Шаблон:Байракъландырыу/Иран

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="krc">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>krcwiki</dbname>
    <base>https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Къуллукъ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сюзюу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Къошулуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Къошулуучуну сюзюу</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия сюзюу</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлны сюзюу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни сюзюу</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблонну сюзюу</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болушлукъ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушлукъну сюзюу</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны сюзюу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шаблон:Байракъландырыу/Иран</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4373</id>
    <revision>
      <id>127444</id>
      <parentid>124281</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2752</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>127444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="993" sha1="qxklxmm1uhhyzje1altk2gmf4zg50qu" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Иран
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-1964 = Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-1925 = Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg
| flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
| flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg
| flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.png
| flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg
| flag alias-1735 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var13 = 1964
| var12 = 1925
| var11 = 1910
| var10 = 1907
| var9 = 1848
| var8 = 1797
| var7 = 1779
| var6 = 1750
| var5 = 1737
| var4 = 1736
| var3 = 1735
| var2 = 1524
| var1 = 1502
&lt;/noinclude&gt;
| размер = {{{размер|}}}
}}</text>
      <sha1>qxklxmm1uhhyzje1altk2gmf4zg50qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>127448</id>
      <parentid>127444</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2752</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>127448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="973" sha1="bkamrlbvdzvo8u7ssl1hxwfvb52t5ib" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Иран
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-1964 = Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-1925 = Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg
| flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
| flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg
| flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.png
| flag alias-1736 =
| flag alias-1735 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var13 = 1964
| var12 = 1925
| var11 = 1910
| var10 = 1907
| var9 = 1848
| var8 = 1797
| var7 = 1779
| var6 = 1750
| var5 = 1737
| var4 = 1736
| var3 = 1735
| var2 = 1524
| var1 = 1502
&lt;/noinclude&gt;
| размер = {{{размер|}}}
}}</text>
      <sha1>bkamrlbvdzvo8u7ssl1hxwfvb52t5ib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17894</id>
    <revision>
      <id>127449</id>
      <parentid>118920</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2752</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Восточно-Сибирское_Лаптевых_море.png|Восточно-Сибирское_Лаптевых_море.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Автор = Latitude|]].</comment>
      <origin>127449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="bmswd3riq7sx0i2dopnzy4vt8zhvpfr" xml:space="preserve">{{Тенгиз|Аты=Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз|Сурат=|Суратны кенглиги=280|Майданы=944 600|Къалынлыгъы=60 700|Эм терени=915|Орта теренлиги=66|Джагъаны къыйырыны узунлугъу=4700|Къошулгъан суула=Колыма, Индигирка, Алазея, Хрома, Раучуа, Уллу Чукочья|Викигёзенде категория=East Siberian Sea}}

'''Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз''' ({{lang-sah|Илин Сибиирдээҕи байҕал}}) — Новосибирск айрымканланы бла Врангель айрымканны арасында орналгъан [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ океанны]] [[Къыйыр тенгизле|къыйыр тенгизи]]. Тенгиз [[Якутия|Якутияны]] эмда [[Чукотка|Чукотканы]] джуулады.

Кюнчыгъыш-Сибирь тенгизни майданы — 944 600 км². 

== Белгиле ==
[[Категория:Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз]]</text>
      <sha1>bmswd3riq7sx0i2dopnzy4vt8zhvpfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаптевлени тенгизи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17916</id>
    <revision>
      <id>127450</id>
      <parentid>118928</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2752</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Восточно-Сибирское_Лаптевых_море.png|Восточно-Сибирское_Лаптевых_море.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Автор = Latitude|]].</comment>
      <origin>127450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1456" sha1="kegnrsxgj4j9v4grblmzp5lh3fstrl6" xml:space="preserve">{{Тенгиз|Аты=Лаптевлени тенгизи|Сурат=|Суратны кенглиги=280|Майданы=672 000|Къалынлыгъы=363 000|Джагъаны къыйырыны узунлугъу=1300|Эм терени=3385|Орта теренлиги=540|Къошулгъан суула=Лена, Хатанга, Анабар, Оленёк, Яна|Викигёзенде категория=Laptev Sea}}

'''Лаптевлени тенгизи''' ({{lang-sah|Лаптевтар муората}}) — Къыбылада [[Сибирь|Сибирни]] шимал джагъасы бла, кюнбатышда Таймыр джарымайрымкан эмда [[Шимал Джер]] ахипелаг бла, кюнчыгъышда [[Новосибирск айрымканла]] бла арасында орналагъан [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ океанны]] [[Къыйыр тенгизле|къыйыр тенгизи .]]

