Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 16194 127354 111126 2026-09-28T17:13:44Z Къарачайлы 96 /* Дагъыда къара */ 127354 wikitext text/x-wiki '''Къаранчха кърал''' ('''къаранчха режим''') — кесинден кючлю къралны политикасын бардыргъан, алай а формал халда бойсунмагъан [[кърал]]ны белгилеген терминди<ref name="oxford">{{Cite web|url=http://voluntary.ru/termin/marionetochnoe-gosudarstvo.html|title=Марионеточное государство это что такое Марионеточное государство: определение — Социология.НЭС|publisher=voluntary.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709223847/http://voluntary.ru/termin/marionetochnoe-gosudarstvo.html|archive-date=2019-07-09|accessdate=2019-07-09|deadlink=unfit}}</ref>. "Къаранчха кърал" термин бла белгиленнген къралны статусу, эркинлигини дараджасы эмда [[суверенитет]]ини толулугъу къралдан къралгъа бек айрыды<ref name="salo">{{Статья|автор=A. G. Nesterov, А. Г. Нестеров|год=2010|язык=ru|издание=Известия Уральского государственного университета. Сер. 1, Проблемы образования, науки и культуры. 2010. № 2 (75)|заглавие=Страны Центральной Европы во внешней политике Итальянской Социальной Республики (сентябрь 1943 - апрель 1945 г.)|ссылка=http://elar.urfu.ru/handle/10995/19228|archivedate=2014-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407080156/http://elar.urfu.ru/handle/10995/19228}}</ref>. [[Халкъла арасы хакъ]] оккупацияда болгъан къаранчха къралланы легитим санамайды<ref name="Lemkin2008">{{cite book| last = Lemkin|first= Raphaël|authorlink= Raphael Lemkin | title = Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress | url = https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C&pg=PA11 | accessdate=2019-06-30 |year= 2008|publisher= The Lawbook Exchange, Ltd. | isbn = 978-1-58477-901-8|page= 11 | orig-year = 1944}}</ref>. «'''Къаранчха правительство'''» терминни биринчи кере белгиленнгени 1884-чю джылда [[Мисир (хедиват)|Мисирни хедиваты]] бла байламлы болгъанды<ref name=etymoline>{{cite web|last=Harper|first=Douglas|title=puppet (n.)|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=puppet&allowed_in_frame=0|website=Online Etymology Dictionary|accessdate=2014-06-01|archive-date=2016-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826155046/http://www.etymonline.com/index.php?term=puppet|deadlink=no}}</ref>. Къаранчха режимни классика юлгюсю, Японияны 1932-чи къурагъан [[Маньчжоу-Го]] кърал болгъанды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Manchukuo|title=Manchukuo {{!}} puppet state created by Japan in China [1932]|publisher=Encyclopedia Britannica|lang=en|accessdate=2019-07-09|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006220436/https://www.britannica.com/place/Manchukuo|deadlink=no}}</ref> . == Энчиликле == Къаранчха кърал болум, къралны болууу тыш кючге байламлы болса (андан кючлю къралгъа), аллай къралны правительствосу уа халкъыны излемини орнуна ол тыш кючню ызындан барады, артыкъсыз да халкъла арасы илешкиледе, бир-бирде уа ич политикада да; алай болса да формал халда кърал бойсунмагъан къраллай къалады, тыш къралны берген буйрукълары уа ташатын этиледи<ref name="salo"/>. Къаранчха кърал болум тыш кърал аскер интервенция болса да болургъа болады, кертиликде башха къралны аскер кючю бла къуралады эмда джашатылады, де-факто кърал оккупацияда болады<ref name="salo"/>. Къралны бар болуу территориясы да болургъа керек этеди, ол себебден тыш къралгъа бойсуннган, кертиликде территорияны контроль этмеген правительство болса, аннга ''«къаранчха правительство»'' терминни хайырланадыла, сёз ючюн, [[Совет-фин къазауат (1939—1940)|фин къазауатны]] заманында [[СССР]] къургъан «[[Финляндия демократ республик]]а»<ref name="salo"/>. «Къаранчха кърал» термин '''кеч [[джангы заман]]ны''' эмда '''[[эм джангы заман]]ны''' къралларына хайырландырылады. Аны тышында «клиент кърал», «[[Сателлит (политика)|сателлит кърал]]» терминле да хайырланадыла, алай а бу терминле айры магъаналаны тутаргъа боллукъдула<ref>Проблемы перевода интернациональной лексики. Маз И. С., Тихонова И.В, 2011</ref>. Ингилиз тилли литературада «къаранчха кърал» термин (''puppet state'') XIX ёмюрню арасындан хайырланыб башланады, алгъы бурун ол термин [[Батавия республика|Батавиягъа]] хайырландырылгъанды<ref>{{Книга|год=1844|страниц=840|издательство=C. Knight|заглавие=The Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as a History of the Kingdom : Illustrated with Many Hundred Wood-cuts of Momumental Records, … |ссылка=https://books.google.co.il/books?id=1koOAAAAQAAJ&pg=PA41&dq=%22puppet+state%22&hl=en&sa=X&ei=5mIwUZPtIaGo4ASX8oHoBA&ved=0CDwQ6AEwAzgy#v=onepage&q=%22puppet%20state%22&f=false}}</ref><ref>The French Revolution. C. Knight, 1845 (т.4, стр. 276)</ref><ref>The cabinet history of England, civil, military and ecclesiastical. Blackie and Son, 1851 (т.12, стр. 99)</</ref>. Аны аллындагъы тарих кёзюулеге [[вассал кърал]] термин хайырландырылады. Термин политикалыкъ риторикада да кёб тюбейди, аны бла къралны боусуннган халын чертиб кёл къалдырыучу халда айтадыла. == Тарихде юлгюле == === XIX ёмюр === Бусагъатдагъы ангыламда биринчи къаранчха къраллагъа [[Франция|Францияны]] [[Революциячы къазауатла|революциячы]] эмда [[Наполеончу|Наполеончу къазауатларыны]] заманындагъы «[[эгеч республика]]ларыдыла»: Нидерландланы территориясында [[Батавия республика]], Италияда [[Цизальпин республика]] бла [[Лигурия республика]], Швейцарияда [[Гельветика республика]] эмда кёб башха<ref>{{Cite web |url=http://xn----ctbta3amdcj0kh.xn--p1ai/istorija-novogo-vremeni/254-krushenie-evropejskogo-ravnovesija.html |title=Крушение европейского равновесия |access-date=2013-09-16 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314120045/http://xn----ctbta3amdcj0kh.xn--p1ai/istorija-novogo-vremeni/254-krushenie-evropejskogo-ravnovesija.html |deadlink=no }}</ref><ref>''А. А. Дельнов.'' Франция. Большой исторический путеводитель. —М.: Эксмо; Алгоритм, 2008. — ISBN 978-5-699-28127-5 — С. 146.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.k2x2.info/uchebniki/novaja_istorija_stran_evropy_i_ameriki_xvi_xix_vv_chast_3_uchebnik_dlja_vuzov/p7.php|title=§ 7 Италия в XVI – начале XIX в. / Новая история стран Европы и Америки XVI-XIX вв. Часть 3: учебник для вузов|publisher=www.k2x2.info|accessdate=2019-07-09|archive-date=2017-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021024256/http://www.k2x2.info/uchebniki/novaja_istorija_stran_evropy_i_ameriki_xvi_xix_vv_chast_3_uchebnik_dlja_vuzov/p7.php|deadlink=no}}</ref><ref>''Кантимирова Р. И.'' Учебно методический комплекс по новой истории стран Европы и Америки. — Стерлитамак, 2008. — С. 225.</ref>. Къаранчха республикала бла бирге Францияны башха статуслу бойсуннган къраллары да болгъанды — [[Вассал кърал|вассал короллукъла]] бла [[протекторат]]ла<ref>''О. Н. Захарчук.'' Наполеон Бонапарт в борьбе с антифранцузскими коалициями: стратегия и тактика в политике императора французов (1799—1814 гг.)</ref>. === Япон империя === XIX аягъында эмда XX ёмюрню биринчи джарымында [[Япон империя]] Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда кесини башчылыгъында «[[Уллу кюнчыгъыш-азия айныу сфера]]ны» къурургъа курс алгъанды. Алчы болур ючюн кюреш [[Экинчи дуния къазауат]]ны заманында апогеине чыкъгъанды. Бу кюрешни заманында талай къаранчха кърал эмда правительство къуралгъанды<ref>''Караева К. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/4839/2/uv-2005-08.pdf Маньчжоу Го (1931—1945): «Марионеточное» государство в системе международных отношений на Дальнем Востоке] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/4839/2/uv-2005-08.pdf |date=20140903140739 }}</ref>, аланы къурагъан заманында Япония кесин Азия халкъланы Британия бла Францияны колониячы бийлигинден къутхаргъан баш кюшча кёргюзгенди. Быллай бойсуннган режимлени юлгюлери: * [[Маньчжоу-Го]] (1932—1945 гг.)<ref name="oxford"/><ref name="автоссылка1" /><ref>{{Из БСЭ|title=Маньчжоу-го}}</ref><ref>''Гайкин В. А.'' [http://elibrary.ru/item.asp?id=16752530 Японские и корейские колонисты в Маньчжоу-Го (1931—1945 гг.)] // «Проблемы Дальнего Востока» № 5, 2010 — С. 123—131.</ref>, Маньчжурияда кърал, къагъатда къралгъа башчылыкъ маньчжур династия [[Цин]]ни ахыргъы императору этгенди. Кертиликде уа власть япон кенгешчилени къолунда болгъанды. Маньчжоу-Гону территориясында [[Квантун аскер]]ни иги кесек бёлеги болгъанды. * [[Азад Хинд|Эркин Индияны болджаллы правительствосу]] (1943—1945 гг.)<ref name="salo"/>, Японлула кючлегенлеринден сора, Сингапурда къуралгъанды, эмда Индиядан кёчгюнчюледен къуралгъанды, [[Британ Индия]]ны бир кесек джерин кючлеген японлула бла оноуу джюрютюлгенди. Толтурулмагъан проектлени бири да "бойсунмагъан" Индонезия къралны къуралыуу болгъанды (ол заманлада Голланд Индия). === Нацист Германия === Бир-бирде [[Ючюнчю рейх|Германияны]] [[Экинчи дуния къазауат]]да джандаш къралланы барысына да къаранчха режимле деучендилел. Бу оюмгъа баш аргумент, Германия ол джандаш къралланы араларында байламланы туурадан болмай, аны юсю бла бардыргъаны болгъанды. Башха оюмгъа кёре, "къаранчха кърал" терминни къуру толусу бла бойсунмаулугъу болмагъан къраллагъа хайырландырыргъа керекди. Аллай къралланы [[Колония|колонияладан]] башхалыгъы къуру бойсунмаулукъну къагъытда декларация болгъаны болады<ref name="salo"/>. Германиягъа тюрлю-тюрлю дараджада бойсунуу болгъан кралла: * [[Богемия эм Моравияны протектораты|Богемия бла Моравияны Рейхспротектораты]]<ref name="salo"/> — [[1939 джыл]]да [[Чехословакия]] бёлюуден сора Германия къурагъанды. * [[Итальян социал республика]]<ref name="salo"/> — [[Италия]]ны немецле оккупация этген шимал территориясында къуралгъанды. 1943-1945 джыллада болгъанды. * [[Бойсунмагъан кърал Хорватия]] * [[Словак республика (1939-1945)]] * [[Миллет бирликни правительствосу (Венгрия)]] * [[Виши режим]] * бир-бирде къаранчха режимлеге (кърал ышанлары болмагъанлай) [[Локот республика]] атлы къуралушны<ref>{{Cite web|url=militera.lib.ru/research/sokolov3/03.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Исследования ]-- Соколов Б.В. Оккупация. Правда и мифы|publisher=militera.lib.ru|accessdate=2019-07-09}}</ref><ref>''Соколов Б. В. Оккупация. Правда и мифы. — М.: АСТ, 2002, ISBN 5-7805-0853-4''</ref> — немец властла эмда джерли коллаборационистле бла Брянск, Орёл эмда Тула областланы чеклеринде къуралыб 1941-чи джылны ноябрындан 1943-чю джылны августуна дери болгъан административ-территория къуралышны да санайдыла. [[Файл:1939 Finnish Democratic Republic.png|thumb|[[Финляндия Демократ Республика]]ны картасы (1939-40)]] === Совет Россия эмда СССР === Совет Россия бла СССР-ге бойсуннган режимлени юлгюлери: * [[Узакъ Кюнчыгъыш республика]] (1920—1922 дждж.)<ref>Азаренков А. А. [http://elibrary.ru/item.asp?id=13091341 «Внешнеполитический контекст политики „Буферизма“: марионеточное дальневосточное государство-буфер как геополитическая игра большевистской России»] — Вестник Московского государственного областного университета , № 2 (2009)</ref>. [[Россия Социалист Федератив Совет Республика (1917—1922)|Совет Россия]] бла Узакъ Кюнчыгъышны оккупация этген япон аскерлени арасында [[буфер кърал]] болуб къуралгъанды. Кертиликде РСФСР-ни [[Халкъ комиссарланы совети|совнаркомуну]] эмда РКП(б)-ны АК-ни оноунда болгъанды, республика къагъытда бойсунмагъан кърал болуб декларация этилгенди<ref name="bse">''Агалаков В. Т.'' {{Из БСЭ|title=Дальневосточная республика}}</ref>. * [[Финляндия Демократ Республика]] (1939—1940 дждж.)<ref>А. Г. Нестеров [https://web.archive.org/web/20160304073756/http://www.nauka-dialog.ru/userFiles/file/%20%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%20%E2%84%96%204%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%A1%D0%BE%D1%86_1.pdf#page=79 «Народное правительство Финляндской демократической республики» в международных отношениях декабря 1939 — марта 1940 гг.] {{Wayback|url=http://www.nauka-dialog.ru/userFiles/file/%20диалог%20№%204%20История%20Соц_1.pdf |date=20160304073756 }} — Научный диалог. — 2012. — Выпуск 4. — История. Социология. Культурология. Этнография (с. 79-85)</ref>. Баямланнган республиканы башхаладан энчилиги кесини энчи территориясы болмагъаныды (чеклени Маннергеймни аскерлерин къаушатхандан сора белгиленир план болгъанды). Алай болса да башында [[Отто Куусинен]] болгъан правительствосу эмда кесини аскер болгъаны (Фин халкъ аскер). * [[Азербайджан Демократ Республика]] (ноябрь 1945 — ноябрь 1946) — СССР-ни болушлугъу бла Иранны шималында къуралгъан кърал<ref>{{cite encyclopedia|first=Hassan|last=Arfa|author-link=Hasan Arfa|url=http://www.britannica.com/eb/article-6144/Reza-Shah-Pahlavi|title=Reza Shah Pahlavi: Shah of Iran: Policies as Shah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica online|publisher=Britannica.com|accessdate=2017-11-25|archive-date=2008-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504033002/http://www.britannica.com/eb/article-6144/Reza-Shah-Pahlavi|url-status=dead}}</ref> ([[Къыбыла Азербайджан]]). * [[Афганистан Демократ Республика]] (1978—1992 дждж., 1987 джылдан — «Афганистан Республика »)<ref name="oxford" /><ref>[https://books.google.co.il/books?id=F6pdfR4UIE0C&pg=PA32#v=onepage&q&f=false Афганская война] — из энциклопедии «История России. XVIII—XX век.» // М. ОЛМА-ПРЕСС, Образование — 2004 — ISBN 5-94849-553-1</ref><ref>В. Г. Коргун. Афганистан: политика и политики. (с. 102—103) // ИВ РАН, 1999</ref><ref>В.Сафрончук. Политика и дипломатия. (с. 155) // ИТРК, 2011</ref><ref>С. Т. Жуковский, И. Г. Жуковская. Россия в истории мировой цивилизации. (с. 383) // Учебное пособие. «Школьная пресса», 2000</ref>. СССР [[Афганистанда граждан къазауат]]ха къатышады, [[Афган къазауат (1979—1989)|аскерлени къралгъа]] киргизиб, ол заманда болгъан премьер-министр [[Амин, Хафизулла|Аминни]] тайдырыб, СССР-ге джанлы болгъан [[Кармаль, Бабрак|Кармалны]] салады. === АБШ === АБШ-гъа тюрлю-тюрлю дараджа бойсунуулары болгъан къралланы юлгюлери: * [[Къыбыла Вьетнам]]<ref name=autogenerated1>{{книга |заглавие=Overthrow: America's Century of Regime Change from Hawaii to Iraq |год=2006 |издательство={{iw|Times Books}} |место=New York, New York |isbn=0-8050-7861-4 |страницы=153—156 |ссылка=https://books.google.com/books?id=Q3o2BaNiJksC&pg=PA148&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false |ref=Kinzer |язык=en |автор=Kinzer, Stephen}}</ref><ref>{{книга |заглавие=The Cold War and the New Imperialism |ссылка=https://archive.org/details/coldwarnewimperi0000hell/page/168 |год=2006 |издательство=Monthly Review Press |место=New York, NY |isbn=1-58367-139-0 |страницы=168 |ref=Heller |язык=und |автор=Heller, Henry}}</ref> — бусагъатдагъы Вьетнамны къыбыла джанында, 17-чи параллелден къыбылагъа 1954-1976 дждж. бир-бирин алмашдыргъан къралланы литературада джюрюген атыды; * Иракны болждаллы коалиция правительствосу<ref name=autogenerated1 />. === Къыбыла-африка бантустанла === {{main|Бантустанла}} Къаранчха режимлени юлгюлерине, [[КъАР]]-да [[апартеид]]ни заманында "Бантуланы кеси оноуларын джюрютюуню юсюнден законнга" кёре (банту деб Къыбыла Африканы бютеу къара терилилерине айтылгъанды) къуралгъан бантустанла болгъандыла (неда "миллет джуртла", ингил. ''homeland''). Ала кеси оноуларын этген миллет автономиялагъа саналгъандыла, тёрт бантустан а уа формал халда бойсунмаулукъ да алгъанды, алай а дунияда танылмагъандыла<ref>[http://geography.su/demogr/item/f00/s01/e0001454/index.shtml Южно-Африканская Республика] {{Wayback|url=http://geography.su/demogr/item/f00/s01/e0001454/index.shtml |date=20140330181211 }}. Экономич. справочник, М. 1982.