Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 11221 127374 106778 2026-10-01T20:32:20Z Kontributor 2K 10948 update img redirect 127374 wikitext text/x-wiki {{Къазауат |conflict ='''Джюзджыллыкъ къазауат''' |partof = |сурат = [[Файл:Lenepveu, Jeanne d'Arc au siège d'Orléans.jpg|300px]] |башлыкъ = ''[[Жанна д'Арк]] [[Орлеанны къуршалау]]ну заманында'' |датасы= [[1337 джыл|1337]]—[[1453]] (116 джыл) |джери = Асламысы бла [[Франция]] |чуруму = |эсеби = Ингилиз, [[Кале]]ни тышында, Франциядагъы иеликлерин тас этеди. |къаршчы1 = [[Файл:Royal Arms of England (1340-1367).svg|22px]] [[Ингилиз Королевство]]<br />[[Файл:Armoires portugal 1385.svg|22px]] [[Португалия Королевство]]<br />[[Файл:Royal Arms of Navarre (1328-1425).svg|22px]] [[Наварра Королевство]]<br />[[Файл:Arms of Aquitaine and Guyenne.svg|22px]] [[Аквитания Герцоглукъ]]<br />[[Файл:Blason fr Bourgogne.svg|22px]] [[Бургундия Герцоглукъ]]<br />[[Файл:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|22px]] [[Бретань Герцоглукъ]] ([[Монфор-л’Аморини Юйю]])<br />[[Люксембург Герцоглукъ]]<br />[[Файл:Blason Comté de Flandre.svg|22px]] [[Фландрия Герцоглукъ]]<br />[[Файл:Hainaut Modern Arms.svg|22px]] [[Геннегау Графлыкъ]] |къаршчы2 = [[Файл:Blason pays fr FranceAncien.svg|22px]] [[Франция Королевство]]<br />[[Файл:Aragon arms.svg|22px]] [[Арагон Королевство]] <br />[[Файл:Royal Coat of Arms of the Crown of Castile (1284-1390).svg|22px]] [[Кастилия эм Леон Королевство]]<br />[[Файл:Armoiries Majorque.svg|22px]] [[Майорка (королевство)|Майорка Королевство]]<br />[[Файл:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|22px]] [[Шотландия Королевство]]<br />[[Файл:Bohemia Arms.svg|22px]] [[Богемия Королевство]]<br />[[Файл:Trier Arms.svg|22px]] [[Генауаз республика]]<br />[[Файл:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|22px]] [[Бретань Герцоглукъ]] ([[де Шатильонну Юйю]]) |командир1 = |командир2 = |къурманла1 = |къурманла2 = |белги=<references/> }} '''Джюзджыллыкъ къазауат''' ({{lang-fr|Guerre de Cent Ans}}, {{lang-en|Hundred Years' War}}) — [[Ингилизни тарихи|Ингилиз]] бла [[Францияны тарихи|Франция]] эмда ала джанлы къралланы арасында 1337 джылдан башлаб 1453 джылгъа дери баргъа талай къазауатды. Бу къазауатланы баш чуруму [[Плантагенетле]] ингилиз патчах династияны, алгъын ингилиз патчахланыкъы болгъан континентде джерлерин къайтарыргъа излем болгъанды. Плантагенетле француз династия [[Капетингле]] бла джууукълукълары болгъанды. Франция эсе уа, [[Париж кесамат (1259)|1259 джылгъы Париж кесамат]] бла аннга бегитилген Гиенден ингилизлилени къыстаргъа излегенди. Аллында хорламла болгъанлыкъгъа, Ингилиз къазауатда салыннган нюзюрлерине джетелмегенди, эсебинде эсе уа континентде къуру [[Кале]]порту къалгъанды, аны ол [[1558]] къолунда туталгъанды. Къазауат аралыкъла бла бирге 116 джылны баргъанды. Тюзюн айтылса бу бир къазуат тюл, талай къазуат болгъанды: * биринчи (Эдвардиан къазауат) [[1337 джыл|1337]]—[[1360]], * экинчи (Каролинг къазауат) — [[1369]]—[[1389]], * ючюнчю (Ланкастер къазауат) — [[1415]]—[[1428]], * тёртюнчю — [[1428]]—[[1453]]. «Джюзджыллыкъ къазаут» термин кечирек чыгъады. Династияла арасында согъушладан башланыб, къазауат артында ингилиз эмда француз миллетлени къуралыулары бла бирге миллетле арасы къазуат магъана алгъанды. Сауутлу сермешиулени, эпидемияланы, ачлыкъны, мурдарлыкъланы эсебинде Францияны халкъыны саны юч этиб экиге азайгъанды<ref>Don O’Reilly. «[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]». ''TheHistoryNet.com''</ref>. [[Аскер иш]]ни оюму бла къарасакъ, къазауатны кёзюуюнде, сауутну эмда аскер техниканы джангы тюрлюлери чыкъгъанды, джангы тактика эмда стратегия лагъымла къуралгъандыла, ала барысы да эски феодал аскерлени тамалларын ойгъандыла. Джангы дайым [[аскер]]ле къуралгъандыла. == Чурумлары == Къазауатны ана джанындан Капетингле династиядан француз король [[IV Ариу Филипп]]ни туудугъу, ингилиз король [[III Эдуард]] башлагъанды.[[1328 джыл]]да [[IV Карл (Францияны королу)|IV Карлны]] ёлюмюнден сора салика джорукъгъа кёре, Эдуард Француз тахтагъа кесини дауун баямлагъанды. Аны тышында, монархла экономика джаныдан уллу магъанасы болгъан, де-юре ингилиз патчахны иелигинде болгъан, алай кертиден Франциягъа бойсуннган, [[Гасконь]] бёлге ючюн да дау бардыргъандыла. Аны тышында, Эдуард, [[II Эдуард|атасы]] тас этген территорияланы да къайтарыр муратлы болгъанды. VI Филлип эсе уа Эдуарддан кесин суверен патчах болгъанын танырын эмда къабыл этилирин излегенди. Копромиссли [[оммаж]]гъа [[1329 джыл]]да къол салынады, алай ол бир джанны да разы этмейди. 