[[Росей|Росейны]] полюс тинтиучюланы, Лаптевледен эки къарнашланы Дмитрий эмда Харитонну сыйы ючюн тенгизге ат атылгъанды.

Лаптевлени тенгизи джылны кёбюсю заманы август бла сентябрь болмаса бузлу турады.

== Белгиле ==
[[Категория:Лаптевлени тенгизи]]</text>
      <sha1>kegnrsxgj4j9v4grblmzp5lh3fstrl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын Орда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19740</id>
    <revision>
      <id>127451</id>
      <parentid>127262</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TauluAlan</username>
        <id>12233</id>
      </contributor>
      <origin>127451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14913" sha1="evnmypkhkw2c2oymx4v73h4dq6v46wx" xml:space="preserve">&lt;!--Алтын орданы юсюнден--&gt;
{{stub}}
{{Тарих кърал
|аты= Алтын Орда
|кеси аты=
|статусу= Улус Джучи
|p1=Монгол империя
|flag_p1=3386775736 w640 h640 flag-mongolskoj-imperii.webp
|image_p1=
|p2=
|flag_p2=
|image_p2=
|p3=
|flag_p3=
|image_p3=
|p4=
|flag_p4=
|image_p4=
|p5=
|flag_p5=
|image_p5=
|p6=
|flag_p6=
|image_p6=
|p7=
|image_p7=

|къуралгъанды=1224
|къурутулуннганды=1459

|s1=Уллу Орда
|flag_s1=Golden Horde flag 1339.svg
|image_s1=

|s2=Ногъай орда
|flag_s2=Nogai flag.png
|image_s2=

|s3=Къазах ханлыкъ
|flag_s3=Flag of the Kazakh Khanate.svg
|image_s3=

|s4=Астрахан ханлыкъ
|flag_s4=
|image_s4=

|s5=Сибир ханлыкъ
|flag_s5=Флаг Сибирского Ханства.png
|image_s5=

|s6=Къырым татар ханлыкъ
|flag_s6=Flag of the Crimean Khanate (15th century).svg
|image_s6=

|s7=Юзбек халыкъ
|flag_s7=
|image_s7=

|байракъ=Golden Horde flag 1339.svg
|герб=
|байракъны юсюнден=Улус Джучини байрагъы
|гербни юсюнден=
|девиз=|гимн=
|карта=
|ёлчеми=
|ачыкълау=
|ара шахар=	
[[Болгар]]&lt;br&gt;[[Сарай]]&lt;br&gt;[[Джангы Сарай]]
|шахар=
|шахарла=
|тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле&lt;ref group=&quot;айырт.&quot;&gt;миллетни башчы тили&lt;/ref&gt;]], [[монгол тил]]&lt;ref group=&quot;айырт.&quot;&gt;политика тил эм къраллыкъ&lt;/ref&gt;
|дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин)
тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери)
|валюта=данг, пул, сум
|къошакъ параметр=
|параметрни ачыкълау=
|джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде
|халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]&lt;ref group=&quot;айырт.&quot;&gt;къралны кёбюсю&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг&lt;/ref&gt;, [[монголла]] эм башха
|кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]]

|династия= [[Джучидле]]
|башчыланы чынлары1=Ханла
|башчы1=Джучи(биринчи)
|башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227

|башчыланы чынлары2=
&lt;br&gt;|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы)
|башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459

|башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}}
[[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|385x385px|Улус Джучини картасы]]
'''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды.

Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь.

1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла&lt;ref&gt;Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''&lt;/ref&gt;.

