [[Къыбыла Моравия край]] (''Jihomoravský kraj'') ([[Брно]]).
* [[Кюнбатыш Словакия край]] (''Západoslovenský kraj'') ([[Братислава]]).
* [[Ара Словакия край]] (''Stredoslovenský kraj'') ([[Банска-Бистрица]]).
* [[Кюнчыгъыш Словакия край]] (''Východoslovenský kraj'') ([[Кошице]]).
Крайла бла тенг статуслары [[Прага]] бла [[Братислава]] шахарлада болгъанды, 1968—1971-чи джыллада [[Брно]], [[Острава]] эмда [[Пльзень]] аллай статусла алгъандыла.
1969-чу джылны январындан башлаб Чехословакия федератив кърал болгъанды, эки республикасыны статуслары штатха ушашыракъ болгъанды, ара шахарлары уа (''hlavní město''), федерал округга ушагъанды. ЧСР бла ССР кеслери да крайлагъа юлешиннгендиле. 1990-чы джылда республикаланы атларындан "социалист" сёз къоратылгъанды.
== Политика партияла эмда джамагъат къуралышла ==
{{main|Чехословакияны политика партиялары}}
{{also|Чехословакияны правительстволарыны тизмеси}}
=== 1918—1939, 1945—1948 ===
==== Онгчула ====
* [[Чехословакияны миллет-демократ партиясы]] (''Československá národní demokracie'') — консерватив миллетчи.
* [[Аграр партия (Чехословакия)|Джерчи эмда ууакъ элчи халкъны республикан партиясы]] (''Republikánská strana zemědělského a malorolnického lidu'') — консерватив аграр.
* [[Христиан-демократ бирлик — Чехословак халкъ партия|Чехословак халкъ партия]] — консерватив динчи.
* Чехословак орта классны саудюгер-кюпсечи партиясы (''Československá živnostensko-obchodnická strana středostavovská'') — консерватив.
==== Аралыкъчыла ====
* [[Чех миллет-социал партия|Чехословак социалист партия]] (1926-чы джылдан сора Чехословак миллет-социалист партия, ''Československá strana národně socialistická'') — солчу-либерал-миллетчи.
==== Солчула ====
* [[Чехословакияны коммунист партиясы]] — коммунист.
* [[Бойсунмагъан социалист ишчи партия]] — солчу социалист.
* [[Чех социал-демократ партия|Чехословак социал-демократ партия]] — социалист.
==== Миллет партияла ====
* Чехословакияда немец социал-демократ ишчи партия — немец социалист.
* Джер иелени немец бирлиги — немец консерватив.
* [[Судет-немец партия]] — немец нацист.
* Маджар-немец социал-демократ партия (1921-чи джылдан — Чехословакияда маджар социал-демократ партия) — социалист.
* Провинциал христиан-социалист партия — маджар католик.
* [[Глинкова словак халкъ партия]] — словак клерикал-миллетчи.
* [[Карпаторус ишчи партия]] — русин солчу-аралыкъчы аграр.
* [[Орус миллет-автоном партия]] — русин ультра-онгчу.
* [[Карпат Русну социал-демократ ишчи партиясы]].
* [[Поляк социалист ишчи партия]].
=== 1948—1989 ===
* [[Чехословакияны миллет фронту|Миллет фронт]] (''Narodni Fronta'').
** [[Чехословакияны коммунист партиясы]] (''Komunistická Strana Československa'').
*** [[Словакияны коммунист партиясы (1948)|Словакияны коммунист партиясы]] (''Komunistická Strana Slovenska'').
** [[Христиан-демократ бирлик — Чехословак халкъ партия|Чехословак халкъ партия]] (''Československá Strana Lidová'', ''ČSL'').
** [[Чех миллет-социал партия|Чехословак социалист партия]] (''Československá Strana Socialistická'', ''ČSS'').
** [[Словак тирилиуню партиясы]] (''Strana Slovenskej Obrody'').
** [[Эркинликни партиясы (Словакия)|Эркинликни партиясы]] (''Slovenská Strana Slobody'').
=== Джамагъат къуралышла ===
Эм уллу профсоюз аралыкъ — Чехословак профсоюзла биригиу (''Odborové sdružení Československé''), 1945-чи джылдан — {{iw|Революцион профсоюз къозгъалыу|РРеволюцион профсоюз къозгъалыу|cs|Revoluční odborové hnutí}} (''Revoluční odborové hnutí'', ROH).
1979-чу джылдан башлаб ЧКП-ны джаш тёлю организациясы болгъанды - Джаш тёлюню социалист бирлиги (''Socialistický svaz mládeže''),1945-чи джылдан къуралгъан Карпатланы джаш тёлюсюню бирлиги, Словак джаш тёлюню бирлиги (''Zväz slovenskej mládeže''), Чёх джаш тёлюню бирлиги (''Svaz české mládeže'') эмда Поляк джаш тёлюню бирлиги бирлешиб 1949-чу джылдан 1968-чи джылгъа дери Джаш тёлюню чехословак бирлиги (''Československý svaz mládeže'') болгъанды.
Эм уллу феминист къуралыш (1950-чи джылдан) — Чехословак тишириу бирлик (''Československý svaz žen'').
Эм уллу халкъла арасы иш бирликни къуралышы (1948-чи джылдан) — Чехословак-совет шохлукъну бирлиги (''Svaz československo-sovětského přátelství'').
[[Файл:Czechoslovakia 1930 linguistic map - created 2008-10-30.svg|thumb|430px|Чехословакияда миллетле, 1930]]
== Демография ==
[[Файл:Czechoslovakia demo.png|thumb|430px|Чехословакияны халкъы (1961−1991)]]
Халкъы (1991): 15,6 миллион, миллет къурамы : [[чехле]] — 62,8 %, [[словакла]] — 31 %, [[маджарлыла]] — 3,8 %, [[чыгъанлыла]] — 0,7 %, [[силезлиле]] — 0,3 %. Дагъыда башха миллетлени келечилерида болгъандыла — [[русинле]], [[украинлиле]], [[немецле]], [[полякла]] эмда [[чууутлула]].
Ёсюмю — 2,7 % ([[1985 джыл]]), 1,7 % ([[1990 джыл]]).
[[1989 джыл|1989-чу джылгъа]] орталама джашау узунлугъу 67,7 джыл эркишилеге, 75,3 джыл тиширыулагъа болгъады. Халкъны 23,1% 15 джылдан джаш, 19% уа 60 джылдан тамадала болгъадыла.
Джашагъанланы къалынлыгъы 1986-чы джылда орталама 121 адам бир квадрат километрге болгъанды. Эм къалабалыкъ география регион — [[Моравия]], квадрат километрге 154 адам. Чехиягъа орталама кёргюзюм 120, Словакиягъа 106 адам болгъанды.[[1986 джыл|1986-чы джылны]] январына кёре эм уллу шахарла:
* [[Прага]] ([[Чехия]]) — 1,2 млн адам.
* [[Братислава]] ([[Словакия]]) — 417 103 адам.
* [[Брно]] ([[Чехия]]) — 385 684 адам.
* [[Острава]] ([[Чехия]]) — 327 791 адам.
* [[Кошице]] ([[Словакия]]) — 222 175 адам.
* [[Пльзень]] ([[Чехия]]) — 175 244 адам.