</ref><ref>[http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/00000c51-1000-4ddd-517d-3600483aebf5/02-3-4.htm Как формировалась политическая карта Африки?] {{Wayback|url=http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/00000c51-1000-4ddd-517d-3600483aebf5/02-3-4.htm |date=20130114220522 }} — «Общественная география современного мира»</ref>. Апартеид къоратылгъандан сора бютеу бантустанла КъАР-ни къурамына киргендиле. Бантустанланы къаранчха режимлеге саналгъанларыны баш чурумлары быладыла: КъАР-де кёблюк болгъаны бютеу къара терили адамла тюрлю-тюрлю бантустанлада джаздырылгъандыла, алай а бантустанлагъа берилген территория бек гитче болгъанды. Къара терилиле КъАР-ни гражданлары болмай, бантустанланы гражданларына саналгъандыла, ол шартлада ала КъАР-де тыш кърал ишчи кючге саналгъандыла эмда кърал ичинде эркин кёчюу эмда политика системагъа къатышыу хакълары болмагъанды. Бусагъатдагъы политикада "бантустан" деб артха къалгъан, миллет принцип бла къуралгъан къаранчха къралгъа айтылады<ref>{{статья|автор=Susan Mathieso, David Atwell|заглавие=Between Ethnicitiy and Nationhood: Shaka Day and the Struggle over Zuluness in post-Apartheid South Africa|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=u2KXtR7aMuQC&pg=PT145#v=onepage&q&f=false|язык=en|автор издания=David Bennett|издание=Multicultural States: Rethinking Difference and Identity|место=Routledge UK|год=1998|страницы=122|isbn=0-415-12159-0}}</ref><ref>{{книга|автор=David S. Kidder, Noah D. Oppenheim |часть=Apartheid|заглавие=The Intellectual Devotional Modern Culture|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=CZxgAAAAQBAJ&pg=PA187#v=onepage&q&f=false|издательство=Rodale|год=2008|страницы=187|isbn=1-59486-745-3}}</ref>. === Россия === 2014 джылда Украинаны Къыбыла-Кюнчыгъышында орус тилли къауумну къозгъалыуларын чурум этиб [[Донецк область|Донецк]] эмда [[Луганск область|Луганск]] областланы территорияларында [[Донецк Халкъ Республика]] (ДХР) бла [[Луганск Халкъ Республика]] (ЛХР) баямланадыла. <ref name="twickel">{{cite web|url=https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/7b91e171-a779-43d3-9f24-35e8a88d8974|title=Russian Analytical Digest No 214: The Armed Conflict in Eastern Ukraine|author=Nikolaus von Twickel, Gwendolyn Sasse, Mario Baumann|website=[[ETH Zurich]]|access-date=2022-03-31|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325143533/https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/7b91e171-a779-43d3-9f24-35e8a88d8974|deadlink=no}}</ref><ref name="korotkyi">{{cite web|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-6265-222-4_7|title=The Legal Status of the Donetsk and Luhansk “Peoples' Republics”|author=Tymur Korotkyi, Nataliia Hendel|access-date=2022-03-31|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331200920/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-6265-222-4_7|deadlink=no}}</ref>. Бир къауум къайнакъла бу республикаланы къаранчха кърал деб белгилейдиле, башхала уа терминни анахронизмча кёрюб, аны орнуна «де-факто кърал» терминни хайырланадыла ({{lang-en|de facto states}})<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2022-чи джылны февралында Россия бу эки республиканы бойсунмаулугъун таныйды, алай а аны ызындан Украинагъа толу масштаблы кириуюнден сора аннексия этиб, кесине къошады. == Бусагъатдагъы юлгюле == [[Файл:Modern puppet states.png|thumb|400px|Бир къауум экспертлени къаранчха кърал деб белгилеген, Европада кърал къуралышла: {{легенда|#F8CD44|Россиягъа бойсуннган}} {{легенда|#C74355|Тюркге бойсуннган}} ]] Бир къауум специалистле халкъла арасы таныгъан бир кралны территориясында къуралгъан, алай а ючюнчю къралгъа бойсуннган [[Танылмагъан эмда толу танылмагъан къралла|танылмагъан эмда толу танылмагъан кърал къуралышла]]ны къаранчха къраллагъа санайдыла. * Россияныкъыла: ** [[Днестр бою Молдаван Республика]]<ref name="ivanel" /> ( 1990 джыл [[Молдова]]ны территориясында къуралгъанды) ** [[Къыбыла Тегей]]<ref name="ivanel" /> (1991 джыл [[Гюрджю]]ню территориясында) ** [[Хачыпсы Республика]]<ref name="ivanel">{{cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-6265-141-8_2|chapter=Puppet States: A Growing Trend of Covert Occupation|doi=10.1007/978-94-6265-141-8_2|title=Yearbook of International Humanitarian Law Volume 18, 2015|series=Yearbook of International Humanitarian Law|year=2016|last1=Ivanel|first1=Bogdan|volume=18|pages=43–65|isbn=978-94-6265-140-1}}</ref> (1994 джылда Гюрджюню территориясында) * [[Шимал Кипрни Тюрк Республикасы]]<ref name="ivanel" /> ( 1974 джылда [[Кипр Республика|Кипрни]] территориясында) Башха специалистле бу терминни анахрозмге санагъанлары себебли, аны орнуна «де-факто кърал» терминни хайырланадыла ({{lang-en|de facto states}})<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.eurozine.com/uncertain-territory/|title=Uncertain territory|author=[[Де Ваал, Томас|Thomas de Waal]]|website=[[New Eastern Europe]]|access-date=2022-03-31|archive-date=2022-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615084738/https://www.eurozine.com/uncertain-territory/|deadlink=no}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0047117819856397|title=The diplomacy of post-Soviet de facto states: ontological security under stigma|author=Andreas Pacher|website=International Relations|access-date=2022-03-31|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509193821/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0047117819856397|deadlink=no}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-21832-4_11|title=Russia's Changing Partners: Sovereign Actors and Unrecognized States|author=V Jeifets, N Dobronravin|website=Rising Powers Quarterly|access-date=2022-03-31|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331195833/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-21832-4_11|deadlink=no}}</ref>. == Дагъыда къара == * [[Банан республика]] * [[Вассал кърал]] * [[Буфер кърал]] * [[Сателлит кърал]] * [[Клиент кърал]] * [[Сюзерен]] * [[Колония]] == Белгиле == {{Белгиле}} [[Категория:Сателлит къралла]] [[Категория:Халкъла арасы илешкиле]] [[Категория:Неоколониализм]] 3w5h7ypt9fnqsujnrbq5aikycae5epg 828 17138 127361 117637 2026-09-28T17:30:20Z Къарачайлы 96 127361 Scribunto text/plain local data = {} function noLink( id ) return false end function fanLibRuLink( id ) local firstChar = mw.ustring.sub( id, 1, 1 ); return 'http://fan.lib.ru/' .. firstChar .. '/' .. id .. '/'; end function imslpLink( id ) return 'https://imslp.org/wiki/' .. string.gsub( id, ' ', '_' ); end function imdbLink( id ) if string.match( id, '^co' ) then return 'https://www.imdb.com/company/' .. id; end if string.match( id, '^ev' ) then return 'https://www.imdb.com/event/' .. id; end if string.match( id, '^nm' ) then return 'https://www.imdb.com/name/' .. id; end if string.match( id, '^tt' ) then return 'https://www.imdb.com/title/' .. id; end return false end function isniLink( id ) id = id:gsub( '[ %-]', '' ):upper(); return 'http://isni.org/isni/' .. id; end function lastfmLink( id ) id = id:gsub(' ', '+'); return 'https://www.last.fm/ru/music/' .. id; end function iccuLink( id ) id = id:gsub( '\\\\', '%5C' ):upper(); return 'https://opac.sbn.it/opacsbn/opac/iccu/scheda_authority.jsp?bid=' .. id; end function kleLink( id ) local firstChar = mw.ustring.sub( id, 1, 1 ); return 'http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke' .. firstChar .. '/ke' .. id .. '.htm' end function leLink( id ) local firstChar = mw.ustring.sub( id, 1, 1 ); return 'http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le' .. firstChar .. '/le' .. id .. '.htm' end function nlpLink( id ) -- from https://github.com/arthurpsmith/wikidata-tools/blob/master/wikidata-externalid-url/index.php if string.match( id, '^A' ) then return 'http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/KHW/makwww.exe?BM=1&NU=1&IM=5&WI=' .. id; end if string.match( id, '^9' ) then return 'http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/KHW/makwww.exe?BM=1&NU=1&IM=4&WI=' .. id; end return false end function nukatLink( id ) -- from https://github.com/arthurpsmith/wikidata-tools/blob/master/wikidata-externalid-url/index.php if id:len() == 9 then -- 'n' + 8 digits id = id:gsub('n', 'n%%20%%20'); else id = id:gsub('n', 'n%%20'); end return 'http://nukat.edu.pl/aut/' .. id; end function orcidLink( id ) id = id:gsub( '[ %-]', '' ):upper(); return 'https://orcid.org/' .. id; end function samlibRuLink( id ) local firstChar = mw.ustring.sub( id, 1, 1 ); return 'http://samlib.ru/' .. firstChar .. '/' .. id .. '/'; end function ta98Link( id ) id = id:gsub( '^.', '' ) return 'https://ifaa.unifr.ch/Public/EntryPage/TA98%20Tree/Entity%20TA98%20EN/' .. id .. '%20Entity%20TA98%20EN.htm' end function vcbaLink( id ) id = id:gsub( '/', '_' ) return 'https://opac.vatlib.it/auth/detail/' .. id end function ei1oLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI1O/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end function ei2oLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end function ei3oLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end function eifoLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIFO/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end function isloLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end function eqoLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/EQO/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end function dquoLink (id) return 'https://referenceworks.brill.com/display/entries/DQUO/' .. id:gsub( '_', '-' ) .. '.xml' end local okWhitelist = { '1tv', '2x2tv', 'a1belarus', 'alekseynav', 'allegrova', 'annakoshmal', 'artemlionlevin', 'atb.su', 'atnbtrc', 'banktochka', 'bankzenit', 'belarus24', 'belteleradiocompany', 'bitkvartetsekret', 'blogsergey', 'bsdp.hramada', 'bsmu.official', 'bspb', 'bsutby', 'che', 'ctc', 'dabromusic', 'ddt', 'denisklyaver', 'denismayd', 'diletant.media', 'dmitriymalikov', 'dobrofest', 'domashniy', 'dorognoe', 'duma', 'egorkreed', 'elecsnet', 'europaplus', 'fctextil', 'fczenit', 'FNLeague', 'fridaytv', 'g.sergeyaskachkova', 'gazetaru', 'genprocrf', 'globustheatre', 'googlerussia', 'gosteleradiofond', 'gpnsofficial', 'group/51443101597785', 'group/51774942675142', 'group/51911913701513', 'group/51981402964161', 'group/52017302667459', 'group/52126183981151', 'group/52155398946992', 'group/52461394526409', 'group/52605341925600', 'group/52934268092557', 'group/53188583489632', 'group/53329964892367', 'group/53713418453071', 'group/54057515483235', 'group/54272253690055', 'group/54449367613536', 'group/54804477902914', 'group/54974382473380', 'group/55216081797200', 'group/56245432746155', 'group/56248578146541', 'group/56681460531429', 'group/56847984427071', 'group/57407629951036', 'group/57827967500323', 'group/57864243314726', 'group/58110064722152', 'group/58320671080501', 'group/60286629511384', 'group/61033333981233', 'group/63699860848695', 'group4260852662', 'group52677088247981', 'group54292135804928', 'group55001045598343', 'groupbravo', 'groznytv', 'gruppanepara', 'hcsalavat', 'headhunter', 'ipsrb', 'irinanelsonreflex', 'kanobu', 'kinopoisk', 'kipelovofficial', 'kirkorovofficial', 'knastu', 'kpru', 'kurskadm', 'kuzkrepnkvz', 'lentaru', 'lolita', 'lubauspenskaya', 'lube', 'luchshe.poezdom', 'luntik', 'mashaandthebear', 'matchtvchannel', 'maximum', 'mayakfm', 'mcdoniblackstar', 'mediazzzona', 'mgsumisi', 'miheevpolitolog', 'minsk2019by', 'mirimir', 'mixmarkt', 'mshirvindt', 'museum42', 'muztv', 'nablagomira', 'naikborzov', 'naive', 'natanblackstar', 'nationalprojectsru', 'newszemlyane', 'nikatv', 'novosineglazovo', 'ntv', 'nvkdramteatr', 'oleshko', 'olympicrussia', 'opera', 'paosovcombank', 'party.newpeople', 'pavelvolya', 'pelmeny', 'penkin', 'penzateatr', 'portalnurkz', 'pozneronline', 'premier.one', 'primamedia', 'radiokp', 'rasteryaev', 'rentv', 'rentvchannel', 'rg.ru', 'rtdrus', 'rtvi', 'russiatv', 's7airlines', 'savichevaofficial', 'sergeyni', 'sergeytsivilev', 'sk.soglasie', 'ssr.video', 'strana2020', 'strana888', 'stranaua', 'subbotatv', 'tankionline', 'tatianabulanova', 'teremoksaratov', 'theinsider', 'tntmusic', 'tobolskyte', 'tpunews', 'tribogatirya', 'ttk', 'tula.circus', 'tv360', 'uchannelrussia', 'ukrainaru', 'vegeta.russia', 'vesmartmuz', 'viktar.babaryka.official', 'vmdaily', 'voice1tv', 'vostbank', 'webmoney.transfer', 'whckuban', 'yablokoru', 'yandex', 'yeschenko2017', 'yousuperntv', 'zaraofficial', 'zhirinovskiy', 'svetlanaloboda', 'klavacoca', 'velvetmusic', 'alenkastarbe', 'blackstargroup', 'vlpresnyakov', 'barboskiny', 'letidor', 'rutube', 'tassagency', '7days', 'moskvaputinu', 'artikasti', 'larisadolinacom', 'anilorak', 'elkasinger', 'polinagagarina', 'mirpaycard', 'ctckids', 'sergeylazarevgroup', 'ok', } function okLink( id, qualifiers ) -- [[MediaWiki:Spam-blacklist]] запрещает все ссылки, кроме profile/ if mw.ustring.match( id, '^profile/' ) then return 'https://ok.ru/' .. id end -- [[MediaWiki:Spam-whitelist]] разрешает некоторые ссылки for _, wl in ipairs( okWhitelist ) do if id == wl then return 'https://ok.ru/' .. id end end if qualifiers and qualifiers.P9269 and #qualifiers.P9269 then return 'https://ok.ru/profile/' .. qualifiers.P9269[1] end return false end local socialNetworkProperties = {} socialNetworkProperties.label = 'В социальных сетях' socialNetworkProperties.list = { { { 'Q116933', 'ВКонтакте' }, 'P3185', 'https://vk.com/$1' }, { { 'Q4101720', 'В кругу друзей' }, 'P553:Q4101720', 'http://$1.vkrugudruzei.ru/' }, { { 'Q219523', 'Живой журнал' }, 'P3258', 'https://$1.livejournal.com/' }, { { 'Q219523', 'Живой журнал' }, 'P553:Q219523', 'https://$1.livejournal.com/' }, { { 'Q4299858', 'Мой мир' }, 'P553:Q4299858', 'https://my.mail.ru/$1' }, { { 'Q1123836', 'Одноклассники' }, 'P5163', okLink }, { { 'Q17195318', 'Спрашивай.Ру' }, 'P553:Q17195318', 'http://sprashivai.ru/$1' }, { { 'Q918', 'Твиттер' }, 'P2002', 'https://twitter.com/$1' }, { 'Хабр', 'P10296', 'https://habr.com/ru/company/$1' }, { { 'Q309959', 'ASKfm' }, 'P553:Q309959', 'https://ask.fm/$1' }, { { 'Q171186', 'Blogger' }, 'P553:Q171186', 'https://$1.blogspot.com' }, { { 'Q355', 'Facebook' }, 'P2013', 'https://www.facebook.com/$1' }, { { 'Q355', 'Facebook' }, 'P4003', 'https://www.facebook.com/pages/$1' }, { { 'Q209330', 'Instagram' }, 'P2003', 'https://www.instagram.com/$1/' }, { { 'Q213660', 'LinkedIn' }, 'P6634', 'https://www.linkedin.com/in/$1/' }, { { 'Q213660', 'LinkedIn' }, 'P4264', 'https://www.linkedin.com/company/$1/' }, { { 'Q4043051', 'LiveInternet' }, 'P553:Q4043051', 'https://www.liveinternet.ru/users/$1' }, { 'Mastodon', 'P4033', 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=4033&id=$1' }, { { 'Q40629', 'MySpace' }, 'P553:Q40629', 'https://myspace.com/$1' }, { { 'Q40629', 'MySpace' }, 'P3265', 'https://myspace.com/$1' }, { { 'Q92526', 'Sina Weibo' }, 'P3579', 'https://weibo.com/$1' }, { { 'Q333618', 'Snapchat' }, 'P2984', 'https://www.snapchat.com/add/$1' }, { { 'Q1002972', 'Spring.me' }, 'P553:Q1002972', 'https://www.spring.me/$1' }, { { 'Q15616276', 'Telegram' }, 'P3789', 'https://t.me/$1' }, { { 'Q15616276', 'Telegram' }, 'P553:Q15616276', 'https://t.me/$1' }, { { 'Q384060', 'Tumblr' }, 'P3943', 'https://$1.tumblr.com/' }, { { 'Q384060', 'Tumblr' }, 'P553:Q384060', 'https://$1.tumblr.com/' }, { { 'Q4555537', 'Twitch' }, 'P5797', 'https://www.twitch.tv/$1' }, { 'VC.ru', 'P10499', 'https://vc.ru/$1' }, } table.insert( data, socialNetworkProperties ) local textsProperties = {} textsProperties.label = 'Тексты произведений' textsProperties.list = { { { 'Q17254543', 'Изба-читальня' }, 'P553:Q17254543', 'https://www.chitalnya.ru/users/$1/' }, { { 'Q17195344', 'Журнал «Самиздат»' }, 'P553:Q17195344', samlibRuLink }, { { 'Q22673', 'Проект «Гутенберг»' }, 'P2034', 'https://www.gutenberg.org/ebooks/$1' }, { { 'Q4380129', 'Проза.ру' }, 'P553:Q4380129', 'https://proza.ru/avtor/$1' }, { { 'Q4442644', 'Стихи.ру' }, 'P553:Q4442644', 'https://stihi.ru/avtor/$1' }, { { 'Q17300505', 'Lib.Ru/Фантастика' }, 'P553:Q17300505', fanLibRuLink }, } table.insert( data, textsProperties ) local contentHostingProperties = {} contentHostingProperties.label = 'Сурат, видео эм аудио' contentHostingProperties.list = { -- { { 'Q565', 'Wikimedia Commons' }, 'P373', ':commons:Category:$1', categoryWithWikimediaCommons }, { 'Allmusic', 'P9185', 'https://www.allmusic.com/style/$1' }, { { 'Q20056642', 'Apple Music' }, 'P2850', 'https://music.apple.com/ru/artist/$1' }, { { 'Q20056642', 'Apple Music' }, 'P2281', 'https://music.apple.com/ru/album/$1' }, { { 'Q545966', 'Bandcamp' }, 'P3283', 'https://$1.bandcamp.com' }, { { 'Q602243', 'Deezer' }, 'P2722', 'https://www.deezer.com/ru/artist/$1' }, { { 'Q602243', 'Deezer' }, 'P2723', 'https://www.deezer.com/ru/album/$1' }, { { 'Q602243', 'Deezer' }, 'P2724', 'https://www.deezer.com/ru/track/$1' }, { 'Discogs', 'P9219', 'https://www.discogs.com/style/$1' }, { 'Every Noise', 'P9881', 'https://everynoise.com/engenremap-$1.html' }, { { 'Q103204', 'Flickr' }, 'P3267', 'https://www.flickr.com/photos/$1' }, { { 'Q3419343', 'Genius' }, 'P2373', 'https://genius.com/artists/$1' }, { { 'Q3419343', 'Genius' }, 'P6217', 'https://genius.com/albums/$1' }, { { 'Q3419343', 'Genius' }, 'P6218', 'https://genius.com/$1' }, { { 'Q183718', 'Last.fm' }, 'P3192', lastfmLink }, { { 'Q71207116', 'Likee' }, 'P9812', 'https://likee.video/@$1' }, { { 'Q6883832', 'Mixcloud' }, 'P9509', 'https://www.mixcloud.com/$1/' }, { { 'Q6883832', 'Mixcloud' }, 'P553:Q6883832', 'https://www.mixcloud.com/$1/' }, { { 'Q2572292', 'Musopen' }, 'P2338', 'https://musopen.org/music/composer/$1/' }, { 'MusicBrainz', 'P8052', 'https://musicbrainz.org/genre/$1' }, { { 'Q17117201', 'PromoDJ' }, 'P553:Q17117201', 'https://promodj.com/$1' }, { 'PromoDJ', 'P8842', 'https://promodj.com/$1' }, { 'Rate Your Music', 'P9173', 'https://rateyourmusic.com/genre/$1' }, { { 'Q372827', 'Rutube' }, 'P10152', 'https://rutube.ru/channel/$1/' }, { { 'Q568769', 'SoundCloud' }, 'P3040', 'https://soundcloud.com/$1' }, { { 'Q568769', 'SoundCloud' }, 'P553:Q568769', 'https://soundcloud.com/$1' }, { { 'Q689141', 'Spotify' }, 'P1902', 'https://open.spotify.com/artist/$1' }, { { 'Q689141', 'Spotify' }, 'P2205', 'https://open.spotify.com/album/$1' }, { { 'Q19711013', 'Tidal' }, 'P4576', 'https://tidal.com/browse/artist/$1' }, { 'Tidal (альбом)', 'P4577', 'https://tidal.com/browse/album/$1' }, { 'Tidal (видео)', 'P4579', 'https://tidal.com/browse/video/$1' }, { 'Tidal (трек)', 'P4578', 'https://tidal.com/browse/track/$1' }, { { 'Q48938223', 'TikTok' }, 'P7085', 'https://www.tiktok.com/@$1' }, { 'TCDb', 'P5421', 'https://www.tcdb.com/Person.cfm/pid/$1/' }, { { 'Q156376', 'Vimeo' }, 'P553:Q156376', 'https://vimeo.com/$1' }, { { 'Q156376', 'Vimeo' }, 'P4015', 'https://vimeo.com/$1' }, { { 'Q866', 'YouTube' }, 'P2397', 'https://www.youtube.com/channel/$1' }, { { 'Q866', 'YouTube' }, 'P553:Q866', 'https://www.youtube.com/$1' }, { 'VK Музыка', 'P9694', 'https://vk.com/artist/$1' }, { 'Звук', 'P10524', 'https://zvuk.com/artist/$1' }, { 'Дзен', 'P8816', 'https://dzen.ru/$1' }, { { 'Q4537983', 'Яндекс Музыка' }, 'P1553', 'https://music.yandex.ru/artist/$1' }, { { 'Q4537983', 'Яндекс Музыка' }, 'P2819', 'https://music.yandex.ru/album/$1' }, { { 'Q4537983', 'Яндекс Музыка' }, 'P6537', 'https://music.yandex.ru/genre/$1' }, } table.insert( data, contentHostingProperties ) local themeProfilesProperties = {} themeProfilesProperties.label = 'Темалы сайтла' themeProfilesProperties.list = { -- Темалы сайтла: илму эм техника { 'Academia.edu', 'P5715', '$1' }, { 'BARTOC', 'P2689', 'https://bartoc.org/en/node/$1' }, { 'DBLP', 'P2456', 'https://dblp.org/pid/$1' }, { { 'Q364', 'GitHub ' }, 'P2037', 'https://github.com/$1' }, { { 'Q124688', 'Open Hub ' }, 'P1972', 'https://www.openhub.net/p/$1' }, { 'FMA', 'P1402', 'http://purl.org/sig/ont/fma/fma$1' }, { { 