1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды&lt;ref&gt;Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун&lt;/ref&gt;.

== Аты ==
Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.''&amp;#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&amp;#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&amp;#x20;— &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;#x20;: Квадрига, 2010.&amp;#x20;— 72&amp;#x20;с.&amp;#x20;— (Музейная библиотека).&amp;#x20;— 1000 экз.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91791-029-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Измайлов И.''&amp;#x20;§ 2. Историография и источники&amp;#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&amp;#x20;//&amp;#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&amp;#x20;: в 7 т..&amp;#x20;— Казань&amp;#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;3&amp;#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;16—19.&amp;#x20;— 1055&amp;#x20;с.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94981-142-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»&lt;ref&gt;''Измайлов И.''&amp;#x20;§ 2. Историография и источники&amp;#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&amp;#x20;//&amp;#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&amp;#x20;: в 7 т..&amp;#x20;— Казань&amp;#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;3&amp;#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;16—19.&amp;#x20;— 1055&amp;#x20;с.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94981-142-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытлада чыкъгъанды.

== Халкъ ==
Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&amp;#x20;/ В. В. Трепавлов&amp;#x20;//&amp;#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&amp;#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&amp;#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&amp;#x20;— 2023.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Усманов М.''&amp;#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&amp;#x20;//&amp;#x20;История татар с древнейших времён&amp;#x20;: в 7 т..&amp;#x20;— Казань&amp;#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;3&amp;#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;3—15.&amp;#x20;— 1055&amp;#x20;с.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94981-142-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

== Джери ==
Алтын Орда орта ёмюрлени эм уллу къралларындан бири болгъанды. Аны аскер кючю, кесини чеклерин XIII ёмюрден — XIV ёмюрню экинчи джарымына дери джакъларгъа амал бергенди. Алай а 1360—1370 джыллада орданы бёлюнюую башланнганды.&lt;ref&gt;''Егоров В. Л.''&amp;#x20;Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках.&amp;#x20;— стереотипное.&amp;#x20;— &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;#x20;: ЛЕНАНД&amp;#x20;: Государственный исторический музей Министерства культуры Российской Федерации, 2022.&amp;#x20;— 246&amp;#x20;с.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9519-2446-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Улус Джучини кърал ишленгенинде тёрт тюрлю административ-джерлик санла бар эдиле:&lt;ref&gt;На границе великой степи&amp;#x20;: Контактные зоны лесостепного пограничья Южной Руси в XIII — первой половине XV в&amp;#x20;/ отв. ред. А. Ю. Безугольный.&amp;#x20;— &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;#x20;: Центрполиграф, 2023.&amp;#x20;— 317, [1]&amp;#x20;с.&amp;#x20;— (Новейшие исследования по истории России&amp;#x20;; вып.&amp;#x20;42).&amp;#x20;— 2000 экз.&amp;#x20;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-227-10298-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

# Кёчгюнчю къошла (монг. ''нутаг'', тюрк. ''юрт/къош''), чегет-тюзледе эм тюзледе салынганла улусну эм уллу джерлерин алай эдиле.
# Джер бёлюмле, уруш бла алынган джерледе тургъандыла.
# Бойсуннган къралла бла халкъ бирлешиуле, кеслерини разылыкълары бла Чингизидлени кеслерини патчахларына санагъанла, алай а кеслерини бийликлерин сакълагъанла.
# Монгол империяны уруш джолларындан сора Чингизидлени патчахлагъа санагъан къралла.
Алтын Орданы кёчгюнчю къошлары Дешт-и-Кыпчакны эмда Уллу Тюзню джерлеринде тура эдиле. Тарихде Дешт-и-Кыпчак эки бёлюмге бёлюуленеди Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Дешт-и-Кыпчак.

XIV ёмюрге Алтын Орда [[Обь къобан|Ёбден]] [[Итил джагъа|Итил джагъалагъа]] дери, [[Итил|Итилден]] Дунайгъа дери тюз джерлени,  Сырдарьядан эм Амударья тюбге дери джерлени ала эди. Хулагуидлени къраллары, Чагъатай улус, [[Уллу Литва бийлик|УЛБ]] эм Византий империя бла чеклери бар эди.