== Экономика ==
=== Индустрия эмда эл мюлк ===
1948-1989-чу джыллада промышленность баш биримле - миллет предприятияла (''Národní podnik''), эл мюлкде — бирикген эл мюлк кооператив (''Jednotné zemědělské družstvo'').
=== Финансла ===
Ачха бирими — [[чехословак крона]] (Совет ачха бла 12 капек<ref>{{БСЭ3|статья=КРОНА (ДЕН. ЕДИНИЦА)}}</ref>) талай тюрлюсю болгъанды:
* джез ачхала (1953-1992 джыллада — турч) номиналлары: 1, 2 (1953—1992 джыллада — 3), 5 эмда 10 геллер (1 геллер — кронаны 1/100).
* багъыр-никель (1953-1992 джыллада — турч) ачхала, номиналлары: 10, 20 (1933-чю джылдан — 25), 50 геллер, 1, 2 эмда 5 крона<ref>{{Cite web |url=http://ccoins.ru/pages/chehoslovakija_monety.html |title=Каталог монет Чехословакии |access-date=2018-10-27 |archive-date=2018-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027101320/http://ccoins.ru/pages/chehoslovakija_monety.html |url-status=dead }}</ref>.
* Чехословакияны Миллет банкыны билетлери (1953—1992 джыллада — ЧССР-ни Кърал Банкыны билетлери (''Bankovka Státnej banky československej'')) номиналлары: 1 (в 1953—1992), 3 (1953—1992\), 5 (1961—1993 джыллада казначей билетле (''Státovka'')), 10, 20 (1953—1992 джыллада — 25), 50, 100, 500 (1953—1973 джыллада — чыгъарылмагъандыла), 1000 (1953—1973 джыллада — чыгъарылмагъандыла)<ref>{{Cite web |url=http://www.fox-notes.ru/img/tschech_2.htm |title=Чехословацкая Социалистическая Республика |access-date=2018-10-27 |archive-date=2018-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110040010/http://www.fox-notes.ru/img/tschech_2.htm |url-status=live }}</ref>, [[Чехословакияны Миллет банкы]] (''Národní banka Československá'') (1950—1992 джыллада — Чехословакияны Кърал банкы (''Státní banka československá'')) эмиссия этгенди<ref>{{БСЭ3|статья=ГОСУДАРСТВЕННЫЙ БАНК ЧЕХОСЛОВАКИИ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fox-notes.ru/img/tschech_1.htm |title=Чехословакия |access-date=2018-10-27 |archive-date=2018-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111144713/http://www.fox-notes.ru/img/tschech_1.htm |url-status=live }}</ref>.
=== Улоу ===
Чехословакия [[Транзит (улоу)|транзит]] кърал болгъанды.
* Темир джоллары — 13 141 километр.
* Автомобиль джоллары:
** бютеулей — 74 064 километр.
** къаты тёшеулю — 60 765 км.
** къаты тёшеусюз — 13 299 километр.
* Суу джолла — 475 километр чакълы.
* Быргъыла:
** 1448 километр — [[Чий нефть|чий нефтге]].
** 1500 километр — [[нефтпродуктла]].
** 8000 км — [[табийгъат газ]].
==== Джюк ташыу ====
1985-чи джылда узакъ ташыуланы 81% темир джол бла тындырылгъанды. Автомобиль ташыула 13%, ич суу джолла бла - 5%, граждан авиация бла 1%-ден азыракъ.
==== Портла ====
Тенгизге чыгъыуу болмагъаны себебли, тенгиз бла сатыу-алыу хоншу къралланы юсю бла баргъанды, сёз ючюн — [[Гдыня]], [[Гданьск]] эмда [[Щецин]] [[Польша|Польшада]]; [[Риека]] эмда [[Копер]] [[Югославия|Югославияда]]; [[Гамбург]] [[ГФР|Германияны Федератив Республикасында]], [[Росток]] [[ГДР|Герман Демократ Республикада]]. Баш суу портла — [[Прага]], [[Братислава]], [[Дечин]] эмда [[Комарно (Словакия)|Комарно]].
=== Телекоммуникацияла ===
Чехословакияда телекоммуникацияла ол заманнга кёре бек алчы болгъанды, туура байланыулу автомат система ишлегенди. 1987-чи джылны январында 54 [[Амплитуда модуляция|AM]] эмда 14 [[Къысха-къысхалыкъ модуляция|FM]] радиостанция, къыркъ беш телевизион станция болгъанды. Почта къуллукъланы оператору — Чехословак почта (''Československá pošta''), телефон байламны оператору [[SPT Praha s.p.]] (''Správa pošt a telekomunikací Praha'' — «Почтала бла телекоммуникацияланы управлениясы Прага»).
== Маданият ==
=== Дин ===
1991-чи тергеуге кёре: [[католикле]] — 46,4 %, [[евангелистле]] (лютеранла) — 5,3 %, [[Чехословак православ клиса|православла]] — 0,34 % (53 минг адам чакълы), [[муслиманла]], [[буддистле]], [[атеистле]] 29,5 %/16,7 % (республикагъа кёре уллу башхалыкъ барды ([[Чехия]] бла [[Словакия]]гъа къара)).
=== Кёбчюлюк информацияны амаллары ===
Эм уллу информация агентство — Чехословак телеграф агентство (''Ceskoslovenska Tiskova Kancelar''). Кърал радиокомпания — [[Чехословак радио]] (''Československý rozhlas''), къурамында: [[Radiožurnál]] (ЧКП-ны заманында [[Radiožurnál|Československo]]), [[Dvojka|Praha]] эмда [[Český rozhlas Vltava|Vltava]], аны тышында бёлгеледе радиостанцияла — [[Český rozhlas Brno|Brno]], [[Словак радио|Bratislava]] эмда башхала, кърал телекомпания — [[Чехословак телевидение]] (''Československá televize''), къурамында: [[ČT1|ČST1]] эмда [[ČT2|ČST 2]] каналла (1993-чю джылны башына дери). Басымны юсюнден законланы толтурууну тинтген орган - 1991-чи джылда къуралгъан Радиобериу бла телевидениени федерал кенгеши (''Federální Rada pro rozhlasové a televizní vysílání'').
=== Кинематография эмда таууш джазыу ===
* [[Баррандов (киностудия)|«Баррандов» киностудия]] (''Filmové studio Barrandov'')
* [[Krátký Film Praha]] — анимация студия
* Кинопрокатны аралыгъы (''Ústřední půjčovna filmů'') — кинотеатрланы бирикдирген къуралыш
* [[Supraphon]] — ЧССР-де таууш джаздырыучу компания
* [[Opus (лейбл)|OPOS]] — ЧССР-де таууш джаздырыучу компания
=== Байрамла ===
;1925-1951
* Джангы джыл — 1-чи январь.
* Уллу Байрым.
* Пасха.
* Пасха баш кюн.
* Аллахны тирилиую.
* Эллилик.
* Христосну Саны бла Къаныны Байрамы.
* Сыйлы апостолла Пётр бла Павелни кюнлери — 29-чу июнь.
* Мариямны ёлюмю — 15-чи август.
* Бойсунмаулукъну кюню — 5-чи июль.
* Бютеу шыйыхланы кюню — 1 ноября.
* Мариямны сылтаулу болуу — 8-чи декабрь.
* Христосну Туугъаны — 25 эмда 26-чи декабрь.
;1951-1991
* Джангы джыл — 1-чи январь.
* Пасха.
* Пасха баш кюн.
* Урунууну байрамы — 1-чи май.