1331 джылда, ич пробелмалагъа тюртюлген Эдуард Филиппни Францияны королу болгъанын таныйды эмда къабыл этеди, француз тахтагъа дауларын къояды (аннга тёлеуге ингилизлиле [[Гасконь]] бёлгеге толу ие боладыла). [[1333 джыл]]да Эдуард, Францияны джандашы шотланд король [[II Давид (Шотландияны королу)|II Давидге]] къазауат ачады. Ингилизлилени эслери Шотландиягъа кетген заманда, Филипп Гасконну кесине къошаргъа излейди. Алай а къазауатда ингилизлиле джетишимли боладыла, Давид эсе уа июлда, [[Халидон-Хиллде сермешиу]]де хорланыб, Франциягъа къачады. 1336 джылда Филипп Британ айрымканлагъа аскери бла тюшюб, II Давидни Шотландияны тахтасына олтуртургъа мурат этеди. Эки къралны арасында джаулукъ бек къызады. 1337 джылны къачында, ингилизлиле [[Пикардия]]да алгъа урадыла, ала джанлы болуб [[Фландрия (тарих бёлге)|фламанд]] шахарла бла Францияны къыбыла-кюнбатышындагъы феодалла да къошуладыла. == Къазауатны аллында Францияны сауутлу кючлерини болуму == Къазауатны аллында, француз аскер, феодал рыцарь [[зытчыу аскер]]ден, контракт тамалда къазауатха чакъырылгъан аскерчиледен (аланы ичинде тюз адамла да, акъсюек къауумдан адамла да болгъандыла, ала бпа правительство аууз неда джазма халда кесаматла этгенди) эмда тыш къралчы эгетледен къуралгъанды (аланы ичинде белгили [[Генауаз арбалетчиле]] да болгъандыла)<ref name="ReferenceA">''Д. Шпаковский, А. МакБрайд'' Французская армия в Столетней войне</ref> . Аскер элита феодалладан къуралгъан зытчыу аскер болгъанды. Урушну башланырына сауут джюрютеллик рыцарланы саны 2500-4000 аскерчи болгъанды<ref name="ReferenceA"/> . Рыцарь къауум ол заманнга джабыкъ каста болгъанды. Бютеулю аскер борч, Францияда адетдеги джорукъда болса да, ол заманнга джокъну орнунда болгъанды. Алай болса да, шахарланы уллу аскер бёлекле къурар амаллары болгъанды. Бютеу аскерчиле джал алгъандыла. Джаяу аскер, атлы аскерден кёб болгъанды. == Биринчи этапы == Къазаутны, III Эдуард ючюн джетишимли болгъанды. Ол къазауатны биринчи джылларыны ичинде [[Тарих Нидерландла|Тёбен къралланы]] башчылары эмда [[Фландрия (графлыкъ)|Фландрияны]] [[бюргер]]лерин кеси джанына алады, алай а талай джетишимсиз компаниядан сора бу бирлик 1340 джылда чачылады. Эдуард герман бийлеге берген субсидияла бла, тышында аскерге джоюула ингилиз хазнаны таркъайтады, Эдуардны да престижи тюшеди. Ал кёзюуледе Франция, Генауаны кемелерин ачхагъа тутханы себебли, тенгизден Инглизден эсе онгулу болгъанды. Филиппни аскерлери тенгизден Британ айрымканлагъа чабыуул этерлеринден къоркъуб, Эдуард Фландрядан агъач сатыб алыб, кемеле ишлер ючюн, джангы джоюмлагъа киреди. Къалай болса да, француз флотну [[Слейсде сермешиу|1340 джыл Слейсни къатында тенгиз сермешиуде]] ингилизлиле къаушатадыла. Андан сора, къазуатны ахырына дери III Эдуард тенгизге ие болады. [[1341 джыл]]да [[бретань осуй мюлк ючюн къазауат]] башланады, анда Эдуард Жан де Монфорну, Филипп — [[Карл (Бретанны герцогу)|Карл де Блуаны]] джанында болады. Аны ызындан талай джылны къазауат Бретанда барады, Ванн шахарны уа талай кере къолдан къолгъа тюшгенди. Гаскондагъы аскер компаниялада эки джанда кёзюулю джетишимлеге ие болгъандыла. 1346 джылда Эдуард, Ла-Маншдан джюзюб ётюб, [[Котантен]] джарымайрымканны юсю бла Франциягъа чабады. Бир кюнню ичинде ингилиз аскер [[Кан (Нормандия)|Канны]] кючлейди. Филипп, аскерни джыйыб, Эдуардны аллына чыгъады. Эдуард аскерлерин шималгъа, Тёбен къралла таба бурады. Джолда аны аскери тёгерегин тонагъанды, король кеси уа территорияланы кючлерге эмда тутаргъа кюч салмагъанды. Джауну маневрла бла алдаялмазлыгъын ангылаб, Эдуард аскерин сермешиуге хазырлаб тохтагъанды. Филиппни аскерлери Эдуардны аскерин белгили [[Кресиде сермешиу]]де 1346 джылны 26-чы августунда ургъандыла, алай а бу сермешиуде француз аскерле къаушатылгъандыла, франузлагъа джандаш богемиячы король [[Иоганн Люксембургчу|Сокъур Иоган]] ёлгенди. Ингилиз аскерле тыйыгъычсыз шимлагъа баргъандыла, ала Калени къуршалагъандыла, шахар 1347 джыл тюшгненди. Бу хорлам ингилизлилени стратегиялыкъ джетишимлери болгъанды, Эдуард энди кесини кючлерин континетде тыйгъычсыз тутар мадар табханды. Ол джылда огъуна [[Невиллс-Кроссда сермешиу|Невиллс-Кроссда хорламда]] [[II Давид (Шотландияны королу)|II Давидни]] джесирге тюшюую бла Шотландия джанындан къоркъуу къоратылады. [[1346]]—[[1351 джыл]]лада Европада [[эмина]]ны [[пандемия]]сы болады, ол къзауатдан эсе джюзле бла кёб джашау алады, эмда къазауатны акъыртынлашдырады. 