Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Шаблон:Кёчюрюлмегенди 5 10 12998 127464 100642 2026-10-07T17:25:10Z Къарачайлы 96 127464 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifexist:{{{1}}}|[[{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|{{!}}{{{2}}} }}]]<sup class="noprint">[[Шаблон:Кёчюрюлмегенди 5#Бет бар эсе|<span style="color:red" title="«Кёчюрюлмегенди 5» шаблонну&nbsp;статьядан кетер да, тюз вики-джибериу сал">'''?!'''</span>]]</sup>{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Кёчюрюлмегенди деген актуал болмагъан шаблон бла статьяла|{{PAGENAME}}]]}}|[[{{{1}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{2|{{{1}}}}}}|{{{1}}}}}]]<sup class="noprint">[[:{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|en}}:{{#if:{{{4|}}}|{{{4}}}|{{{1}}}}}|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="{{#ifeq:{{{3|}}}|d|«{{{1}}}» |{{#if:{{{4|}}}|{{{4}}} статьяны бети — |}} «{{{1}}}» статьяны —}} {{Кёчюрюлмегенди 5/lang|{{{3|en}}}}} версиясы">[{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|en}}]</span>]]</sup>}}{{#switch:{{{5|}}} | ХС = <sup class="noprint" style="margin:0 2px 0 1px;" title="Иги статья">[[Файл:Blue star unboxed.svg|8px|link=ВП:Иги статьяла|Иги статья]]</sup> | ИС = <sup class="noprint" style="margin:0 2px 0 1px;" title="Сайланнган статья">[[Файл:Small Skew Star SVG.svg|8px|link=]]</sup> | ИСП = <sup class="noprint" style="margin:0 2px 0 1px;" title="Сайланнган тизме">[[Файл:Purple star unboxed.svg|8px|link=]]</sup>}}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 3k4tru5j7xt1d259rp8kfs58bf5apk5 Космос 0 16261 127468 121863 2026-10-08T02:04:01Z ~2026-54013-40 12271 127468 wikitext text/x-wiki [[Файл:Atmosphere_layers-ru.svg|thumb|190px|Атмосфераны чеклери]]'''Космос''', '''ко́смос алам''' ({{lang-grc|[[wikt:κόσμος|κόσμος]]}} — «мизамланыу», «мизам») — [[Астрономиялыкъ объект]]лени [[Атмосфера|атмосфераларыны]] чеклерини тышында тургъан [[Алам]]ны шартлы бош бёлгелери. Космос тамамы бла бош алам тюлдю: гитче тыкълыкъда болса да [[джулдузла арасы зат]] (асламысы бла [[водород]]ну [[ион]]лары бла [[атом]]лары), [[космос таякъла]] эмда [[электромукъладис радиация]], эмда гипотетик [[къарангы материя]]. == Этимология == Кесини ал ангыламы бла урум термин «[[Космос (философия)|космос]]» (дуния къурулуш) философия тамалгъа ие болгъанды эмда [[Алам]]ны аралыгъы болгъан [[Джер]]ни тёгерегинде гипотетик джабыкъ [[вакуум]]ну беглилейди<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |deadlink=no }}</ref>. Алай болса да, латин тамаллы тилледе эмда латин терминологияны алгъанлада бирча [[Семантика|семантикагъа]] «алам» неда «юс» термин да хайырланады (илму къарамдан Джерни къуршалагъан ваккуум къыйрсызды), ол себебден бир бирде эки терминни бир-бирине къошуб «космос алам» термин да джюрюйдю. == Тарих == «Космос» сёзню буруннгу урум философ [[Пифагор]] хайырланнганды, ол адамны тёгерегиндеги дунияны белгилегенди. [[Платон]] бла [[Аристотель]] [[Ай тюбю сфера]]ны концепциясын къурагъандыла: Айдан энишге орналгъан геоцентрик дуния системады. Ол тёрт табигъат кючден къуралгъанды эмда тюрленирге болгъанды. Аны бла бирге эфирни сферасы — Айдан аламны чеклерине дери — тюрленмегенди, эмда анда планетала бла джулдузла орналгъандыла. Космос бла адам улу 100 минг джылланы мындан алгъа къайгъырыб башлагъандыла деген оюмну<ref>{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|title=Люди начали интересоваться космосом 100 тысяч лет назад. Что им было известно?|lang=ru|first=Рамис|last=Ганиев|website=hi-news.ru|date=2020-12-29|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409195216/https://hi-news.ru/eto-interesno/lyudi-nachali-interesovatsya-kosmosom-100-tysyach-let-nazad-chto-im-bylo-izvestno.html|url-status=live}}</ref> австралиячы алимле айтадыла. == Чекле == Кескин чеклери джокъду, [[Джер|джер юсден]] узакълашыууна кёре атмосфера джукъара барады, бусагъатха дери космосну башланыууну къалайдан санаргъа керек болгъанына бир оюм джокъду. Температура дайым болса, басым [[экспонент ёсюм]]ге кёре [[тенгизни дараджасы]]нда 100 [[кПа]]-дан нолгъа дери барлыкъ эди. [[Халкъла арасы авиация федерация]] атмосфера бла космосну арасында чекни '''100 км''' мийикликде белгилегенди ([[Карманны сызы]]), аны чуруму бу мийикликде кёлтюрген аэродинамика кючню болдурур ючюн [[учуучу аппарат]] [[биринчи космос терклик]]де барыргъа керекди, ол себебден авиаучууну магъанасы тас болады<ref name="МАФ">{{cite web| url =http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title =Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author =Sanz Fernández de Córdoba| authorlink =| coauthors =| date =| format =| work =| publisher =Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| accessdate =2012-06-26| lang =en| description =| archiveurl =https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archivedate =2011-08-22}}</ref><ref name="rian-grenze">{{cite web| author =Андрей Кисляков| authorlink =| coauthors =| date =2009-04-16| url =http://www.rian.ru/analytics/20090416/168315963.html| title =Где начинается граница космоса?| format =| work =| publisher =[[РИА Новости]]| accessdate =2010-09-04| lang =| description =| archiveurl =https://www.webcitation.org/618QJBBzM?url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html| archivedate =2011-08-22}}</ref><ref name="lenta-grenze">{{cite web| author =| authorlink =| coauthors =| date =2009-04-10| url =http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| title =Ученые уточнили границу космоса| format =| work =| publisher =[[Lenta.ru]]| accessdate =2010-09-04| lang =| description =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QP8b6o?url=http://lenta.ru/news/2009/04/10/boundary/| deadlink =no}}</ref><ref>{{cite web| author =| authorlink =| coauthors =| date =2009-04-10| url =http://www.membrana.ru/lenta/?9208| title =Найдена ещё одна граница космоса| format =| work =| publisher =[[Мембрана (веб-сайт)|Мембрана]]| accessdate =2010-12-12| lang =| description =| archive-date =2011-08-22| archive-url =https://www.webcitation.org/618QQ63zS?url=http://www.membrana.ru/particle/13656| deadlink =yes}}</ref>. [[АБШ]] бла [[Канада]]дан астрономла атмосфералыкъ джеллени тийиу чеклерин эмда коскос кесекчиклени чыгъыб башлагъанларыны чеклерин ёлчелегендиле. Ол '''118 километр''' мийикликде болгъанды<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090416/168315963.html|title=Где начинается граница космоса?|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=2009-04-16T18:31|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409194126/https://ria.ru/20090416/168315963.html|url-status=live}}</ref>, [[NASA]] кеси космосну чеги '''122 км''' болгъаннга санаса да. Быллай мийикликде [[Спейс шаттл|шаттлла]] къуру ракета бардырыучуланы хайырланыу бла тюз манёврладан атмосферагъа «таяннган» аэродинамикалыкълагъа кёчедиле<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. == Планетаны арасында тёгерек == [[Кюн]]ню тёгерегиндеги, [[кюн джел]] джайылгъан, космос аламны бёлгесине ''гелиосфера'' дейдиле. Гелиосфераны чеклеринде бютеу белгили [[Кюн система]]ны бютеу белгили [[Планета|планеталарыны]] орбиталары орналыбдыла <ref>{{БРЭ|автор=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]]|год=2016|статья=Гелиосфера|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив=https://web.archive.org/web/20240615214842/https://old.bigenc.ru/physics/text/2348807|архив дата=2024-06-15}}</ref>{{Ref|Алай а гелиопауза аты болгъан, гелиосфераны чеги Кюн системаны чеги тюлдю, Кюнню кесине тартыууну кючю андан эсе минг кере чакълы узакъгъа барады.|group=Комм.}}. Уллу къысыкъ объектледен бош болгъан гелиосфераны бошлгугъун ''планета арасы тёгерек'' толтурады, [[Гелиопауза|гелиопаузадан]] сора уа [[Джулдузла арасы тёгерек|джулдузла арасы тёгерек]] башланады. Планетала арасы тёгерек бек джукъарыбды, алай а абсолют [[вакуум]] тюлдю. Аны затыны асламысы кюн джелни [[плазма]] алады (Джерни орбитасыны дарджасында бит куб сантиметрге 8 кесекчик чакълы бир), аны тышында кёб болмагъан санда нейтрал атом бла малекуладан къуралгъан [[газ]]ла да бардыла. Аны ичи бла кюнден эмда башха тамалы болгъан [[космос таякъла]], [[мукъладис къыр]]ла эмда [[электромукъладис радиация]] ётеди. Планетала арасы тёгерекге аны тышында {{Val|e=-9}} - {{Val|e=-6|u=м}} ёлчемде [[космос букъу]] да барды, Кюн системаны андан уллу объектлери тюбемейди<ref>{{БРЭ|статья=Межпланетная среда|автор=Ермолаев Ю. И.