== Айыртыула ==
{{Белгиле|group=&quot;айырт.&quot;}}

== Белгиле ==</text>
      <sha1>evnmypkhkw2c2oymx4v73h4dq6v46wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тауушлу фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19787</id>
    <redirect title="Тауушлу кино" />
    <revision>
      <id>127443</id>
      <timestamp>2026-10-06T16:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>[[Тауушлу кино]] бетге джиберилди</comment>
      <origin>127443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="5b3x66pyoea6z5fixo6sbahy39ns93n" xml:space="preserve">#джибериу [[Тауушлу кино]]</text>
      <sha1>5b3x66pyoea6z5fixo6sbahy39ns93n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тауушлу кино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19788</id>
    <revision>
      <id>127445</id>
      <timestamp>2026-10-06T17:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '[[Файл:The Jazz Singer.gif|210px|thumb|«[[Джазны джырлаучу]]» (1927)&amp;nbsp;— биринчи тауушлу фильм (кесеги)]]'''Таууушлу кино'''&amp;nbsp;— «[[тауушсуз кино]]ча» болмай таууш бла биргесине баргъан (сёлешиу, музыка неда башха таууш эффектле бла) фильмди. Файл:Putevka v zhisn poster.jpg|210px|thumb|«[[Джашау...'</comment>
      <origin>127445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5945" sha1="gzdim4w0bpmspord6fa0mulxuk7vd1t" xml:space="preserve">[[Файл:The Jazz Singer.gif|210px|thumb|«[[Джазны джырлаучу]]» (1927)&amp;nbsp;— биринчи тауушлу фильм (кесеги)]]'''Таууушлу кино'''&amp;nbsp;— «[[тауушсуз кино]]ча» болмай таууш бла биргесине баргъан (сёлешиу, музыка неда башха таууш эффектле бла) фильмди.
[[Файл:Putevka v zhisn poster.jpg|210px|thumb|«[[Джашаугъа джол]]» (Путёвка в жизнь) (1931)&amp;nbsp;— СССР-де биринчи тауушлу фильм (тамамы бла)]]

== Башланыуу ==
Тауушлу фильмлени биринчи белгили ачыкъ кёргюзюую Парижде 1900 джылда болгъанды, алай а аны багъалыгъы ючюн, тауушлу кинону кёбчюлюк алыб башланыуу эки онджыллыкъдан башлагъанды. Тарихде биринчи тауушлу фильм, синхрон репликаланы тауушландыргъан, музыкалы кинофильм «[[Джаз джырлаучу (фильм, 1927)|Джазны джырлаучу]]» болгъады (1927, режиссёр [[Алан Кросленд]]). «Джазны джырлаучу» уллу харс эмда къараучула ичинде джаратыу бла кёргюзюлгенди, алай а профессионалла фильмге сабыр тюбегендиле. Экинчи тамамы бла тауушлу фильм — «[[Нью-Йоркну чыракълары]]» (1928) атлы фильм болгъанды. Таууш бериучю аппаратураны алкъын айныуу къарыусуз болгъаны, суратлаугъа чеклендириулени салгъанды эмда кино театргъа ушагъанды. Быллай чеклениулени таууш бла суратлауну айры джаздырыуу бла хорлагъандыла. СССР-де биринчи тауушлу фильм, украин фильм болгъанды - 1930 джылда режиссер Дзига Вертов «Донбассны симфониясы»документли фильмни алгъанды, биринчи суратлау фильм режиссёр Николай Еккни 1931 джылда алгъан [[Джашаугъа джол]] фильми болгъанды ([[Тагефон]] система).&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;&gt;[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=577782 Звуковое кино] // Кирилл эм Мефодийни мегаэнциклопедиялары&lt;/ref&gt;