1356 джылгъа Ингилиз эминадан сора финансларын орнуна салалады. 1356 джылда 30 минглик ингилиз аскер, III Эдуардны джашы [[Эдуард Къара принц|Къара принцни]] башчылыгъында, Гаскондан чабыб [[Пуатьеде сермешиу (1356)|Пуатьеде сермешиуде]] французланы хорлайды, [[II Иоанн Огурлу]] король да джесирге тюшеди. Огъурлу Иоанн Эдуард бла мамырлыкъ кесаматха къол салады, патчах джесирде заманда француз правительство чачыла башлайды. 1359 джылда [[Лондон мамырлыкъ (1359)|Лондон мамырлыкъгъа]] къол салады, аннга кёре ингилиз тадж [[Аквитания (герцоглукъ)|Аквитанияны]] кесине алады, Иоанн а уа башына бош этиледи. Аскер джетишимсизликле эмда экономикада ауурлукъла халкъ къозгъалыулагъа - [[Париж къозгъалыу]] ([[1357]]—[[1358 джыл]]ла) бла [[Жакерия]]гъа ([[1358 джыл]]) себеб болады. Эдуардны аскерлери ючюнчю кере Франциягъа чабадыла. Таб болум бла хайырланыб Эдуард Парижни алыб, тахтаны кючлер мурат этеди. Алай а Эдуард не [[Париж]]ни, не [[Реймс]]ни кючлейелмейди. Францияны [[дофин]]и, келликде королу [[V Карл (Франияны королу)|V Карл]], къралны ауур болумунда къазауатны бардыралмазлыгъын ангылаб, Францияны сыйын тюшюрген Бретиньиде мамырлыкъгъа къол салыргъа кере болады. Биринчи этапны эсебинде III Эдуард Бретанны джарымын, Аквитанияны, [[Кале]]ни, [[Пуатье]]ни эмда Фрацнияны вассал иеликлерини джарымы чакълы бирни кючлейди, алай бла француз тадж юч этиб бир джеринденк къуру къалады. == Мамырлыкъ кёзюу (1360—1369) == II Иоанн Огъурлуну джашы, [[Анжуйчу I Людовик|Анжуйчу Людовик]], II Иоанны къачмазлыгъына гарант эмда аманат болуб Ингилизге ашырылгъанды, ол 1362 джылда къачады, II Иоанн рыцарлыкъ сыйына толу болуб, ингилиз джесирге къайтады. Андан сора Иоанн сыйлы джесирде 1364 джылда ауушады, Францияны тахтасына [[V Карл (Франияны королу)|V Карл]] отлурады. Бретиньиде къол салыннган мамырлыкъ Эдуардны француз таджха дауу болмагъанын бегитгенди. Алай болса да Эдуард кесини Аквитанияда иеликлерин кенгертгенди эмда Калени кючлегенди. Кертиси бла Эдуард француз таджха дауу болмагъанды, алай а V Карл ингилизлиле кючлеген джерлени ызына къайтарыр муратланы къоймагъанды. 1369 джылда Эдуард Бретиньидеги мамырлыкъны шартларын бузгъанды деген сылтау бла Ингилизге къазауат ачады. == Францияны кюч алыуу. От кесиу. Экинчи этап == Мамырлыкъ бла хайырланыб, французланы королу [[V Карл (Франияны королу)|V Карл]] аскерни джангыртады, экономика реформала бардырады. Бу французлагъа къарыу береди, эмда экинчи этапда [[1370]] джыллада джетишимли болгъандыла. Ингилизлиле къралдан къысталгъандыла. Бретань осуй мюлк ючюн къазауатда ингилизлиле хорласала да, бретань герцогла француз властлагъа къаршчы турмагъандыла, бретан рыцарь [[Дюгеклен, Бертран|Бертран дю Геклен]] [[Францияны коннетаблb]] огъуна да болгъанды. Ол заманда Къара Принц 1366 джылдан башлаб [[Иберий джарымайрымкан]]да къазауатда болгъанды, Эдуард а уа аскерлеге башчылыкъ этерге асыры къарт болгъанды. Ол барысы да Франциягъа таб болуб келтиргенди. Къара Принцни къарнашларына эки къызы эрге баргъан [[I Педро I (Кастильяны королу)|Кастильячы Педрону]], 1370 джылда , [[II Кастильячы Энрике|II Энрике]] тахтадан къоратады. Аннга болушхан да французла боладыла. Бир джанындан [[Кастилия]] бла [[Франция]], бир джанындан да [[Португалия]] бла [[Ингилиз]] къазауатны башлайдыла. Француз аскер башчы Дю Геклен ингилиз аскерлени кёб сермешиуде дженгиб кёб шахарны кючлейди. 1376 джылда Къара Принцни, 1377 джылда III Эдуардны ёлюмюнден сора, ингилиз тахтагъа акъыл-балыкъ болмагъан принцни джашы [[II Ричард]] олтурады.Бертран дю Геклен 1380 джыл ауушады, алай а Ингилизде шималдан джангы къоркъуу киреди, Шотландия джанындан. 