|год=2017|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2200255|архив=https://web.archive.org/web/20220812234657/https://bigenc.ru/physics/text/2200255|архив дата=2022-08-12}}</ref>. Планетала арасы тёгерекде тюрлю-тюрлю нюзюрле бла джиберилген [[Космос аппарат|космос аппаратла]] джолоучулукъ этедиле. 2023-чю джылгъа кёре «[[Вояджер]]» сериядан къуру эки аппарат [[Гелиосфера|гелиосферадан]] бузукъсуз айрылыб джулдузла арасы тёгерекни тинтиулерини эсеблерини билдирирча болгъандыла. Планетала арасы тёгерекни затыны аз тыкълыгъы астрономиялыкъ тинтиулени, Джерни тыкъ атмосферасыны юсюн тинтиуден эсе тынч тинтиледи, ол себебден [[Космос телескоп|космос телескопла]] илмугъа бек керек билгилени алыргъа амал бередиле. == Ачыкъ космосда турууну адам чархха эткиси == [[НАСА]]-ны алимлери бегитгеннге кёре, хар кимни да ийнаннганыча болмай, ачыкъ космосха къоруулау скафандрсыз тюшген адам не бузларыкъ, не атыллыкъ неда эрлай ойсурарыкъ, не къаны къайнарыкъ тюлдю — аны орнуна ёлюм кислородну джетмегенинден боллукъду. Къоркъуу [[Декомпрессия ауруу|декомпрессияны]] процессини кесиндеди — терк декомпрессия болса къандагъы газ кёзчюкле кенгери башлайдыла. Сууукълатыучу агент бар эсе, бу шартлада ол къанны бузлатады. Космос шартлада затны сууусун халда тутарча джетерли басым джокъду (суусун гелий тышында не газ шекелли неда къаты халда затла болургъа боладыла), ол себебден биринчи адамны хырыулу къабукъларындан суу кебиб башларыкъды. Башха проблемала — [[декомпрессия ауруу]], терини къорууланмагъан джерлеринде кюнден кюйюу, тери тюбю этни бузулууу 10 секундан билдириб башларыкъдыла. Адам кислород джетмегенден ойсурарыкъды. Ёлюм 1-2 минутдан боллукъду, алай а ол толу белгили тюлдю. Алай босла да адам солууун тыймаса (солууун тыяргъа кюрешиу бартравмагъа келтирликди) 30-60 секунда ачыкъ космосда туруу адам чархны ызына тюзелмезлик бузулуулагъа келтирлик тюлдю<ref>[https://web.archive.org/web/20090610055158/http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ Бездушное пространство: Смерть в открытом космосе] {{Wayback|url=http://www.popmech.ru/article/1073-bezdushnoe-prostranstvo/page/3/ |date=20090610055158 }}, «Популярная механика», 29 ноября 2006 г</ref>. == Космосха джолда чекле эмда узакъ космос аламны къыйрлары == === Атмосфера эмда джууукъ космос === [[Файл:Petropavlovka-view.jpg|right|150px]] [[Файл:Kirovsk2007.jpg|right|150px]] [[Файл:Elbrus North 195.jpg|right|150px]] [[Файл:Panorámica División Andina (Codelco Chile).jpg|right|150px]] [[Файл:Mount Everest as seen from Drukair.jpg|right|150px]] [[Файл:Self cockpit view and three-ship formation of F-15E.jpg|150px|right]] [[Файл:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|right|150px]] [[Файл:X-15 flying.jpg|right|150px]] [[Файл:Picture taken at aprox. 100,000 feet above Oregon by Justin Hamel and Chris Thompson.jpg|right|150px]] [[Файл:Kittinger-jump.jpg|right|150px]] [[Файл:スペースバルーンで撮影した初日の出.jpg|right|150px]] [[Файл:Endeavour silhouette STS-130.jpg|right|150px]] [[Файл:Command module S66-11003.jpg|right|150px]] [[Файл:Gemini2reentry.jpg|right|150px]] [[Файл:Noctilucent clouds from ISS - 13-06-2012.jpg|right|150px]] [[Файл:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|right|150px]] * [[Тенгизни дараджасы]] — [[атмосфера басым]] 101,325 [[кПа]] (1 [[атм]].; 760 [[мм гин. къ.]]), тёгерекни тыкълыгъы 2,55{{e|22}} молекула/дм³<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160422174740/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=148150 }}</ref>. Кюндюзгю джарыкъ кёкню джарыкълыгъы 1500—5000 кд/м² Кюнню мийиклиги 30—60° шарт бла<ref name="автоссылка2">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Таблицы физических величин |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = М. |издательство = Атомиздат |год = 1975 |том = |страниц = |страницы = 647 |isbn = }} </ref>. * 0,5 км — бу мийикликге дери адам улуну 80 % джашайды. * 2 км — бу мийикликге дери адам улуну 99 % джашайды<ref>{{книга |автор = Максаковский В.П. |заглавие = Географическая картина мира |ссылка = |ответственный = |место = Ярославль |издательство = Верхневолжское издательство |год = 1996 |том = |страниц = 180 |страницы = 108 |isbn = }} </ref>. * 2—3 км — [[акклиматизация]] болмагъан адамлада аурукъсунууланы башланыуу ([[тау ауруу]]). * 4,7 км — [[Халкъла арасы авиация федерация|ХАФ]] пилотланы эмда пассажирлени кислород бла баджарыуун излейди. * 5,0 км — тенгизни дараджасында атмосфера басымны 50 % (къара: [[Стандарт атмосфера]]). * 5,1 км — эм мийикде дайым [[джерлешим пункт]] [[Ла-Ринконада (Перу)]] шахар. * 5,5 км — атмосфераны джарымы ётюледи<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref> ([[Минги Тау]]). Кёкню джарыкълыгъы зенитде 646—1230 кд/м² болады<ref name="автоссылка4">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 49, 53</ref>. * 6 км — адам джерлешиуккню къыйыр чеги ([[Шерпле|шерплени]] [[Гималайлада]] болджаллы джерлешими<ref>{{книга |автор = Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. |заглавие = Горы |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00855501 |ответственный = |место = М. |издательство = Мысль |год = 1987 |том = |страниц = 399 |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00855501/page/n70 70] |isbn = }} </ref>), таулада джашауну къыйыр чеги. * 6,5 км дери —[[Тибет]]де эмда [[Андла]]да [[къар сыз]]ны чеги. Башха джерледе алашаракъда болады, Антарктидада — тенгизни дараджасыны башында 0 м. * 6,6 км — эм мийик салыннган таш мекям ([[Льюльяильяко]] тау, Къыбыла Америка)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/96 96] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 7 км — адамны таулада кёб заманны тураллыкъ къыйыр чеги. * 7,99 км —0 °C бла тенгизни дараджасындан бирча тыкълыкъ къурамлы атмосфераны мийиклиги. Бу дараджада кёкню джарыкълыгъы бирча атмосфераны мийиклигини азлгъанына кёре азалады<ref name="автоссылка6">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 23</ref>. * 8,2 км — кислород маскасыз ёлюмню чеги: саулукълу, юреннген адам да ойсураб ёлюрге боллукъду. Кёкню джарыкълыгъы зенитде 440—893 кд/м² болады<ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 53</ref>. * 8,848 км — Джерни эм мийик нохтасы [[Эверест]] тау — джаяу космосха чыгъыуда эм къыйыры. * 9 км — атмосфера хауа бла къысха заманны солуяллыкъны чеги. * 10—12 км — орта кенгликледе [[тропосфера]] [[стратосфера]]ны арасында чек ([[тропопауза]]). Аны тышында тюз [[булут]]ланы чыкъгъан эм мийик чек, аны башында джукъаргъан эмда къургъакъ хауа барды. * 12 км — хауа бла солугъан космосда тургъаннга тенгди (эс ташлауну заманы да бирчаракъды ~10—20 с){{Sfn|Черняков, Дмитриев, Непомнящий|1975|страницы=339}}; къошакъ басымсыз таза кислород бла къысха заманны солуяллыкъ къыйыр чек. Зенитде кёкню джарыкълыгъы 280—880 кд/м²<ref name="автоссылка4" />. * 15—16 км — таза кислород бла солуу космосда туруугъа тенгди{{Sfn|Черняков, Дмитриев, Непомнящий|1975|страницы=339}}.<br>Башында атмосфераны массасында 10 % къалгъанды<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 381 |isbn = }} </ref>. Тауушха деричи пассажир [[авиалайнер]]лени эм мийик учар чеклери. Кёк къараууз-кимит бетли болады (10—15 км)<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = 3 |страниц = |страницы = 380 |isbn = }} </ref>. * 16 км — кабинада мийиклик костюм бла турууда къошакъ басым керек болады. * 18,9—19,35 — [[Армстронгну сызы]] — '''адам чархха космосну башланыуу''': адам санны температурасында сууну къайнауу. Ич суусунла алкъын къайнамайдыла, алай а тюкюрюк эмда джыламукъла къайнаб кёмюклерге боллукъдула, кёзле кёбюб башлайдыла. * 19 км — [[Зенит (астрономия)|зенитде]] къараууз-кимит бетли кёкню [[джарыкъ|джарыкълыгъы]] кёк бетли кёкню джарыкълыгъындан 5 % болдады<ref>Труды всесоюзной конференции по изучению стратосферы. Л.-М., 1935. — С. 174, 255.</ref> против 1490 кд/м²<ref name="автоссылка2" />), кюндюз эм джарыкъ джулдузла бла планетала кёрюнюрге боладыла. * 20 км — 20-дан 100 км дери зона талай параметри бла '''«[[Джууукъ космос|джууукъ космосха]]»''' саналады. Бу мийикликледе иллюминатордан джёр тёгереги космосдача кёрюнеди, алай а былайда [[ДжДжС|спутникле]] былайда учмайдыла, кёк къараууз-кимит бетлиди, алай джарыкъ Кюн бла контрастда къара кёрюнеди.