* Национализацияны кюню — 28-чи октябрь.
* Христосну Туугъаны — 25 эмда 26-чи декабрь.
== Дагъыда къарагъыз ==
* [[Чехияны тарихи]]
* [[Словакияны тарихи]]
== Белгиле ==
{{Белгиле}}
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20081212031536/http://www.left.ru/2005/11/vazlav128.phtml История компартии Чехословакии]
* [https://web.archive.org/web/20071012132901/http://yale.edu/annals/sakharov/documents_frames/Sakharov_008.htm Письмо] [[Андропов, Юрий Владимирович|Андропова]] в ЦК о демонстрации на Красной площади против оккупации Чехословакии. 20 сентября 1968 года
* [https://web.archive.org/web/20110927172851/http://www.rsijournal.net/vnutripoliticheskaya-borba-v-chexoslovakii-1943-1948-gg/ ''Вашкевич И. В.'' Внутриполитическая борьба в Чехословакии 1943—1948 года] // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г.
* [https://web.archive.org/web/20240818074902/http://www.rsijournal.net/page.php?id=49 ''Крючков И. В.'' Чехословацкая идея и «венгерский вопрос» в годы Первой мировой войны]// Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 год
* [https://web.archive.org/web/20160306004829/http://delostalina.ru/?p=1376 Легион. Кто развязал гражданскую войну в России.] // Один из мало изученных периодов истории — начало гражданской войны и восстание чехословацкого корпуса в 1918 году.
* [https://web.archive.org/web/20191022133722/https://www.radio.cz/ru/rubrika/razgovor/shkolnyj-vek-chexoslovakii Радио Прага: Школьный век Чехословакии] // История школьной системы страны: Чехия, Словакия, Подкарпатская Русь, оккупация, ЧССР
{{Бусагъатдагъы сайланнган статья}}
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Европаны тарихи]]
[[Категория:Тарих къралла]]
[[Категория:Чехияны тарихи]]
[[Категория:Словакияны тарихи]]
[[Категория:Чехословакия]]
afuqb8l7ah7hlif9uztnifpkk69gt13
Телеграмма
0
15930
127346
111346
2026-09-28T01:03:02Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
127346
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:USSR stamp P.L.Shilling 1982 6k.jpg|thumb|230px|[[Телеграф#Электрика телеграф|электро-мукъладис телеграф]]ны джаратхан [[Шиллинг, Павел Львович|П. Л. Шиллингге]] аталгъан СССР-ни почта маркасы (1982)]]
'''Телегра́мма''' ({{lang-grc|τῆλε}} «узакъ» + {{lang-grc|γράμμα}} «джазыу») — электрокъууатны хайырланыб, информацияны ашыргъан, байламны биринчи амалларыны бири [[телеграф]] бла джиберилген билдириудю.
== Суратлауу эмда тарихи ==
[[Файл:Central telegraph Moscow.jpg|thumb|left|230px|[[Москва|Москвада]] ара телеграф]]
[[Файл:Alabama veloboys 1910s.jpg|thumb|230px|''ADT''[[телеграф]] компанияны [[Индиана|Индианада]] [[Велосипед|Велопосипедли барчысы]], [[АБШ]] (1908)]]
Телеграммала асламысы бла чыбыкъла неда радио бла, телеграфны болушлугъу бла бериледиле. Биринчи [[Электрикалы телеграф|электрикалы телергафла]] Европада XVIII ёмюрню аягъында — XIX
ёмюрню башында чыкъгъандыла. Эресейде, россиячы алим [[Шиллинг, Павел Львович|Павел Шиллинг]] 1832-чи джылда биринчи [[Телеграф#Электрика телеграф|электро-мукъладис телеграф]]ны джаратады, аны ачыкъ кёргюзюую, ол джылны 21-чи октябрында болады. [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ-да]], биринчи телерграмма 1844-чю джылны 24-чю майында [[Балтимор]]дан [[Вашингтон (Колумбия)|Вашингтоннга]] телеграфны американ лагъымчы [[Морзе, Сэмюэл|Сэмюэл Морзе]] джибереди.
Эртдеги телеграф аппаратла, текстни бир джаны джабышмакъ болгъан къагъыт тасмада басмалагъадыла, артдан ол тасма окъургъа таб болурча къагъыт чапракъгъа джабышдырылгъанды. 1980-чи джылланы арасындан башлаб, телеграмманы текстин къагъытны кесинде басмалагъан [[телетайп]]ла чыгъадыла.
Къошакъ тёлеуге алгъышлау телеграммала да джиберилгендиле, ол заманда тасма неда тексти болгъан къагъыт сураты бла джасалгъан бланкга джабышдырылгъанды.
=== [[СССР]]-де ===
[[Файл:1944TelegramNKSKharkov.jpg|thumb|right|230px|СССР: толтурулгъан бланк (1944)]]
Телеграф аппаратла, байлау бёлюмлени кёбюсюнде болгъандыла. Телерграмманы джиберир ючюн энчи бланкланы толтурургъа керек болгъанды; бир сёзню джибериуню багъасы 1980-чы джыллада тюз телеграмма ючюн 5 капек, гузаба телерграмма ючюн 20 капек болгъанды, ол себебден телеграммала экономия этер ючюн къысха джазылгъандыла, сёз байламла къошулмагъандыла. Байлам бёлюмню къуллукъчусу бланкда джазылгъан сёзлени тергеб ачхасын алгъанды; джибергеннге тёлеуню квитанциясын бергенден сора, бланк телеграфистге джиберилгенди. Эллени почта бёлюмлеринде, телфон бла район неда шахар телеграфлагъа окъулгъанды.
Телетайп аулау, телефон аулаугъа ушаш, билги бериуню коммутация этилген аулауу болгъанды — бериуню заманында джиберген эмда алгъан джанланы арасында эки джанлы байланыу къуралгъанды, ол себебден байламны заманын азайтыр ючюн, билгилени ал хазырланыуу этилгенди. Телеграфчы алыннган бланкдагъы текстни телетайпны тиеклигинде ургъанды, телетайпдан [[Бодону коду|Бодону кодунда]] телеграмманы тексти бла телетайп [[перфотасма|перфотасма]] чыкъгъанды. Артдан адресатны байлам бёлюмюню телеграф коду билинеди (почта индекс бла бир тюлдю) эмда телетайпны панелинде номер алыучу бла ол бёлюмге байланнганды. Ал атламда хазырланнган перфотасма, перфо-окъуучугъа киргизтилгенди, андан сора телетайп текстни окъуб терк джибергенди. Бютеу текст джиберилиб бошагъандан сора оператор байламны юзгенди.
Байлам бёлюмде, басмаланнган текст адресатха берирча хазырланнганды (тасма неда къагъыт тюз неда алгъышлау бланкгъа джабышдырылгъанды) эмда почтальонгъа андан ары джетдирирча берилгенди, уллу шахарлада телеграмма табдыргъан энчи почтальонла болгъандыла.
== Бусагъатдагъы болуму ==
Алгъаракъ заманлада телерграмманы магъаналы болуулада, информацияны дженгил алырча джиберилгендиле. Байламны айныуу бла телеграмманы заманы да кетгенди.
Бусагъатда телеграмма джибериу, андан эсе таб, эмда дженгил ишлеген альтернатива амалла чыкъгъаны себебли, актуал тюлдю. 2006-чы джылны 27-чи янывранда телеграф бла текст билдириулени джюз элли джылны ичинде бериб тургъан американ компания ''[[Western Union]]'', бу джумушну энди баджармазлыгъын билдиргенди.