'Q494817', 'Google Scholar' }, 'P1960', 'https://scholar.google.com/citations?user=$1' }, { { 'Q829984', 'Mathematics Genealogy Project' }, 'P549', 'https://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=$1' }, { 'Nobel Laureate API', 'P8024', 'https://www.nobelprize.org/laureate/$1' }, { { 'Q51044', 'ORCID' }, 'P496', orcidLink }, { { 'Q7315186', 'ResearcherID' }, 'P1053', 'https://www.webofscience.com/wos/author/record/$1' }, { { 'Q754454', 'ResearchGate' }, 'P2038', 'https://www.researchgate.net/profile/$1' }, { { 'Q754454', 'ResearchGate' }, 'P2740', 'https://www.researchgate.net/institution/$1' }, { { 'Q754454', 'ResearchGate' }, 'P6023', 'https://www.researchgate.net/scientific-contributions/$1' }, { { 'Q371467', 'Scopus' }, 'P1153', 'https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=$1' }, { { 'Q1061861', 'Structurae' }, 'P2418', 'https://structurae.de/personen/$1' }, { { 'Q286567', 'Terminologia Anatomica' }, 'P1323', ta98Link, }, { { 'Q18241050', 'zbMATH' }, 'P1556', 'https://zbmath.org/authors/?q=ai:$1' }, { { 'Q4330205', 'Math-Net.ru' }, 'P4252', 'https://www.mathnet.ru/rus/person$1' }, { 'MathSciNet', 'P4955', 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet/MRAuthorID/$1' }, { 'MathWorld', 'P2812', 'https://mathworld.wolfram.com/$1.html' }, { 'MacTutor', 'P1563', 'https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/$1/' }, { 'nLab', 'P4215', 'https://ncatlab.org/nlab/show/$1' }, { { 'Q4026990', 'JPL Small-Body Database' }, 'P716', 'https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=$1' }, { 'Диссернет', 'P10088', 'https://dissernet.org/organization/$1' }, { 'Диссернет', 'P10127', 'https://dissernet.org/magazine/$1' }, { 'Диссернет', 'P10128', 'https://dissernet.org/person/$1' }, { 'ИСТИНА', 'P12579', 'https://istina.msu.ru/workers/$1' }, { 'Историки Украины', 'P10140', 'http://resource.history.org.ua/person/$1' }, { 'НАН Армении', 'P5212', 'https://www.sci.am/membersview.php?id=$1&d=&l=&langid=3' }, { 'РАН', 'P10133', 'http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-$1.ln-ru' }, -- Тематические сайты: политика и история { 'INSEE', 'P374', 'https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-$1' }, { 'OpenSanctions', 'P10632', 'https://www.opensanctions.org/entities/$1/' }, { 'Верховная рада', 'P3391', 'https://itd.rada.gov.ua/mps/info/page/$1' }, { 'Государственная дума', 'P10072', 'http://duma.gov.ru/duma/persons/$1' }, { 'Декларатор', 'P1883', 'https://declarator.org/person/$1/' }, { 'Европарламент', 'P1186', 'https://www.europarl.europa.eu/meps/en/$1' }, { 'Единая Россия', 'P10494', 'https://er.ru/person/$1' }, { 'Конгресс Испании', 'P9033', 'https://www.congreso.es/web/guest/historico-diputados?p_p_id=historicodiputados&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_historicodiputados_mvcRenderCommandName=indiceDiputado&_historicodiputados_ndip=($1)' }, { 'Национальное собрание Армении', 'P5213', 'http://www.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=$1&lang=rus' }, { 'Парламент Великобритании', 'P10428', 'https://members.parliament.uk/member/$1/career' }, { 'Парламент Чехии', 'P6828', 'https://www.psp.cz/sqw/detail.sqw?id=$1' }, { 'Парламентская газета', 'P10131', 'https://www.pnp.ru/person/$1/' }, { 'Подвиг народа', 'P10349', 'http://www.podvignaroda.ru/?#id=$1' }, { 'Риксдаг', 'P1214', 'https://data.riksdagen.se/personlista/?iid=$1&utformat=html' }, { 'Сенат Испании', 'P10265', 'https://www.senado.es/web/conocersenado/senadohistoria/senado18341923/senadores/fichasenador/index.html?id1=$1' }, { 'Совет Федерации', 'P10047', 'http://council.gov.ru/structure/persons/$1' }, -- Тематические сайты: спорт { '08euro.Ru', 'P7111', 'http://www.08euro.ru/teams/$1.shtml' }, { '100 бомбардиров', 'P6632', 'https://100bombardirov.ru/ru/player/$1.htm' }, { '247Sports', 'P7397', 'https://247sports.com/Player/$1/' }, { '365chess', 'P3314', 'https://www.365chess.com/players/$1' }, { '90minut', 'P3605', 'http://www.90minut.pl/kariera.php?id=$1' }, { '90minut', 'P7453', 'http://www.90minut.pl/skarb.php?id_klub=$1' }, { 'ACB (игрок)', 'P3525', 'https://www.acb.com/jugador/temporada-a-temporada/id/$1' }, { 'ACB (тренер)', 'P6297', 'https://www.acb.com/entrenador/trayectoria-logros/id/$1' }, { 'AFC-Ajax', 'P11987', 'https://www.afc-ajax.info/en/soccer-player/$1' }, { 'AIC', 'P6319', 'https://aic.football.it/scheda/$1' }, { 'Aligulac', 'P11706', 'http://aligulac.com/players/$1/' }, { 'All Blacks', 'P3645', 'http://stats.allblacks.com/asp/profile.asp?ABID=$1' }, { 'allplayers.in.ua', 'P10109', 'http://www.allplayers.in.ua/ru/player/$1' }, { 'AllPowerlifting.com', 'P6097', 'https://allpowerlifting.com/lifters/$1/' }, { 'ARRS', 'P3653', 'https://more.arrs.run/runner/$1' }, { 'ARRS', 'P5090', 'https://more.arrs.run/race/$1' }, { 'AS.com', 'P3427', 'https://resultados.as.com/resultados/ficha/deportista/$1' }, { 'ATP', 'P536', 'https://www.atptour.com/en/players/-/$1/overview' }, { 'Bandysidan', 'P4831', 'https://bandysidan.nu/player.php?SpelareID=$1' }, { 'Barbarian F.C.', 'P4493', 'http://www.barbarianfc.co.uk/archive/profile/$1' }, { 'Baseball-Reference.com', 'P1825', 'https://www.baseball-reference.com/players/$1.shtml' }, { 'Baseball-Reference.com (кроме MLB)', 'P1826', 'https://www.baseball-reference.com/register/player.fcgi?id=$1' }, { 'Basketball-Reference.com (игрок)', 'P2685', 'https://www.basketball-reference.com/players/$1.html' }, { 'Basketball-Reference.com (тренер)', 'P4718', 'https://www.basketball-reference.com/coaches/$1.html' }, { 'Basketball-Reference.com (игрок)', 'P4561', 'https://www.basketball-reference.com/wnba/players/$1.html' }, { 'Basketball-Reference.com (тренер)', 'P4720', 'https://www.basketball-reference.com/wnba/coaches/$1.html' }, { 'Basketball-Reference.com (Джи-Лига)', 'P4744', 'https://www.basketball-reference.com/gleague/players/$1.html' }, { 'Basketball-Reference.com (мир)', 'P4790', 'https://www.basketball-reference.com/international/players/$1.html' }, { 'BDFA', 'P6188', 'https://bdfa.com.ar/jugadores-$1.html' }, { 'BDFutbol', 'P3655', 'https://www.bdfutbol.com/en/j/j$1.html' }, { 'BDFutbol', 'P7488', 'https://www.bdfutbol.com/en/e/e$1.html' }, { 'Beachsoccer.ru', 'P6253', 'https://www.beachsoccer.ru/players/player$1/' }, { 'Beach Volleyball Database', 'P2800', 'http://www.bvbinfo.com/player.asp?ID=$1' }, { 'biathlon.com.ua', 'P6386', 'https://www.biathlon.com.ua/profile/$1' }, { 'BoxRec', 'P1967', 'https://boxrec.com/ru/boxer/$1' }, { 'BSRussia', 'P6252', 'https://bsrussia.com/profiles/persons/$1' }, { 'BSRussia', 'P11895', 'https://bsrussia.com/profiles/teams/$1' }, { 'BSWW', 'P11857', 'https://beachsoccer.com/player/$1' }, { 'BSWW', 'P12610', 'https://beachsoccer.com/team/$1/stats' }, { 'BWF', 'P2729', 'https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/$1' }, { 'BWFbadminton.com', 'P3620', 'https://bwfbadminton.com/player/$1' }, { 'CanadaSoccer.com', 'P7459', 'https://canadasoccer.com/profile/?id=$1' }, -- { 'Chess DB', 'P1440', 'https://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=$1' }, { 'Chess Games', 'P1665', 'https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=$1' }, { 'Chess Tempo', 'P3315', 'https://chesstempo.com/gamedb/player/$1' }, { 'Chess.com', 'P3654', 'https://www.chess.com/member/$1' }, { 'College Football HoF', 'P3044', 'https://footballfoundation.org/hof_search.aspx?hof=$1' }, { 'CQ Ranking', 'P1541', 'https://cqranking.com/men/asp/gen/rider.asp?riderid=$1' }, { 'CQ Ranking', 'P2709', 'https://cqranking.com/women/asp/gen/rider.asp?riderid=$1' }, { 'CUP2002.RU', 'P7112', 'http://www.cup2002.ru/$1.shtml' }, { 'Curling.fi', 'P9166', 'https://www.curling.fi/en/competitions/players/$1' }, { 'CurlingZone', 'P3556', 'https://www.curlingzone.com/player.php?playerid=$1' }, { 'cybersport.ru', 'P11721', 'https://www.cybersport.ru/players/$1' }, { 'CycleBase', 'P4508', 'https://www.cyclebase.nl/cb-content/index.php?lang=en&page=renner&id=$1' }, { 'Cycling Archives', 'P1409', 'http://www.cyclingarchives.com/coureurfiche.php?coureurid=$1' }, { 'danskfodbold.com', 'P12827', 'https://danskfodbold.com/spiller.php?spillerid=$1' }, { 'Diamond League', 'P3923', 'https://www.diamondleague.com/athletes/$1.html' }, { 'DraftExpress', 'P3533', 'https://www.draftexpress.com/profile/$1/' }, { 'Driver Database', 'P3684', 'https://www.driverdb.com/drivers/$1/' }, { 'Dynamomania.com', 'P7395', 'http://dynamomania.com/player/$1-a' }, { 'EFC', 'P4475', 'https://www.eurofencing.info/competitions/fencers/case:fencer/licence:$1' }, { 'eishockey.info', 'P9718', 'https://www.eishockey.info/eishockey/-/spieler/$1' }, { 'Elite Football', 'P7343', 'http://www.elitefootball.com/player/-/$1' }, { 'Elite Prospects (игрок)', 'P2481', 'https://www.eliteprospects.com/player.php?player=$1' }, { 'Elite Prospects (тренер)', 'P4319', 'https://www.eliteprospects.com/staff.php?staff=$1' }, { 'ENARD', 'P3958', 'https://infoenard.org.ar/$1/' }, { 'England Football Online (игрок)', 'P6331', 'http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/Players$1.html' }, { 'England Football Online (тренер)', 'P6330', 'http://www.englandfootballonline.com/TeamMgr/Mgr_$1.html' }, { 'englandstats.com', 'P7608', 'https://www.englandstats.com/player.php?pid=$1' }, { 'EPCR', 'P3666', 'https://www.epcrugby.com/player/?PlayGuid=$1' }, { 'Esports Earnings', 'P10803', 'https://www.esportsearnings.com/players/$1' }, { 'EspritBleu', 'P4050', 'https://espritbleu.franceolympique.com/espritbleu/athletes/$1.php' }, { 'ESPN.com (MMA)', 'P10073', 'https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/$1' }, { 'ESPN.com (бейсбол)', 'P3571', 'https://www.espn.com/mlb/player/stats/_/id/$1' }, { 'ESPNFC.com', 'P3681', 'https://global.espn.com/football/player/_/id/$1' }, { 'ESPNscrum', 'P858', 'http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/player/$1.html' }, { 'eu-football.info (игрок)', 'P3726', 'https://eu-football.info/_player.php?id=$1' }, { 'eu-football.info', 'P7435', 'https://eu-football.info/_referee.php?id=$1' }, { 'eu-football.info (тренер)', 'P7463', 'https://eu-football.info/_manager.php?id=$1' }, { 'eu-football.info', 'P7492', 'https://eu-football.info/_match.php?id=$1' }, { 'eu-football.info', 'P7854', 'https://eu-football.info/_club.php?id=$1' }, { 'eu-football.info', 'P8320', 'https://eu-football.info/_venue.php?id=$1' }, { 'Euro04.Ru', 'P7113', 'http://www.euro04.ru/teams/$1.shtml' }, { 'Eurobasket.com (игрок)', 'P3527', 'https://www.eurobasket.com/player.asp?PlayerID=$1' }, { 'Eurobasket.com (тренер)', 'P6865', 'https://basketball.eurobasket.com/coach//wd/$1' }, { 'Eurohockey.com', 'P2601', 'https://www.eurohockey.com/player/$1-.html' }, { 'EuroLeague (игрок)', 'P3536', 'https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/players/-/$1/' }, -- { 'EuroLeague (тренер)', 'P6866', 'https://www.euroleague.net/competition/coaches/showcoach?pcode=$1' }, -- { 'European Athletics', 'P3766', 'https://www.european-athletics.org/athletes/group=$1/index.html' }, { 'eWRC-results.com', 'P3927', 'https://www.ewrc-results.com/profile/$1' }, { 'Extratime.ie', 'P8173', 'https://www.extratime.ie/player/$1/-/' }, { 'FaroeSoccer (игрок)', 'P6627', 'https://www.faroesoccer.com/player.php?playerID=$1' }, { 'FaroeSoccer (тренер)', 'P6628', 'https://www.faroesoccer.com/coach.php?coachID=$1' }, { 'FBref.com', 'P5750', 'https://fbref.com/en/players/$1/' }, { 'FEI', 'P3111', 'https://data.fei.org/Person/Performance.aspx?personfeiid=$1' }, { 'FightTime ', 'P13097', 'https://fighttime.ru/fighters/$1.html' }, { 'FIL', 'P2990', 'https://www.fil-luge.org/en/athletes/$1' }, { 'FirstCycling', 'P10902', 'https://firstcycling.com/rider.php?r=$1' }, { 'FIS (лыжные гонки)', 'P2773', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&competitorid=$1' }, { 'FIS (горнолыжный спорт)', 'P2772', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=AL&competitorid=$1' }, { 'FIS (горнолыжный спорт на траве)', 'P8845', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=GS&competitorid=$1' }, { 'FIS (фристайл)', 'P2774', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=FS&competitorid=$1' }, { 'FIS (прыжки с трамплина)', 'P2775', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=JP&competitorid=$1' }, { 'FIS (лыжное двоеборье)', 'P2776', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=NK&competitorid=$1' }, { 'FIS (сноуборд)', 'P2777', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=SB&competitorid=$1' }, { 'FIS (телемарк)', 'P6669', 'https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=TM&competitorid=$1' }, { 'FISA', 'P2091', 'https://worldrowing.com/athlete/$1' }, { 'FlashScore.com', 'P7460', 'https://www.flashscore.com/match/$1/' }, { 'FlashScore.com', 'P8259', 'https://www.flashscore.com/player/$1/' }, { 'FlashScore.com', 'P7876', 'https://www.flashscore.com/team/$1/' }, { 'FloGrappling', 'P9150', 'https://www.flograppling.com/collections/tag/$1' }, { 'Flown From The Nest', 'P12786', 'http://www.ex-canaries.co.uk/players/$1.htm' }, -- { 'fogis.se', 'P5038', 'https://fogis.se/information/?scr=player&fplid=$1' }, { 'FootballDatabase.eu', 'P3537', 'https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/$1' }, { 'FootballDatabase.eu', 'P7351', 'https://www.footballdatabase.eu/en/club/team/$1' }, { 'FootballFakts.ru', 'P3660', 'https://footballfakts.ru/person/$1' }, { 'FootballFakts.ru', 'P7358', 'https://footballfakts.ru/club/$1' }, { 'footofeminin.fr', 'P4262', 'https://www.statsfootofeminin.fr/joueur.php?joueur=$1' }, -- { 'ForaDeJogo (игрок)', 'P3046', 'https://www.foradejogo.net/player.php?player=$1' }, -- { 'ForaDeJogo (тренер)', 'P3661', 'https://www.foradejogo.net/manager.php?manager=$1' }, -- { 'ForaDeJogo', 'P7412', 'https://www.foradejogo.net/team.php?team=$1' }, { 'FSHF', 'P11937', 'https://fshf.org/garat/?query=info&player_id=$1' }, -- { 'FSkate.ru', 'P6624', 'http://www.fskate.ru/skaters/$1.html' }, { 'Fussballdaten.de', 'P3538', 'https://www.fussballdaten.de/person/$1/' }, { 'Fussballdaten.de', 'P7495', 'https://www.fussballdaten.de/vereine/$1/' }, { 'Futbolme', 'P7399', 'https://futbolme.com/jugador.php?id=$1' }, { 'Futsal Planet', 'P3664', 'http://old.futsalplanet.com/gallery/gallery-02.asp?PerId=$1' }, { 'FIE', 'P2423', 'https://fie.org/athletes/$1' }, { 'FIG', 'P2696', 'https://gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=$1&type=licence' }, { 'Germany06.Ru', 'P7652', 'http://www.germany06.ru/teams/$1.shtml' }, { 'Global Poker Index', 'P3564', 'https://www.globalpokerindex.com/poker-players/$1' }, { 'Goratings', 'P2805', 'https://www.goratings.org/en/players/$1.html' }, { 'Gracenote', 'P4397', 'http://ipc.infostradasports.com/asp/redirect/ipc.asp?page=athletebio&personid=$1' }, { 'Handball123', 'P7002', 'https://web.archive.org/web/*/https://www.handball123.com/player/$1/' }, { 'Hockey-Reference.com', 'P3598', 'https://www.hockey-reference.com/players/$1.html' }, { 'hockeyDB', 'P2602', 'https://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=$1' }, { 'HockeyLive', 'P9719', 'https://www.hockey.no/live/Player?teamid=0&playerid=$1' }, { 'HockeySlovakia.sk', 'P10430', 'https://www.hockeyslovakia.sk/en/players/detail/$1' }, { 'Hokej.cz', 'P9677', 'https://www.hokej.cz/hrac/$1' }, { 'IAT', 'P2780', 'https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbdiving/daten.php?id_sportler=$1' }, { 'IAT', 'P2778', 'https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbtriathlon/daten.php?spid=$1' }, { 'IAT', 'P2779', 'https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbgwh/daten.php?spid=$1' }, { 'IBSF', 'P2991', 'https://www.ibsf.org/en/athletes/athlete/$1' }, { 'IBU', 'P2459', 'https://biathlonresults.com/?IBUId=$1' }, { 'ICF', 'P3689', 'https://www.canoeicf.com/athlete/$1' }, { 'iDNES.cz', 'P3663', 'https://www.idnes.cz/fotbal/databanka/Uplr$1' }, { 'IFJ', 'P4559', 'https://www.ijf.org/judoka/$1' }, { 'IFSC', 'P3690', 'https://www.ifsc-climbing.org/athlete/$1/_' }, { 'ISSF', 'P2730', 'https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=$1' }, { 'ISL', 'P9817', 'https://a.isl.global/swimmer/$1/' }, { 'ISU', 'P2694', 'http://www.isuresults.com/bios/isufs$1.htm' }, { 'IT’S RUGBY', 'P3769', 'http://www.itsrugby.co.uk/player_$1.html' }, { 'ITF', 'P8618', 'https://www.itftennis.com/en/players/$1' }, { 'ITRA', 'P3584', 'https://itra.run/RunnerSpace/$1' }, { 'ITTF', 'P1364', 'https://results.ittf.link/index.php?option=com_fabrik&view=details&formid=99&rowid=$1' }, { 'ITU', 'P3604', 'https://www.triathlon.org/athletes/profile/$1' }, { 'IWF', 'P3667', 'https://iwf.sport/weightlifting_/athletes-bios/?athlete=&id=$1' }, { 'IWRP', 'P4504', 'http://iwrp.net/?view=contestant&id_zawodnik=$1' }, { 'J.League (игрок)', 'P3565', 'https://data.j-league.or.jp/SFIX04/?player_id=$1' }, { 'J.League (тренер)', 'P4048', 'https://data.j-league.or.jp/SFIX07/?staff_id=$1' }, { 'J.League (судья)', 'P11467', 'https://data.j-league.or.jp/SFIX10/search?refereeID=$1' }, { 'JudoInside', 'P2767', 'https://www.judoinside.com/judoka/$1' }, { 'Juwra.com', 'P3949', 'https://www.juwra.com/$1.html' }, { 'K League', 'P3053', 'https://www.kleague.com/record/playerDetail.do?playerId=$1' }, { 'Kicker.de', 'P8912', 'https://www.kicker.de/$1/spieler' }, { 'goalzz.com', 'P8021', 'https://www.goalzz.com/?player=$1' }, { 'goalzz.com', 'P12313', 'https://www.goalzz.com/main.aspx?team=$1' }, { 'L’Équipe', 'P3665', 'https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur$1.html' }, { 'L’Équipe', 'P11639', 'https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheClub$1.html' }, { 'lapreferente.com', 'P7359', 'https://www.lapreferente.com/J$1/.html' }, { 'League 1', 'P9266', 'https://www.ligue1.fr/joueur?id=$1' }, { 'Lega