== Ойнатыу амалла ==
Киноплёнкада тауушну ойнатыуну биринчи мадары фотографиялыкъ неда [[Тауушну оптикалыкъ джаздырыуу|оптикалыкъ]] [[таууш джолчукъ]] болгъанды, бу амал бусагъатда да хайырландырылады. Киноплёнкада таууш джолчукъ шекелде фонограмма джаздырылады. Таууш джолчукъну кенглиги тауушну тюрленнгенине кёре тюрленеди. Кинопроекторну лампасыны джарыкълыкъ таягъы, фонограмманы ичи бла ётген заманда тюрлениулени фотоэлементге береди. Фотоэлементде джарыкълыкъ сигнал электрикалыкъ сигналгъа бурулады, ол а уа артдан таууш сигнал болады. Оптикалыкъ тауушну эм уллу онглулугъу аны универсаллыгъы эмда экономикалыкъ джанындан аяулу болгъаныды.&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;/&gt;

1930-чу джылланы аягъында, стандартизация этилгенди, ол тауушну театрлада къалай ойнатыллыгъын регламентация этгенди. Ол стандартизациядан сора дунияны къайсы болса да кинотеатрында къайсы фильмни да тауушлу къараргъа амал берилгенди.

1950-чи джылланы аягъында киноплёнкагъа тауушну джаздырыуну джангы амалы чыгъарылгъанды, ол кинода стереотауушну ойнатыргъа амал бергенди. Киноплёнкагъа металлны оксидини джукъа магнит сызчыкъларын салгъандыла, ол тауушну ойнаууну кескинлигин маджаллашдыргъанды. Стереофоникалыкъ музыканы эм таууш эффектлени чыгъыуу къараучуну фильмге къарагъан заманда кертиликча сездиргенди. Магнитли киноплёнканы багъалыгъы бу технологияны толусу бла оптикалыкъ тауушну орнуна келирге къоймагъанды. 1980-чы джылланы аягъында [[Dolby Laboratories|Dolby лаборатория]] тауушну эки джолчукъда джаздырылырын теджегенди, ол технология бла тёртканаллы (Surround) сыйымлы таууш берир амал чыкъгъанды.&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;/&gt;

== Дагъыда къара ==

* [[Тагефон]]

== Белгиле ==
{{reflist}}

== Джибериуле ==
* [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=577782 Тауушлу кино] // Кирил эм Мефодийни мегаэнциклопедиялары


[[Категорія:Кино]]</text>
      <sha1>gzdim4w0bpmspord6fa0mulxuk7vd1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>127446</id>
      <parentid>127445</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джибериуле */</comment>
      <origin>127446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5945" sha1="d5k2ylkfhxawsb6dd3h0jc37wln7pl6" xml:space="preserve">[[Файл:The Jazz Singer.gif|210px|thumb|«[[Джазны джырлаучу]]» (1927)&amp;nbsp;— биринчи тауушлу фильм (кесеги)]]'''Таууушлу кино'''&amp;nbsp;— «[[тауушсуз кино]]ча» болмай таууш бла биргесине баргъан (сёлешиу, музыка неда башха таууш эффектле бла) фильмди.
[[Файл:Putevka v zhisn poster.jpg|210px|thumb|«[[Джашаугъа джол]]» (Путёвка в жизнь) (1931)&amp;nbsp;— СССР-де биринчи тауушлу фильм (тамамы бла)]]

== Башланыуу ==
Тауушлу фильмлени биринчи белгили ачыкъ кёргюзюую Парижде 1900 джылда болгъанды, алай а аны багъалыгъы ючюн, тауушлу кинону кёбчюлюк алыб башланыуу эки онджыллыкъдан башлагъанды. Тарихде биринчи тауушлу фильм, синхрон репликаланы тауушландыргъан, музыкалы кинофильм «[[Джаз джырлаучу (фильм, 1927)|Джазны джырлаучу]]» болгъады (1927, режиссёр [[Алан Кросленд]]). «Джазны джырлаучу» уллу харс эмда къараучула ичинде джаратыу бла кёргюзюлгенди, алай а профессионалла фильмге сабыр тюбегендиле. Экинчи тамамы бла тауушлу фильм — «[[Нью-Йоркну чыракълары]]» (1928) атлы фильм болгъанды. Таууш бериучю аппаратураны алкъын айныуу къарыусуз болгъаны, суратлаугъа чеклендириулени салгъанды эмда кино театргъа ушагъанды. Быллай чеклениулени таууш бла суратлауну айры джаздырыуу бла хорлагъандыла. СССР-де биринчи тауушлу фильм, украин фильм болгъанды - 1930 джылда режиссер Дзига Вертов «Донбассны симфониясы»документли фильмни алгъанды, биринчи суратлау фильм режиссёр Николай Еккни 1931 джылда алгъан [[Джашаугъа джол]] фильми болгъанды ([[Тагефон]] система).&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;&gt;[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=577782 Звуковое кино] // Кирилл эм Мефодийни мегаэнциклопедиялары&lt;/ref&gt;