1388 джылда ингилиз аскерлени шотландлыла [[Оттернбурнда сермешиу]]де къаушатадыла. Алай эки къралны да къазауатдан къарыулары таусулгъаны себебли мамарлыкъгъа къол саладыла. == Мамырлыкъ (1396—1415) == Ол заманда француз пачтах VI Карл акъылындан тайышханды, кёб турмай аны кузени, Бургундиячы герцог [[Къоркъмагъан Иоанн|Къоркъмагъан Жан]], бла къарнашы, [[Орлеанчы Людовик]]ни арасында уруш башланады. Людовик ёлтюрюлгенинден сора, [[Арманьякла (партия)|арманьякла]] Къоркъмагъан Жанны партиясына къаршчыла, властны кючлейдиле. 1410 джылгъа эки джан да ингилиз аскерлени болушлукъгъа чакъырыргъа излегендиле. Ингилиз эсе уа, [[Ирландия]] бла [[Уэльс]]де къозгъалыула бла къарыусузланнганды, эмда Шотландия бла джангы къазауатха киргенди. Аны тышында къралда эки граждан къазауат баргъанды. II Ричард кесини кърал башында тургъан заманыны кёбюсюню Ирландия бла кюрешде ётдюргенди. Ричард къоратылыб,тахтагъа IV Генрихни олтуртуу ирланд проблеманы тюзетелмегенди. Аны юсюне Уэльсде [[Оуайн Глиндур]]ну башчылыгъында къозгъалыу башланады, бу къозгъалыу ахыры бла 1415 джылда джатдырылгъанды. Ингилизде патчахланы ауушунуулары бла хайырланыб, шотландлыла ингилиз джерлеге талай чабыуул этедиле. Алай а ингилиз аскерле, алгъа уруб, шотландыланы [[Хомильдон-Хиллде сермешиу]]де къаушатхандыла. Бу затланы ызынндан [[Генри Перси, 1-чи граф Нортумберленд|граф Генри Перси]] королгъа къаршчы къозъалыу къурайды, бу къозгъалыу узун къанлы граждан къазауат болуб, къуру 1408 джылгъа бошалгъанды. Бу къыйын джыллада Ингилиз Францияны ишлерине къатышалмагъанды. == Ючюнчю этап (1415—1428). Азенкурда сермешиу эмда Францияны оккупациясы == Тахтагъа олтургъанындан башлаб ингилиз король [[IV Генрих (Ингилизни королу)|IV Генрих]] Франциягъа чабыуну нюзюрюн этиб тургъанды. Алай а аны муратларын тындыраргъа джашына, [[V Генрих (Ингилизни королу)|V Генрихге]] тюшеди. 1414 джылда Арманьякла джанлы болургъа унамайды. Аны планларында ингилиз таджха [[II Генрих Плантагенет|II Генрихни]] заманларында континетдеги джерлерин къайтарыу болгъанды. 1415 джылны августунда аны аскери Онфлерни къатында тенгизден тюшюб, шахарны кючлейди. Парижге дери марш бла барыргъа излеб, король сакълыкъ этиб, башха маршрутну сакълайды - ингилизлиленики болгъан Калени къаты бла. Ингилиз аскерде азыкъ джетишмегени, аскер башчылыкъны талай халатлы атлам этгени себебли, V Генрих алгъа урууну тохтабы, кесин къоруулаугъа кёчеди. Компанияны аллы ингилизлигеге джетишимсиз башланса да, [[Азенкурда сермешиу]]де, 1415 джылны 25-чи октябрында ингилизлиле аладан саны кёб болгъан французланы къаушатхандыла. Генрих [[Нормандия]]ны асламысын кючлейди. Къоркъмагъан Жанны ёлюмюнден сора Парижни кючлеген Бургунияны герцогу бла бирлик къуруб, беш джылны ичинде ингилиз король Францияны джарымын къолгъа алады. 1420 джылда Генрих кёрюуледе шашхынлы король VI Карл бла тюбешеди, ала [[Труада кесамат]]ха къол саладыла, ол кесаматха кёре V Генрих IV Карл ёлсе француз король болады. Труадагъа кесаматдан сора, Ингилизни короллары 1801 джылгъа дери Францияны королу титулну джюрютгендиле. Экинчи джыл Генрих Парижге киреди, анда кесаматны [[Генерал штатла (Франция)|Генерал штатла]] мюкюл этедиле. Генрихни джетишимлери, Франциягъа алты минглик шотланд аскерни десанты бла бошаладыла. 1421 джылда [[Стюарт, Джон, граф Бьюкен|Джон Стюарт, граф Бьюкен]] саны кёб болгъан ингилиз аскерни [[Божеде сермешиу]]де къаушатады. Ингилиз аскер башчы эмда кёб баш командир сермешиуде ёледиле. Бу дженгилиуден сора Генрих [[Мо (Франция)|Мо]] шахарда [[1422 джыл]]да ёледи. Аны джангыз джыллыкъ джашын Ингилиз бла Францияны королу баямлайдыла, алай а Арманьякла шашхынлы Карлны джашы джанлы болгъанлары себебли, къазауат андан ары барады. [[1423 джыл]]да [[Краванда сермешиу]]де бирлешген француз-шотланд аскерле дженгиледиле. Бу сермешиуде 4 минг чакълы бир ингилизли кеслеринден юч къатха кёб джауланы хорлайдыла. Француз аскерлени къаушатылгъанлары себебли, Пикардия бла Францияны къыбыласыны арасында байлам юзюледи. Эки юлешиннген Франция айры айры, бири бирине болушалмай сермеширге керек болады. Бу VII Карлны ишине уллу заран болады. Краванда дженгилиуден сора, французла талай сермешиуде да хорланадыла. Къазауатны тохтатмай, 1428 джылда ингилизлиле [[Орлеанны къуршалау|Орлеанны къуршалайдыла]]. 