Basket (игрок)', 'P5476', 'http://web.legabasket.it/player/$1/' }, { 'Lega Basket (тренер)', 'P5612', 'http://web.legabasket.it/coach/$1/' }, { 'LevskiSofia.info (игрок)', 'P6411', 'https://levskisofia.info/player/$1/' }, { 'LevskiSofia.info (тренер)', 'P6410', 'https://levskisofia.info/coach/$1/' }, { 'LFB', 'P4382', 'https://basketlfb.com/joueur/$1' }, { 'LFCHistory.net', 'P9277', 'https://www.lfchistory.net/Players/Player/Profile/$1' }, { 'LFH (игрок)', 'P4289', 'https://ligue-feminine-handball.fr/joueuses/$1/' }, { 'LFH (тренер)', 'P9333', 'https://ligue-feminine-handball.fr/staff/$1/' }, { 'Lichess', 'P8976', 'https://lichess.org/@/$1' }, { 'Liquipedia', 'P10918', 'https://liquipedia.net/$1' }, { 'LNH', 'P4192', 'https://www.lnh.fr/joueurs/$1' }, -- { 'LNV', 'P4281', 'http://www.lnv.fr/joueurs/$1/v.html' }, { 'LongSwimsDB', 'P7232', 'https://db.marathonswimmers.org/p/$1/' }, { 'LVF', 'P4259', 'https://www.legavolleyfemminile.it/player/rumori-chiara/$1' }, { 'Mémoire du cyclisme', 'P4516', 'http://www.memoire-du-cyclisme.eu/pelotons/coureurs.php?c=$1' }, { 'MLB', 'P3541', 'https://www.mlb.com/player/$1' }, { 'MLS', 'P2398', 'https://www.mlssoccer.com/players/$1' }, { 'MotoGP.com', 'P3928', 'https://www.motogp.com/en/riders/$1' }, { 'motorsportstats.com (гонка)', 'P8284', 'https://results.motorsportstats.com/results/$1' }, { 'motorsportstats.com (гонщик)', 'P8140', 'https://motorsportstats.com/driver/$1/results' }, { 'motorsportstats.com (команда)', 'P8178', 'https://motorsportstats.com/team/$1' }, { 'motorsportstats.com (серия)', 'P8141', 'https://motorsportstats.com/series/$1' }, { 'motorsportstats.com (трасса)', 'P8142', 'https://motorsportstats.com/venue/$1/overview' }, { 'MTB Data', 'P10190', 'https://mtbdata.com/riders/$1/' }, { 'National Football Teams.com', 'P8319', 'https://www.national-football-teams.com/matches/report/$1/-.html' }, { 'National Football Teams.com (игрок)', 'P2574', 'https://national-football-teams.com/player/$1.html' }, { 'National Football Teams.com (тренер) ', 'P10995', 'https://www.national-football-teams.com/coach/$1.html' }, { 'National Football Teams.com', 'P8147', 'https://www.national-football-teams.com/club/$1.html' }, { 'National Football Teams.com', 'P12308', 'https://www.national-football-teams.com/country/$1/0/-.html' }, { 'National Wrestling Hall of Fame', 'P6688', 'https://nwhof.org/hall_of_fame/bio/$1' }, { 'NBC Olympics', 'P11866', 'https://www.nbcolympics.com/athletes/$1' }, { 'NWSL', 'P5222', 'https://www.nwslsoccer.com/players/$1/stats' }, { 'Olympedia', 'P8286', 'https://www.olympedia.org/athletes/$1' }, { 'OnsOranje', 'P5158', 'https://www.onsoranje.nl/teams/$1' }, { 'playmakerstats.com', 'P10917', 'https://www.playmakerstats.com/estadio.php?id=$1' }, { 'playmakerstats.com', 'P11669', 'https://www.playmakerstats.com/competicao.php?id_comp=$1' }, { 'PlusLiga', 'P7551', 'https://www.plusliga.pl/players/id/$1' }, { 'Pro Football Hall of Fame', 'P6930', 'https://www.profootballhof.com/players/$1/' }, { 'Pro-Football-Reference.com (игрок)', 'P3561', 'https://www.pro-football-reference.com/players/$1.htm' }, { 'Pro-Football-Reference.com (тренер)', 'P6836', 'https://www.pro-football-reference.com/coaches/$1.htm' }, { 'ProCyclingStats', 'P1663', 'https://www.procyclingstats.com/rider/$1' }, { 'racing-reference (гонщик)', 'P3048', 'https://www.racing-reference.info/driver/$1' }, { 'racing-reference (трасса)', 'P6807', 'https://www.racing-reference.info/tracks/$1' }, { 'Rallye-info.com', 'P3930', 'https://web.archive.org/web/20200401000000/http://www.rallye-info.com/driverprofile.asp?driver=$1' }, { 'RealGM (игрок)', 'P3957', 'https://basketball.realgm.com/player/wd/Summary/$1' }, { 'RealGM (тренер)', 'P7954', 'https://basketball.realgm.com/staff/wd/Summary/$1' }, { 'Red Bull', 'P3883', 'https://www.redbull.com/int-en/athlete/$1' }, { 'Reprezentacija.rs', 'P3908', 'https://www.reprezentacija.rs/$1/#content' }, { 'Rivals.com', 'P7339', 'https://n.rivals.com/content/prospects/$1' }, { 'Rollerstory.net', 'P7146', 'https://www.rollerstory.net/skater.php?id=$1' }, { 'Romanian Soccer', 'P6399', 'https://www.romaniansoccer.ro/players/$1/' }, { 'Rugby League Project', 'P6881', 'https://www.rugbyleagueproject.org/$1.html' }, { 'RusAthletics', 'P5077', 'http://www.rusathletics.com/sbo/athletes.$1.htm' }, { 'Sambafoot', 'P3668', 'https://www.sambafoot.com/en/players/$1' }, -- { 'Scoresway', 'P6063', 'https://www.scoresway.com/?sport=basketball&page=player&id=$1' }, -- { 'Scoresway', 'P6062', 'https://www.scoresway.com/?sport=baseball&page=player&id=$1' }, -- { 'Scoresway', 'P6066', 'https://www.scoresway.com/?sport=volleyball&page=player&id=$1' }, -- { 'Scoresway', 'P4451', 'https://www.scoresway.com/?sport=handball&page=person&id=$1' }, -- { 'Scoresway', 'P6065', 'https://www.scoresway.com/?sport=rugby&page=player&id=$1' }, -- { 'Scoresway', 'P3043', 'https://www.scoresway.com/?sport=soccer&page=person&id=$1' }, -- { 'Scoresway', 'P6064', 'https://www.scoresway.com/?sport=hockey&page=player&id=$1' }, { 'Sherdog', 'P2818', 'https://www.sherdog.com/fighter/$1' }, { 'ShorttrackOnLine.info', 'P3693', 'https://www.shorttrackonline.info/skaterbio.php?id=$1' }, { 'ski-db.com', 'P3619', 'https://www.ski-db.com/db/profiles/$1.php' }, { 'SkiMo Stats', 'P8146', 'https://www.skimostats.com/athlete/$1' }, { 'Soccerbase (игрок)', 'P2193', 'https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=$1' }, { 'Soccerbase (судья)', 'P7465', 'https://www.soccerbase.com/referees/referee.sd?referee_id=$1' }, { 'Soccerbase (тренер)', 'P2195', 'https://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=$1' }, { 'Soccerbase', 'P7454', 'https://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=$1' }, { 'soccerdonna.de (игрок)', 'P4381', 'https://www.soccerdonna.de/wiki/pedia/profil/spieler_$1.html' }, { 'soccerdonna.de (тренер)', 'P8134', 'https://www.soccerdonna.de/de/-/aufeinenblick/trainer_$1.html' }, { 'soccerdonna.de', 'P7878', 'https://www.soccerdonna.de/de/-/startseite/verein_$1.html' }, { 'Soccerway', 'P7494', 'https://int.soccerway.com/matches/0000/00/00/-/-/-/-/$1' }, { 'Soccerway', 'P2369', 'https://int.soccerway.com/players/-/$1/' }, { 'Soccerway', 'P6131', 'https://int.soccerway.com/teams/wd/wd/$1/' }, { 'Soccerway', 'P8775', 'https://int.soccerway.com/venues/wd/wd/$1/' }, { 'Speedskatingbase.eu', 'P2350', 'https://www.speedskatingbase.eu/?section=skaters&subsection=skater&skaterid=$1' }, { 'SpeedSkatingNews.info', 'P3694', 'https://www.speedskatingnews.info/skater/$1' }, { 'SpeedskatingResults.com', 'P4314', 'https://speedskatingresults.com/index.php?p=17&s=$1' }, { 'SpeedSkatingStats', 'P3695', 'http://www.speedskatingstats.com/index.php?file=skater&code=$1' }, { 'Sportbox.ru', 'P4421', 'https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/$1' }, { 'sports.md', 'P6401', 'http://moldova.sports.md/$1/' }, -- { 'Sports.ru', 'P4408', 'https://www.sports.ru/tags/$1' }, { 'Sports-Reference.com (колледж)', 'P3696', 'https://www.sports-reference.com/cbb/players/$1.html' }, { 'Sports-Reference.com (тренер)', 'P4751', 'https://www.sports-reference.com/cbb/coaches/$1.html' }, { 'StadiumDB', 'P5288', 'http://stadiumdb.com/stadiums/$1' }, { 'Strava', 'P5283', 'https://www.strava.com/pros/$1' }, { 'svenskfotboll.se', 'P4830', 'https://www.svenskfotboll.se/spelarfakta/-/$1/' }, { 'Swimrankings.net', 'P2640', 'https://www.swimrankings.net/index.php?page=athleteDetail&athleteId=$1' }, { 'Swimrankings.net', 'P4827', 'https://www.swimrankings.net/index.php?page=meetDetail&meetId=$1' }, { 'SwimSwam', 'P4315', 'https://swimswam.com/bio/$1/' }, { 'Taekwondo Data', 'P2987', 'https://www.taekwondodata.com/$1.html' }, { 'Team CCCP', 'P9730', 'http://www.chidlovski.net/1954/54_player_info.asp?p_id=$1' }, { 'teams.by', 'P6321', 'https://www.teams.by/player/info/$1' }, { 'teams.by', 'P7490', 'https://www.teams.by/club-$1/' }, { 'The Hendon Mob', 'P6146', 'https://pokerdb.thehendonmob.com/player.php?n=$1' }, { 'Peakbagger', 'P7278', 'https://www.peakbagger.com/climber/climber.aspx?cid=$1' }, { 'playmarkerstats.com (игрок)', 'P3047', 'https://www.playmakerstats.com/player.php?id=$1' }, { 'playmarkerstats.com (тренер)', 'P6316', 'https://www.playmakerstats.com/coach.php?id=$1' }, { 'playmarkerstats.com (судья)', 'P6315', 'https://www.playmakerstats.com/arbitro.php?id=$1' }, { 'playmarkerstats.com', 'P7280', 'https://www.playmakerstats.com/equipa.php?id=$1' }, { 'playmarkerstats.com', 'P7493', 'https://www.playmakerstats.com/jogo.php?id=$1' }, { 'RODI-DB', 'P10429', 'https://www.rodi-db.de/player.php?id=$1' }, { 'TBLStat', 'P5721', 'http://www.tblstat.net/pd.asp?p=$1' }, { 'The Draft Review', 'P9514', 'https://www.thedraftreview.com/index.php?option=com_content&view=article&id=$1' }, { 'TheSports.org', 'P4391', 'https://www.the-sports.org/t-spf$1.html' }, { 'THW Kiel', 'P4263', 'https://archiv.thw-handball.de/thw/sp_$1.htm' }, { 'Tilastopaja', 'P3882', 'https://www.tilastopaja.eu/db/at.php?Sex=2&ID=$1' }, { 'Tilastopaja', 'P3884', 'https://www.tilastopaja.eu/db/at.php?Sex=1&ID=$1' }, { 'TFRRS', 'P5120', 'https://www.tfrrs.org/athletes/$1' }, { 'Track and Field Statistics', 'P3924', 'http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=$1&Gender=W' }, { 'Track and Field Statistics', 'P3925', 'http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=$1&Gender=M' }, { 'Transfermarkt (судья)', 'P3699', 'https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/schiedsrichter/$1' }, { 'Transfermarkt (игрок)', 'P2446', 'https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/$1' }, { 'Transfermarkt (тренер)', 'P2447', 'https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/trainer/$1' }, { 'Transfermarkt', 'P7223', 'https://www.transfermarkt.co.uk/-/startseite/verein/$1' }, { 'Transfermarkt', 'P7455', 'https://www.transfermarkt.co.uk/-/index/spielbericht/$1' }, { 'Transfermarkt', 'P12758', 'https://transfermarkt.com/-/startseite/wettbewerb/$1' }, { 'TuttoCalciatori.Net (игрок)', 'P7036', 'https://www.tuttocalciatori.net/$1' }, { 'TuttoCalciatori.Net (тренер)', 'P7035', 'https://www.tuttocalciatori.net/allenatori/$1-' }, { 'UA-Футбол', 'P10157', 'https://www.ua-football.com/stats/player/$1' }, { 'UFC', 'P9722', 'https://www.ufc.com/athlete/$1' }, { 'UIPM', 'P2726', 'https://www.uipmworld.org/athlete/$1' }, { 'UltraSignup', 'P3585', 'https://ultrasignup.com/results_participant.aspx?$1' }, { 'US Chess', 'P3558', 'https://www.uschess.org/msa/MbrDtlMain.php?$1' }, { 'USMS', 'P9228', 'https://www.usms.org/people/$1' }, { 'Vesti.kz', 'P6215', 'https://vesti.kz/player/$1/' }, { 'Volleybox', 'P9823', 'https://volleybox.net/ru/wd-$1' }, { 'Voetbal International', 'P7880', 'https://www.vi.nl/spelers/$1/profiel' }, { 'Voetbalstats', 'P5742', 'https://voetbalstats.nl/spelernedxi.php?persid=$1' }, { 'WNBA', 'P3588', 'https://www.wnba.com/player/$1/' }, { 'World Aquatics', 'P3408', 'https://www.worldaquatics.com/athletes/$1/wd' }, { 'World Athletics', 'P1146', 'https://www.worldathletics.org/athletes/_/$1' }, { 'World Rugby Sevens Series', 'P3745', 'https://www.world.rugby/sevens-series/player/mens/$1' }, { 'World Rugby Sevens Series', 'P4879', 'https://www.world.rugby/sevens-series/player/womens/$1' }, { 'WorldCup10.Ru', 'P7115', 'http://www.worldcup10.ru/commands/$1.shtml' }, { 'worldfootball.net (игрок)', 'P2020', 'https://www.worldfootball.net/player_summary/$1/' }, { 'worldfootball.net (судья)', 'P6314', 'https://www.worldfootball.net/referee_summary/$1/' }, { 'worldfootball.net', 'P8318', 'https://www.worldfootball.net/venues/$1/' }, { 'worldfootball.net', 'P7287', 'https://www.worldfootball.net/teams/$1/' }, { 'worldfootball.net', 'P7441', 'https://www.worldfootball.net/competition/$1/' }, { 'WorldofVolley', 'P5789', 'https://www.worldofvolley.com/wov-community/players/$1.html' }, { 'WorldReferee.com', 'P7436', 'https://worldreferee.com/referee/$1/' }, { 'WorldSBK.com', 'P4076', 'https://www.worldsbk.com/en/rider/$1' }, { 'WSOP', 'P3554', 'https://www.wsop.com/players/profile/?playerID=$1' }, { 'WTA', 'P597', 'https://www.wtatennis.com/players/$1/name' }, { 'X Games', 'P4893', 'http://www.xgames.com/athletes/$1' }, { 'Австрийский футбольный союз', 'P10001', 'https://www.oefb.at/Profile/Spieler/$1' }, { 'Адриатическая лига', 'P6850', 'https://www.aba-liga.com/player.php?id=$1' }, { 'Атлетика Австралии', 'P3915', 'https://athletics.possumbility.com/athletes/athlete$1.htm' }, { 'АМФР', 'P6320', 'http://amfr.ru/persons/$1/' }, { 'АПЛ', 'P12539', 'https://www.premierleague.com/players/$1/' }, { 'АХЛ', 'P3651', 'https://theahl.com/stats/player/$1' }, { 'Британская олимпийская ассоциация', 'P4490', 'https://www.teamgb.com/athletes/$1' }, { 'Бундеслига', 'P5057', 'https://www.liquimoly-hbl.de/en/import/players/$1/' }, { 'Всемирная федерация кёрлинга', 'P3557', 'https://results.worldcurling.org/Person/Details/$1' }, { 'Всемирная федерация стрельбы из лука', 'P3010', 'https://worldarchery.sport/athlete/$1' }, { 'Всемирные игры', 'P4588', 'https://www.theworldgames.org/results#athlete=:$1' }, { 'Датский футбольный союз', 'P6109', 'https://www.dbu.dk/landshold/landsholdsdatabasen/PlayerInfo/$1' }, { 'ЕГФ', 'P3573', 'http://history.eurohandball.com/player/$1' }, { 'Единая лига ВТБ', 'P6732', 'https://www.vtb-league.com/ru/player/$1/' }, { 'ЕКВ', 'P3725', 'https://www-old.cev.eu/PlayerDetail.aspx?PlayerID=$1' }, { 'ЖХЛ', 'P13191', 'https://whl.khl.ru/players/$1/' }, { 'Зал славы австралийского спорта','P4415', 'https://sahof.org.au/hall-of-fame-member/$1/' }, { 'Зал славы мирового плавания', 'P3691', 'https://www.ishof.org/honoree/$1/' }, { 'Зал хоккейной славы', 'P3567', 'https://web.archive.org/web/20160101000000/hhttp://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/SearchPlayer.jsp?player=$1' }, { 'Игры Содружества', 'P4548', 'https://thecgf.com/results/athletes/$1' }, { 'Игры Содружества 2006', 'P5716', 'http://m2006.thecgf.com/Participants/Participants?ID=$1' }, { 'Игры Содружества 2014', 'P6953', 'http://g2014results.thecgf.com/athlete/-/$1/' }, { 'Израильская футбольная ассоциация', 'P3748', 'https://www.football.org.il/players/player/?player_id=$1' }, { 'Итальянская федерация ледовых видов спорта', 'P8846', 'https://www.fisg.it/web/player/?t=$1' }, { 'Итальянская федерация лёгкой атлетики', 'P3446', 'http://www.fidal.it/atleta_one.php?t=$1' }, { 'Итальянская федерация лёгкой атлетики', 'P7364', 'http://www.fidal.it/societa/-/$1' }, { 'HLTV', 'P8878', 'https://www.hltv.org/player/$1' }, { 'Королевская бельгийская футбольная ассоциация', 'P2823', 'http://static.belgianfootball.be/project/publiek/jrinteren/speler_$1.htm' }, { 'Королевский хоккейный союз Нидерландов', 'P9829', 'https://interlandhistorie.knhb.nl/internationals/$1' }, { 'КФС', 'P6318', 'https://www.cfu2015.com/players/$1/' }, { 'Кубок Билли Джин Кинг', 'P2642', 'https://www.billiejeankingcup.com/en/player/$1' }, { 'Кубок Дэвиса', 'P2641', 'https://www.daviscup.com/en/players/player.aspx?id=$1' }, { 'КХЛ', 'P3652', 'https://www.khl.ru/players/$1/' }, { 'Латвийский легкоатлетический союз','P9399', 'https://athletics.lv/lv/person/$1' }, { 'Лига один ЮСЛ', 'P8779', 'https://www.uslleagueone.com/$1' }, { 'Спортивное ЧГК', 'P8222', 'https://rating.chgk.info/player/$1' }, { 'Международная федерация парусного спорта', 'P2804', 'https://data-isaf.soticcloud.net/biog.php?memberid=$1' }, { 'МОК', 'P5815', 'https://olympics.com/ru/athletes/$1' }, -- { 'МОК', 'P3171', 'https://web.archive.org/web/20181201000000/https://www.olympic.org/$1' }, { 'МПК', 'P7550', 'https://www.paralympic.org/$1' }, { 'МФФ', 'P11843', 'https://mosff.ru/player/$1' }, { 'НБА', 'P3647', 'https://stats.nba.com/player/$1' }, { 'Немецкая ассоциация ультрамарафона', 'P2162', 'https://statistik.d-u-v.org/getresultperson.php?runner=$1' }, { 'Немецкий футбольный союз', 'P4023', 'https://datencenter.dfb.de/en/profile/$1' }, { 'Норвежская футбольная ассоциация', 'P3936', 'https://www.fotball.no/fotballdata/person/profil/?fiksId=$1' }, { 'Норвежская гандбольная федерация', 'P3700', 'https://handballold.nif.no/Statistikk_Landskamper.asp?SpillerId=$1' }, { 'НФЛ', 'P9338', 'https://www.nfl.com/players/$1' }, { 'НХЛ', 'P3522', 'https://www.nhl.com/ru/player/$1' }, { 'Объединённый мир борьбы', 'P2727', 'https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrestling/daten.php?spid=$1' }, { 'Одесский футбол', 'P6415', 'https://football.odessa.ua/person/?