[[Ростелеком]] алкъын телеграмма джиберир амал береди<ref>[https://web.archive.org/web/20241204164005/https://www.rt.ru/hometel/possibilities/telegramm Ростелеком: передача телеграмм]</ref>.
Телеграмманы интернетни юсю бла да берирге боллукъду<ref>Сёз ючюн бу сайтла бла:
* [http://www.iTelegram.com iTelegram] {{Wayback|url=http://www.itelegram.com/ |date=20071102064209 }}
* [https://web.archive.org/web/20100211024932/http://www.napishi.ru/telegram.asp Напиши. Ру] {{Wayback|url=http://www.napishi.ru/telegram.asp |date=20100211024932 }} (телеграмманы кириллица бла джиберирге боллукъду)
* [http://www.SendTelegram.com SendTelegram] {{Wayback|url=http://www.sendtelegram.com/ |date=20100209003810 }}
* [http://www.telegraf.ee/ Telegraf.ee] {{Wayback|url=http://www.telegraf.ee/ |date=20160304125056 }}
* [http://www.telegramsonline.co.uk TelegramsOnline] {{Wayback|url=http://www.telegramsonline.co.uk/ |date=20050206235600 }}
* [https://web.archive.org/web/20110810103317/http://www.telegramstop.com/ TelegramStop] {{Wayback|url=http://www.telegramstop.com/ |date=20110810103317 }}</ref>.
<center><gallery perrow=5 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Тюрлю-тюрлю къралланы телеграммалары">
Telegram-unificationBG.jpg|Болгария: [[Пловдив]]деги болджаллы башчыны [[I Баттенбергчи Александр|I Баттенбергчи Александргъа]] [[Кюнчыгъыш Румелия|Кюнчыгъыш Румелияны]] къошулуууну юсюнден телеграмма (1885)
Telegram Hochiminh.jpg|Вьетнам Демократ Республика : [[Хо Ши Мин]]ни [[Трумэн, Гарри|Гарри Трумэнге]] телеграммасы (1946)
Ztel1b.jpg|Герман империя: Western Union, Циммерманны Мексикагъа телеграммасы (1917)
Telegrammamussolini.jpg|Италия: [[Муссолини, Бенито|Муссолинини]] телеграммасы (1928)
Telegrammamussolini2.jpg|Италия: Муссолинини телеграммасы (1933)
Telegramm Erna Brauer an Max Brauer.jpg|Къытай: радиограмма (1933)
Telegram ocenzurowany.jpg|Польша (1982)
Telegram Alexei.jpg|Россия империя: бий [[Алексей Александрович|Алексея Александровични]] [[II Александр|II Александругъа]] телеграммасы (1872)
Telegrama 2191.jpg|Россия империя: 1915-чи джылны 13-чю сентябрындан телеграмма
USSR Telegram Form F-TG1a, 1988.jpg|СССР: телеграмманы таза бланкы, ТГ-1а форма (1988)
Charles F. Holloway telegram.jpg|АБШ: АБШ-ны аскер телеграфы, [[Линкольн, Авраам|Аврааму Линкольнгъа]] телеграмма(1861)
Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17.png|АБШ: [[Райт къарнашла|Орвил Райтны]] телеграммасы (1903)
Telegram Macek Tesla 0108.JPG|АБШ: [[Тесла, Никола|Никола Теслагъа]] радиограмма (1936)
Recognition-telegram-l.jpg|АБШ: [[АБШ-ны кърал департаменти|Кърал департаментни]] Израилни де-факто таныгъанынын юсюнден телеграмма (1948)
Kemal Ataturk congratulation of the Hatay's decision.png|[[Тюркия]]: биринчи тюрк президент [[Ататюрк, Мустафа Кемал|Ататюркню]] телеграммасы (1938)
Bahndienstfernschreiben.jpg|ГФР: кърал темир джолну къуралыууну юсюнден телеграмма ([[Deutsche Bundesbahn]]) (1949)
Telegram Nikola Tesla Mestrovic 01081.JPG|Хорватия: Western Union, Никола Тесланы телеграммасы (1939)
Telegram Nobel-Andree.jpg|Швеция: [[Андре, Саломон Август|Саломона Андрни]] [[Нобель, Альфред|Альфред Нобелге]] телеграммасы[[телеграф марка]] кёрюнеди) (1896)
</gallery></center>
== Сейир фактла ==
*1911-чи джылда [[Нью-Йорк Таймс]] тамаша эксперимент этерге оноу этеди, Джерни тёгерегине коммерция билдириу джибереди. 20-чы августну 7 сагъатында, диспетчер билдириу джибереди, анда бир бош айтым болады «Бу билдириу Джерни аулаб къатыргъа керекди». Тюрлю-тюрлю къралланы арасында бериу терклик бирча болмагъанды, телеграмма 30 000 километрни озуб, 16 къралны юсю бла ызына 16 минут бла джарымгъа къайтханды.
* 1930-чу джылда [[Ассошиэйтед Пресс]] телеграмма джибериу бла тамаша сынам этгендиле. [[Нью-Йорк]]дан ийилген телеграмма, джер тобну 2 сагъат бла 5 минутха ётгенди. Бериу терклик, къралгъа кёре бек тюрленнгенди: сёз ючюн, [[Москва|Москвадан]] [[Пекин]]нге телеграмма 4 минут баргъанды, [[Париж]]ден [[Женева|Женевагъа]] — 13 минут<ref>Вокруг света в 2 час. 5 мин. // Красная газета. — 1930. — 21 апреля. (Цит. по: ''Горцев П.'' [https://web.archive.org/web/20080214121650/http://www.bonistikaweb.ru/SEVKAVKO/1930-5.htm По газетным и журнальным листам] {{Wayback|url=http://www.bonistikaweb.ru/SEVKAVKO/1930-5.htm |date=20080214121650 }} // [[s:Северо-Кавказский коллекционер|Северо-Кавказский коллекционер]]. — Ростов-на-Дону, 1930. — № 5 (27).){{v|9|9|2009}}{{Ref-ru}}</ref>.
* «[[Гиннесс рекордларыны китабы|Гиннесс рекордларыны китабында]]» эм багъалы телеграмма деб [[Хрущёв, Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] 1961-чи джылны 12-чи апрелинде [[Гагарин, Юрий Алексеевич|Юрий Гагаринге]] джиберген телеграмма кёргюзюледи, ол 1993-чю джылны 11-декабрында Нью-Йоркда «[[Сотбис]]» аукционда, 68 500 [[АБШ доллар|долларгъа]] сатылгъанды [http://www.post.crimea.ua/facts.shtml Крымской дирекции УГППС «Укрпочта»] {{Wayback|url=http://www.post.crimea.ua/facts.shtml |date=20080921091236 }} со ссылкой на [http://www.guinnessworldrecords.com/ сайт «Книги рекордов Гиннесса».] {{Wayback|url=http://www.guinnessworldrecords.com/ |date=20110224102544 }}{{v|8|12|2008}}{{Ref-ru}}</ref>.