<br>Джылыу [[аэростат]]ланы-[[монгольфьер]]лени къыйыр чеклериди (19 811 м)<ref>{{книга |автор = |заглавие =Книга рекордов Гиннесса. Пер. с англ |ссылка =https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse |ответственный = |место = М. |издательство = "Тройка" |год = 1993 |том = |страниц = 304 |страницы = [https://archive.org/details/knigarekordovgin0000unse/page/141 141] |isbn = 5-87087-001-1 }} </ref>. * 20—30 км — [[Огъары атмосфера|огъары атмосфераны]] башланыуу<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика: Энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1985 |том = |страниц = 528 |страницы = 34 |isbn = }} </ref>. * 20—22 км — '''[[Биосфера]]ны огъары чеги''': джелле бла джаны болгъан бактерияланы чыгъалгъан чеклери<ref>{{книга |автор = [[Зигель, Феликс Юрьевич|Зигель Ф. Ю.]] |заглавие = Города на орбитах |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год = 1980 |том = |страниц = 224 |страницы = 124 |isbn = }} </ref>. * 20—25 км — орта кенгликледе [[озон къат]] . Кюндюз кёкню джарыкълыгъы 20-40 кереге тенгиз дараджадан эсе азды<ref>H.A. Miley, E.H. Cullington, J.F. Bedinger Day‐sky brightness measured by rocketborne photoelectric photometers // Eos, Transactions American Geophysical Union, 1953, Vol. 34, 680—694</ref>, Кюнню толу тутулуууну бёлгесинде эмда ашхамдача болады, Кюн горизонтдан 2-3 градусха энишге тюшсе планетала кёрюнюрге боладыла. * 25 км — биринч [[Космос радиация|космос радиацияны]] кючю экинчиден (атмосферада джаратылгъандан) аслам болуб башланады<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая Советская энциклопедия. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1953 |том = |страниц = |страницы = 95 |isbn = }} </ref>. * 25—26 км — бар болгъан реактив самолёлтланы хайырланыуну эм мийик чегиди. * 29 км — басымны тюрлениуюню эмда мийикликге кёре температураны тюшюуюню закону бла илмуда атмосфераны эм алаша чегиди, XIX ёмюр<ref>{{книга |автор = |заглавие = Техническая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1912 |том = 1. Выпуск 6 |страниц = |страницы = 299 |isbn = }} </ref><ref>A.Ritter. Anwendunger der mechan. Wärmetheorie auf Kosmolog. Probleme, Лейпциг, 1882. Стр. 8—10</ref>. Тогда не знали о стратосфере и обратном подъёме температуры. * 30 км — зенитде кёкню джарыкълыгъы 20—35 кд/м² (джер юсюндегинден ~1 %)<ref name="автоссылка3">Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 25, 49</ref>, звёзд не видно, могут быть видны самые яркие планеты<ref>Koomen M.J. Visibility of Stars at High Altitude in Daylight // Journal of the Optical Society of America, Vol. 49, N 6, 1959, pp. 626—629</ref>. Высота однородной атмосферы над этим уровнем 95—100 м<ref name="автоссылка3" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость дневного неба на различных высотах// Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып.871, 1961. — С. 44</ref>. * 30—100 км — [[орта атмосфера]] ([[COSPAR]] терминологиягъа кёре)<ref>{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 5 |isbn = }} </ref>. * 34,4 км — [[Марс]]ны юсюню къатында орта [[Атмосфера басым|басым]] бу мийикликге келишеди<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE |ответственный = |место = М.v.aspx |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 37 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101555/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=16B7D456-CB44-4732-A2D8-63B5677CFFEE }}</ref>. Алай болса да [[Марсны атмосферасы|джукъаргъан хауа]] букъуну кёлтюрюб, Марсны тынч тургъан кёгюн сары-къызгъылдым бетге бояргъа болады, джарыкълыгъы да букъу болмагъандан замандан эсе джюз къатха кёб олады<ref>{{книга |автор = Ксанфомалити Л. В. |заглавие = Парад планет : [Рассказ о последних открытиях в физике планет] |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука. Физматлит |год = 1981 |том = |страниц = 256 |страницы = 125 |isbn = |archivedate = |archiveurl = }}</ref>. Джерде быллай эффект болмайды, аны ючюн кёк да къарауузлай къалады, чуруму букъуну быллай мийикликге чыгъалмагъанды. * 34,668 км — эки пилоту бла [[стратостат]]ны мийиклик рекорду ({{iw|Страто-Лаб|проект «Страто-Лаб»|en|Project Strato-Lab}}, 1961 г.) * джууукъ 35 км — '''суу ючюн космосну башланыуу''' неда [[сууну ючлю нохтасы]]: бу мийикликде атмосфера басым 611,657 Па суу да 0 °C къайнаб башлайды, андан мийигирекде суусун халда туралмайды. * 37,8 км — турбореактив самолётланы учууларыны мийиклик рекорду, [[динамика мийиклик марда]])<ref>{{Cite web |url=http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |title=Рекорды МиГ-25 |access-date=2014-06-28 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927194843/http://www.testpilot.ru/russia/mikoyan/mig/25/records.htm |deadlink=no }}</ref>. * джууукъ 40 км — '''XI ёмюрде атмосфераны огъары чеги''': ашхам къараннгыны баргъанына эмда Джерни диаметрине кёре мийиклигини биринчи илму белгилеую (араб алим [[Ибн-аль-Хайсам]], 965—1039 гг.)<ref>{{Cite web |url=http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |title=Ф. Розенберг. История физики. Л., 1934. |access-date=2012-10-20 |archive-date=2013-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516134716/http://alexandr4784.narod.ru/2_1.htm |deadlink=no }}</ref> * 41,42 км — бир пилот джюрютген стратостаны мийиклик рекороду, эмда парашют бла чынгауну рекорду ([[Юстас, Алан|Алан Юстас]], 2014 г.)<ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |title=Parachutist’s Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes |access-date=2014-10-25 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173612/https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html |deadlink=no }}</ref>. Предыдущий рекорд — 39 км ([[Баумгартнер, Феликс|Феликс Баумгартнер]], 2012 г.) * 45 км — теорияда туура хауа-реактив самолётха баш марда. * 48 км — Кюнню [[ультрафиолет таякъла]]рыны максимум кючлюлюклери <ref name="автоссылка9">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 8 |isbn = }}</ref>. * 50—55 км — стратосфера бла [[мезосфера|мезосфераны]] арасында чек ([[стратопауза]]). * 50—150 км — бу зонада бир [[Учуучу аппарат|аппарат]] да дайым мийикликде кёбню учаллыкъ тюлдю<ref>Тюз самолётла бла аэростатлабу мийикликге чыгъалмайдыла, [[ракетоплан]]ла, [[Геофизикалыкъ ракета|геофизикалыкъ]] эмда [[Метеорологиялыкъ ракета|метеорологиялыкъ ракетала]] асыры къызыу отлукъну джоядыла эмда тюшюб башлайдыла, тогъай орбиталары болгъан спутникле да формал халда дайым мийикликде болсала да, хауаны ёсген къаршчыланыуу ючюн мында кёбге къалмайдыла, андан ары къара.</ref><ref name="автоссылка1">Белецкий В., Левин У. Тысяча и один вариант «космического лифта». // Техника — молодёжи, 1990, № 10. — С. 5</ref>. * 51,694 км — космос эпохагъа дери ахыр пилотлу рекорд ([[Уокер, Джозеф (сынаучу пилот)|Джозеф Уокер]] [[North American X-15|X-15]] [[ракетоплан]]да , 30 март 1961 дж., къара {{iw|X-15 учууланы тизмеси|X-15 учууланы тизмеси|en|List of X-15 flights}}). Бирча атмосфераны мийиклиги 5,4 м<ref name="автоссылка6" /> — массасыны 0,07 % аз. * 53,7 км — [[метеозонд]]ну пилотсуз [[Шарльер|газ аэростатыны]] мийиклик рекорду (20 сентябрь 2013 дж., Япония)<ref>{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |title=無人気球到達高度の世界記録更新について. (Японское агентство аэрокосмических исследований) |access-date=2017-06-25 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620123340/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130920_ballon_j.html |deadlink=no }}</ref>. * 55 км — баллистика тюшюуде тюшюрлген аппаратха максимум ауурлукъ джетеди<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космическая техника |ссылка = |ответственный = Сайферт Г. |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 |том = |страниц = 728 |страницы = 381 |isbn = }} </ref>.