$1' }, -- { 'Олимпийская спортивная конфедерация Германии', 'P4053', 'https://www.teamdeutschland.de/athleten/details/$1' }, { 'Олимпийский комитет Австралии', 'P3682', 'https://www.olympics.com.au/olympians/$1/' }, { 'Олимпийский комитет Аргентины', 'P4065', 'https://www.coarg.org.ar/index.php/component/k2/item/$1' }, { 'Олимпийский комитет Бразилии', 'P4060', 'https://www.cob.org.br/pt/atletas/$1' }, { 'Олимпийский комитет Венгрии', 'P4066', 'http://olimpia.hu/champdata/details/id/$1' }, { 'Олимпийский комитет Греции', 'P4489', 'https://www.hoc.gr/el/node/$1' }, { 'Олимпийский комитет Испании', 'P8421', 'https://web.coe.es/coe/bd_perso.nsf/VBusqDeport/$1' }, { 'Олимпийский комитет Италии', 'P4069', 'https://www.coni.it/it/italia-team/atleti/scheda-atleta/scheda_atleta/$1' }, { 'Олимпийский комитет Италии (лауреат)', 'P8161', 'https://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/onorificenze/home/scheda-persona/schedaatleta.html?id=$1' }, { 'Олимпийский комитет Канады', 'P4054', 'https://olympic.ca/team-canada/$1/' }, { 'Олимпийский комитет Китая', 'P4068', 'http://data.star.sports.cn/person_en.php?id=$1' }, { 'Олимпийский комитет Латвии', 'P2593', 'https://web.archive.org/web/20210930/https://olimpiade.lv/en/olympic-athletes/$1' }, { 'Олимпийский комитет Литвы', 'P4061', 'https://www.ltok.lt/atletai/$1/' }, { 'Олимпийский комитет Новой Зеландии', 'P4056', 'https://www.olympic.org.nz/athletes/$1/' }, { 'Олимпийский комитет Польши', 'P6071', 'https://olimpijski.pl/olimpijczycy/$1/' }, { 'Олимпийский комитет Румынии', 'P4067', 'https://www.cosr.ro/sportiv/$1' }, { 'Олимпийский комитет США', 'P4063', 'https://web.archive.org/web/20220711000000/https://www.teamusa.org/athletes/$1' }, { 'Олимпийский комитет Хорватии', 'P4541', 'https://www.hoo.hr/hr/sportasi/biografije-sportasa?idsportas=$1' }, { 'Олимпийский комитет Чехии', 'P4062', 'https://www.olympijskytym.cz/athlete/$1' }, { 'Олимпийский комитет Швеции', 'P2323', 'https://sok.se/idrottare/idrottare/$1.html' }, { 'Паралимпийский комитет Испании', 'P4593', 'https://www.paralimpicos.es/atletas/$1' }, { 'Паралимпийский комитет Франции', 'P8797', 'https://france-paralympique.fr/paralympiens/$1' }, { 'Польская ассоциация легкой атлетики', 'P5075', 'https://statystyka.pzla.pl/personal.php?page=profile&nr_zaw=$1' }, { 'Прессбол', 'P6311', 'https://pressball.by/players/football/$1/' }, { 'ПФЛ', 'P7780', 'https://www.pfl-russia.com/players/$1' }, { 'ПФФ', 'P8780', 'https://www.fpf.pt/Jogadores/Jogador/playerId/$1' }, { 'ПФЛУ', 'P7423', 'https://old.pfl.ua/players/$1' }, { 'Российский биатлон', 'P5771', 'http://base.biathlonrus.com/athlete/card/id/$1' }, { 'Российский биатлон', 'P5772', 'http://base.biathlonrus.com/coach/card/id/$1' }, { 'Российский хоккей', 'P6154', 'https://r-hockey.ru/people/player/583-001-$1' }, { 'РПЛ (игрок)', 'P4417', 'https://premierliga.ru/players/$1' }, { 'РПЛ (сотрудник)', 'P6312', 'https://premierliga.ru/staff/staff_$1.html' }, { 'РПЛ (судья)', 'P6313', 'https://premierliga.ru/rfpl/arbitr/arbitr_$1.html' }, { 'Румынская федерация баскетбола', 'P9749', 'https://www.frbaschet.ro/baschet/player?playerId=$1&seasonId=' }, { 'РФБ', 'P5969', 'https://russiabasket.ru/players/$1' }, { 'РФГС', 'P6825', 'http://www.fgssr.ru/Sport/UI/Page/PersonList/PersonPage.aspx?personid=$1' }, { 'РФС', 'P10965', 'https://rfs.ru/$1' }, { 'ФШР', 'P4994', 'https://ratings.ruchess.ru/people/$1' }, { 'Своя игра', 'P9329', 'http://svoya-igra.org/$1/' }, { 'Серия A', 'P5424', 'https://www.legaseriea.it/it/serie-a/squadre/$1' }, { 'Сборная России по футболу', 'P6317', 'https://rusteam.su/players/$1.html' }, { 'СБР', 'P6387', 'https://biathlonrus.com/team/main/$1/' }, { 'Спорт-страна.ру', 'P6416', 'http://sport-strana.ru/$1/' }, { 'Спорт на Урале', 'P6388', 'http://sportufo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=$1' }, { 'Спортивная Россия', 'P6421', 'https://infosport.ru/person/$1' }, { 'ТФФ (игрок)', 'P2448', 'https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=526&kisiID=$1' }, { 'ТФФ (судья)', 'P7405', 'https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=531&hakemID=$1' }, { 'ТФФ (тренер)', 'P2449', 'https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=527&antID=$1' }, { 'ТФФ', 'P7450', 'https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=535&kulupID=$1' }, { 'УАФ', 'P3662', 'https://start.uaf.ua/players/$1' }, { 'УЕФА', 'P2276', 'https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/$1/' }, -- { 'УЕФА', 'P7360', 'https://ru.uefa.com/teamsandplayers/coaches/coach=$1/profile/index.html' }, { 'УЕФА', 'P7361', 'https://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=$1/profile/index.html' }, { 'Уимблдон', 'P4503', 'https://www.wimbledon.com/en_GB/draws_archive/player_profile/$1.html' }, { 'УзПФЛ', 'P10159', 'https://test.pfl.uz/ru/players/view/$1' }, { 'УПЛ', 'P7362', 'https://upl.ua/ru/people/view/$1' }, { 'ФБР', 'P6975', 'http://www.boxing-fbr.ru/prof-box/boxers/$1/' }, { 'ФБР', 'P6994', 'http://rusboxing.ru/calendar/boxers/$1/' }, { 'ФИБА', 'P3542', 'https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q//pid/$1/_//players.html' }, { 'ФИБА (3×3)', 'P9766', 'https://play.fiba3x3.com/players/$1' }, { 'ФИДЕ', 'P1440', 'https://ratings.fide.com/profile/$1' }, -- { 'ФИФА', 'P1469', 'https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=$1/index.html' }, { 'ФК «Копенгаген»', 'P12777', 'https://www.fck.dk/spiller/$1' }, { 'ФК «Краснодар»', 'P12881', 'https://fckrasnodar.ru/team/squad/player/?person_id=$1' }, { 'ФК «Мец»', 'P12811', 'https://www.fcmetz.com/$1' }, { 'ФЛАУ', 'P8787', 'https://statistics.uaf.org.ua/index.php?r=site/card&athlet_id=$1' }, { 'ФЛГР', 'P6598', 'https://flgr-results.ru/athletes/$1' }, { 'ФНЛ', 'P7265', 'https://1fnl.ru/players/$1' }, { 'ФПБР', 'P6940', 'https://pro-box.ru/boksyery/$1/' }, { 'Французская федерация лыжного спорта', 'P6612', 'http://www.ffs.fr/biathlon/competitions/fiche-individuelle?licence=$1' }, { 'ФСБР', 'P9512', 'https://www.bridgesport.ru/players-and-ratings/search-player/$1/' }, { 'Футбольная ассоциация Исландии', 'P6495', 'https://www.ksi.is/mot/leikmadur/$PlayerDetails/Games/?leikmadur=$1' }, { 'Футбольная ассоциация Чехии', 'P3050', 'http://nv.fotbal.cz/reprezentace/reprezentace-a/statistiky/viewstat3.asp?name=$1' }, { 'Футбольные арбитры России', 'P6701', 'http://referee.ru/arbitrator/$1.html' }, { 'Футзал.рус', 'P12019', 'https://футзал.рус/?view=players&player_id=$1' }, { 'ФФФ', 'P9264', 'https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/$1/fiche.html' }, { 'ФХМР', 'P3622', 'http://www.rusbandy.ru/gamer/$1/' }, { 'Хоккей в цифрах', 'P13214', 'https://hockey1946.ru/players/$1' }, { 'ХК «Локомотив» Ярославль', 'P12784', 'https://hclokomotiv.ru/player/$1' }, { 'ХФС', 'P3577', 'https://hns.team/igraci/$1' }, { 'ЦСКА', 'P6613', 'https://cska.ru/person/$1' }, { 'ЧГК', 'P10446', 'https://chgk.tvigra.ru/znatoki/?$1' }, { 'Чемпионат Словакии по футболу', 'P7530', 'https://fortunaliga.sk/hrac/$1-' }, { 'Чемпионат Чехии по футболу', 'P7451', 'http://en.fortunaliga.cz/hrac/$1-' }, { 'Чемпионшип ЮСЛ', 'P4019', 'https://www.uslchampionship.com/$1' }, { 'ШФА', 'P3049', 'https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=$1' }, { 'Эстонский футбольный союз', 'P3659', 'https://jalgpall.ee/voistlused/player/$1' }, { 'Эстонский футбольный союз', 'P4639', 'https://jalgpall.ee/voistlused/team/$1' }, -- Тематические сайты: аудио и видео { 'AFDb', 'P3351', 'https://www.adultfilmdatabase.com/actor/wd-$1/' }, { { 'Q477809', 'AllMovie' }, 'P1562', 'https://www.allmovie.com/movie/$1' }, { { 'Q477809', 'AllMovie' }, 'P2019', 'https://www.allmovie.com/artist/$1' }, { { 'Q31181', 'AllMusic' }, 'P1728', 'https://www.allmusic.com/artist/$1' }, { { 'Q31181', 'AllMusic' }, 'P1729', 'https://www.allmusic.com/album/$1' }, { { 'Q31181', 'AllMusic' }, 'P1730', 'https://www.allmusic.com/song/$1' }, { { 'Q31181', 'AllMusic' }, 'P1994', 'https://www.allmusic.com/composition/$1' }, { { 'Q31165', 'AlloCine' }, 'P1265', 'https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=$1.html' }, { { 'Q31165', 'AlloCine' }, 'P1266', 'https://www.allocine.fr/personne/fichepersonne_gen_cpersonne=$1.html' }, { { 'Q31165', 'AlloCine' }, 'P1267', 'https://www.allocine.fr/series/ficheserie_gen_cserie=$1.html' }, { 'AniDB', 'P5646', 'https://anidb.net/anime/$1' }, { 'AniDB', 'P5648', 'https://anidb.net/character/$1' }, { 'AniDB', 'P5649', 'https://anidb.net/creator/$1' }, { { 'Q220509', 'Anime News Network' }, 'P1982', 'https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=$1' }, { { 'Q220509', 'Anime News Network' }, 'P1983', 'https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=$1' }, { { 'Q220509', 'Anime News Network' }, 'P1984', 'https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/manga.php?id=$1' }, { { 'Q220509', 'Anime News Network' }, 'P1985', 'https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=$1' }, { { 'Q223142', 'Box Office Mojo' }, 'P1237', 'https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=$1.htm' }, { { 'Q3561957', 'ČSFD' }, 'P2529', 'https://www.csfd.cz/film/$1' }, { { 'Q3561957', 'ČSFD' }, 'P2605', 'https://www.csfd.cz/tvurce/$1' }, { { 'Q16323348', 'DNF' }, 'P2626', 'https://www.dfi.dk/viden-om-film/filmdatabasen/person/$1' }, { { 'Q504063', 'Discogs' }, 'P1953', 'https://www.discogs.com/artist/$1' }, { { 'Q504063', 'Discogs' }, 'P1954', 'https://www.discogs.com/master/$1' }, { { 'Q504063', 'Discogs' }, 'P1955', 'https://www.discogs.com/label/$1' }, { { 'Q504063', 'Discogs' }, 'P2206', 'https://www.discogs.com/release/$1' }, { 'filmpolski.pl', 'P3495', 'http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/$1' }, { { 'Q2638147', 'FilmAffinity' }, 'P480', 'https://www.filmaffinity.com/en/film$1.html' }, { 'Filmportal', 'P2639', 'https://www.filmportal.de/$1' }, { { 'Q938726', 'Encyclopaedia Metallum' }, 'P1952', 'https://www.metal-archives.com/band.php?id=$1' }, { { 'Q938726', 'Encyclopaedia Metallum' }, 'P1989', 'https://www.metal-archives.com/artists//$1' }, { { 'Q938726', 'Encyclopaedia Metallum' }, 'P2721', 'https://www.metal-archives.com/release.php?id=$1' }, { 'IAFD', 'P3869', 'https://www.iafd.com/person.rme/perfid=$1/gender=f' }, { { 'Q31964', 'Internet Broadway Database' }, 'P1217', 'https://www.ibdb.com/theatre/$1' }, { { 'Q31964', 'Internet Broadway Database' }, 'P1218', 'https://www.ibdb.com/broadway-production/$1' }, { { 'Q31964', 'Internet Broadway Database' }, 'P1219', 'https://www.ibdb.com/broadway-show/$1' }, { { 'Q31964', 'Internet Broadway Database' }, 'P1220', 'https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/$1' }, { { 'Q37312', 'Internet Movie Database' }, 'P345', imdbLink }, { { 'Q523660', 'International Music Score Library Project' }, 'P839', imslpLink }, { { 'Q2389071', 'КиноПоиск' }, 'P2604', 'https://www.kinopoisk.ru/name/$1/' }, { { 'Q150248', 'Metacritic' }, 'P1712', 'https://www.metacritic.com/$1' }, { { 'Q150248', 'Metacritic' }, 'P12054', 'https://www.metacritic.com/game/$1/' }, { { 'Q6824428', 'MetroLyrics' }, 'P2624', 'https://web.archive.org/web/*/https://metrolyrics.com/$1.html' }, { { 'Q14005', 'MusicBrainz' }, 'P434', 'https://musicbrainz.org/artist/$1' }, { { 'Q14005', 'MusicBrainz' }, 'P435', 'https://musicbrainz.org/work/$1' }, { { 'Q14005', 'MusicBrainz' }, 'P436', 'https://musicbrainz.org/release-group/$1' }, { 'Penthouse', 'P6290', 'https://penthousegold.com/models/$1.html' }, { { 'Q22673', 'Project Gutenberg' }, 'P1938', 'https://www.gutenberg.org/ebooks/author/$1' }, { 'Rate Your Music', 'P5404', 'https://rateyourmusic.com/artist/$1' }, { 'Rate Your Music', 'P8392', 'https://rateyourmusic.com/release/$1/' }, { { 'Q105584', 'Rotten Tomatoes' }, 'P1258', 'https://www.rottentomatoes.com/$1' }, { 'Первый канал', 'P10170', 'https://1tv.ru/shows/$1' }, { 'Смотрим', 'P6739', 'https://smotrim.ru/person/$1' }, { 'Смотрим', 'P10173', 'https://smotrim.ru/brand/$1' }, { { 'Q4066284', 'Аниматор.ру' }, 'P1934', 'https://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=$1' }, { { 'Q4066284', 'Аниматор.ру' }, 'P5770', 'https://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=$1' }, { { 'Q7713473', 'AFI' }, 'P3593', 'https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/$1' }, -- Тематические сайты: литература { { 'Q2629164', 'Internet Speculative Fiction Database' }, 'P1233', 'https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?$1' }, { { 'Q2629164', 'Internet Speculative Fiction Database' }, 'P1234', 'https://www.isfdb.org/cgi-bin/pl.cgi?$1' }, { { 'Q2629164', 'Internet Speculative Fiction Database' }, 'P1235', 'https://www.isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?$1' }, { { 'Q2629164', 'Internet Speculative Fiction Database' }, 'P1239', 'https://www.isfdb.org/cgi-bin/publisher.cgi?$1' }, { { 'Q2629164', 'Internet Speculative Fiction Database' }, 'P1274', 'https://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?$1' }, { { 'Q17299517', 'RKDartists' }, 'P650', 'https://rkd.nl/nl/explore/artists/$1' }, { { 'Q17299580', 'RKDimages' }, 'P350', 'https://rkd.nl/nl/explore/images/$1' }, { { 'Q4914640', 'BioOne' }, 'P6143', 'https://www.bioone.org/page/$1/aims' }, { { 'Q24694883', 'ECARTICO' }, 'P2915', 'https://www.vondel.humanities.uva.nl/ecartico/persons/$1' }, { 'GCD', 'P3589', 'https://www.comics.org/series/$1/' }, { 'GCD', 'P9432', 'https://www.comics.org/publisher/$1/' }, { 'GCD', 'P9707', 'https://www.comics.org/creator/$1/' }, { { 'Q742640', 'LibraryThing' }, 'P1085', 'https://www.librarything.com/work/$1' }, { 'OCLC', 'P243', 'https://www.worldcat.org/oclc/$1' }, { 'Лаборатория Фантастики', 'P7433', 'https://fantlab.ru/autor$1' }, { 'Лаборатория Фантастики', 'P7437', 'https://fantlab.ru/award$1' }, { 'Лаборатория Фантастики', 'P7438', 'https://fantlab.ru/publisher$1' }, { 'Лаборатория Фантастики', 'P7439', 'https://fantlab.ru/work$1' }, { 'Новая литература Кыргызстана', 'P12499', 'http://www.literatura.kg/persons/?aid=$1' }, -- Тематические сайты: видеоигры { 'AG.ru', 'P9968', 'https://ag.ru/games/$1' }, { 'Behind The Voice Actors','P4965', 'https://www.behindthevoiceactors.com/video-games/$1/' }, { 'CPC-Power', 'P4847', 'https://www.cpc-power.com/index.php?page=detail&num=$1' }, { 'GameFAQs', 'P4769', 'https://gamefaqs.gamespot.com/-/$1-' }, { 'GameSpot', 'P5494', 'https://www.gamespot.com/games/$1/' }, { 'Gaming-History', 'P4806', 'https://www.arcade-history.com/?page=detail&id=$1' }, { 'Generation MSX', 'P4960', 'https://www.generation-msx.nl/msxdb/softwareinfo/$1' }, { 'Giant Bomb', 'P5247', 'https://www.giantbomb.com/wd/$1/' }, { 'Guardiana', 'P4710', 'https://www.guardiana.net/?game_id=$1' }, { 'Hall of Light', 'P4671', 'https://hol.abime.net/$1' }, { 'HowLongToBeat', 'P2816', 'https://howlongtobeat.com/game.php?id=$1' }, { 'IGDB', 'P5794', 'https://www.igdb.com/games/$1' }, { 'IGN', 'P5385', 'https://www.ign.com/games/$1' }, { 'KLOV', 'P2858', 'https://www.arcade-museum.com/game_detail.php?game_id=$1' }, { 'Lemon 64', 'P4816', 'https://www.lemon64.com/?game_id=$1' }, { 'MobyGames', 'P11688', 'https://www.mobygames.com/game/$1/' }, { 'MobyGames', 'P3913', 'https://www.mobygames.com/developer/sheet/view/developerId,$1/' }, { 'MobyGames', 'P11689', 'https://www.mobygames.com/company/$1/' }, { 'MobyGames', 'P11690', 'https://www.mobygames.com/group/$1/' }, { 'OpenCritic', 'P2864', 'https://opencritic.com/game/$1/-' }, { 'OpenCritic', 'P11223', 'https://opencritic.com/outlet/$1/-' }, { 'PCGamingWiki', 'P6337', 'https://www.pcgamingwiki.com/wiki/$1' }, { 'PlayGround.ru', 'P10354', 'https://www.playground.ru/$1' }, { 'Ready64', 'P4916', 'https://ready64.org/giochi/scheda_gioco/id/$1/' }, { 'Redump', 'P5290', 'http://redump.org/disc/$1/' }, { 'RiotPixels', 'P10393', 'https://ru.riotpixels.com/games/$1/' }, { 'Speedrun.com', 'P6783', 'https://www.speedrun.com/$1' }, { 'StopGame', 'P10030', 'https://stopgame.ru/game/$1' }, { 'VGMdb', 'P5659', 'https://vgmdb.net/product/$1' }, { 'World of Spectrum', 'P4705', 'https://worldofspectrum.net/infoseekid.cgi?id=$1' }, { 'Игромания', 'P6827', 'https://www.igromania.ru/game/$1/-' }, { 'Игры@Mail.ru', 'P9697', 'https://games.mail.ru/pc/games/$1/' }, { 'ЛКИ', 'P10309', 'http://www.lki.ru/games.php?Game=$1' }, { 'Навигатор игрового мира','P10383', 'https://www.nim.ru/games/$1/' }, -- Тематические сайты: другие { 'Forbes.ru', 'P9510', 'https://www.forbes.ru/profile/$1' }, { 'Flags of the World', 'P3089', 'https://www.fotw.info/flags/$1.html' }, { 'Museum.ru', 'P12898', 'http://www.museum.ru/M$1' }, { { 'Q41226', 'Open Directory Project' }, 'P998', 'https://curlie.org/$1' }, { 'Structurae', 'P454', 'https://structurae.net/structures/$1' }, { 'The Peerage', 'P4638', 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=4638&url_prefix=https://www.thepeerage.com/&id=$1' }, { 'Артхив', 'P10240', 'https://artchive.ru/artists/$1' }, { 'Госнаграды Кыргызстана', 'P12500', 'https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/$1' }, { 'Ведомости', 'P10470', 'https://vedomosti.ru/companies/$1' }, { 'Память народа', 'P10447', 'https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero$1/' }, { 'РБК', 'P10526', 'https://companies.rbc.ru/id/$1-_/' }, { 'Спюр', 'P5217', 'https://www.spyur.am/ru/companies/$1' }, } table.insert( data, themeProfilesProperties ) local dictionaries = {} dictionaries.label = 'Сёзлюкле эмда энциклопедияла' dictionaries.list = { -- { 'Auñamendi', 'P3218', 'http://www.euskomedia.org/aunamendi/$1' }, { 'Австрийский биографический', 'P6194', 'https://www.biographien.ac.at/oebl/oebl_$1.xml' }, { 'Австралийский биографический', 'P1907', 'https://adb.anu.edu.au/biography/$1' }, { 'Австрийская музыкальная', 'P8432', 'https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_$1.xml' }, { 'Анадолу', 'P11483', 'https://www.aa.com.tr/tr/info/infografik/$1' }, { 'Биографический Австрийской империи', 'P1343:Q665807', ':s:de:$1', project = 'dewikisource' }, { 'Биографический Грузии', 'P4991', 'http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/$1/' }, { 'Банглапедия', 'P4255', 'http://en.banglapedia.org/index.php?title=$1' }, { 'Башкирская', 'P9222', 'http://bashenc.online/ru/articles/$1/' }, { 'Березина', 'P1343:Q19217220', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Библейская', 'P1343:Q4086271', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Био-библиографический русских писателей XX века', 'P1343:Q42068474', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Биографический итальянцев', 'P1986', 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1_(Dizionario-Biografico)' }, { 'Уллу дат', 'P8313', 'https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=8313&url_prefix=https://denstoredanske.lex.dk/&id=$1' }, { 'Уллу каталан', 'P1296', 'https://www.enciclopedia.cat/ec-gec-$1.xml' }, { 'Уллу къытай', 'P10565', 'https://www.zgbk.com/ecph/words?SiteID=1&ID=$1' }, { 'Уллу норвег', 'P4342', 'https://snl.no/$1' }, { 