== Белгиле ==
{{Белгиле}}
== Дагъыда кара ==
* [[Депеша]]
* [[Телеграф]]
* [[Телеграф марка]]
* [[Телеграф#Телекс|Телекс]]
* [[Электрон почта]]
== Литература ==
* {{публикация|статья|автор=Букин М.|заглавие=«Я вам писал тире и точкой…». История телеграфа|ссылка=http://www.3dnews.ru/579369|оригинал= |вид= |соавторы= |ответственный= |издание=3Dnews Daily Digital Digest|издание ответственный= |тип= |год=2009|месяц=09|день=10|номер=|том= |volume= |выпуск= |issue= |страницы=|pages= |язык=|issn= |ref= }}{{Ref-ru}}
* {{БСЭ3|Категорийная телеграмма|11}}{{Ref-ru}}
* {{публикация|статья|автор=Миркин В. В.|часть= |часть ссылка= |часть оригинал= |часть вид= |часть соавторы= |часть ответственный= |заглавие=Эволюция советской телеграфной техники в послевоенное время|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/evolyutsiya-sovetskoy-telegrafnoy-tehniki-v-poslevoennoe-vremya|оригинал= |вид= |соавторы= |ответственный= |издание=Вестник Томского государственного университета|издание ответственный= |тип= |год=2012|месяц= |день= |номер=357|том= |volume= |выпуск= |issue= |страницы=90—95|pages= |язык= |issn= |ref= }}{{Ref-ru}}
* Постановление Совета Министров СССР от 27.05.1971 № 316 [http://pravo.newsby.org/belarus/postanov28/pst857.htm «Об утверждении Устава связи Союза ССР»].{{Ref-ru}}
* Постановление Совета народных комиссаров СССР от 15.02.1929 [https://web.archive.org/web/20170217063823/http://www.bestpravo.com/sssr/eh-pravo/n0r/index.htm «О введении в действие Устава почтовой, телеграфной, телефонной и радио связи Союза ССР»].{{Ref-ru}}
* {{БСЭ3|автор=С. Т. Малиновский|Телеграмма|25}}{{Ref-ru}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Телеграммы Международного телеграфного агентства|}}{{Ref-ru}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Телеграммы Русского телеграфного агентства|}}
* {{БСЭ3|Фототелеграмма|27}}{{Ref-ru}}
[[Категория:Почта| ]]
[[Категория:Телеграф]]
[[Категория:Телеграммала]]
go3rxqjr6m6fxcyd9juzl17h9oq86zs
Колония
0
19757
127342
127288
2026-09-27T16:41:54Z
Къарачайлы
96
/* Типы колоний */
127342
wikitext
text/x-wiki
{{Магъанала}}
{{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}}
[[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]]
'''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады.
Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла.
== Суратлауу ==
Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери.
Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]).
Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара.
== [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери ==
'''Экономика, сатыу-алыу'''
* [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу;
* Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу;
* Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу;
* Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау;
'''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы'''
* Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу;
* Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу;
* [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу;
* Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды;
'''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия'''
* Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау;
* Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу;
* Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу;
* [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу.
== Колонияланы ышанлары ==
* [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди;
* [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу;
* [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды;
* Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди;
* [[Тарих]] фактор:
** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]];
** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу:
*** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу,
*** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу,
*** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу,
*** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу;
** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу;
** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу.
* Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу;
* Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери.
** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу);
** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу;
** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу.
== Колонияланы тюрлюлери ==
Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды:
* [[Кёчгюнчю колонияла]]
* [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла)
* Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла)
== История ==
{{main|Колониализм}}
Колониализм — система господства группы развитых стран ([[метрополия|метрополий]]) над остальным миром в [[XVI век|XVI]]—[[XX век]]ах. Колониальная политика — это политика завоевания и зачастую эксплуатации военными, политическими и экономическими методами народов, стран и территорий преимущественно с инонациональным населением, как правило, экономически менее развитых.
Предпосылки колониализма зародились в эпоху [[Великие географические открытия|Великих географических открытий]], а именно в [[XV век]]е, когда португальский мореплаватель [[Васко да Гама]] открыл путь в Индию, а [[Колумб]] достиг берегов Америки. Первые колонии были основаны в Новом Свете [[Испания|испанцами]]. Ограбление государств американских индейцев способствовало развитию европейской банковской системы, росту финансовых вливаний в науку и стимулировало развитие промышленности, которая, в свою очередь, потребовала новых сырьевых ресурсов.
Для колониальной политики периода первоначального накопления капитала характерны стремление к установлению монополии в торговле с покорёнными территориями, захваты и разграбление целых стран, использование или насаждение хищнических феодальных и рабовладельческих форм эксплуатации местного населения. В порабощённых странах колониальная политика вызывала разрушение производительных сил, задерживала экономическое и политическое развитие этих стран, приводила к разграблению огромных районов и истреблению целых народов.
По мере перехода от мануфактуры к крупной фабрично-заводской промышленности колонии превращаются в их аграрно-сырьевые придатки с монокультурным направлением развития сельского хозяйства, в рынки сбыта промышленной продукции и источники сырья для растущей капиталистической промышленности метрополий. Распространение новых методов эксплуатации, необходимость создания специальных органов колониального управления, которые могли бы закрепить господство над местными народами, а также соперничество различных слоёв буржуазии в метрополиях привели к ликвидации монопольных колониальных торговых компаний и переходу захваченных стран и территорий под государственное управление метрополий.
Колониальное господство административно выражалось либо в форме «[[доминион]]а» (прямого управления колонией посредством [[вице-королевство|вице-короля]], генерал-капитана или генерал-губернатора), либо в форме «[[протекторат]]а». Колонисты образовывали полностью независимые от местного населения общины, которые комплектовались из людей самых разных сословий, включая преступников и авантюристов. Также широко были распространены религиозные общины ([[пуритане]] Новой Англии и [[мормоны]] Дикого Запада).
== Современность ==
{{main|Зависимые территории}}
Так как понятие «колония» имеет негативный оттенок, то оно сейчас не используется в официальных документах и существующие в настоящее время несамостоятельные территории обычно объединяются понятием «зависимая территория».
При этом, в зависимости от наличия самоуправления и по другим причинам, официальные статусы таких территорий варьируются — [[Заморские территории Франции|«заморские департаменты» и «заморские общины (территории)»]] ([[Франция]]), «[[коронные земли]]» и «[[Британские заморские территории|заморские территории]]» ([[Великобритания]]), [[Территории США|«неинкорпорированные территории»]] ([[США]]) и т. д. Зависимая территория с максимальным самоуправлением — «[[ассоциированное государство]]».
В основном коренные жители зависимой территории сегодня обладают такими же гражданскими правами, как и население страны-[[Метрополия|метрополии]]. Экономическая ситуация во многих колониях лучше, чем в соседних территориях, ставших независимыми государствами. Примерами таких колоний являются [[Французская Гвиана]] или [[Пуэрто-Рико]].
== Эволюция значения термина ==
Термин ''колония'', будучи рождён в определённом историческом контексте, вследствие смены эпох ныне может иметь отличающиеся толкования — от максимально узкого ''(«нет соответствующего слова в статусе территории — нет колонии»)'' до максимально расширительного ''(«есть сепаратисты — налицо колония»)''. Порой термин ''колония'' носит эмоциональную, тенденциозную окраску и намеренно используется (или не используется) в пропагандистских, политических целях.