<br>Атмосфера космос радиацияны сингдириуюн тохтатады<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава VII. Космические лучи и частицы межзвёздного вещества |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>. Яркость неба ок. 5 кд/м²<ref>Бирюкова Л. А. Опыт определения яркости неба до высот 60 км // Труды ЦАО, 1959, вып. 25 — С. 77—84</ref><ref name="автоссылка7">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 145 |isbn = }} </ref>. Аны башында бир къауум болууланы джарыгъанлары джайылгъан джарыкъны джарыкълыгъын кеслери бла джабаргъа боладыла (андан ары къара). * 40—80 км — биринчи космос терклик бла аппаратны атмосферагъа кирген заманында корпусуна ышылгъан хауаны максимум ионизациясы (хауаны плазмагъа бурулууу) <ref>{{книга |автор = Попов Е. И. |заглавие = Спускаемые аппараты |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = «Знание» |год = 1985 |том = |страниц = 64 |страницы = |isbn = }} </ref>. * 60 км — [[Ионосфера|ионосфераны]] башланыуу — атмосфераны кюн таякъланыу бла [[Ионизация|ионизация]] болгъан бёлгеси. * 70 км — [[Галлей, Эдмунд|Эдмунд Галлейни]] альпинистлени ёлчлеген басымны, [[Бойлни — Мариоттну закону|Бойлни законуну]] эмда [[метеор]]ланы ызындан къарауну тамыланда тергеген '''атмосфераны огъары чеги 1714 дж.'''<ref>{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |ответственный = пер. с англ. С. И. Кузнецова и Н. А. Закса; под ред. [[Тимрот, Дмитрий Львович|Д. Л. Тимрота]] |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 18 |isbn = }} </ref>. * 80 км чакълы — 30 м дери эм узун таууш толкъунланы дженгил джукъланыулары себебли джайылыуларыны тохтауу. Адам ауаз кибик андан къысха таууш толкъунла (0,25—4,28 м)<ref>{{книга|автор=Енохович А. С.|заглавие=Справочник по физике.—2-е изд.|ссылка=|ответственный=под ред. акад. И. К. Кикоина|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|том=|страниц=384|страницы=104|isbn=}}</ref>, ультратаууш да андан алашада да джукъланадыла<ref>{{книга |автор = Митра С.К. |заглавие = Верхняя атмосфера. Пер. с англ. Розенберга Г.В. и Макаровой Е.А. |ответственный = Под ре. Красовского В.И. и Альберта Я Л. |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1955 |том = |страниц = 640 |страницы = 62 |isbn = }} </ref> * 80 км — [[Джерни джасалгъан спутниги]] [[Перигей]]ни мийиклиги, андан башлаб орбитадан тайыу башланады<ref>{{Cite web |url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |title=Ежегодник БСЭ, 1966 |access-date=2017-03-04 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AgSVh6UI?url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ejeg/1966/66.html |deadlink=no }}</ref>. * 75—85 км — бир-бирде 1—3 кд/м² джарыкълыгъы болгъан [[кюмюш бетли булутла]]ны джаратылыууну мийиклиги <ref>{{книга |автор = Ишанин Г. Г., Панков Э. Д., Андреев А. Л. |заглавие = Источники и приемники излучения |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И.К.Кикоина |место = СПб |издательство = Политехника |год = 19901991 |том = |страниц = 240 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref>. * 80,45 км (50 миля) — '''АБШ-ны АХК-де космосну чеги.''' [[NASA]] [[Халкъла арасы авиация федерация|ХАФ-ны]] белгилеген 100 км санайды<ref name=wings>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|title=A long-overdue tribute|publisher=NASA|date=2005-10-21|accessdate=2006-10-30|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024043825/https://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2005/102105_Wings.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilson W.S. Wong, James Gordon Fergusson|заглавие=Military space power: a guide to the issues|ссылка=https://archive.org/details/militaryspacepow0000wong/page/16|series=Contemporary military, strategic, and security issues|издательство=ABC-CLIO|год=2010|isbn=0-313-35680-7|ref=harv|страницы=16|язык=en}}</ref>. * 80—90 км — [[мезосфера|мезосфера]] бла [[термосфера|термосфераны]] арасында чек ([[мезопауза]]). Кёкню джарыкълыгъы 0,08 кд/м²<ref name="автоссылка10">{{книга |автор = Микиров А. Е., Смеркалов В. А. |заглавие = Исследование рассеянного излучения верхней атмосферы Земли |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1981 |том = |страниц = 208 |страницы = 146 |isbn = }} </ref><ref>Berg O.E. Day sky brightness to 220 km // Journal of Geophysical Research. 1955, vol. 60, № 3, p. 271—277</ref>. * 90 км — [[экинчи космос терклик]] бла тюшюуде регистрация этилген ауурланыуну башланыуу. * 90—100 км — [[турбопауза]], андан алашада хауаны къатышыб къурамы бирча болгъан [[гомосфера]], мийикде уа — джелле тохтаб, хауаны газланы молекула массасына кёре къатлагъа бёлюннген [[гетеросфера]]. * 100 км чакълы — ионизация болгъан хауа [[Джерни магнит къыры|магнитосфера]] бла къатышхан [[Плазмосфера|плазмосфера]]. * 100 км чакълы — атмосфераны джарытыууну 10-20 км къалынлыгъы бла эм джарыкъ натрий къаты<ref>{{cite web|title=Airglow|url=http://www.albany.edu/faculty/rgk/atm101/airglow.htm}}</ref>, космосдан бирикген джарыкъ къатча кёрюнеди<ref>{{книга |автор = |заглавие = Физическая энциклопедия |ссылка = |ответственный = А. М. Прохоров |место = М. |издательство = Сов. энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страниц = 704 |страницы = 139 |isbn = }} </ref> * 100 км — '''1902 джылгъа кёре атмосфераны чеги'''<ref name="автоссылка8">{{книга |автор = Бургесс З. |заглавие = К границам пространства |часть = Глава II. Рассказ продолжается |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство иностранной литературы |год = 1957 |том = |страниц = 224 |страницы = 21 |isbn = }}</ref>. [[Файл:Orbitalaltitudes.jpg|center|820px]]{{clear}} === Джер къаты космос алам === [[Файл:Space011.jpg|right|150px]] [[Файл:20120522144425!Mercury-Redstone 3 - Earth observation - S61-01918 - cut.jpg|right|150px]] [[Файл:Gemini-9 Angry Alligator.jpg|right|150px]] [[Файл:View from Gemini 10 2.jpg|right|150px]] [[Файл:Alexey Akindinov. Gagarin's breakfast. 2011-2012.jpg|right|150px]] [[Файл:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|right|150px]] [[Файл:STS-51-A Westar 6 retrieval.jpg|right|150px]] [[Файл:Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISS.jpg|right|150px]] [[Файл:ISS-46 Aurora Borealis over the North Pacific Ocean.jpg|right|150px]] [[Файл:India and Ceylon as seen from the orbiting Gemini-11 spacecraft.jpg|right|150px]] [[Файл:As08-16-2593 crop.png|right|150px]] [[Файл:Nasa earth.jpg|right|150px]] [[Файл:Falcon 9 carrying DSCOVR, 2nd stage with Earth in background (16673034486).png|right|150px]] * 100 км — '''официал бегитилген атмосфера бла космосну арасында чек''' — [[Карманны сызы]], [[Аэронавтика|аэронавтика]] бла [[Космонавтика|космонавтиканы]] арасында чек. [[Учхан корпус]] эмда корпус 100 км башлаб магъанасыздыла, [[кёлтюрюу кюч]] кюч къурар ючюн учууну терклиги [[биринчи космос терклик]]ден уллу болады, эмда атмосфералыкъ учуучу аппарат космос [[ДжДжС|спутник]] болады. Тёгерекни тыкълыгъы 12 [[квадриллион]] кесекчик/1 [[дм]]³<ref>{{книга |автор = |заглавие = Атмосфера стандартная. Параметры |ссылка = http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 |ответственный = |место = М. |издательство = ИПК Издательство стандартов |год = 1981 |том = |страниц = 180 |страницы = 158 |isbn = |archivedate = 2021-02-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210205101549/http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=-1&page=0&month=-1&year=-1&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=140255&pageK=6871DC09-4322-4D37-A943-6F5B2959B838 }}</ref>, къараууз-къонгур-кимит бетли кёкню джарыкълыгъы 0,01—0,0001 кд/м² болуб къараууз-кёк кечеги кёкню джарыкълыгъына джууукълашады<ref name="автоссылка10" /><ref>Смеркалов В. А. Спектральная яркость рассеянного излучения земной атмосферы (метод, расчёты, таблицы) // Труды Краснознамённой ордена Ленина Военно-воздушной академии им. проф. Жуковского Н. Е. Вып. 986, 1962. — С. 27, 49</ref>. Высота однородной атмосферы 45 см<ref name="автоссылка6" />. * 100—110 км — спутникни чачылыб башлауу: антенналары эмда кюн батарейлерини панеллери кюедиле<ref>{{Cite web |url=http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |title=Анфимов Н. А. Обеспечение управляемого спуска с орбиты орбитального пилотируемого комплекса «Мир» |access-date=2016-09-25 |archive-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011153024/http://www.mcc.rsa.ru/www_old/Mir/www/doklad/doklad.htm |deadlink=no }}</ref>. * 110 км — мийикде учхан спутник аппаратны минимум мийиклиги<ref name="автоссылка1" />. * 110—120 км<ref name="автоссылка5" /> — керти спутниклени ахыр айланыуларыны минимум болургъа болгъан мийикликлери<ref name="автоссылка11" />. * 118 км — атмосфера джелден джерленнген кесекчиклеге кёчюу<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |deadlink=no }}</ref>. * 120—150 км — эркин-молекула агъымдан юзюлмеген тёгеркни агъымына кёчюу, хауа кесекчиклени атлауларыны орта узунлугъу спутникни ёлчемлери бла тенгиширек болады - 1 - 25 м<ref>{{книга |автор = Кинг-Хили Д. |заглавие = Теория орбит искусственных спутников в атмосфере / Перевод с англ. Ю.