'Уллу орус (эски версия)', 'P2924', 'https://old.bigenc.ru/text/$1' }, { 'Уллу орус (илму-окъуу портал)', 'P11514', 'https://bigenc.ru/c/$1' }, { 'Уллу совет (1 изд.)', 'P1343:Q20078554', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, -- { 'Уллу совет', 'P1343:Q17378135' }, { 'Уллу украин', 'P9765', 'https://vue.gov.ua/$1' }, { 'Большая Южакова', 'P1343:Q4091878', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Ботанический', 'P1343:Q19133013', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Брокгауз бла Ефронну', 'P1343:Q602358', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Валлийский биографический', 'P1648', 'https://biography.wales/article/$1' }, { 'Венгерский биографический', 'P8998', 'https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/$1.htm' }, { 'Сытинни аскер сёзлюгю', 'P1343:Q4114391', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Географическо-статистический Российской Империи', 'P1343:Q4135594', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Еврейская Брокгауза и Ефрона', 'P1343:Q4173137', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Ираника', 'P3021', 'https://www.iranicaonline.org/articles/$1' }, { 'Ислама (1 изд.)', 'P9878', ei1oLink }, { 'Ислама (2 изд.)', 'P9862', ei2oLink }, { 'Ислама (3 изд.)', 'P9879', ei3oLink }, { 'Ислама (на французском)', 'P12916', eifoLink }, { 'Исламика', 'P11926', isloLink }, { 'Исламский энциклопедический', 'P1343:Q18517268', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Испанский биографический', 'P4459', 'https://dbe.rah.es/biografias/$1' }, -- { 'Использований Корана', 'P12633', dquoLink }, { 'Итальянская', 'P4223', 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1_(Enciclopedia-Italiana)' }, { 'Канадская', 'P5395', 'https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/$1/' }, { 'Кирилла и Мефодия', 'P9826', 'https://megabook.ru/article/$1' }, { 'Кирилла и Мефодия', 'P1343:Q4091875' }, { 'Корана', 'P12575', eqoLink }, { 'Корей маданиятны', 'P9475', 'http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/$1' }, { 'Краткая еврейская', 'P1438', 'https://eleven.co.il/article/$1' }, { 'Краткая литературная', 'P8896', kleLink, }, -- { 'Краткая литературная', 'P1343:Q4239850' }, { 'Кругосвет', 'P6385', 'https://www.krugosvet.ru/enc/$1' }, --исключение для нетипичных адресов типа node/39767 { 'Кругосвет', 'P1343:Q2627728' }, { 'Ларуссну', 'P6058', 'https://www.larousse.fr/encyclopedie/$1' }, { 'Лентапедия', 'P1343:Q17290934', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Литературная', 'P9001', leLink, }, { 'Литературная', 'P1343:Q4263804' }, { 'Литовская спортивная', 'P6504', 'http://www.lse.lt/index.php?$1' }, { 'Литовская универсальная', 'P7666', 'https://www.vle.lt/straipsnis/$1' }, { 'Литовская футбольная', 'P7742', 'http://lfe.lt/content/persons/$1/en' }, { 'Малой Литвы', 'P10789', 'https://www.mle.lt/straipsniai/$1' }, { 'Брокгауз бла Ефронну гитче сёзлюгю', 'P1343:Q19180675', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Математикалыкъ', 'P7554', 'https://encyclopediaofmath.org/wiki/$1' }, { 'Мексиканская литературная', 'P1565', 'http://www.elem.mx/autor/datos/$1' }, { 'Музея Прадо', 'P5321', 'https://www.museodelprado.es/coleccion/artista/wd/$1' }, { 'Музыкальный Римана', 'P1343:Q27680201', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Национальная биография Финляндия', 'P2180', 'https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/$1' }, { 'Национальная (Латвия)', 'P6870', 'https://enciklopedija.lv/skirklis/$1' }, { 'Новый', 'P1343:Q19190511', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Пап', 'P7620', 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1_(Enciclopedia-dei-Papi)' }, { 'Польского театра', 'P5058', 'https://www.encyklopediateatru.pl/osoby/$1/a' }, { 'Польского театра', 'P6679', 'https://www.encyklopediateatru.pl/sztuki/$1/a' }, { 'Православная', 'P1343:Q2498180' }, { 'Православная', 'P5002', 'https://www.pravenc.ru/text/$1.html' }, { 'Православная богословская', 'P1343:Q19211082', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Реальный словарь классических древностей', 'P1343:Q30059240', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Русский биографический', 'P1343:Q1960551', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Спортивная каталанская', 'P5513', 'https://www.enciclopedia.cat/EC-EEC-$1.xml' }, { 'Стэнфорд философиялыкъ', 'P3123', 'https://plato.stanford.edu/entries/$1/' }, { 'Татарика', 'P8377', 'https://tatarica.org/ru/$1' }, { 'Техническая (1 изд.)', 'P1343:Q20078551', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'В. Далны сёзлюгю', 'P1343:Q1970746', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Хайазг', 'P12414', 'http://ru.hayazg.info/?curid=$1' }, { 'Хорватская', 'P7982', 'https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=$1' }, { 'Хорватский биографический', 'P8581', 'https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=$1' }, { 'Чувашская', 'P10596', 'http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=$1' }, { 'Энциклопедический лексикон', 'P1343:Q4532135', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Allgemeine Deutsche Biographie', 'P1343:Q590208', ':s:de:$1', project = 'dewikisource' }, { 'American Cycl. (1879)', 'P1343:Q19077875', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'American Med. Biogr. (1920)', 'P1343:Q19037977', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'American National Biography', 'P4823', 'https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.$1' }, { 'Appletons\' (1887—1901)', 'P1343:Q12912667', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Ballotpedia', 'P2390', 'https://ballotpedia.org/$1' }, { 'Britannica (9-th)', 'P1343:Q20096917', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Britannica (11-th)', 'P1343:Q867541', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Britannica (12-th)', 'P1343:Q15987490', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Britannica (онлайн)', 'P1417', 'https://www.britannica.com/$1' }, { 'Catholic (1907—13)', 'P1343:Q302556', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Catholic (1997—…)', 'P3241', 'https://www.newadvent.org/cathen/$1.htm' }, { 'De Agostini', 'P6706', 'https://www.sapere.it/enciclopedia/$1.html' }, { 'Dictionary of Irish Biography', 'P6829', 'https://doi.org/10.3318/dib.$1.v1' }, { 'Dictionary of Music and Musicians', 'P1343:Q16011749', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Dictionary of National Biography', 'P1343:Q15987216', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Dictionary of National Biography (1st suppl.)', 'P1343:Q16014700', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Dictionary of National Biography (2nd suppl.)', 'P1343:Q16014697', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'dovidka.com.ua', 'P7804', 'http://dovidka.com.ua/user/?code=$1' }, { 'Enciclopedia dello Sport', 'P9873', 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1_(Enciclopedia-dello-Sport)' }, { 'Gazetteer for Scotland', 'P7349', 'https://www.scottish-places.info/people/famousfirst$1.html' }, { 'Handbook of Texas Online', 'P6015', 'https://tshaonline.org/handbook/online/articles/$1' }, { 'History of Parliament', 'P1614', 'http://www.historyofparliamentonline.org/volume/$1' }, { 'IEKO', 'P10784', 'https://www.isko.org/cyclo/$1' }, { 'Infernal (6e éd.)', 'P1343:Q20961706', ':s:fr:$1', project = 'frwikisource' }, { 'Literatura.lv', 'P11695', 'https://literatura.lv/lv/$1' }, { 'Munzinger', 'P1285', 'https://www.munzinger.de/search/go/document.jsp?id=$1' }, { 'Neue Deutsche Biographie', 'P7902', 'https://www.deutsche-biographie.de/$1.html' }, { 'New International', 'P1343:Q20089963', ':wikisource:$1', project = 'enwikisource' }, { 'Notable Names Database', 'P1263', 'https://www.nndb.com/people/$1/' }, { 'Pauly-Wissowa', 'P1343:Q1138524', ':s:de:$1', project = 'dewikisource' }, -- { 'Prabook', 'P3368', 'https://prabook.com/web/person-view.html?profileId=$1' }, { 'PWN', 'P7305', 'https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;$1.html' }, { 'TDV İslam Ansiklopedisi', 'P7314', 'https://islamansiklopedisi.org.tr/$1' }, { 'Treccani', 'P3365', 'https://www.treccani.it/enciclopedia/$1' }, { 'Universalis', 'P3219', 'https://www.universalis.fr/encyclopedie/$1/' }, -- { 'АиФ Досье', 'P6561', 'https://www.aif.ru/dossier/$1' }, { 'Академия российского телевидения', 'P10062', 'http://tefi.ru/biography/$1/' }, { 'Актёры отечественного кино', 'P6596', 'http://a-tremasov.ru/$1' }, -- { 'Вокруг света', 'P9975', 'https://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=$1' }, { 'Деловой Петербург', 'P7475', 'https://whoiswho.dp.ru/cart/person/$1' }, { 'Деловой Петербург', 'P7529', 'https://whoiswho.dp.ru/cart/company/$1' }, { 'The YIVO Encyclopedia', 'P8569', 'https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/$1' }, { 'Истории Украины', 'P8935', 'http://www.history.org.ua/?termin=$1' }, { 'Киносозвездие', 'P6741', 'http://www.kinosozvezdie.ru/actors/$1/$1.html' }, { 'Левый берег', 'P6980', 'https://lb.ua/file/$1' }, { 'Ліга.Досье', 'P6210', 'https://file.liga.net/$1' }, { 'Оксфордский биографический', 'P1415', 'https://doi.org/10.1093/ref:odnb/$1' }, { 'Бусагъатдагъы Украинаны', 'P4613', 'http://esu.com.ua/search_articles.php?id=$1' }, { 'Справка РИА', 'P6081', 'https://ria.ru/spravka/00000000/$1.html' }, { 'Справка ТАСС', 'P6219', 'https://tass.ru/info/$1' }, { 'Украиника', 'P7817', 'http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/REF$1' }, { 'Шведский биографический', 'P3217', 'https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=$1' }, { 'Швейцарский исторический', 'P902', 'https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/$1' }, { 'Швейцарский исторический (online)', 'P886', 'http://www.e-lir.ch/e-LIR___Lexicon.$1.450.0.html' }, { 'Энциклопедия ТАСС', 'P10540', 'https://tass.ru/encyclopedia/person/$1' }, { 'Энциклопедия ТАСС', 'P1343:Q63985075' }, { 'Эстонский спортивный биографический','P4042', 'https://www.esbl.ee/biograafia/$1' }, { 'Настольный', 'P1343:Q63284758', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, { 'Гранат', 'P1343:Q4532138', ':s:$1', project = 'ruwikisource' }, } table.insert( data, dictionaries ) local geniGraves = {} geniGraves.label = 'Генеалогия и некрополистика' geniGraves.list = { { { 'Q63056', 'Find a Grave' }, 'P535', 'https://www.findagrave.com/memorial/$1' }, { 'gravsted.dk', 'P4359', 'https://www.gravsted.dk/person.php?navn=$1' }, { 'JewAge', 'P4116', 'https://www.jewage.org/wiki/ru/Profile:$1' }, { 'Prosopography of Anglo-Saxon England', 'P2625', 'https://pase.ac.uk/pase/?list=person&detail=person&detailid=$1' }, { 'WikiTree', 'P2949', 'https://www.wikitree.com/wiki/$1' }, { 'WeRelate', 'P4159', 'https://www.werelate.org/wiki/Person:$1' }, } table.insert( data, geniGraves ) local taxons = {} taxons.label = 'Таксономия' taxons.list = { { 'AmphibiaWeb', 'P5036', 'https://amphibiaweb.org/species/$1' }, { 'ASW', 'P5354', 'https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/$1' }, { 'Avibase', 'P2026', 'https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=$1' }, { 'APNI', 'P5984', 'https://id.biodiversity.org.au/name/apni/$1' }, { 'CMS', 'P6033', 'https://www.cms.int/en/species/$1' }, { 'eBird', 'P3444', 'https://ebird.org/species/$1' }, { 'EOL', 'P830', 'https://eol.org/pages/$1' }, { 'Fossilworks', 'P842', 'http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=$1' }, { 'GBIF', 'P846', 'https://www.gbif.org/species/$1' }, { 'GRIN', 'P1421', }, { 'iNaturalist', 'P3151', 'https://www.inaturalist.org/taxa/$1' }, { 'Mycobank', 'P962', 'https://www.mycobank.org/MB/$1' }, { 'NCBI', 'P685', 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=$1' }, { 'Neotropical Birds', 'P6047', 'https://neotropical.birds.cornell.edu/Species-Account/nb/species/$1' }, { 'IPNI', 'P961', 'http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=$1' }, { 'IRMNG', 'P5055', 'https://www.irmng.org/aphia.php?p=taxdetails&id=$1' }, { 'ITIS TSN', 'P815', 'https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=$1' }, { 'PBDB', 'P10907', 'https://paleobiodb.org/classic/basicTaxonInfo?taxon_no=$1' }, { 'POWO', 'P5037', 'https://powo.science.kew.org/taxon/$1' }, { 'Plantarium', 'P3102', 'http://www.plantarium.ru/page/view/item/$1.html' }, { 'Reptile Database', 'P5473', 'https://reptile-database.reptarium.cz/species?$1' }, { 'SeaLifeBase', 'P6018', 'https://www.sealifebase.ca/Summary/SpeciesSummary.php?id=$1' }, { 'Tropicos', 'P960', 'http://legacy.tropicos.org/Name/$1' }, { 'WFO', 'P7715', 'http://www.worldfloraonline.org/taxon/$1' }, { 'WoRMS', 'P850', 'https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=$1' }, { 'Гербарий МГУ', 'P11650', 'https://plant.depo.msu.ru/open/public/search?division=P&searchBy=taxon&queryString=$1' }, { 'Флора Китая', 'P1747', 'http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=$1' }, } table.insert( data, taxons ) local authorityControl = {} authorityControl.label = 'Библиографиялыкъ каталоглада' authorityControl.isAuthorityControl = true authorityControl.list = { { { 'Q4584301', '', 'BIBSYS' }, 'P1015', 'https://authority.bibsys.no/authority/rest/authorities/html/$1', }, { { 'Q1200925', 'Biblioteca de Catalunya', 'BNC' }, 'P1273', 'https://cantic.bnc.cat/registres/CUCId/$1', }, { { 'Q750403', 'Biblioteca Nacional de España', 'BNE' }, 'P950', 'https://datos.bne.es/resource/$1', }, { { 'Q193563', 'Bibliothèque nationale de France', 'BNF' }, 'P268', 'https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb$1', }, { { 'Q1868372', 'Biografisch Portaal', 'BPN' }, 'P651', 'http://www.biografischportaal.nl/persoon/$1', }, { { 'Q9384291', '中国高等教育文献保障系统', 'CALIS' }, 'P270', 'http://opac.calis.edu.cn/aopac/ajsp/detail.jsp?actionfrom=1&actl=CAL++$1', }, { { 'Q13407958', 'China Biographical Database Project', 'CBDB' }, 'P497', 'http://db1.ihp.sinica.edu.tw/cbdbc/cbdbkmeng?~~AAA$1', }, { { 'Q10726338', 'Citation Information by NII', 'CiNii' }, 'P271', 'https://ci.nii.ac.jp/author/$1', }, { { 'Q16744133', 'CONOR', 'CONOR' }, 'P1280', 'https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/conor/$1', }, { { 'Q27302', 'Deutsche Nationalbibliothek', 'DNB' }, 'P1292', 'https://d-nb.info/$1', }, { { 'Q501851', 'مكتبة الإسكندرية الجديدة', 'EGAXA' }, 'P1309', 'https://viaf.org/processed/EGAXA%7C$1', }, { { 'Q4037789', 'eLibrary.ru', 'eLibrary.ru' }, 'P2463', 'https://elibrary.ru/org_about.asp?orgsid=$1', }, { { 'Q4037789', 'eLibrary.ru', 'eLibrary.ru' }, 'P8079', 'https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=$1', }, { { 'Q4037789', 'eLibrary.ru', 'eLibrary.ru' }, 'P10952', 'https://elibrary.ru/title_about.asp?id=$1', }, { { 'Q4037789', 'eLibrary.ru', 'eLibrary.ru' }, 'P10953', 'https://www.elibrary.ru/publisher_about.asp?pubsid=$1', }, { { 'Q4037789', 'eLibrary.ru', 'eLibrary.ru' }, 'P11860', 'https://www.elibrary.ru/item.asp?id=$1', }, { { 'Q36578', 'Gemeinsame Normdatei', 'GND' }, 'P227', 'https://d-nb.info/gnd/$1', }, { { 'Q19366588', 'Gemeinsamer Thesaurus für audiovisuelle Archive', 'GTAA' }, 'P1741', 'https://data.beeldengeluid.nl/gtaa/$1', }, { { 'Q3803707', 'Istituto Centrale per il Catalogo Unico', 'ICCU' }, 'P396', iccuLink, }, { { 'Q423048', 'International Standard Name Identifier', 'ISNI' }, 'P213', isniLink, }, { { 'Q188915', 'Национальная библиотека Израиля', 'J9U' }, 'P8189', 'https://www.nli.org.il/en/authorities/$1' }, { { 'Q620946', 'Library of Congress Control Number', 'LCCN' }, 'P244', 'https://id.loc.gov/authorities/$1', }, { { 'Q13219454', 'Library of Congress Control Number', 'LOC' }, 'P1144', 'https://www.loc.gov/item/$1/', }, { { 'Q1133733', 'Latvijas Nacionālā bibliotēka', 'LNB' }, 'P1368', 'https://kopkatalogs.lv/F/?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=$1', }, { { 'Q809830', 'Base Mérimée', 'Mérimée' }, 'P380', noLink, }, -- { { 'Q28136779', 'Microsoft Academic', 'Microsoft' }, 'P6366', 'https://academic.microsoft.com/#/detail/$1', }, { { 'Q618340', '國家圖書館 (中華民國)', 'NCL' }, 'P1048', 'http://aleweb.ncl.edu.tw/F/?func=accref&acc_sequence=$1', }, { { 'Q477675', '国立国会図書館', 'NDL' }, 'P349', 'https://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/$1', }, { { 'Q732353', '中国国家图书馆', 'NLC' }, 'P1213', noLink, }, -- NLI numbers seems unstable { { 'Q1967876', 'Národní knihovna České republiky', 'NKC' }, 'P691', 'https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=$1&CON_LNG=ENG', }, { { 'Q623578', 'National Library of Australia', 'NLA' }, 'P409', 'https://nla.gov.au/anbd.aut-an$1', }, { { 'Q1467610', 'Αναγνωριστικό Καθιερωμένων από τον Κατάλογο Καθιερωμένων Όρων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος', 'NLG' }, 'P3348', 'https://catalogue.nlg.gr/Authority/Record?id=au.