В самой радикальной националистической трактовке колониями являются любые регионы, которые на основе культурных отличий стремятся к отделению от центра. Например, [[Шотландия|Шотландию]] шотландские националисты рассматривают как колонию [[Англия|Англии]], а [[бретонцы]] требуют отделения [[Бретань|Бретани]] от колониальной державы Франции. В то же время формальный официальный статус ряда колониальных территорий по инициативе их [[метрополия|метрополий]] и разнообразным иным причинам (в основном, соображения [[престиж]]а) может варьироваться в диапазоне от «коронного владения» до «свободно ассоциированного государства» и прочих [[Политкорректность|политкорректных]] эвфемизмов.
Попытки исследователей избавиться от такого сомнительного шлейфа терминов путём внедрения более нейтральных (аналогично паре «[[народ]]» → «[[этнос]]») пока успехом не увенчались — например, понятия «[[зависимая территория]]» и «несамостоятельная территория» не обладают искомой точностью и потому вряд ли могут послужить полноценной заменой. Поэтому отказываться от использования термина ''колония'' в настоящее время не представляется целесообразным. В качестве разумного компромисса стоит пользоваться критериями соответствия той или иной территории [[Колония#Признаки колоний|признакам колоний]], — прежде всего по наличию географической и цивилизационной обособленности последних, серьёзного ограничения их суверенитета и наличия их эксплуатации в пользу метрополии, — с учётом сложившихся в обществе традиций применения термина ''колония''.
В политических отношениях существует и другой термин — [[полуколония]]. Он означает государство, обладающее формальной юридической самостоятельностью, но внешняя и внутренняя политика которого фактически зависит от другого государства. Полуколония может возникнуть как в процессе экономического, политического или военного подчинения (в том числе искусственное государственное образование на оккупированных территориях), так и в процессе формального предоставления независимости государством, чьей колонией или основной территорией оно ранее являлось. Способы влияния на полуколонию могут быть различны по методике и объёму: от прямого подчинения и военного присутствия до экономического и политического покровительства и (или) зависимости. Такие государства всегда являются сателлитами покровительствующего государства, поскольку их дружественные отношения носят не равноправный характер — покровительствующее государство осуществляет на территории полуколонии деятельность, подобную той, которую осуществляет метрополия на территории колонии. Тем не менее, полуколонии благодаря формальной независимости являются независимыми государствами, признаются таковыми в международном праве, и, в отличие от колоний, могут являться членами международных организаций и субъектами международных договоров.
С колонией также не следует путать [[Автономия|автономию]], хотя многие современные автономии возникли на территориях бывших колоний. Однако автономия — это основная территория унитарного государства, граждане которой имеют право на широкое самоуправление (равное самоуправлению субъектов федеративных государств) и при этом являются гражданами того государства, территорией которого является автономия. Фактически жители автономии имеют более широкие гражданские права, чем жители колонии, поскольку они имеют весь объём прав гражданина государства и дополнительно — права, вытекающие из самоуправления. На территории автономии в полном объёме действует конституция государства, территорией которого она является (статус автономии обычно прописан на конституционном уровне), общегосударственное законодательство действует в части, не противоречащей местному законодательству, при этом право регулировать конкретные сферы деятельности своим законодательством зависит от статуса конкретной автономии в конкретном государстве.
== См. также ==
* [[Национально-освободительное движение]]
* [[Внутренняя колонизация]]
* [[Территориальные претензии в Антарктике]]
* [[Уголовная колония (система колонизации)]]
== Примечания ==
{{примечания}}
== Литература ==
* {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}}
* {{Даль|Колония}}
* {{Словарь Ушакова|колония}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Колония}}
{{Родственные проекты
|Портал = Политика
|Викисловарь = Колония
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Викисклад =
|Викигид =
|Метавики =
|Проект =
}}
== Ссылки ==
* [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru
* [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org
* [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org
{{Библиоинформация}}
{{Международное право}}
{{Экспансионизм}}
[[Категория:Колониализм|*]]
ef8xkof1x2ar4ivazzvnjeg22xoxnnn
127343
127342
2026-09-27T18:01:18Z
Къарачайлы
96
/* История */
127343
wikitext
text/x-wiki
{{Магъанала}}
{{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}}
[[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]]
'''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады.
Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла.
== Суратлауу ==
Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери.
Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]).
Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара.
== [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери ==
'''Экономика, сатыу-алыу'''
* [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу;
* Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу;
* Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу;
* Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау;
'''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы'''
* Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу;
* Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу;
* [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу;
* Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды;
'''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия'''
* Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау;
* Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу;
* Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу;
* [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу.
== Колонияланы ышанлары ==
* [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди;
* [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу;
* [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды;
* Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди;
* [[Тарих]] фактор:
** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]];
** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу:
*** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу,
*** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу,
*** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу,
*** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу;
** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу;
** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу.
* Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу;
* Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери.
** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу);
** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу;
** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу.
== Колонияланы тюрлюлери ==
Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды:
* [[Кёчгюнчю колонияла]]
* [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла)
* Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла)
== Тарихи ==
{{main|Колониализм}}
Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды.
Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди.
Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды.
Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле.
Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]).
== Современность ==
{{main|Зависимые территории}}
Так как понятие «колония» имеет негативный оттенок, то оно сейчас не используется в официальных документах и существующие в настоящее время несамостоятельные территории обычно объединяются понятием «зависимая территория».
При этом, в зависимости от наличия самоуправления и по другим причинам, официальные статусы таких территорий варьируются — [[Заморские территории Франции|«заморские департаменты» и «заморские общины (территории)»]] ([[Франция]]), «[[коронные земли]]» и «[[Британские заморские территории|заморские территории]]» ([[Великобритания]]), [[Территории США|«неинкорпорированные территории»]] ([[США]]) и т. д. Зависимая территория с максимальным самоуправлением — «[[ассоциированное государство]]».
В основном коренные жители зависимой территории сегодня обладают такими же гражданскими правами, как и население страны-[[Метрополия|метрополии]]. Экономическая ситуация во многих колониях лучше, чем в соседних территориях, ставших независимыми государствами. Примерами таких колоний являются [[Французская Гвиана]] или [[Пуэрто-Рико]].
== Эволюция значения термина ==
Термин ''колония'', будучи рождён в определённом историческом контексте, вследствие смены эпох ныне может иметь отличающиеся толкования — от максимально узкого ''(«нет соответствующего слова в статусе территории — нет колонии»)'' до максимально расширительного ''(«есть сепаратисты — налицо колония»)''. Порой термин ''колония'' носит эмоциональную, тенденциозную окраску и намеренно используется (или не используется) в пропагандистских, политических целях.
В самой радикальной националистической трактовке колониями являются любые регионы, которые на основе культурных отличий стремятся к отделению от центра. Например, [[Шотландия|Шотландию]] шотландские националисты рассматривают как колонию [[Англия|Англии]], а [[бретонцы]] требуют отделения [[Бретань|Бретани]] от колониальной державы Франции. В то же время формальный официальный статус ряда колониальных территорий по инициативе их [[метрополия|метрополий]] и разнообразным иным причинам (в основном, соображения [[престиж]]а) может варьироваться в диапазоне от «коронного владения» до «свободно ассоциированного государства» и прочих [[Политкорректность|политкорректных]] эвфемизмов.
Попытки исследователей избавиться от такого сомнительного шлейфа терминов путём внедрения более нейтральных (аналогично паре «[[народ]]» → «[[этнос]]») пока успехом не увенчались — например, понятия «[[зависимая территория]]» и «несамостоятельная территория» не обладают искомой точностью и потому вряд ли могут послужить полноценной заменой. Поэтому отказываться от использования термина ''колония'' в настоящее время не представляется целесообразным. В качестве разумного компромисса стоит пользоваться критериями соответствия той или иной территории [[Колония#Признаки колоний|признакам колоний]], — прежде всего по наличию географической и цивилизационной обособленности последних, серьёзного ограничения их суверенитета и наличия их эксплуатации в пользу метрополии, — с учётом сложившихся в обществе традиций применения термина ''колония''.