А. Рябова. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Мир |год = 1966 |том = |страниц = 189 |страницы = 21—22 |isbn = }} </ref>. * 121—122 — эм алаша башланнган тахсачы спутниклени [[перигей]]и, алай а [[апогей]]лери 260—400 км болады<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 520—540 |isbn = }} </ref>. * 122 км ({{num|400000|футов}}) — орибатадан къайтыуда атмосфераны биринчи эсленнген белгилери: уруб келген хауа [[Спейс Шаттл]] типли спутниклени джюрюген джанына уруб стабилизация береди<ref name="lenta-grenze" />. * 130 км<ref name="автоссылка5" /> — 2,3 м диаметрли эмда 2400 кг ауурлукълу тоб шекелли спутникни ахыр бурулуууну мийиклиги<ref name=autogenerated1>{{Статья|ссылка=http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81|автор=Митрофанов А.|заглавие=Аэродинамический парадокс спутника|год=1998|язык=ru|издание=Квант|тип=журнал|номер=3|страницы=3—6|issn=0130-2221|archivedate=2016-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911081922/http://www.physbook.ru/index.php/Kvant._%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%81}}</ref><ref>Инженерный справочник по космической технике / [Алатырцев А. А., Алексеев А. И., Байков М. А. и др.] ; Под ред. засл. деят. науки и техники РСФСР, проф., д-ра техн. наук А. В. Солодова. — 2-е изд., перераб. и доп. — Москва : Воениздат, 1977. — 430 с., С. 81</ref>; башха билгилеге кёре быллай спутникни айланыууну башланыу мийиклиги 150 км чакълы бирди<ref>Охоцимский Д Е, Энеев Т М, Таратынова Г П «Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты» УФН 63 33-50 (1957) — 1,18 оборота: посчитано по формуле на стр. 42 с использованием коэффициента 0,04, соответствующего на графике высоте орбиты 145—150 км</ref> * 135 км — [[болид]]лени болуууну эм ахыр мийиклиги<ref>{{книга |автор = Федынский В. В. |заглавие = Метеоры |часть = 3. Полёт метеоров в земной атмосфере |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Государственное издательство технико-теоретической литературы |год = 1956 |том = |страниц = |страницы = |серия = Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |isbn = }}</ref>. * 150 км<ref name="автоссылка5" /> — спутник геометрия халда ёсген дженгиллик бла мийиклигин тас этеди, бар болуууна 1-2 айланыу къалады<ref>{{книга |автор = Александров С. Г., Федоров Р. Е. |заглавие = Советские спутники и космические корабли |часть = Глава I. Общие сведения о космических аппаратах и ракетах. Особенности движения спутников |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство Академии Наук СССР |год = 1961 |издание = 2-е изд. доп. и перераб. |том = |страниц = |страницы = |isbn = }}</ref>; мидели 1 м² болгъан спутник (диаметри 1,14 м ч.) массасы 1000 кг болса бир айланыугъа 20 км тюшеди<ref name=autogenerated1 />. * 150—160 км — кюндюзгю кёк къара болады<ref name="автоссылка9" /><ref name=Army>{{cite web|title=Space Environment and Orbital Mechanics|url=https://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|publisher=United States Army|accessdate=2012-04-24|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902144746/http://fas.org/spp/military/docops/army/ref_text/chap5im.htm|deadlink=yes}}</ref>: кёкню джарыкълыгъы кёз кёрген минимум джарыкълыкъгъа джууукълашады 1{{e|-6}} кд/м²<ref name="автоссылка10" /><ref>Hughes J. V., Sky Brightness as a Function of Altitude // Applied Optics, 1964,vol. 3, N 10, p. 1135—1138.</ref><ref>{{книга |автор = Енохович А. С. |заглавие =Справочник по физике.—2-е изд |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1990 |том = |страниц = 384 |страницы = 213 |isbn = }} </ref>. * 160 км (100 миля) — аз-буз стабилизация болгъан алаша джер къаты орбиталаны башланыу чеги. * 188 км — биринчи пилотсуз [[Суборбита космос учуу|космос учууну]] мийиклиги ([[Фау-2]] [[Баллистика ракета|ракета]], 1944 г.)<ref name="pnm-1">{{книга|автор=Walter Dornberger |заглавие=Peenemünde. Moewig Dokumentation (Том 4341) |место=Berlin |издательство=Pabel-Moewig Verlag Kg |год=1984 |страницы=297 |страниц= |isbn=3-8118-4341-9}}</ref><ref name="Dorn_V2">{{книга |автор=[[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер Вальтер]] |заглавие=Фау-2. Сверхоружие Третьего Рейха. 1930-1945 |оригинал=V-2. The Nazi Rocket Weapon |ссылка=|ответственный=Пер. с англ. И. Е. Полоцка |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2004 |страниц=350 |isbn=5-9524-1444-3}}</ref>. * 200 км — къысха болджаллы стабилизация болгъан эм алаша орбита (талай кюн чакълы бир). * 302 км — биринчи пилотлу космос учууну ([[Ю. А. Гагарин]] [[Восток-1]] кемеде, 12 апрель 1961 дж.) максимум мийиклиги ([[апогей]]) . * 320 км — '''1927-чи джылгъа кёре бегитилген атмосфера джайылгъаны''' (Эплтонну къатын ачханыны болушлугъу)<ref name="автоссылка8" />. * 350 км — узун болджаллы стабилизация бла эм алаша болургъа болгъан орбита (талай джылгъа дери). * 400 км чакълы — [[Халкъла арасы космос станция]]ны орбитасыны мийиклиги. Ядролу сынауланы эм мийиги ([[Starfish Prime]], 1962 дж.). [[Ядролу атылыу|Атылыу]] болджаллы радиация бёлге къурагъанды, ол джер къаты орбиталада пилотланы ёлтюрюрге боллукъ болгъанды, алай а ол заманда пилотлу учуула болмагъандыла. * 500 км — ич [[протон]] [[радиация беллик]]ни башлауу эмда узун заман бардыраллыкъ адам учуугъа къоркъуусуз орбиталаны ахыры. Адам кёзю кёрмеген кёк джарыкълыкъ алкъын барды<ref name="автоссылка7" />. * 690 км — [[термосфера|термосфера]] бла [[экзосфера|экзосфераны]] арасында чекни орта мийиклиги ([[Термопауза]], [[экзобаза]]). * 947 км — Джерни биринчи джасалгъан спутникгини апогеини мийиклиги ([[Спутник-1]], 1957 дж.). * 1000—1100 км — [[полюс джарыкъ]]ны максимум мийиклиги, Джер юсюнден кёрюннген эм ахыргъы атомсфера ышан<ref>{{книга |автор = Исаев С. И., Пудовкин М. И. |заглавие = Полярные сияния и процессы в магнитосфере Земли |ссылка = |ответственный = под ред. акад. И. К. Кикоина |место = Л. |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страниц = 244 |страницы = |isbn = 5-7325-0164-9 }} </ref><ref>{{книга |автор = Забелина И. А. |заглавие = Расчёт видимости звёзд и далёких огней |ссылка = |ответственный = |место = Л. |издательство = Машиностроение |год = 1978 |том = |страниц = 184 |страницы = 66 |isbn = }} </ref> * 1300 км — '''1950-чи джылда регистрация этилген атмосфера чек'''<ref>Большая Советская Энциклопедия, 3 том. Изд. 2-е. М., «Советская Энциклопедия», 1950. — С. 377</ref>. * 1320 км — 10 минг километрге учхан [[баллистика ракета]]ны траекториясыны максимум мийиклиги. <ref>Николаев М. Н. Ракета против ракеты. М., Воениздат, 1963. С. 64</ref>. * 1372 км — адамны Айгъа учхунчу максимум учалгъан мийиклиги; космонавтла горизонтну тогъай шекелде болгъанын кёрюб тургъандыла, бу мийикликде биринчи кере Джерни тоб маталлы болгъанын кёргендиле ([[Джемини-11]] кеме 2 сентябрь 1966 дж.)<ref>{{Cite web |url=http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |title=Adcock G. Gemini Space Program--Finally, Success |access-date=2017-03-04 |archive-date=2017-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193819/http://www.brighthub.com/science/space/articles/22543.aspx |deadlink=no }}</ref>. * 2000 км — [[алаша джер къаты орбита]] бла [[орта джер къаты орбита]]ны арасында шартлы чек. Атмосфера спутниклеге этки эталмайды, ала орбитада мингле бла джылланы турургъа боладыла. * 3000 км — ич радиация белликни протонларыны агъымларыны максимум кючлю джюрюую (0,5—1 [[Грей (ёлчелеу бирим)|Гр]]/сагъатха дери — талай сагъат учууда ёлюмлю дозады)<ref>{{книга |автор = Бубнов И. Я., Каманин Л. Н |заглавие = Обитаемые космические станции |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1964 |том = |страниц = 192 |страницы = |isbn = }} </ref>. * {{num|12756,49|км}} — [[Джер]] планетаны [[экватор]] диаметри узунлугъуна Джерден узакълашабыз. * {{num|17000|км}} — тыш [[электрон]] [[радиация белликни]] максимум кючю - 0,4 Гр суткагъа дери<ref>{{книга |автор = Уманский С. П. |заглавие = Человек в космосе |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1970 |том = |страниц = 192 |страницы = 23 |isbn = }} </ref>. * {{num|27743|км}} — алгъаракъ танылгъан [[2012 DA14]] астероидни джерден учхан узакълыгъы. * {{num|35786|км}} — [[орта джер къаты орбита|орта]] эмда [[мийик джер къаты орбита]] арасында чек.