1428 джылгъа политика сахнагъа [[Жанна д’Арк]] чыгъады. [[Файл:Hundred years war.gif|мини|Джюзджыллыкъ къазауатны барыуу]] == Ахыр тюрлениу. Ингилизлилени Франциядан къысталыуу (1428-1453) == [[1424 джыл]]да VI Генрихни ата къарнашлары регентлик ючюн къазауатны башлайдыла, аланы бири, [[Хамфри Ланкастерский, герцог Глостер|Хамфри, герцог Глостер]], [[Якоба (графиня Геннегау)|Якобе, графиня Геннегау]] бла юйлениб [[Голландия]]ны къолгъа алады, Голландияны эсе иеликлерин орнуна салыргъа излегени бургунд герцог [[III Филипп Огъурлу]] бла конфиктге киреди. [[1428 джыл]]да ингилизлиле Орлеанны къуршалагъандыла. Алай а шахарны толу блокада этерге къарыулары джетмегенди. 1429 джылда [[Жанна д'Арк]] дофинни аннга Орлеанны блокадасын къоратыр ючюн аскер берирге унатханды. Аскерлерини кёллерин кёлтюрюб, аскерлени аллында ингилизлилени ургъанды. Джау шахарны къатындан ыхтырылгъанды. Жаннаны хорламы бла кёллениб, французлула Луараны джагъасында талай магъаналы шахарны кючлейдиле. Андан кёб турмай [[Патеде сермешиу]]де ингилиз аскерлени къаушатыб, дофин [[VII Карл (Францияны королу)|VII Карл]] ат бла тахтагъа олтургъан Реймсге джолну ачады. [[Файл:100 Years War France 1435-ru.svg|thumb|1435 джыл]] [[1430 джыл]]да Жаннаны бургундлула тутуб ингилизлилеге бередиле. 1431 джылда Жаннаны асылыу огъунакъ къазауатны барыууна ауурлукъ этелмегенди. 1435 джылда бургундлула Францияны королу джанлы боладыла, III Фмлипп Карл бла Арасс мамрлыкъ кесаматха къол салыб, Парижни къойгъанды. Бургундиягъа ышаныргъа болмаса да, Нидерландла бла урушлагъа бёлюннген Бургундиядан къоркъуу къалмагъанды. Бу барысы да Карлгъа аскер бла правительствону джангыртыргъа мадар бергенди. Француз командирле дю Гекленни стратегиясын къайтара, шахарланы ингилизлиледен сыйырыб баргъандыла. 1449 джылда французлула Руанны сыйыргъандыла. [[БФорминьиде сермешиу]]де граф де Клермон ингилиз аскерлени талкъ этиб къаушатханды. Ингилиз аскерле, кеслери джанлы Гасконну къутхарыргъа излеб алгъа уруулары эсебсиз къалгъанды: ингилиз аскерлени [[Кастийонда сермешиу]]де къаушатхандыла. Бу сермешиу Джюзджыллыкъ къазауатны ахыр сермешиую болгъанды. 1453 джылда [[Бордо (шахар)|Бордодагъы]] ингилиз гарнизонну капитуляциясы Джюзджыллыкъ къазауатны ахыры болгъанды. == Къазауатны эсеблери == Къазауатны эсебинде Ингилиз континетде 1558 джылгъа дери къолларында къалгъан Каледен тышында иеликлерин тас этгенди. Ич къазауатла бла къарыуу таусулгъан Ингилизни, континентде джерлерин къайтарыргъа кючю къалмагъанды. Къазауатны баргъан кёзюуюнде аны халы да тюрленнгенди: француз таджха бойсуннган эки феодалны арасында джер ючюн къазауатндан башланыб, эки монархны арасында къазауатха кёчгенди, эки халкъны арасында къазауат халгъа келгенди. Къазауат аскер ишни айныууна уллу себеб болгъанды: сермешиу майданлада джаяу аскерни оруну ёсгенди, биринчи дайым аскерле къуралгъандыла. Джангы сауут тюрлюле чыкъгъандыла, от сауутланы джаратылыуна да шартла чыкъгъандыла. == Белгиле == {{белгиле}} [[Категория:Тарих]] [[Категория:Франция]] [[Категория:Уллу Британия]] [[Категория:Къазауат]] gqa0h01zz4q83nm5fqpj75polqzqqh9 0 19779 127373 127372 2026-10-01T18:36:43Z Къарачайлы 96 127373 wikitext text/x-wiki {{Магъанала|Метрополия (магъанала)}}{{Аджашдырма|Митрополия}} '''Метропо́лия''' ({{lang-grc|μητρόπολις}} — «ара шахар, баш шахар», {{lang-grc2|μήτηρ}} — «ана» и {{lang-grc2|πόλις}} — «кърал) — кесини [[колония]]ларына, чеклерини тышында джерлешимлерине, эксплуатация этген территорияларына, бойсуннган къралларына кёре [[гегемон]]-[[кърал]]. == Антик заманда == [[Антик заман]]лада метрополия деб [[Полис (антик)|полислеге]] айтылгъанды ([[Шахар-кърал]]), аланы кеслерини тыш джерледе кёчгюнчю колониялары болгъанды. <ref name="krysin" />. Джерле арасы тенгизни джагъаларына [[Талассократия|талассократ колонизациясы]] метрополияны халкъыны саныны ёсгени эмда джер иеликни тюбге къалгъан адамланы арасында юлешиниуюню джасакъланыуу бла джайылгъанды<ref name="meg31">''Пальцева, Л.'' [http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0131.htm Лелантская война и начало колонизации / Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225055717/http://www.centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0131.htm |date=2007-12-25 }}. — {{СПб.}}, 1999.</ref><ref name="bse-kolonii">{{Из|БСЭ|заглавие=Колонии античные}}</ref>. Бир къауум кеслери кёчгюнчю колония болгъан туудуукъ полисле, кеслери колонизация башлаб метрополияла болгъанлары да болгъанды<ref name="kum">''Куманецкий, К.'' История культуры Древней Греции и Рима. — {{М.