$1' }, { { 'Q622012', 'Biblioteca Națională a României', 'NLR' }, 'P1003', 'https://aleph.bibnat.ro/F/?func=direct&local_base=NLR10&doc_number=$1', }, { { 'Q856423', 'Polska Biblioteka Narodowa', 'NLP' }, 'P1695', nlpLink, }, { { 'Q631375', 'Nacionalna i sveučilišna knjižnica u Zagrebu', 'NSK' }, 'P1375', 'https://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&local_base=nsk10&doc_number=$1', }, { { 'Q1526131', 'Koninklijke Bibliotheek', 'NTA' }, 'P1006', 'https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p$1', }, { { 'Q1063819', 'Országos Széchényi Könyvtár', 'NSZL' }, 'P951', 'https://viaf.org/processed/NSZL%7C$1', }, { { 'Q11789729', 'Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny', 'NUKAT' }, 'P1207', nukatLink, }, { { 'Q245966', 'Biblioteca Nacional de Portugal', 'PTBNP' }, 'P1005', 'https://viaf.org/processed/PTBNP%7C$1', }, { { 'Q1048694', 'Российская государственная библиотека', 'РГБ' }, 'P947', 'http://aleph.rsl.ru/F?func=find-b&find_code=SYS&adjacent=Y&local_base=RSL11&request=$1', }, -- { { 'Q953058', 'Kungliga biblioteket', 'SELIBR' }, 'P906', 'https://libris.kb.se/auth/$1', }, { { 'Q953058', 'Kungliga biblioteket', 'LIBRIS' }, 'P5587', 'https://libris.kb.se/$1', }, { { 'Q7550801', 'Social Science Research Network', 'SSRN' }, 'P3747', 'https://ssrn.com/author=$1', }, { { 'Q2597810', 'Système universitaire de documentation', 'SUDOC' }, 'P269', 'https://www.idref.fr/$1', }, { { 'Q213678', 'Bibliotheca Apostolica Vaticana', 'VcBA' }, 'P8034', vcbaLink }, { { 'Q54919', 'Virtual International Authority File', 'VIAF' }, 'P214', 'https://viaf.org/viaf/$1/', }, { { 'Q846596', 'WorldCat Identities', 'WorldCat VIAF' }, 'P214', 'https://www.worldcat.org/identities/containsVIAFID/$1', }, { { 'Q101537013', 'Сводный каталог библиотек Армении', 'UCAL' }, 'P8833', 'http://armunicat.nla.am/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?marc=1&authid=$1' }, { { 'Q2494649', 'Union List of Artist Names', 'ULAN' }, 'P245', 'https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=&role=&nation=&subjectid=$1', }, { { 'Q65212904', 'Наука Украины', 'ИРБИС-НБУВ' }, 'P7148', 'http://irbis-nbuv.gov.ua/ASUA/$1', }, { { 'Q2860429', 'Российский государственный архив литературы и искусства', 'РГАЛИ' }, 'P6752', 'https://rgali.ru/obj/$1?lc=ru', }, { { 'Q1048694', 'Российская государственная библиотека', 'РГБ' }, 'P1973', 'http://aleph.rsl.ru/F?func=direct-set&l_base=xall&doc_number=$1', }, { { 'Q267566', 'Российская национальная библиотека', 'РНБ' }, 'P7029', 'https://webservices.nlr.ru/semweb/?method=afnlr&query=NLR10%3A%3ARU%5CNLR%5CAUTH%5C$1', }, } table.insert( data, authorityControl ) return data n90uyn840b679gxmeeioxkoxt4uugwi 0 19757 127349 127343 2026-09-28T12:43:00Z Къарачайлы 96 /* Современность */ 127349 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[коронные земли]]» и «[[Британские заморские территории|заморские территории]]» ([[Великобритания]]), [[Территории США|«неинкорпорированные территории»]] ([[США]]) и т. д. Зависимая территория с максимальным самоуправлением — «[[ассоциированное государство]]». В основном коренные жители зависимой территории сегодня обладают такими же гражданскими правами, как и население страны-[[Метрополия|метрополии]]. Экономическая ситуация во многих колониях лучше, чем в соседних территориях, ставших независимыми государствами. Примерами таких колоний являются [[Французская Гвиана]] или [[Пуэрто-Рико]]. == Эволюция значения термина == Термин ''колония'', будучи рождён в определённом историческом контексте, вследствие смены эпох ныне может иметь отличающиеся толкования — от максимально узкого ''(«нет соответствующего слова в статусе территории — нет колонии»)'' до максимально расширительного ''(«есть сепаратисты — налицо колония»)''. Порой термин ''колония'' носит эмоциональную, тенденциозную окраску и намеренно используется (или не используется) в пропагандистских, политических целях. В самой радикальной националистической трактовке колониями являются любые регионы, которые на основе культурных отличий стремятся к отделению от центра. Например, [[Шотландия|Шотландию]] шотландские националисты рассматривают как колонию [[Англия|Англии]], а [[бретонцы]] требуют отделения [[Бретань|Бретани]] от колониальной державы Франции. В то же время формальный официальный статус ряда колониальных территорий по инициативе их [[метрополия|метрополий]] и разнообразным иным причинам (в основном, соображения [[престиж]]а) может варьироваться в диапазоне от «коронного владения» до «свободно ассоциированного государства» и прочих [[Политкорректность|политкорректных]] эвфемизмов. Попытки исследователей избавиться от такого сомнительного шлейфа терминов путём внедрения более нейтральных (аналогично паре «[[народ]]» → «[[этнос]]») пока успехом не увенчались — например, понятия «[[зависимая территория]]» и «несамостоятельная территория» не обладают искомой точностью и потому вряд ли могут послужить полноценной заменой. Поэтому отказываться от использования термина ''колония'' в настоящее время не представляется целесообразным. В качестве разумного компромисса стоит пользоваться критериями соответствия той или иной территории [[Колония#Признаки колоний|признакам колоний]], — прежде всего по наличию географической и цивилизационной обособленности последних, серьёзного ограничения их суверенитета и наличия их эксплуатации в пользу метрополии, — с учётом сложившихся в обществе традиций применения термина ''колония''. В политических отношениях существует и другой термин — [[полуколония]]. Он означает государство, обладающее формальной юридической самостоятельностью, но внешняя и внутренняя политика которого фактически зависит от другого государства. Полуколония может возникнуть как в процессе экономического, политического или военного подчинения (в том числе искусственное государственное образование на оккупированных территориях), так и в процессе формального предоставления независимости государством, чьей колонией или основной территорией оно ранее являлось. Способы влияния на полуколонию могут быть различны по методике и объёму: от прямого подчинения и военного присутствия до экономического и политического покровительства и (или) зависимости. Такие государства всегда являются сателлитами покровительствующего государства, поскольку их дружественные отношения носят не равноправный характер — покровительствующее государство осуществляет на территории полуколонии деятельность, подобную той, которую осуществляет метрополия на территории колонии. Тем не менее, полуколонии благодаря формальной независимости являются независимыми государствами, признаются таковыми в международном праве, и, в отличие от колоний, могут являться членами международных организаций и субъектами международных договоров. С колонией также не следует путать [[Автономия|автономию]], хотя многие современные автономии возникли на территориях бывших колоний. Однако автономия — это основная территория унитарного государства, граждане которой имеют право на широкое самоуправление (равное самоуправлению субъектов федеративных государств) и при этом являются гражданами того государства, территорией которого является автономия. Фактически жители автономии имеют более широкие гражданские права, чем жители колонии, поскольку они имеют весь объём прав гражданина государства и дополнительно — права, вытекающие из самоуправления. На территории автономии в полном объёме действует конституция государства, территорией которого она является (статус автономии обычно прописан на конституционном уровне), общегосударственное законодательство действует в части, не противоречащей местному законодательству, при этом право регулировать конкретные сферы деятельности своим законодательством зависит от статуса конкретной автономии в конкретном государстве. == См. также == * [[Национально-освободительное движение]] * [[Внутренняя колонизация]] * [[Территориальные претензии в Антарктике]] * [[Уголовная колония (система колонизации)]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] ev5fmw1cgsieeze4aw4rhnbn1dpp0n6 127350 127349 2026-09-28T13:45:27Z Къарачайлы 96 /* Бусагъатдагъы заман */ 127350 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Эволюция значения термина == Термин ''колония'', будучи рождён в определённом историческом контексте, вследствие смены эпох ныне может иметь отличающиеся толкования — от максимально узкого ''(«нет соответствующего слова в статусе территории — нет колонии»)'' до максимально расширительного ''(«есть сепаратисты — налицо колония»)''. Порой термин ''колония'' носит эмоциональную, тенденциозную окраску и намеренно используется (или не используется) в пропагандистских, политических целях. В самой радикальной националистической трактовке колониями являются любые регионы, которые на основе культурных отличий стремятся к отделению от центра. Например, [[Шотландия|Шотландию]] шотландские националисты рассматривают как колонию [[Англия|Англии]], а [[бретонцы]] требуют отделения [[Бретань|Бретани]] от колониальной державы Франции. В то же время формальный официальный статус ряда колониальных территорий по инициативе их [[метрополия|метрополий]] и разнообразным иным причинам (в основном, соображения [[престиж]]а) может варьироваться в диапазоне от «коронного владения» до «свободно ассоциированного государства» и прочих [[Политкорректность|политкорректных]] эвфемизмов. Попытки исследователей избавиться от такого сомнительного шлейфа терминов путём внедрения более нейтральных (аналогично паре «[[народ]]» → «[[этнос]]») пока успехом не увенчались — например, понятия «[[зависимая территория]]» и «несамостоятельная территория» не обладают искомой точностью и потому вряд ли могут послужить полноценной заменой. Поэтому отказываться от использования термина ''колония'' в настоящее время не представляется целесообразным. В качестве разумного компромисса стоит пользоваться критериями соответствия той или иной территории [[Колония#Признаки колоний|признакам колоний]], — прежде всего по наличию географической и цивилизационной обособленности последних, серьёзного ограничения их суверенитета и наличия их эксплуатации в пользу метрополии, — с учётом сложившихся в обществе традиций применения термина ''колония''. В политических отношениях существует и другой термин — [[полуколония]]. Он означает государство, обладающее формальной юридической самостоятельностью, но внешняя и внутренняя политика которого фактически зависит от другого государства. Полуколония может возникнуть как в процессе экономического, политического или военного подчинения (в том числе искусственное государственное образование на оккупированных территориях), так и в процессе формального предоставления независимости государством, чьей колонией или основной территорией оно ранее являлось. Способы влияния на полуколонию могут быть различны по методике и объёму: от прямого подчинения и военного присутствия до экономического и политического покровительства и (или) зависимости. Такие государства всегда являются сателлитами покровительствующего государства, поскольку их дружественные отношения носят не равноправный характер — покровительствующее государство осуществляет на территории полуколонии деятельность, подобную той, которую осуществляет метрополия на территории колонии. Тем не менее, полуколонии благодаря формальной независимости являются независимыми государствами, признаются таковыми в международном праве, и, в отличие от колоний, могут являться членами международных организаций и субъектами международных договоров. С колонией также не следует путать [[Автономия|автономию]], хотя многие современные автономии возникли на территориях бывших колоний. Однако автономия — это основная территория унитарного государства, граждане которой имеют право на широкое самоуправление (равное самоуправлению субъектов федеративных государств) и при этом являются гражданами того государства, территорией которого является автономия. Фактически жители автономии имеют более широкие гражданские права, чем жители колонии, поскольку они имеют весь объём прав гражданина государства и дополнительно — права, вытекающие из самоуправления. На территории автономии в полном объёме действует конституция государства, территорией которого она является (статус автономии обычно прописан на конституционном уровне), общегосударственное законодательство действует в части, не противоречащей местному законодательству, при этом право регулировать конкретные сферы деятельности своим законодательством зависит от статуса конкретной автономии в конкретном государстве. == См. также == * [[Национально-освободительное движение]] * [[Внутренняя колонизация]] * [[Территориальные претензии в Антарктике]] * [[Уголовная колония (система колонизации)]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] spcuflfq5vtqmfnku1lljao2eqpotps 127351 127350 2026-09-28T14:26:58Z Къарачайлы 96 /* Эволюция значения термина */ 127351 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кесгин не обладают искомой точностью и потому вряд ли могут послужить полноценной заменой. Поэтому отказываться от использования термина ''колония'' в настоящее время не представляется целесообразным. В качестве разумного компромисса стоит пользоваться критериями соответствия той или иной территории [[Колония#Признаки колоний|признакам колоний]], — прежде всего по наличию географической и цивилизационной обособленности последних, серьёзного ограничения их суверенитета и наличия их эксплуатации в пользу метрополии, — с учётом сложившихся в обществе традиций применения термина ''колония''. В политических отношениях существует и другой термин — [[полуколония]]. Он означает государство, обладающее формальной юридической самостоятельностью, но внешняя и внутренняя политика которого фактически зависит от другого государства. Полуколония может возникнуть как в процессе экономического, политического или военного подчинения (в том числе искусственное государственное образование на оккупированных территориях), так и в процессе формального предоставления независимости государством, чьей колонией или основной территорией оно ранее являлось. Способы влияния на полуколонию могут быть различны по методике и объёму: от прямого подчинения и военного присутствия до экономического и политического покровительства и (или) зависимости. Такие государства всегда являются сателлитами покровительствующего государства, поскольку их дружественные отношения носят не равноправный характер — покровительствующее государство осуществляет на территории полуколонии деятельность, подобную той, которую осуществляет метрополия на территории колонии. Тем не менее, полуколонии благодаря формальной независимости являются независимыми государствами, признаются таковыми в международном праве, и, в отличие от колоний, могут являться членами международных организаций и субъектами международных договоров. С колонией также не следует путать [[Автономия|автономию]], хотя многие современные автономии возникли на территориях бывших колоний. Однако автономия — это основная территория унитарного государства, граждане которой имеют право на широкое самоуправление (равное самоуправлению субъектов федеративных государств) и при этом являются гражданами того государства, территорией которого является автономия. Фактически жители автономии имеют более широкие гражданские права, чем жители колонии, поскольку они имеют весь объём прав гражданина государства и дополнительно — права, вытекающие из самоуправления. На территории автономии в полном объёме действует конституция государства, территорией которого она является (статус автономии обычно прописан на конституционном уровне), общегосударственное законодательство действует в части, не противоречащей местному законодательству, при этом право регулировать конкретные сферы деятельности своим законодательством зависит от статуса конкретной автономии в конкретном государстве. == См. также == * [[Национально-освободительное движение]] * [[Внутренняя колонизация]] * [[Территориальные претензии в Антарктике]] * [[Уголовная колония (система колонизации)]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] av8wlbhuz8c135n266qen2i3ap0zsxh 127352 127351 2026-09-28T17:11:41Z Къарачайлы 96 /* Терминни магъанасыны эволюциясы */ 127352 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы шартлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == См. также == * [[Национально-освободительное движение]] * [[Внутренняя колонизация]] * [[Территориальные претензии в Антарктике]] * [[Уголовная колония (система колонизации)]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] lyq27p3clwrjknr3x25c29vuwjju3dl 127353 127352 2026-09-28T17:12:26Z Къарачайлы 96 /* Терминни магъанасыны эволюциясы */ 127353 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы ышанлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == См. также == * [[Национально-освободительное движение]] * [[Внутренняя колонизация]] * [[Территориальные претензии в Антарктике]] * [[Уголовная колония (система колонизации)]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] gsyr30g68liu4gdp3jwdwosbfx3zky1 127355 127353 2026-09-28T17:14:24Z Къарачайлы 96 /* См. также */ 127355 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы ышанлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == Дагъыда къара == * [[Миллет-азатлау къозгъалыу]] * [[Ич колонизация]] * [[Банан республика]] * [[Вассал кърал]] * [[Буфер кърал]] * [[Сателлит кърал]] * [[Клиент кърал]] * [[Сюзерен]] * [[Къаранчха кърал]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] 0xccum6r7ozv3vryw8ecdvwd4gfcdxu 127356 127355 2026-09-28T17:14:44Z Къарачайлы 96 /* Примечания */ 127356 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы ышанлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == Дагъыда къара == * [[Миллет-азатлау къозгъалыу]] * [[Ич колонизация]] * [[Банан республика]] * [[Вассал кърал]] * [[Буфер кърал]] * [[Сателлит кърал]] * [[Клиент кърал]] * [[Сюзерен]] * [[Къаранчха кърал]] == Белгиле == {{белгиле}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Даль|Колония}} * {{Словарь Ушакова|колония}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Родственные проекты |Портал = Политика |Викисловарь = Колония |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Викигид = |Метавики = |Проект = }} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] p75yy5s8mhxthshb9fmuppd36ed6ks9 127357 127356 2026-09-28T17:16:20Z Къарачайлы 96 /* Литература */ 127357 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы ышанлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == Дагъыда къара == * [[Миллет-азатлау къозгъалыу]] * [[Ич