<br>[[Геостационар орбита]] мийиклиги, быллай орбитадагъы спутник хаманда [[экватор]]ну бир нохтасында тагъылыб турлукъду. Бу мийикликде кесекчиклени тыкълыгъы ~20—30 минг водородну атом/[[дм]]³ болады<ref>{{книга |автор = |заглавие =Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская Энциклопедия |год = 1968 |том = |страниц = 528 |страницы = 451 |isbn = }} </ref>. * {{num|80000|км}} чакълы — '''XX ёмюрню биринчи джарымында теорияда атмосфера бошалгъан чек'''. Бютеу атмосфера да Джер бла бирге бурулса, экваторда бу мийикликден [[арадан къачхан кюч]] тартыудан кючлю болуб, бу чекден чыкгъан хауаны молекулаларын тёрт джанында чачарыкъ эди<ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Техническая энциклопедия]]. 2-е издание |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ОГИЗ РСФСР |год = 1939 |том = 1 |страниц = 1184 |страницы = 1012 |isbn = }}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = [[Enciclopedia Espasa|Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]] |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1907 |том = VI |страниц = 1079 |страницы = 931 |isbn = }}</ref>. * {{num|90000|км}} чакълы — [[Джерни магнитосферасы]] бла [[кюн джел]]ни бир-бирлерине тюбюеулеринден къуралгъан [[уруу толкъун]]нга дери узакълыкъды. * {{num|100000|км}} джууукъ — Джерни Кюнню джанындан [[Экзосфера|экзосферасыны]] баш чеги ([[геотадж]]) <ref name="aes2">{{АЕС|Геокорона|109|g}}</ref>, мийик кюн тириликни заманында Джерни 5 диаметри къадар къысыкъ болады (~60 минг. км). Алай а кёлекке джанындан экзосфераны кюн джел кёлтюрген «къуйругъуну» ахыр ызлары Джерни 50—100 чакълы бир узакълыкъда кёрюнеди (600—1200 минг км)<ref>{{книга |автор = Koskinen, Hannu |заглавие = Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth |ссылка = https://books.google.ru/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |ответственный = |место = Berlin |издательство = Springer-Verlag Berlin Heidelberg |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 42 |isbn = ISBN 3-642-00310-9 }} </ref>. Хар айда тёрт кюнню ичинде бу къуйрукъну Ай юсю бла ётеди<ref>{{citation|last1=Mendillo|first1=Michael|contribution=The atmosphere of the moon|title=Earth-Moon Relationships|page=275|location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti|date=November 8–10, 2000|editor1-first=Cesare|editor1-last=Barbieri|editor2-first=Francesca|editor2-last=Rampazzi|publisher=Springer|isbn=0-7923-7089-9|url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275|ref=harv}}</ref><ref>Межпланетная среда и физика магнитосферы : [Сборник статей / Редколлегия: Г. А. Скуридин (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т косм. исследований. — Москва : Наука, 1972. — 211 с., С. 112</ref>. [[Файл:Moon-Earth.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Планетала арасы алам]] === [[Файл:Earth rising above the lunar horizon.jpg|right|150px]] [[Файл:Earth and Moon seen from 183 million kilometers by MESSENGER (cropped).png|right|150px]] [[Файл:Simulated view from Voyager 1 looking toward the Sun (EOSS).jpg|right|150px]] [[Файл:Sedna mystery deepens as Hubble offers best look at farthest planetoid (artist's impression) (opo0414e).jpg|right|150px]] [[Файл:Heliopause diagram.png|right|150px]] * {{num|260000|км}} — тартыу сфераны радиусу, анда Джерни тартыуу Кюнню тартыуундан алкъын кючлюдю. * {{num|363104}}—{{num|405696|км}} — Айны орбитасыны Джерни башындан мийиклиги (Джерни 30 диаметри). Планетала арасы аламны тыкълыгъы ([[кюн джел]]ни тыкълыгъы) джер орбитаны къатларында 5—10 минг кесекчик/1 [[дм]]³ кючлю чайкъалса {{num|200000}} кесекчик/1 дм³ болады<ref>{{книга |автор = |заглавие = Космонавтика. Маленькая энциклопедия |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1970 |том = |страниц = 592 |страницы = 292 |isbn = }} </ref> * {{num|401056|км}} — адам болгъан мийикликни абсолют мийиклик рекорду ([[Аполлон-13]] 14 апрель 1970 дж.). * {{num|928000|км}} — Джерни тартхан сферасыны радиусу, анда космос объектлени къымылдауу [[Кеплерни законлары|кеплерчи орбитагъа]] келишедиле. Андан ары Кюнню тартыуу кючю сферадан чыкъгъан объектлени тартыб турлукъду. * {{num|1497000|км}} — Джерни [[Хиллни сферасы]]ны радиусу эмда орбита спутниклерини максимум мийиклиги.<ref>{{книга |автор = Левантовский В.И. |заглавие = Механика космического полёта в элементарном изложении, 3-е изд. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |том = |страниц = 512 |страницы = 360 |isbn = }} </ref>. * {{num|21000000|км}} — Джерни гравитациясы объектлеге эткисин тохтатады<ref name="rian-grenze" /><ref name="lenta-grenze" />. * {{num|40000000|км}} — Джерден эм джууукъ планета [[Венера]]гъа эм къысха узакълыкъ. * {{num|56000000}} — {{num|58000000|км}} — [[Марс]]ха дери Планеталаны къаршчылныуларыны заманында эм джууукъ узакълыкъ. * {{num|149597870,7|км}} — Джерден [[Кюн]]нге дери орта узакълыкъ. Бу узакълыкъ Кюн системада узакълыкъ ёлчемге саналады эмда [[астрономиялыкъ бирим]] атны джюрютеди. [[Джарыкъ]] бу узакълыкъны 500 секунд чакълы бирге ётеди (8 минут 20 секунд). * {{num|590000000|км}} — Джерден эм джууукъ [[газ планета]] [[Юпитер]]ге дери эм къысха аралыкъ. Къалгъан тергеуле Кюннге дери узакълыкъны белгилейдиле. * {{num|4500000000|км}} (4,5 [[миллиард]] км, 30 [[астрономиялыкъ бирим|а. б.]]) — плнетала арасы аламны кюн къаты чегини радиусу —эм узакъдагъы планета [[Нептун]]ну радиусу. Койперни беллигини башланыуу. * {{num|8230000000|км}} (55 а. б.) — [[Койперни беллиги]]ни эм узакъ чеги — ууакъ буз планеталаны белликлер, аны къурамына шылаб планета [[Плутон]] да киреди. * {{num|11384000000|км}} — гитче къызыл планета [[(90377) Седна|Седнаны]] 2076-чы джылда [[перигелий]]и. Андан сора планета Кюнден 150 млрд. км болгъан афелийге алты минг джыллыкъ джолоучулугъун башларыкъды. * 11—14 млрд км — [[Гелиосфера|гелиосфераны]] чеги, анда кюн джел тауушдан аслам терклиги бла [[джулдуз арасы зат]]ха тюртюледи эмда уруу толкъун къурайды, '''[[Джулдузла арасы алам|джулдуз арасы аламны]] башланыуу.''' * {{num|23337267829|км}} (джууукъ 156 а. б.) — Кюнден эм узакъ [https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/status/ бусагъатда болгъан] джулдузла арасы автомат [[Космас аппарат|космос аппарат]] [[Вояджер-1]] дери узакълыкъ (24 апрель 2022 джылгъа). * {{num|35000000000|км}} (35 [[млрд]] км, 230 а. б.) — Кюн системаны гипотетик кесини джулдуз арасы алам бла ётген заманда къурагъан баш уруу толкъуннга дери узакълыкъ. * {{num|65000000000|км}} — [[Вояджер-1]] аппаратха дери 2100-чи джылгъа узакълыкъ. [[Файл:Universe Reference Map ru.jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Джулдузла арасы алам]] === [[Файл:Kuiper belt oort cloud.svg|right|150px]] [[Файл:StarsNearSun.svg|right|150px]] [[Файл:Flying among the closest stars to the Solar System.ogg|right|150px]] <!--[[Файл:Nearest stars red-green.png|right|150px]]--> [[Файл:Local bubble ru.png|right|150px]] [[Файл:Orion Arm ru.jpg|right|150px]] [[Файл:Milky Way full annotated russian.jpg|right|150px]] * джууукъ {{num|300000000000|км}} (300 млрд км) — кеслерини орбиталарына учхан, уллу алай а бек джукъа болгъан тоб маталлы буз гыйыланы джыйылыуу болгъан [[Оортну булуту]]ну ич кесеги болгъан [[Хиллсни булуту]]ну джууукъ чеги. Анда-мында бу булутдан айрылыб Кюннге джуукълашыб узун кёзюулю [[комета]]ла боладыла. * {{num|4500000000000|км}} (4,5 [[триллион|трлн]] км) — [[Тюхе (гипотетик планета)|Тюхе]] гипотетик планетаны орбитасына дери узакълыкъ. * {{num|9460730472580,8|км}} (джууукъ 9,5 трлн км) — [[джарыкъ джыл]] — джарыкъны [[джарыкъны терклиги|299 792 км/с терклик бла]] 1 джылны ичинде барлыкъ узакълыкъ. Джулдузла арасы эмда галактикала арасы узакълыкъланы ёлчелер ючюн хайырланады. * {{num|15000000000000|км}} дери — Кюнню гипотетик спутниги болгъан [[Немезида (джулдуз)|Немезидады]] болургъа боллукъ узакълыгъы, ол кометаланы Кюннге келиулерини чурумуну бири болургъа боллукъду. * {{num|20000000000000|км}} дери (20 трлн км, 2 [[Джарыкъ джыл|дж. джыл]]) — Кюн системаны гравитация чеклери ([[Хиллни сферасы]]) — [[Оортну булуту]]ну тыш чеги, Кюнню спутниклерини (планеталаны, кометаланы, гипотетик къарыусуз джарытхан джулдузланы)бар болуууну максимум узакълыгъы. * {{num|30856776000000|км}} — 1 [[парсек]] — джулдузла арасы аралыкъланы ёлчелеген андан да энчи профессионал бирим, 3,2616 джарыкъ джылгъа тенгди. *{{num|40000000000000|км}} чакълы (40 трлн км, 4,243 