}}: [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]], 1990.</ref>. Метрополияла бла колонияларыны арасында илешкиле хар джанына да хайыр алыуну тамалында къурулгъанды. Ана полис (Тамал полис) алагъа кесини [[Кърал къуралышны формасы|кърал къуралыш формасын моделини]], [[Кърал оноу джюрютюу|оно джюрютюуню]], мюлк къуралышны, джамагъат джашауну, маданиятны юлгюсюн бергенди. Тыш къоркъуу болса - аскер кюч бла болушханды, уллу битимсизлик, джетимсизлик, [[табигъат палах]] болса — экономикалыкъ болушлукъ бергенди. АЛай болса да быллай джакъчылыкъ автомат халда ара политикалыкъ оноуну перифериягъа джайылгъаннга санаргъа болмайды; хар колония кеси башына оноу этген субъект болгъанды, метрополия уа аланы арасында дау чыкъса [[третей сюд]]ню баджаргъанды<ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Метрополия}}</ref>. Бурунгу грек колонизацияны заманында метрополияла бла колонияланы арасында бир-бирлерине баш интереслери [[сатыу-алыу алышыу]] болгъанды, аны бардыргъан хакъ системалары бири-бирине келишимли болгъаны да таблыкъ бергенди. Асламысы бла, колонияла метрополиягъа ресурсланы экспорт этгендиле — мюрзеуню, чагъырны, джезни эмда къулланы. Аралыкъда колониялагъа металладан чыгъармала, къумачла, керамика эмда башха санагъат товарла<ref name="kum" /><ref name="kuz">[http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberVI.htm История Древней Греции] {{Wayback|url=http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberVI.htm |date=20100725065158 }}. Учебник под ред. В. И. Кузищина. — {{М.}}, 1996.</ref>. [[Рим империя|Буруннгу Римни]] кёзюуюнде метрополияны [[экспансия]]сы къуру тенгиз джагъа территорияла бла чекленмегенди. [[Рим колония]]ла бютеу империяны ич джерлерине да джайылгъанды. Бир къауум регионлада (юлгюге, римчи Мисирде) полисле джерли оноу джюрютюуню формалары болгъандыла: аланы гражданларыны рим [[гражданлыкъ]]лары боллмагъанды<ref name="bse-kolonii" />. Римни кесини территорияларында уа полисге ушаш джерли оноу джюрютюу системасы болгъанды - [[Буруннгу Римни муниципийлери|муниципийле]]. == Джангы эмда Эм джангы заман == Буруннгу заманланы территориялыкъ экспансиясына масштабы бла келишген экспансия Орта ёмюрлени бошалыуу бла башланад. [[Тенгизчилик]]ни айныуу эм океан флотланы къуралыулары, [[от сауут]]ну чыгъыуу бла [[Уллу географиялыкъ ачылыула]]ны джоллары ачылады, [[Индустриялыкъ революция|индустриялыкъ революция]] бла джангы сатыу-алыу джолланы джарашдырыугъа кереклилик европачыланы континентле арасы экспансиягъа тебергендиле, тенгиз арты [[Колония|колонияла]] дуния колониялыкъ [[Империя|империяла]] къураладыла<ref name="cook">''Cook, D.'' Born to die: disease and New World conquest, 1492—1650. — Cambridge University Press, 1998. — ISBN 0521627303.</ref>. === Империализм === Алгъы бурун метрополия ол заманны [[Уллу кюч|эм кючлю европачы къраллары]] болгъандыла — [[Испан Империя|Испания]], [[Португалияны колониялары|Португалия]], [[Нидерландланы колониялары|Нидерландла]], [[Британ империя|Уллу Британия]], [[Француз колониялыкъ империя|Франция]] д. а. к., кечирек европачы болмагъан къралла да къошулгъандыла ([[АБШ]], [[Япон империя|Япония]]). Аны бла бирге бир-бирде империяны географиялыкъ эмда цивилизациялыкъ аралыкъларыны арасында башхалыкъ болады. Так, в [[Британская империя|Британской империи]] под метрополией подразумевался собственно [[Великобритания (остров)|остров Великобритания]] ({{lang-en|metropolitan Britain}}), он противопоставлялся [[Колонии и зависимые территории Великобритании|британским заморским территориям]] ({{lang-en|overseas territories}}), однако при этом прилегающие небольшие островные владения ([[остров Мэн]], [[Джерси (остров)|Джерси]] и [[Гернси]]), являясь [[Коронные земли|коронными землями]], никогда не считались колониями, так же как и соседний [[Ирландия (остров)|остров Ирландия]], с 1541 года состоявший в унии с [[Королевство Англия|Англией]] как [[Королевство Ирландия]], а в 1801 году полностью объединившийся с [[Королевство Великобритания|Королевством Великобритания]]. [[Метрополия Франции]] ({{lang-fr|France métropolitaine}} или просто ''la Métropole'') включает в себя европейскую часть страны с примыкающими мелкими