колонизация]] * [[Банан республика]] * [[Вассал кърал]] * [[Буфер кърал]] * [[Сателлит кърал]] * [[Клиент кърал]] * [[Сюзерен]] * [[Къаранчха кърал]] == Белгиле == {{белгиле}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Джууукъ проектле}} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] 0t9z6rteyr7dkkwb7tupvpkvgds3cbj 127358 127357 2026-09-28T17:16:51Z Къарачайлы 96 /* Литература */ 127358 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы ышанлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == Дагъыда къара == * [[Миллет-азатлау къозгъалыу]] * [[Ич колонизация]] * [[Банан республика]] * [[Вассал кърал]] * [[Буфер кърал]] * [[Сателлит кърал]] * [[Клиент кърал]] * [[Сюзерен]] * [[Къаранчха кърал]] == Белгиле == {{белгиле}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Джууукъ джетген проектле}} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} {{Международное право}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм|*]] o8x8su80akctpec9si96rmwd33ihv81 127359 127358 2026-09-28T17:17:28Z Къарачайлы 96 /* Ссылки */ 127359 wikitext text/x-wiki {{Магъанала}} {{дагъыда къара|Рим колония|Колониализм}} [[Файл:Карта к статье «Колонии» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|мини|400px|Колониялыкъ иеликлени картасы. Картаны къурагъан эм сызгъан Е. Вилькин («[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колонии|Колонияла]] статьядан», «[[s:ru:Военная энциклопедия Сытина|Сытинни аскер энциклопедиясы]]»; 1913)]] '''Коло́ния''' ({{lang-la|colōnia}}) — кесини оноуун эталмагъан, тыш къралны ([[Метрополия|метрополияны]]) властында болгъан кърал, джурт неда территория. Бир-бирде колониялыкъ режим гражданлагъа метрополияны гражданларыныкъы къадар хакъ бермейди. Аны бла бирге метрополияны гражданлары колониялыкъ территориялада джерли халкъдан эсе аслам хакълагъа, онгчулукъгъа ие боладыла. Колонияланы къурау [[Империализм|империалист]] къралланы (метрополияланы) кючлерини джайыуларыны тамал адырына саналады. Колония деб башха къралдан, джуртдан, бёлгеден келиб орналгъан джерлешимге да айтадыла. == Суратлауу == Колонияланы къурууну кёб чуруму болгъанды: табигъат къайнакълагъа контролдан башлаб джарыкълыкъ-экспанисиялыкъ чурумлагъа дери. Адетде колониягъа метрополиядан келген аз къауум адам бла джерли акъсюек къауум оноу этгенди, официал тили асламысы бла колонизиторланы тиллери болгъанды, колонияны джерли халкъыны тили статусха ие болгъанды. Колонияны халкъыны къадары да тюрлю-тюрлю болгъанды — тамамы бла къул этилиу ([[эркин кърал Конго]]), дискриминация ([[Британ Индия]], [[Япон Корея]]) неда метрополияны халкъы бла тенг хакъла берилиу ([[Француз Гвиана]]). Джерли халкъланы колонизмге къаршчы кюрешлери эмда бу идеягъа метрополиячыланы сууулары, [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора алгъыннгы [[Колониалыкъ империя|колониалы империяланы]] чачылыууларына себеб болгъанды. [[Деколонизация]] эм бек джайылыуу [[1960-чы джылла]]да болгъанды. Алай болса да джангы азатланнган къралланы кёбюнде экономикалыкъ эксплуатациял тохтамагъанды, ала энтда экономилыкъ унугъууну чегедиле, аланы политикалыкъ бойсунмаулары да формал халда болургъа боалыд — [[неоколониализм]]ге къара. == [[Метрополия]]ланы колониягъа ие болууларыны нюзюрлери == '''Экономика, сатыу-алыу''' * [[Эксплуатация (экономика)|Табигъат эм адам ресурсланы эксплуатциясы]], бир-бирде къатланмазлыкъ, аз тюбеген ресурслагъа джетишиу (аны ичинде [[транзит (экономика)|транзитге]]), дуния сатыу-алыуну [[Монополия|монополизация]] этерге тырмашыу; * Оптимизация - [[сатыу-алыу]] джолланы, сатыу саудаланы оптимизациясы, келишимли болмагъан арачы къралланы къоратыу; * Сатыу алыуну аслам [[къоркъуусузлукъ]]гъа джолукъдуруу, оператив халда кюч бла дагъан болургъа амал алыу; * Сатыу-алыуну законланы, [[хакъ къыр]]ны унификациясы игирек къоруулау, империячы хакъ стандартланы, бирикген эм ангылашылгъан сатыу-алыу маданиятны къурау; '''Социал сфера, социал балансны оптимизациясы''' * Криминалгъа дженнген пассионар социал къауумлагъа кючлерин хайырландырыр нюзюрлени табыу, аланы [[метрополия]]дагъы [[джамагъат]]ха этген басымларыны ауурлугъун азайтыу, бир-бирде тутмакъланы, онгсузланы, кеслерине джарау табалмагъанланы, бузукъ адамланы, джамагъатда болумгъа разы болмагъанланы туурадан ары джибериу; * Колонияланы оноуун джюрютюую, колониялыкъ администрация — оноучулагъа иги юретиу болгъанды, джерли конфликтлени тюзетиуде кючню хайырландырыу империялыкъ сауутлу кючлени иги тонусда тутханды. Империяны кереклилерине профессионал, сынамлы граждан эм аскер [[Бюрократия|бюрократияны]] къуралыуу, кърал къуллукъчуланы джангы тёлюсюн джаратыу, аскер, политика-экономикалыкъ, культуралыкъ [[Элита|элитаны]] джангыртыу; * [[Метрополия]]да джагъанлагъа кёре эркинликсиз, джакъсыз, учуз неда бир-бирде тёлеусюз иш кючге ие болуу, аны эм кере джерлеге джибериу, метрополияда «кирли», сыйы болмагъан, алай а джамагъат-магъаналы ишледе хайырланрдырыу; * Джангы граждан эм аскер [[Технология|технологияланы]], мадарланы, тактикаланы, [[ноу-хау]]ланы сынау, кеслерини индустрияларыны заранлы къалгъан-къулгъанларын экспорт этиу, рискли аскер, илму, индустрия, табигъат экспериментлени бардырыу, метрополияда джашагъанланы джашау болумларына, саулукъларына, джашауларына къоркъуу боллукъ сынам ишлени бардырыу. Бир-бирде быллай затны империяны эм дунияны джамагъат оюумундан джашыртын тутаргъа таб амал болгъанды; '''Тыш политика, цивилизациялыкъ экспансия''' * Геостратегиялыкъ интересле, кеслерини сауутлу кючлерини дженгил реакция бериуне джораланнган, дунияны магъаналы нохталарында тамал пунктла къурау; * Башха колониялыкъ [[империя]]ланы [[аскер]]лерини, [[флот]]ларыны джюрюулерини осмакълау, сауда джолланы, халкъны миграциясын тинтиу, аланы дуния статусларыны, ролларыны азайтыу; * Империялыкъ сыйларын тутуу, [[халкъла арасы кесамат]]ланы алыуда, дунияны къадарыны оноуунда андан да аслам [[Геополитика|геополитикалыкъ]] басымгъа ие болуу; * [[Цивилизация|Цивилизациялыкъ]], маданият, тил [[экспансия]] — эмда аны кючю бла метрополияда, колониялады эм къалгъан дунияда сыйын бегитиу. Империячы цивилизациялыкъ стандартларын дуниялыкъ стандартла этиу. == Колонияланы ышанлары == * [[Политика|Политикалыкъ]] джанындан кеси башына оноу эталмау, энчи [[Хакъ|хакъ статус]], кёбюсюне [[Метрополия|метрополияны]] керти [[Провинция|провинцияларыны]] статусларындан аман джанына дженгеди; * [[География|Географиялыкъ]] джанындан энчи туруу, кёбюсюне [[Метрополия|метрополиядан]] узакъ болуу; * [[Экономика|Экономикалыкъ]] [[Эксплуатация (экономика)|эксплуатация]] - табигъат байлыкъларын, [[Джерли халкъла|аборигенлени]] урунууларын метрополияны онгчулугъу ючюн чексиз хайырландырыу, ол колонияны экономикалыкъ айныуун тыйгъанды, деградациягъа джол ачханды; * Асламысында — аборигенлени [[Метрополия|метрополиячыладан]] [[Этнос|этник]], [[Дин|дин]], [[Культура|маданият]] эмда башха тюрлю энчиликлери, ол биринчилени кеслирени айры, энчи бир джамагъатха санаргъа тамал бергенди; * [[Тарих]] фактор: ** Территорияны [[метрополия]] джанындан кючлеу, [[оккупация]]; ** Колонияны [[метрополия]] джанындан бойсунмагъан [[хакъ]] статусу сыйырыу: *** Джерли властла бла [[Метрополия|метрополияны]] хайырына колонияны территориясыны [[суверенитет]]ини чеклендирген [[протекторат]]ны, вассалитетни, осуйлукъну э. а. к. юсюнден тенг болмагъан, унукъдургъан [[халкъла арасы кесамат|кесаматлагъа]] къол салдырыу, *** аскер кюч бла салыб неда колонияда властха бойсуннган, [[къаранчха кърал|къаранчха режимни]] келтириу, *** [[Аннексия]] джол бла, территорияны кесине къошуб, кесини колониялыкъ администрациясын салыу, *** колонияны метрополия джанындан туурадан оноуун джюрютюу; ** [[Иммиграция]] - колониягъа метрополиядан аслам халкъны кёчюб, аладан джерли властны органларын, политика-экономикалыкъ, культура элитаны къуралыуу; ** Ючюнчю къралла бла колонияны къадарын белгилеген [[халкъла арасы кесамат]]ланы болууу. * Кёбючюне (артыкъсыз да XX ёмюрню экинчи джарымына дери) — аборигенлени [[граждан хакъла]]рын метрополиячылагъа кёре къысыу, алагъа тыш [[Культура|культураныы]], [[дин]]ни, [[тил]]ни, адетлени зор бла алдырыу, джерли культураны дискриминациясы, раса, къауум эмда башха тюрлю сегрегациягъа, [[апартеид]]ге дери барыу, джерлеринден къыстау, джашау, кечинмек амалларын сыйырыу, [[геноцид]] этиу; * Кёбюсюне колонияда джашагъанланы болумларын тюрлендирирге, маджаллашдырыргъа излеулери. ** Белгили болгъан эм заманда дайым болгъан миллет-азатланыу къозгъалыуну болууу — джерли халкъны кеси джазыууну оноуун этер ючюн [[суверенитет]]ин орнуна салыргъа кюрешиу ([[бойсунмаулукъ|бойсунмаулугъун]] неда аннга география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ кърал бла бирлешиу); ** Аллай затланы метрополия джанындан кюч бла басдырыр ючюн мадарла этиу; ** Бир-бирде география, этник, дин эм/неда культура джаным бла джууукъ къралны бу колониягъа кёб заманны баргъан дауу. == Колонияланы тюрлюлери == Оноуун джюрютюу, адамланы джерлешдириу эмда мюлк айныууна кёре колониализмни тарихинде колонияланы юч баш тюрлюсю барды: * [[Кёчгюнчю колонияла]] * [[Ресурс колонияла]] (неда эксплуатация этилген колонияла) * Къатыш колонияла (кёчгюнчю-ресурс колонияла) == Тарихи == {{main|Колониализм}} Колониализм — [[XVI ёмюр|XVI]]—[[XX ёмюр]]леде айныгъан кърал къауумну ([[метрополия]]ланы) къалгъан дуниягъа бийлик этиуюдю. Колониялыкъ политика — кючлеуню политикасыды, эмда кёбючюне башха миллетле джашагъан, асламысы бла экономика джанындан къарыусуз айныулары болгъан къралланы эм территорияланы аскер, политикалыкъ эм экомномикалыкъ амалла бла эксплуатациясыды. Колониализмни джаратылыууну ал шартлары [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны эпохасында джаратылгъандыла, айрылыб [[XV ёмюр]]де, португал тенгизчи [[Васко да Гама]] Индиягъа джол ачыуу, [[Колумб]]ну уа Американы джагъаларына джетиу бла башланнганды дерге боллукъду. Биринчи колонияланы испанлыла Джангы Дунияда къургъандыла. Американ индейлилени къралларын тонау, европачы банк системаны айныууна чурум болгъанды, илмугъа финанс джоюлууна джол ачханды эм индустрияны айныууна тирилик этгенди, айный баргъан индустрия уа джангы къайнакъ ресурсланы излегенди. Капиталны аллында джыйыу кёзюдеги колониялыкъ политика бойсундурулгъан территориялада сатыу-алыуда монополияны къурургъа кюрешиу, сау къралланы кючлеу эм тонау, джерли халкъны эксплуатацияны феодал эм къул тутуу формаларын бегитиу бла белгиленеди. Бойсундурулгъан къраллада колониялыкъ политика чыгъарыучу кючлени оюлуууна, ол къралланы экономикалыкъ эмда политикалыкъ айныуун тохтатыууна, уллу бёлгелени тоналыууна, сау халкъланы джокъ болууна чурум болгъанды. Мануфактурадан уллу фабрика-завод индустриягъа кёчюлюнюую бла, колонияла эл мюлкню айныуу монокультуралыкъ сюермде баргъан аграр-ресурс такъмакъла, индустрия чыгъарыуну сатыу саудасы эм метрополияланы айныб келген капиталист индустриясына ресурс къайнакълары болгъадыла. Эксплуатацияны джангы мадарларыны джайылыуу, джерли халкъны бойсундурууун бегитир ючюн колониялыкъ оноу джюрютюуде энчи органланы къураргъа кереклилик, метрополияда буржуазияны тюрлю-тюрлю къауумларыны арасында эришмеклик, монополиялы колониялыкъ сатыу-алыу компанияланы къурутулуб, кючленнген къралла бла территорияла метрополияны кърал оноу джюрютюуюне тюшгендиле. Колониялыкъ бийлик, административ джанындан не «[[доминион]]» шекелде (колониягъа туурадан [[вице-короллукъ|вице-королну]], генерал-капитанны неда генерал-губернаторну юсю бла оноу этиу), неда «[[протекторат]]» формада болгъанды. Колонистле джерли халкъгъа тамамы бла бойсунмагъан, айры джамагъатла къургъандыла, ала тюрлю-тюрлю къауумладан адамла бла къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчыла эм авантюристле да тюбегендиле. Аны тышында дин джамагъатла да кенг джайылгъандыла (Джангы Ингилизде [[пуританла]] эмда Кийик Кюнбатышны [[мормонлары]]). == Бусагъатдагъы заман == {{main|Бойсуннган территорияла}} «Колония» деген ангыламны негатив кёрюнюую болгъаны себебли, бусагъатда официал документледе хайырландырылмайдыла, кеслерине оноу эталмагъан территорияланы кёбюсюне «бойсуннган территория» термин бла белгилейдиле. Кеси башына оноуу этиуюню дараджасына эмда башха ышанларына кёре быллай территорияланы статуслары тюрлю-тюрлю болады — [[Францияны тенгиз арты территориялары|«тенгиз арты департаментле» эм «тенгиз арты джамагъатла (территорияла)»]] ([[Франция]]), «[[таджны джерлери]]» и «[[Британтенгиз арты территорияла|тенгиз арты территорияла]]» ([[Уллу Британия]]), [[АБШ-ны территориялары|«инкорпорация болмагъан территорияла»]] ([[АБШ]]) э. а. к. Кеси башына эм аслам оноугъа ие бойсуннган территория — «[[ассоциялы кърал]]ды». Асламысы бла бусагъатдагъа бойсуннган территориалада джашагъанланы граждан хакълары [[Метрополия|метрополия]]-къралда джашагъанла бла тенгди. Аланы асламысында экономикалыкъ болум, бойсунмагъан кърал болгъан хоншуларындан эсе да маджал болуучанды. Юлгюге [[Француз Гвиана]]ны неда [[Пуэрто-Рико]]ну кёргюзюрге боллукъду. == Терминни магъанасыны эволюциясы == ''Колония'' темин белгили бир тарих контекстде джаратылгъаны ючюн, эпохаланы алмашыулары бла тюрлю-тюрлю ангылам джюрютюрге болады — эм тар магъанадан ''(«территорияны статусунда ол сёз джокъ эсе — колония да джокъду»)'' максимум кенг магъанагъа дери ''(«сепаратистле бар эсе — колония да барды»)''. Бир-бирледе ''колония'' термин эмоциялаы, эмоциялы, тенденциялы бояу джюрютеди эмда пропаганда, политика муратлада иш этиб хайырланылады (неда хайырланылмайды). Эм радикал миллетчи ангылатыуда колонияла культура башхалыкъланы тамалында аралыкъдан айырылыргъа тырмашхан хар тюрлю регионлагъа айтадыла. Юлгюге, [[Шотландия|Шотландияны]] шотланд миллетчиле [[Ингилиз]]ни колониясы кибик кёредиле, [[бретонлула]] [[Бретань|Бретанны]] колониялы кърал Франциядан айрылырын даулайдыл. Бир къауум колониялыкъ территорияланы статуслары [[метрополия]]ларыны излемлери неда башха чурумла бла (кёбюсюне, [[престиж]] ючюн) «тач иеликден» «эркин ассоциациялы къралгъа» дери, эмда башха [[Политика корректлик|политкоррект]] эвфемизмлеге дери тюрленеди. Тинтиучюлени быллай ышангысызлыкъ терминледен къутулуб, нейтрал терминни киргизирге тырмашыулары («[[халкъ]]» → «[[этнос]]» экеу кибик) джетишимли болгъанды дерча тюлдю — юлгюге, «[[бойсуннган территория]]» бла «башына эркин болмагъан территория» ангыламла тамамы бла кескин болмайды, ол себебден толусу бла ауушдурурча тюлдю. Алай бла бусагъатда ''колония'' терминни хайырланыудан чыгъарыргъа джараулу дерча тюлдю. Компромисс болур ючюн территорияны [[Колония#Колонияланы ышанлары|колонияланы шартларына]] келишгенлерине къараргъа керекди, — алгъы бурун аланы географиялыкъ эм цивилизациялыкъ энчиликлери болгъанына, аланы суверенитетлерини не дараджада чекленнгенине эмда метрополияны хайыры ючюн эксплуатация этилиб этилмегенине къараргъа керекди. Политикалыкъ илешкиледен башха термин да барды — [[джарым колония]]. Аны магъанасы къралны формал юристлик бойсунмаулугъу болса да, кертиликде ич эмда тыш политикасы башха къралгъа бойсунубду. Джарым колония экономикалыкъ, политикалыкъ неда аскер бойсунуудан къуралыгъа да (аланы ичинде оккупация этилген территориялада джалгъан къралла да), алгъыннгы колониягъа метрополия джанындан формал халда бойсунмаулукъ берилиу бла да къуралыргъа болады. Джарым колониягъа басым этиу мадарлары эм сыйымы бла тюрлю-тюрлю болургъа болады: туура бойсунуудан башлаб экономикалыкъ эмда политикалыкъ джакъчылыкъ бла бошаб. Быллай къралла хаман да джакъчы къралны сателлити боладыла, аланы шохлукъ илешкилери тенг халда болмагъаны себебли — джакъчы кърал джарым колонияны территориясы, метрополия колонияда бардыргъан политикасын бардырыучанды. Алай болса да джарым колонияла формал бойсунмаулукълары болгъаны себебли, бойсунмагъан къраллагъа саналадыла, халкъла арасы хакъ да аллайгъа саналадыла, эмда колониялача болмай халкъла арасы организациялагъа кирирге эм халкъла арасы кесаматланы субъектлери болургъа боладыла. Колония бла [[Автономия|автономияны]] аджашдырыргъа керек тюлдю, кёб автономия алгъыннгы колонияла болса да, автономия, халкъыны кеси оноуун джюрютрге кенг хакълары болгъан, унитар къралны тамал территориясыны кесегине саналады (федератив къралланы субъектлерини хакъларына тенг) аны бла бирге автономиясы болгъан къралны гражданлары боладыла. Кертиликде автономияны халкъы колонияланы халкъларындан эсе кёб граждан хакълагъа иедиле, ала къралны граждан хакъларына тамамы бла ие боладыла, аннга къошакъгъа да кеси оноуларыны этиуде онгчулукъларындан чыкъгъан хакълары да барды. Автономияны территориясында, къралны конституциясыны толусу бла кючю барды (автономияны статусу кёбюсюне конституциялыкъ статусда белгиленнгенди), джашауну тюрлю-тюрлю сфераларын регулияция этерге хакъ хар автономиягъа кёре тюрленирге болады. == Дагъыда къара == * [[Миллет-азатлау къозгъалыу]] * [[Ич колонизация]] * [[Банан республика]] * [[Вассал кърал]] * [[Буфер кърал]] * [[Сателлит кърал]] * [[Клиент кърал]] * [[Сюзерен]] * [[Къаранчха кърал]] == Белгиле == {{белгиле}} == Литература == * {{ВТ-МЭСБЕ|Колонии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Колонизация}} * {{Из БСЭ|заглавие=Колония}} {{Джууукъ джетген проектле}} == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20060526044839/http://mega.km.ru/bes_98/encyclop.asp?TopicNumber=29762#srch0 Универсальная энциклопедия KM.ru] // mega.km.ru * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2002] // un.org * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml Non-Self-Governing Territories Listed by the United Nations General Assembly in 2012] // un.org {{Библиоинформация}} [[Категория:Колониализм|*]] koeyut35frmvpx7ijn25cz9kubg1wvl 14 19773 127360 2026-09-28T17:18:36Z Къарачайлы 96 Бош бет къуралды 127360 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1