В политических отношениях существует и другой термин — [[полуколония]]. Он означает государство, обладающее формальной юридической самостоятельностью, но внешняя и внутренняя политика которого фактически зависит от другого государства. Полуколония может возникнуть как в процессе экономического, политического или военного подчинения (в том числе искусственное государственное образование на оккупированных территориях), так и в процессе формального предоставления независимости государством, чьей колонией или основной территорией оно ранее являлось. Способы влияния на полуколонию могут быть различны по методике и объёму: от прямого подчинения и военного присутствия до экономического и политического покровительства и (или) зависимости. Такие государства всегда являются сателлитами покровительствующего государства, поскольку их дружественные отношения носят не равноправный характер — покровительствующее государство осуществляет на территории полуколонии деятельность, подобную той, которую осуществляет метрополия на территории колонии. Тем не менее, полуколонии благодаря формальной независимости являются независимыми государствами, признаются таковыми в международном праве, и, в отличие от колоний, могут являться членами международных организаций и субъектами международных договоров.
С колонией также не следует путать [[Автономия|автономию]], хотя многие современные автономии возникли на территориях бывших колоний. Однако автономия — это основная территория унитарного государства, граждане которой имеют право на широкое самоуправление (равное самоуправлению субъектов федеративных государств) и при этом являются гражданами того государства, территорией которого является автономия. Фактически жители автономии имеют более широкие гражданские права, чем жители колонии, поскольку они имеют весь объём прав гражданина государства и дополнительно — права, вытекающие из самоуправления. На территории автономии в полном объёме действует конституция государства, территорией которого она является (статус автономии обычно прописан на конституционном уровне), общегосударственное законодательство действует в части, не противоречащей местному законодательству, при этом право регулировать конкретные сферы деятельности своим законодательством зависит от статуса конкретной автономии в конкретном государстве.
== См. также ==
* [[Национально-освободительное движение]]
* [[Внутренняя колонизация]]
* [[Территориальные претензии в Антарктике]]
* [[Уголовная колония (система колонизации)]]
== Примечания ==
{{примечания}}
== Литература ==
* {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}}
* {{Даль|Колония}}
* {{Словарь Ушакова|колония}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Колония}}
{{Родственные проекты
|Портал = Политика
|Викисловарь = Колония
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Викисклад =
|Викигид =
|Метавики =
|Проект =
}}
== Ссылки ==
* [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru
* [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org
* [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org
{{Библиоинформация}}
{{Международное право}}
{{Экспансионизм}}
[[Категория:Колониализм|*]]
tso42kr7a5z3xu16hmdcejisrc4odjq
Де-Мойн
0
19767
127329
127327
2026-09-27T15:09:25Z
DarqaviPalladin
4737
127329
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн''' ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
aa2sx5bcocun8jmpu4evymmq0lgdoep
127330
127329
2026-09-27T15:25:19Z
DarqaviPalladin
4737
127330
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн''' ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
l7oohd68z7ffbqk5zgpyyb16ztorebp
127331
127330
2026-09-27T15:32:43Z
DarqaviPalladin
4737
/* Географиясы */
127331
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн''' ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
e60kti5s9nii6ry52sxojnyh5jgm0ts
127332
127331
2026-09-27T15:42:09Z
DarqaviPalladin
4737
/* Географиясы */
127332
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн''' ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
qslh6507n24jwrezdh0l994bpqz12kw
127333
127332
2026-09-27T15:43:22Z
DarqaviPalladin
4737
127333
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
799xxvzrde3cw26pccng87rirj0t4zi
127334
127333
2026-09-27T15:45:20Z
DarqaviPalladin
4737
/* Климаты */
127334
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
fa8askwcoom8flh045b55qbp6m3zifv
127335
127334
2026-09-27T15:48:25Z
DarqaviPalladin
4737
/* Климаты */
127335
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
lv2d4moarf4c5npk92x9f6gotiln35j
127336
127335
2026-09-27T15:50:15Z
DarqaviPalladin
4737
/* Климаты */
127336
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Халкъы ==
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
pen1emgf5zhnwx6purhb2rx8xwv3y5h
127337
127336
2026-09-27T15:53:26Z
DarqaviPalladin
4737
/* Халкъы */
127337
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Халкъы ==
Де-Мойнде Айованы шахарладан эм уллу афроамерикан халкъы джашайды.
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
g39o7vw1fgkrqau26mcvd8o6ri5gmuo
127338
127337
2026-09-27T15:57:09Z
DarqaviPalladin
4737
/* Халкъы */
127338
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Халкъы ==
Де-Мойнде Айованы шахарладан эм уллу афроамерикан халкъы джашайды.
Халкъны раса къурамы (2020 джылда):
* [[Акъ американлыла|акъла]] - 64,5 % (1980-87,8 %)
** Испан тилли болмагъанла - 61,0 %
* [[АБШ-ны латиноамериканлыла|латиноамериканлыла]] — 15,6 %
* афроамерикачыла - 11,7 %
* [[Азиялы американлыла|азиатла]] - 6,8 %
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
pepi2osqom1gqi2q4s2c09x5cdwvwth
127339
127338
2026-09-27T16:00:53Z
DarqaviPalladin
4737
/* Халкъы */
127339
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Халкъы ==
Де-Мойнде Айованы шахарладан эм уллу афроамерикан халкъы джашайды.
2020 джылда болгъан санаугъа кёре Де-Мойн шахарда 214 133 адам джашагъанды, 87 958 юй мюлк эмда 48 599 юйдеги болгъанды.
Халкъны раса къурамы (2020 джылда):
* [[Акъ американлыла|акъла]] - 64,5% (1980-87,8%)
** Испан тилли болмагъанла - 61,0%
* [[АБШ-ны латиноамериканлыла|латиноамериканлыла]] — 15,6%
* афроамерикачыла - 11,7%
* [[Азиялы американлыла|азиатла]] - 6,8%
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
t2nwv950djmug3n5qmn1eecsg2n7vjb
127340
127339
2026-09-27T16:02:17Z
DarqaviPalladin
4737
/* Халкъы */
127340
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Халкъы ==
2020 джылда болгъан санаугъа кёре Де-Мойн шахарда 214 133 адам джашагъанды, 87 958 юй мюлк эмда 48 599 юйдеги болгъанды. Де-Мойнде Айованы шахарладан эм уллу афроамерикан халкъы джашайды.