островами (''France continentale''), а также остров [[Корсика]]. Совокупно с [[Колонии Франции|заморскими колониями]] (позже — [[Заморские владения Франции|заморскими владениями]]) она составляла Французскую колониальную империю (''L’Empire colonial français''). Под метрополией Португальской империи ({{lang-pt|Metrópole}}) понималась (и даже была юридически прописана в этом качестве в [[:pt:Constituição portuguesa de 1822|конституции 1822 года]]) [[Континентальная Португалия]] совокупно с двумя её островными [[Автономные регионы Португалии|автономными регионами]] в [[Северная Атлантика|Северной Атлантике]] — [[Азорские острова|Азорскими островами]] и [[Мадейра|Мадейрой]]<ref name="naloginet">[http://www.nalogi.net/citizenship/2002/citizen0203_02.1.htm Мадейра, самый западный офшор внутри ЕС] {{Wayback|url=http://www.nalogi.net/citizenship/2002/citizen0203_02.1.htm |date=20160304185344 }}, — nalogi.net, 2002 год.</ref>, — в то время как [[Колонии Португалии|заморские владения]] назывались ''Ultramar''. И т. д. Аналогично, частями метрополии [[Японская империя|Японской империи]] — {{нихонго|«внутренними территориями»|内地}} — являлись все её земли на момент вступления в силу [[Конституция Японской империи|Конституции Мэйдзи]] (1890), включая [[Курильские острова]] и [[Рюкю|архипелаг Рюкю]]. Они противопоставлялись «[[Колонии Японии|внешним территориям]]» ({{lang-ja|外地}}), то есть колониям. В отношении каждой из колоний [[Парламент Японии|японский парламент]] принимал Основной указ, определявший права и обязанности правителя колонии, а также принципы её взаимоотношений с метрополией. При этом [[Южный Сахалин]] (Карафуто) в 1943 году был преобразован из колонии в часть собственно империи и формально стал частью метрополии. [[Файл:Banco Ultramar 200301.jpg|340px|thumb|right|[[Герб Португалии]] в окружении гербов оставшихся к середине XX века [[Колонии Португалии|её колоний]] на здании ''Португальского заморского банка'' ({{lang-pt|Banco Emissor no Ultramar}})]] === Колониализм === Основными целями метрополий при захвате, удержании и переделе колоний были<ref name="modzoryan">''[[Моджорян, Лидия Артемьевна|Моджорян, Л.]]'' Колониализм вчера и сегодня: Международно-правовой очерк. — {{М.}}: Международные отношения, 1967. — 152 с.</ref>: * [[Монополия|монопольная]] эксплуатация их природных и людских ресурсов; * оптимизация торговых путей, рынков сбыта; * лучшая правовая защищённость торговли путём унификации правового поля; * [[Переселенческий колониализм|экспорт в колонии части населения]] метрополии, не могущего найти себе применение, изгоев; * импорт бесправной по сравнению с жителями метрополии, более дешёвой или вообще бесплатной (см. [[рабство]]) рабочей силы; * цивилизационная, культурная, языковая экспансия, [[Геостратегия|геостратегические]] интересы, [[гегемония]]. Такая стратегия получила название «[[колониализм]]». Определяющей при этом была консервация и усугубление цивилизационного разрыва между метрополией и колонией: за немногими исключениями, империи не были заинтересованы в сбалансированном развитии своих заморских владений. Колонизаторы видели выгоду лишь в росте товарности хозяйств в колониях, они поддерживали и закрепляли феодальные и дофеодальные отношения, рассматривая местную знать в колонизированных странах в качестве своей социальной опоры<ref name="modzoryan" />. Колонии были лишены или существенно ограничены в полноте [[суверенитет]]а на собственной территории в пользу метрополии — как путём навязывания первым [[Неравноправные договоры|неравноправных договоров]], [[протекторат]]а, [[вассалитет]]а, «аренды», концессии, опеки и др., так и путём прямой [[Оккупация|оккупации]], [[Аннексия|аннексии]], формирования метрополией своей колониальной администрации. Жители колоний были ущемлены в [[гражданские права|гражданских правах]], зачастую проводилась политика дискриминации местной культуры, вплоть до расовой, сословной или иной [[сегрегация|сегрегации]], [[апартеид]]а, сгона с земли, лишения средств к существованию, [[геноцид]]а<ref name="modzoryan" />. [[Файл:2014-06 BLM Braunschweig WMDE (84).jpg|thumb|[[Колонии Германии|Германский колониальный]] шлем (ок. 1910)]] В то же время колониализм способствовал развитию медицины, формированию новых социальных