дж. джыл) — эм джууукъ белгили джулдуз [[Кентаврны Проксимасы]]на узакълыкъ. * {{num|56000000000000|км}} чакълы (56 трлн км, 5,96 дж. джыл) — [[Барнардны джулдузу|Барнардны учхан джулдузу]]на дери аралыкъ. Аннга 1970-чи джыллада проектленнген биринчи [[Дедал (проект)|пилотсуз аппарат «Дедалны»]] джиберир планла болгъандыла, ол адам джашауну узунлугъунда (50 джыл чакълы бир) ары джетиб информация джиберирге керек болгъанды. * {{num|100000000000000|км}} (100 трлн км, 10,57 дж. джыл) — бу радиусну ичинде 18 эм джууукъ джулдуз барды, аланы ичинде Кюн да. * {{num|300000000000000|км}} чакълы (300 трлн км, 30 дж. джыл) — '''[[Джерли джулдузла арасы булут]]ну''' ёлчемиди, аны юсю бла бусагъатда Кюн система джюрюб барады (бу булутну тёгерегини тыкълыгъы 300 атом/1 дм³). * {{num|3000000000000000|км}} чакълы (3 [[квадриллион|квадрлн]] км, 300 дж. джыл) — '''[[Джерли газ хыппил]]ни''' ёлчемиди, къурамына Кюн система бла бирге Джерли джулдузла арасы булут киреди (тыкълыгъы 50 атом/1 дм³). * {{num|33000000000000000|км}} чакълы (33 квадрлн км, 3500 дж. джыл) — [[Галактика дженг|галактикалыкъ]] '''[[Орионну дженги]]ни''' ёлчемиди, аны ичи къыйырыны къатында Джерли газ хыппил барды. * {{num|300000000000000000|км}} чакълы (300 квадрлн км) — Кюнден [[Галактикалыкъ гало|бизни галактиканы галосуну]] эм джууукъ ич къыйыры '''[[Къой Джол]]гъа''' (ингл. '''Milky Way''') узакълыкъ. XIX ёмюрню аягъына дери бютеу Аламны къыйыры саналгъанды. [[Файл:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg | thumb|220x124px | right |М31 Андромеда галактика, Къой Джолгъа эм джууукъ галактикады)]] * {{num|1000000000000000000|км}} чакълы (1 [[Квинтиллион|квинтлн]] км, 100 минг дж. джыл) — Къой Джол галактикабызны диаметри, анда 200—400 миллиард джулдуз барды, аланы бютеулей массасы, [[Къара тешик|къара тешикле]], [[Къарангы материя|къарангы материя]] эмда башха кёрюнмеген материала бла бирге — ок. 3 триллион Кюндю. Аланы тышында къара, бошну орнунда болгъан эмда джулдузсуз [[галактикала арасы алам]] джайылыбды, телескопсуз талай джууукъ галактикаланы тамгъачыклары кёрюнюрге болады. Галактикала арасы аламны сыйымы джулдузла арасыныкъындан кёб къатха уллуду, тёгерегини тыкълыгъы уа — водородну 1 атому/ 1 дм³ эсе азды. [[Файл:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|center|820px]]{{clear}} === [[Галактикала арасы алам]] === [[Файл:5 Local Galactic Group (blank).png|right|150px]] [[Файл:Local supercluster.jpg|right|150px]] [[Файл:Nearsc rus.gif|right|150px]] [[Файл:Structure of the Universe.jpg|right|150px|Бу сурат Аламны гыбы ау структурасыны бир фрагментиди, бу структураны аты да «космос гыбы ауду». Бу уллу халыла асламысы бла къарангы материадан къураладыла эмда галактикаланы арасындадыла. Къайнакъ: НАСА, ЕКА и Э. Холлман (Колорадо Университет, Боулдер)]] [[Файл:Observable universe logarithmic illustration.png|right|150px]] * {{num|5000000000000000000|км}} чакълы (5 [[квинтиллион]]км чакълы) — '''[[Къой Джолну тюб къаууму]]ну ''' ёлчемиди, аннга бизни галактика эмда спутниклери киреди, бютеулей 15 галактика. Аланы ичинде эм белгилиле — [[Уллу Магеллан Булут]] эмда [[Гитче Магеллан Булут]], 4 миллиард джылдан аланы бизни галактика джутарыкъ болур. * {{num|30000000000000000000|км}} чакълы (30 [[квинтиллион]] км чакълы, 1 млн парсек тёгерекде) — ''[[Джерли къауум|Галактикаланы джерли къауумуну]]''' ёлчемиди, аннга юч уллу хоншу киреди: Къой Джол, [[Андромеданы галактикасы]], [[Ючмюйюшню галактикасы]], эмда кёб шылаб галактикала (50 галактикадан аслам). Андромеданы галактикасы эмда бизни галактика бир-бирлерине 120 км/с терклик бла джууукълашадыла, 4-5 миллиард джыл чакълы бирден тюбеширикдиле. * {{num|2000000000000000000000|км}} джууукъ (2 [[секстиллион]] км, 200 млн дж. джыл) — '''[[Галактикаланы джерли кёб басыныулары|Галактикаланы джерли кёб басыныуларыны (Къызны басыныуу)]]''' (30 минг чакълы бир галактика, массасы [[квадриллион]] Кюн). * {{num|4900000000000000000000|км}} чакълы (4,9 секстиллион км, 520 млн дж. джыл) — андан да уллу кёб басыныу '''[[Ланиакея]]ны ёлчемиди («Учсуз кёкле»)''', аннга бизни Къызны басыныуу эмда кесине тартыб тёгерегинде галактикаланы 500 км/с. терклик бла айландыргъан [[Деу аттрактор]]. Бютеулей Ланиакеяда 100 минг чакълы бир галактика барды, массасы 100 [[квадриллион]] Кюн чакълы бирди. * {{num|10000000000000000000000|км}} чакълы (10 [[секстиллион]] км, 1 млрд дж. джыл) — '''[[Чабакъланы-Китни кёб басыныууну комплекси]]ни''' узунлугъуду, аннга дагъыда галактикалыкъ халы эмда Чабакъланы-Китни кёб басыныуу дейдиле (60 галактикаланы басыныуу, Ланиакеяны 10 массасы неда [[квинтиллион]]нга джууукъ Кюнню массасы). * {{num|100000000000000000000000|км}} дери — [[Реликт сууукъ тамгъа|Эриданны супервойд]]уна дери узакълыкъ, 1 млрд. дж. джыл уллулугъу болгъан бусагъатда билиннген эм мазаллы [[войд]]ха дери аралыкъ. Бу мазаллы бош аламны арасында не джулдуз, не галактика джокъду, тюз материяда джокъну орнундады, аны тёгерегини тыкълыгъы Аламны тыкълыгъыны 10 % чакълы бирди неда водородну 1 атому/1—2 м³. Космонавт войдну арасында телескопсуз къарангылыкъдан сора джукъ кёраллыкъ тюлдю.<br>Онг джандында суратда Аламнда кубча кесилиб алыннган юлгюде джюзле бла уллу эмда гитче войдла бардыла, ала кёмюкде кёзлечадыла, араларында да кёб галаткика халыла тартылыбдыла. Войдланы сыйымлары халыланыкъындан кёбге уллуду. * {{num|100000000000000000000000|км}} чакълы (100 [[секстиллион]] км, 10 млрд дж. джыл) — '''[[Геркулесни деу бурууу — Шимал Кюрен]]ни''' узакълыгъы, бусагъатда [[Метагалактика|сынаб къаралгъан Аламда]] эм уллу белгили суперструктурады. Бизден 10 млрд джаркъ джыл узакълыкъдады. Джангы туугъан Кюнюбюзден джарыкъ Деу буруугъа дери джолну джарымын ёталгъанды, аннга джетерине Кюн джокъ боллукъду. * {{num|250000000000000000000000|км}} (250 [[секстиллион]] км чакълы, 26 млрд дж. джылдан аслам) — [[Метагалактика|сынаб къаралгъан Аламда]] затны (галактикала бла джулдузланы) кёрюнюуюню къыйыры (2 триллион галактика чакълы бир). * {{num|870000000000000000000000|км}} чакълы (870 [[секстиллион]] км, 92 млрд дж. джыл) — [[Метагалактика|сынаб къаралгъан Аламда]] '''[[Реликт радиация|радиацияны]]''' кёрюнюу къыйыры. == Джууукъ эмда узакъ космосха чыгъаргъа керекли теркликле == Орбитагъа чыгъар ючюн объект белгили бир теркликни алыргъа керекди. Джер ючюн космос теркликле: * [[Биринчи космос терклик]] — 7,9 км/с — Джерни тёгерегинде орбитагъа чыгъар ючюн терклик; * [[Экинчи космос терклик]] — 11,1 км/с — Джерни кесине тартхар сферадан айрылыб планетала арасы аламгъа чыгъар ючюн терклик; * [[Ючюнчю космос терклик]] — 16,67 км/с — Кюнню тартхан кючюню сферасындан айрылыб джулдузла арасы аламгъа чыгъар ючюн терклик; * [[Тёртюнчю космос терклик]] — 550 км/с чакълы бир — Къой Джол галактиканы тартхан сферасындан айрылыб галактикала арасы аламгъа чыгъар ючюн терклик. Тенглешдириб къарасанг Кюн галактиканы арасына кёре айланыууну терклиги 220 км/с болады. Теркликлени къайсысы болса да белгиленнгенден аз болса, объект нюзюрленнген орбитагъа чыгъаллыкъ тюлдю (бегитиу Джерни юсюнден белгиленнген терклик бла тебреб, артдан тартыусуз барылса тюздю). Быллай теркликлеге джетер ючюн, къаллай болса да химиялыкъ отлукъну хайырланса да [[кёб атлауучлу ракета]] керек болгъанын биринчи ангылагъан [[Константин Эдуардович Циолковский]] болгъанды. Къуру [[ион джюрютюучю]]ню болушлугъу бла тебреу терклик джер орбитагъа чыгъаргъа джетмейди, алай а планетала арасы аламда барыргъа келишеди эмда кёб хайырланады. == Космосну хакъ режими == {{main|Халкъла арасы космос хакъ}} Космосну эмда кёкдеги объектлени хакъ режими [[БМО-ну Генерал Ассамблеясы]]ны талай резолюциясы бла джюрютюледи (аладан эм магъаналы 1962 (XVIII) резолюцияды бла [[Космосну юсюнден кесамат|1967-чи джылдагъы космосну юсюнден кесаматдты]]. Бу режимни баш элементлерини тамалы космосну эмда кёкдеги объектле хар ким да хайырланырча ортакъ территория болуб танылыуду ([[res communis]]), космос эмда кёкдеги объектле дискриминациясыз тамалда халкъла арасы хакъ бла келишиб, кёкдеги объектлени хар бёлгесине да джетерча тинтиуге эмда хайырланыугъа бютеу къраллагъа ачыкъдыла. Космосну юсюнден кесаматха къошулгъанла Джерни тёгереги орбитагъа ядролу неда башха кёбчюлюк къырыу саууту бла объектлени чагъармазгъа, кёк объектледе джерлешдирмезге эмда космос аламда тутмазгъа борчланнгандыла.. Алай а бу халны доктриналыкъ айыртыуу бу джасакълаудан суборбиталыкъ, ол дегенде, Джер тёгерегине бир айлыаныу этмеген объектлени чыгъарады, ала [[континетле арасы баллистика ракетала]]дыла<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |title=Правовой режим космического пространства |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160459/https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoy-rezhim-kosmicheskogo-prostranstva |deadlink=no }}</ref>. Алай а алгъын фантастикача кёрюннген космосдагъы къайнакъланы чыгъарыу бусагъатда практика халгъа кёче башлагъаны джангы проблемалагъа джол ачханды. 