== Ойнатыу амалла ==
Киноплёнкада тауушну ойнатыуну биринчи мадары фотографиялыкъ неда [[Тауушну оптикалыкъ джаздырыуу|оптикалыкъ]] [[таууш джолчукъ]] болгъанды, бу амал бусагъатда да хайырландырылады. Киноплёнкада таууш джолчукъ шекелде фонограмма джаздырылады. Таууш джолчукъну кенглиги тауушну тюрленнгенине кёре тюрленеди. Кинопроекторну лампасыны джарыкълыкъ таягъы, фонограмманы ичи бла ётген заманда тюрлениулени фотоэлементге береди. Фотоэлементде джарыкълыкъ сигнал электрикалыкъ сигналгъа бурулады, ол а уа артдан таууш сигнал болады. Оптикалыкъ тауушну эм уллу онглулугъу аны универсаллыгъы эмда экономикалыкъ джанындан аяулу болгъаныды.&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;/&gt;

1930-чу джылланы аягъында, стандартизация этилгенди, ол тауушну театрлада къалай ойнатыллыгъын регламентация этгенди. Ол стандартизациядан сора дунияны къайсы болса да кинотеатрында къайсы фильмни да тауушлу къараргъа амал берилгенди.

1950-чи джылланы аягъында киноплёнкагъа тауушну джаздырыуну джангы амалы чыгъарылгъанды, ол кинода стереотауушну ойнатыргъа амал бергенди. Киноплёнкагъа металлны оксидини джукъа магнит сызчыкъларын салгъандыла, ол тауушну ойнаууну кескинлигин маджаллашдыргъанды. Стереофоникалыкъ музыканы эм таууш эффектлени чыгъыуу къараучуну фильмге къарагъан заманда кертиликча сездиргенди. Магнитли киноплёнканы багъалыгъы бу технологияны толусу бла оптикалыкъ тауушну орнуна келирге къоймагъанды. 1980-чы джылланы аягъында [[Dolby Laboratories|Dolby лаборатория]] тауушну эки джолчукъда джаздырылырын теджегенди, ол технология бла тёртканаллы (Surround) сыйымлы таууш берир амал чыкъгъанды.&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;/&gt;

== Дагъыда къара ==

* [[Тагефон]]

== Белгиле ==
{{reflist}}

== Джибериуле ==
* [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=577782 Тауушлу кино] // Кирил эм Мефодийни мегаэнциклопедиялары


[[Категория:Кино]]</text>
      <sha1>d5k2ylkfhxawsb6dd3h0jc37wln7pl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>127447</id>
      <parentid>127446</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>127447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5951" sha1="a8h3aptf82ve07sfatbizs58y937q40" xml:space="preserve">[[Файл:The Jazz Singer.gif|210px|thumb|«[[Джазны джырлаучу]]» (1927)&amp;nbsp;— биринчи тауушлу фильм (кесеги)]]'''Таууушлу кино'''&amp;nbsp;— «[[тауушсуз кино]]ча» болмай таууш бла биргесине баргъан (сёлешиу, музыка неда башха таууш эффектле бла) фильмди.
[[Файл:Putevka v zhisn poster.jpg|210px|thumb|«[[Джашаугъа джол]]» (Путёвка в жизнь) (1931)&amp;nbsp;— СССР-де биринчи тауушлу фильм (тамамы бла)]]