институтов, совершенствованию инфраструктуры, внешней торговли, сглаживанию социальных противоречий в метрополиях, [[Международное разделение труда|международному разделению труда]], [[Международная экономическая интеграция|экономической интеграции]], дальнейшему развитию [[Научно-технический прогресс|научно-технического прогресса]], появлению [[Мировые религии|мировых религий]], распространению языков, культурному обмену, [[Глобализация|глобализации]] в целом<ref name="thong">''Thong, T.'' Civilized Colonizers and Barbaric Colonized: Reclaiming Naga Identity by Demythologizing Colonial Portraits. — History and Anthropology, No. 3, 2012. — P. 375—397.</ref>. == Современность == С распадом мировой колониальной системы в ходе [[Деколонизация|деколонизации]] термин «метрополия» не ушёл в прошлое, налаженные многовековые связи между метрополиями и их бывшими колониями не прервались, хотя и существенно изменились. Прямой территориально-политический захват как основной метод эпохи [[империализм]]а<ref name="derek">''Derek, G.; Johnston, R.; Prattt, G.; Watts, M.; Whatmore, S.'' [https://books.google.com/books?id=5gCHckKszz0C&printsec=frontcover&dq=dictionary+of+human+geography&hl=en&sa=X&ei=Nah1UdLTNYfgqAHcgoCQDg&ved=0CDIQ6AEwAA The Dictionary of Human Geography] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=5gCHckKszz0C&printsec=frontcover&dq=dictionary+of+human+geography&hl=en&sa=X&ei=Nah1UdLTNYfgqAHcgoCQDg&ved=0CDIQ6AEwAA |date=20140916150116 }}, 5th ed. — Wiley-Blackwell, 2009. — p. 373. — ISBN 978-1-4051-3288-6</ref> сменился опосредованными формами экспансии — утверждением [[Марионеточный режим|марионеточных режимов]], упрочением экономической зависимости от метрополий, особенно в местных элитах, [[неоколониализм]]ом, [[неоимпериализм]]ом, [[Мягкая сила|мягкой силой]]. Сами колониальные империи трансформировались в добровольные межгосударственные содружества — британское [[Содружество наций]], [[Франкофония (организация)|Франкофонию]], [[Испанидад]], [[Нидерландский языковой союз]], [[Содружество португалоязычных стран]] и др. В некоторых случаях объединения метрополий и сохранивших политическую зависимость от них их бывших колоний происходят на основе символической общей [[Монархия|монархии]]. Таковы, например, [[Королевство Дании]] (сообщество [[Дания|Дании]], [[Фарерские острова|Фарерских островов]] и [[Гренландия (административная единица)|Гренландии]]), [[Королевство Новой Зеландии]] (объединение [[Новая Зеландия|Новой Зеландии]], [[Токелау]], [[Территория Росса|зависимой территории Росса]] и ассоциированных государств [[Острова Кука]] и [[Ниуэ]]) и [[Королевство Нидерландов]] (содружество [[Нидерланды|Нидерландов]] и нескольких [[Карибское море|карибских]] островов — [[Аруба]], [[Кюрасао]], [[Синт-Мартен]], [[Бонайре]], [[Синт-Эстатиус]] и [[Саба (остров)|Саба]]). В основном, коренные жители [[Зависимая территория|современных зависимых территорий]] обладают такими же [[гражданские права|гражданскими правами]], как и население соответствующих стран-метрополий, хотя и не всегда тем же формальным статусом. Экономическая ситуация в некоторых сохранивших формальную зависимость от метрополий землях оказывается лучше, чем у их соседей, ставших на волне деколонизации [[Независимость|независимыми государствами]]. Примерами таких колоний являются [[Французская Гвиана]] или [[Пуэрто-Рико]]. С другой стороны, средние доходы местного населения обычно намного ниже таковых у жителей соответствующей метрополии, а локальная элита и экономика по-прежнему ориентированы на страну-колонизатора. == См. также == {{wiktionary|метрополия}} {{columns-list|3| * [[Большая земля]] * [[:en:Mainland|Mainland]]{{ref|en}} * [[Родина|Homeland]]{{ref|en}} * [[Хартленд (геополитика)|Хартленд]] * [[Отечество]] * [[Великие державы]] * [[Золотой миллиард]] * [[Бремя белого человека]] * [[Западный мир]] * [[Третий мир]] * [[Глобальный город]] * [[Мегаполис]] * [[Мегалополис]] * [[Экуменополис]] * [[Концепция догоняющего развития]] }} == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == {{Навигация}} * {{ВС}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониализм]] [[Категория:Геополитика]] [[Категория:Политическая география]] [[Категория:Империализм]] 68mtmwnfsj15fil6fy6bu2pps8q6qtp