Халкъны раса къурамы (2020 джылда):
* [[Акъ американлыла|акъла]] - 64,5% (1980-87,8%)
** Испан тилли болмагъанла - 61,0%
* [[АБШ-ны латиноамериканлыла|латиноамериканлыла]] — 15,6%
* афроамерикачыла - 11,7%
* [[Азиялы американлыла|азиатла]] - 6,8%
* [[Индейлиле|тамырлы американлыла]] - 0,3%
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
8gmn7p18oqzoajqy3jv4nfev2x6o2yd
127341
127340
2026-09-27T16:04:14Z
DarqaviPalladin
4737
/* Халкъы */
127341
wikitext
text/x-wiki
{{Джерлешим|аты=Де-Мойн|ориг. аты={{lang-en|Des Moines}}|фото=Des Moines Montage .jpg|байракъ=Flag of Des Moines, Iowa.svg|герб=Seal of Des Moines, Iowa.png|гербини юсюнден статья=Де-Мойнни мухуру|байрагъыны юсюнден статья=Де-Мойнни байрагъы|кърал=АБШ|тенгизден мийиклик=266|Къуралгъанды=1843 джылда|Шахар болгъанды=1850 джылда|майдан=213,9|халкъ=214 133|саналгъан джыл=2020|басыннганы=937,60|агломерация=740 363|статус=Штатны ара шахары|телефон=+1 515|почта=50301-50340-50310-50316|web=https://www.dmgov.org/|Commons категория=Des Moines, Iowa|башчы=Конни Бёсен|lat_deg=41|lat_min=35|lat_dir=N|lat_sec=27|lon_deg=93|lon_min=37|lon_sec=15|lon_dir=W|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Айова}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Полк (Айова, округу)|Полк округу]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}}
'''Де-Мойн'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|107|Де-Мойн}}</ref> ({{lang-en|Des Moines}} {{IPA|[dɪˈmɔɪn]}}) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны Орта Кюнбатышда, [[Айова]] штатны ара кесегинде, [[Де-Мойн (суу)|Де-Мойн]] суугъа [[Раккун (суу)|Раккун]] суу къошулгъан джерде орналгъан штатны ара шахары эмда [[Полк (Айова, округу)|Полк]] округну административ арасы. 2020 джылда Де-Мойнны адам саны — 214 133 адамгъа джеткенди, аны бла штатда ол эм уллу шахарды.
== Географиясы ==
Де-Мойн тенгизни дараджасындан 260 м мийикликде [[Раккун (суу)|Раккун]] суу Де-Мойн суугъа къошулгъан джерде орналады.
Географиягъа кёре шахар беш районлагъа бёлюнеди:
* '''Даунтаун (Downtown)''' — сууланы къошулгъан джерде орналгъан шахарны иш арасы.
* '''Ист-Виллидж (Historic East Village)''' — Айова штатны Капитолийини тёгерегинде сууну кюнчыгъыш джагъасында орналгъан тарихли район.
* '''Кюнбатыш джаны (West Side)''' — сыйлы тарих районла (сёз ючюн, ''Beaverdale'', ''Greenwood Historic'', ''Sherman Hill'').
* '''Къыбыла джаны (South Side)''' — Истер-Лейк кёлню къатында итальян тамырлары болгъан джашау район.
* '''Шимал джаны (North Side)''' — ''Oak Park'' эм ''Highland Park'' районла.
=== Климаты ===
Шимал Американы арасында эмда уллу суу орунладан узакъда орналгъан ючюн Де-Мойнны исси джай мылы континент климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппенни климат классификациясында]] - Dfa), джылы неда исси мылы джай эмда сууукъ, къургъакъ къыш бла.
<div style="width:80%">
Джылгъа къар джауумну саны 93 см, орта джылгъа джауум — 928 мм, джылы айлада эм мийиклиги бла.{{Джерлешимни климаты
| Положение = center
| Место_род = Де-Мойнны
| Къайнакъ = [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx NWS]
| Янв_ср = -5.2 | Янв_ср_осад = 25
| Фев_ср = -2.5 | Фев_ср_осад = 32
| Мар_ср = 4.0 | Мар_ср_осад = 58
| Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 98
| Май_ср = 16.8 | Май_ср_осад = 120
| Июн_ср = 22.1 | Июн_ср_осад = 125
| Июл_ср = 24.6 | Июл_ср_осад = 113
| Авг_ср = 23.5 | Авг_ср_осад = 104
| Сен_ср = 18.6 | Сен_ср_осад = 77
| Окт_ср = 11.7 | Окт_ср_осад = 67
| Ноя_ср = 4.0 | Ноя_ср_осад = 55
| Дек_ср = -3.3 | Дек_ср_осад = 36
| Год_ср = 10.4 | Год_ср_осад = 910
| Янв_ср_мин = -9.8 | Янв_ср_макс = -0.5
| Фев_ср_мин = -7.3 | Фев_ср_макс = 2.2
| Мар_ср_мин = -1.2 | Мар_ср_макс = 9.4
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс = 16.8
| Май_ср_мин = 11.2 | Май_ср_макс = 22.4
| Июн_ср_мин = 16.6 | Июн_ср_макс = 27.5
| Июл_ср_мин = 19.3 | Июл_ср_макс = 29.8
| Авг_ср_мин = 18.2 | Авг_ср_макс = 28.7
| Сен_ср_мин = 12.8 | Сен_ср_макс = 24.5
| Окт_ср_мин = 6.1 | Окт_ср_макс = 17.2
| Ноя_ср_мин = -0.8 | Ноя_ср_макс = 8.8
| Дек_ср_мин = -7.7 | Дек_ср_макс = 1.1
| Год_ср_мин = 5.2 | Год_ср_макс = 15.6
| Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 19.4
| Фев_а_мин = -32.2 | Фев_а_макс = 25.5
| Мар_а_мин = -30.0 | Мар_а_макс = 32.7
| Апр_а_мин = -12.7 | Апр_а_макс = 33.8
| Май_а_мин = -3.3 | Май_а_макс = 40.5
| Июн_а_мин = 2.7 | Июн_а_макс = 39.4
| Июл_а_мин = 8.3 | Июл_а_макс = 43.3
| Авг_а_мин = 4.4 | Авг_а_макс = 43.3
| Сен_а_мин = -3.3 | Сен_а_макс = 38.3
| Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 35.0
| Ноя_а_мин = -23.3 | Ноя_а_макс = 27.7
| Дек_а_мин = -30.0 | Дек_а_макс = 20.5
| Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 43.3
| Янв_вода =
| Фев_вода =
| Мар_вода =
| Апр_вода =
| Май_вода =
| Июн_вода =
| Июл_вода =
| Авг_вода =
| Сен_вода =
| Окт_вода =
| Ноя_вода =
| Дек_вода =
| Год_вода =
}}
</div>
== Халкъы ==
2020 джылда болгъан санаугъа кёре Де-Мойн шахарда 214 133 адам джашагъанды, 87 958 юй мюлк эмда 48 599 юйдеги болгъанды. Де-Мойнде Айованы шахарладан эм уллу афроамерикан халкъы джашайды<ref>{{cite web |title=African-Americans in Iowa: 2023 |url=https://dev.iowadatacenter.org/application/files/2816/7569/3152/AfricanAmericanStatus2023.pdf |website=iowadatacenter.org |publisher=State Data Center of Iowa, Iowa Commission on the Status of African-Americans |access-date=6 October 2025}}</ref>.
Халкъны раса къурамы (2020 джылда):
* [[Акъ американлыла|акъла]] - 64,5% (1980-87,8%)
** Испан тилли болмагъанла - 61,0%
* [[АБШ-ны латиноамериканлыла|латиноамериканлыла]] — 15,6%
* афроамерикачыла - 11,7%
* [[Азиялы американлыла|азиатла]] - 6,8%
* [[Индейлиле|тамырлы американлыла]] - 0,3%
== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны шахарлары]]
[[Категория:Айованы шахарлары]]
[[Категория:Де-Мойн]]
jtioahw7ns4b8zk641vgcnwnshv36oy