== Башланыуу ==
Тауушлу фильмлени биринчи белгили ачыкъ кёргюзюую Парижде 1900 джылда болгъанды, алай а аны багъалыгъы ючюн, тауушлу кинону кёбчюлюк алыб башланыуу эки онджыллыкъдан башлагъанды. Тарихде биринчи тауушлу фильм, синхрон репликаланы тауушландыргъан, музыкалы кинофильм «[[Джаз джырлаучу (фильм, 1927)|Джазны джырлаучу]]» болгъады (1927, режиссёр [[Алан Кросленд]]). «Джазны джырлаучу» уллу харс эмда къараучула ичинде джаратыу бла кёргюзюлгенди, алай а профессионалла фильмге сабыр тюбегендиле. Экинчи тамамы бла тауушлу фильм — «[[Нью-Йоркну чыракълары]]» (1928) атлы фильм болгъанды. Таууш бериучю аппаратураны алкъын айныуу къарыусуз болгъаны, суратлаугъа чеклендириулени салгъанды эмда кино театргъа ушагъанды. Быллай чеклениулени таууш бла суратлауну айры джаздырыуу бла хорлагъандыла. СССР-де биринчи тауушлу фильм, украин фильм болгъанды - 1930 джылда режиссер Дзига Вертов «Донбассны симфониясы»документли фильмни алгъанды, биринчи суратлау фильм режиссёр Николай Еккни 1931 джылда алгъан [[Джашаугъа джол]] фильми болгъанды ([[Тагефон]] система).&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;&gt;[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=577782 Звуковое кино] // Кирилл эм Мефодийни мегаэнциклопедиялары&lt;/ref&gt;

== Ойнатыу амалла ==
Киноплёнкада тауушну ойнатыуну биринчи мадары фотографиялыкъ неда [[Тауушну оптикалыкъ джаздырыуу|оптикалыкъ]] [[таууш джолчукъ]] болгъанды, бу амал бусагъатда да хайырландырылады. Киноплёнкада таууш джолчукъ шекелде фонограмма джаздырылады. Таууш джолчукъну кенглиги тауушну тюрленнгенине кёре тюрленеди. Кинопроекторну лампасыны джарыкълыкъ таягъы, фонограмманы ичи бла ётген заманда тюрлениулени фотоэлементге береди. Фотоэлементде джарыкълыкъ сигнал электрикалыкъ сигналгъа бурулады, ол а уа артдан таууш сигнал болады. Оптикалыкъ тауушну эм уллу онглулугъу аны универсаллыгъы эмда экономикалыкъ джанындан аяулу болгъаныды.&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;/&gt;

1930-чу джылланы аягъында, стандартизация этилгенди, ол тауушну театрлада къалай ойнатыллыгъын регламентация этгенди. Ол стандартизациядан сора дунияны къайсы болса да кинотеатрында къайсы фильмни да тауушлу къараргъа амал берилгенди.

1950-чи джылланы аягъында киноплёнкагъа тауушну джаздырыуну джангы амалы чыгъарылгъанды, ол кинода стереотауушну ойнатыргъа амал бергенди. Киноплёнкагъа металлны оксидини джукъа магнит сызчыкъларын салгъандыла, ол тауушну ойнаууну кескинлигин маджаллашдыргъанды. Стереофоникалыкъ музыканы эм таууш эффектлени чыгъыуу къараучуну фильмге къарагъан заманда кертиликча сездиргенди. Магнитли киноплёнканы багъалыгъы бу технологияны толусу бла оптикалыкъ тауушну орнуна келирге къоймагъанды. 1980-чы джылланы аягъында [[Dolby Laboratories|Dolby лаборатория]] тауушну эки джолчукъда джаздырылырын теджегенди, ол технология бла тёртканаллы (Surround) сыйымлы таууш берир амал чыкъгъанды.&lt;ref name=&quot;КІМ&quot;/&gt;

== Дагъыда къара ==

* [[Тагефон]]

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Джибериуле ==
* [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=577782 Тауушлу кино] // Кирил эм Мефодийни мегаэнциклопедиялары

[[Категория:Кино]]</text>
      <sha1>a8h3aptf82ve07sfatbizs58y937q40</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>