2020-чы джылда тюрлю-тюрлю къралладан 30-дан аслам эксперт космосда джерден чыкъгъан магъаданланы юсюнден ачыкъ джорукъла болмагъаны проблемала джаратханын чертгендиле. Ол себебден тюрлю-тюрлю къралла буну мизамгъа джыяр ючюн тюрлю-тюрлю актла чыгъарадыла. 2015-чи джылда [[АБШ]] Коммерциялыкъ учууланы конкурент болуууларыны юсюнден законну алгъанды (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015), ол АБШ-ны гражданларына планетала бла астероидледе эркин къайнакъ чыгъарыргъа эркинлик береди (джаны болгъан объектлени тышында). Аллай законла 2017—2021 джыллада [[БАЭ]]-де, [[Люксембург]]да эмда [[Япония|Японияда]] да алынды<ref>{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |title=Попова С.М. — Регулирование добычи космических ресурсов: создание международного правового обычая // Право и политика. – 2022. – № 12. – С. 1 - 28 |access-date=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307160325/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=39421 |deadlink=no }}</ref>. == Белгиле == {{Белгиле|2}} == Ссылки == * [http://heritage.stsci.edu/gallery/galindex.html Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл]{{ref-en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TXxbrCVL2Q0 Сравнение планет, звезд и галактик]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20110126061648/http://www.usap.org.ua/observatory/wwt Виртуальная обсерватория USAP]{{ref-en}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] m28wmkmuwd4yypv5u9urd6uz9zroc23 Къошулуучу:TauluAlan 2 19696 127462 127412 2026-10-07T13:52:44Z TauluAlan 12233 127462 wikitext text/x-wiki <blockquote>'''Салам Къарачай-Аландан (Qaraçay til) |''' Shwmae o Garachay-Alan (Cymraeg Iaith)</blockquote> == [[User:TauluAlan|TauluAlan]] == <div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Статистика</div> {{Викистаж|14|09|2026}} {{Userbox | id = 105 | id-c = #7EB6EE | info = Бу къошулуучу [[Википедия|къарачай-малкъар Википедияда]] 105 тюзетиу этгенди | info-c = #C4D8EE }} {{Userbox | id = 94 | id-c = #90EE90 | info = Бу къошулуучу [[:ru:Википедия|орус Википедияда]] 94 тюзетиу этгенди | info-c = #59EE74 }} <div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилле</div> {{#babel:plain=1|krc}} {{#babel:plain=1|ru-5}} {{#babel:plain=1|eng-1}} {{#babel:plain=1|cym-2}} {{#babel:plain=1|otk-2}} {{#babel:plain=1|qwm-3}} <div style="background: #f2f2f2; text-align: center; font-weight: bold; padding: 4px; border-top: 1px solid #aaa; border-bottom: 1px solid #aaa;">Проектле</div> {{Userbox |id = 📖 |id-c = #E0FFF7 |info = Бу къошулуучу рувикиде '''история проектдеди.''' |info-c = #F0FFF0 |border-c = #8FBC8F }} {{Userbox |id = 📚 |id-c = #E0FFF7 |info = Бу къошулуучу рувикиде '''лингвистика проектдеди.''' |info-c = #F0FFF0 |border-c = #8FBC8F }} <div style="background: #f2f2f2; text-align: center; font-weight: bold; padding: 4px; border-top: 1px solid #aaa; border-bottom: 1px solid #aaa;">Къалгъаны</div> {{Userbox|#A2A2D0|#E0E8FF|[[Файл:Timurid Empire flag.svg|42px|Флаг империи Тимуридов]]|<center>Бу къошулуучу - [[Тюркология|'''Тюрколог''']]</center>}} </div> ====== Къуралгъан бетле ====== # [[Нарсана]] # [[Алтын Орда]] # [[Шимал Кипрни Тюрк Республикасы]] # [[Кюнчыгъыш-тюрк къагъанлыкъ]] # [[Монгол империя]] # [[Википедия:автомат бегитилген къошулуучула]] # [[Шаблон:Викистаж]] - бу шаблонну кесигизни профилигизге къошаргъа боллукъсуз.<ref group="айырт.">Юсюне бассагъыз документациясын ачарыкъсыз</ref> # [[Ниуэ]] == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == swv12w7oqurozydw907cijtsgt4zweg Алтын Орда 0 19740 127457 127451 2026-10-07T13:21:34Z TauluAlan 12233 127457 wikitext text/x-wiki <!--Алтын орданы юсюнден--> {{Redirect|Улус Джучи}} {{stub}} {{Тарих кърал |аты= Алтын Орда |кеси аты= |статусу= Улус Джучи |p1=Монгол империя |flag_p1=3386775736 w640 h640 flag-mongolskoj-imperii.webp |image_p1= |p2= |flag_p2= |image_p2= |p3= |flag_p3= |image_p3= |p4= |flag_p4= |image_p4= |p5= |flag_p5= |image_p5= |p6= |flag_p6= |image_p6= |p7= |image_p7= |къуралгъанды=1224 |къурутулуннганды=1459 |s1=Уллу Орда |flag_s1=Golden Horde flag 1339.svg |image_s1= |s2=Ногъай орда |flag_s2=Nogai flag.png |image_s2= |s3=Къазах ханлыкъ |flag_s3=Flag of the Kazakh Khanate.svg |image_s3= |s4=Астрахан ханлыкъ |flag_s4= |image_s4= |s5=Сибир ханлыкъ |flag_s5=Флаг Сибирского Ханства.png |image_s5= |s6=Къырым татар ханлыкъ |flag_s6=Flag of the Crimean Khanate (15th century).svg |image_s6= |s7=Юзбек халыкъ |flag_s7= |image_s7= |байракъ=Golden Horde flag 1339.svg |герб= |байракъны юсюнден=Улус Джучини байрагъы |гербни юсюнден= |девиз=|гимн= |карта= |ёлчеми= |ачыкълау= |ара шахар= [[Болгар]]<br>[[Сарай]]<br>[[Джангы Сарай]] |шахар= |шахарла= |тил=[[Къыпчакъ тил|тюрк тилле<ref group="айырт.">миллетни башчы тили</ref>]], [[монгол тил]]<ref group="айырт.">политика тил эм къраллыкъ</ref> |дин=[[ислам]] (1320 дж. башлаб кърал дин) тенгрианлыкъ (XIV ёмюрню экинчи джарымына дери) |валюта=данг, пул, сум |къошакъ параметр= |параметрни ачыкълау= |джер ёлчем= 6 000 000 км² тёгерекде |халкъ=[[Тюрк миллетле|тюркле]]<ref group="айырт.">къралны кёбюсю</ref><ref>История татар с древнейших времен в 7 томах, Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002–2016 гг</ref>, [[монголла]] эм башха |кърал оноу форма=[[сайлау монархия]] бла [[монархия]] |династия= [[Джучидле]] |башчыланы чынлары1=Ханла |башчы1=Джучи(биринчи) |башчылыкъ этген джыллары1=1224—1225/1227 |башчыланы чынлары2= <br>|башчы2=Кичи-Мухаммад (ахырынчы) |башчылыкъ этген джыллары2=1432—1459 |башчыланы чынлары3=|башчы3=|башчылыкъ этген джыллары3=|башчыланы чынлары4=|башчылыкъ этген джыллары4=|башчы4=|башчыланы чынлары5=|башчы5=|башчылыкъ этген джыллары5=|башчыланы чынлары6=|башчы6=|башчылыкъ этген джыллары6=|башчыланы чынлары7=|башчы7=|башчылыкъ этген джыллары7=|башчыланы чынлары8=|башчы8=|башчылыкъ этген джыллары8=|башчыланы чынлары9=|башчы9=|башчылыкъ этген джыллары9=|башчыланы чынлары10=|башчы10=|башчылыкъ этген джыллары10=|башчыланы чынлары11=|башчы11=|башчылыкъ этген джыллары11=|башчыланы чынлары12=|башчы12=|башчылыкъ этген джыллары12=|башчыланы чынлары13=|башчы13=|башчылыкъ этген джыллары13=|къошакъ_параметр1=|параметрни ачыкълау1=|къошакъ_параметр2=|параметрни ачыкълау2=|Этап1=|Дата1=|Джыл1=|Этап2=|Дата2=|Джыл2=|Этап3=|Дата3=|Джыл3=|Этап4=|Дата4=|Джыл4=|Этап5=|Дата5=|Джыл5=|Этап6=|Дата6=|Джыл6=|Этап7=|Дата7=|Джыл7=|Этап8=|Дата8=|Джыл8=|сора=|дери=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|п1=|п2=|п3=|п4=|п5=|п6=|п7=|къошакъ_параметр3=|параметни ачыкълау3=|белги=}} [[Файл:GoldenHorde1300.png|thumb|справа|385x385px|Улус Джучини картасы]] '''Алтын Орда''' эмда '''Улус Джучи''' — орта Евразияда кёб тюрлю миллетли кърал XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. Орта ёмюрлени эм уллу къралланы бириди. Монгол империяны ичинде улус болуб 1224 джылда къуралгъанды. Аны бёлюуюнден сора XIII ём. экинчи джарымында — башына эркин кърал болгъанды. Чингисхан кесини уллу джашына Джучиге уруш бла алынган джерлени кюнчыгъыш Дешт-и-Кипчакда эм Хорезмде бергенден сора Улус Джучи къуралгъанды. 1230—1240 джыллада Джучини джашлары — Орда-Эджен бла [[Бату]] Кюнбатыш аскер джолдан сора улусну джерлерин кенг джайгъандыла эм [[Тёбен Итил джагъа|Тёбен Итил джагъаларына]] орта шахарларын кёчюргендиле. 1269 джылда Менгу-Тимур ханны патчахлыгъында Улус Джучи эркинлик алгъанды. Алтын Орданы халкъы кёчгюнчю эм орналгъан да болгъан эди. Кърал къуралгъандан сора, тюзледе алгъыннга кёре бек дженгил, кёб уллу шахарла салынган эдиле. Алтын Орданы къурамына кёб тюрлю башха миллетледен бийликле кире эдиле. Ала: Орус бийликлени кёбюсю, [[Гюрджю]], Булгъар патчахлыкъ, Сербия патчахлыкъ, Валахияны бийликлери, эмда [[Шимал Кавказ|Шимал Кавказны]] кёб тюрлю халкълары, [[Баш Итил джагъа|Баш Итил джагъалары]] бла Къыбыла Сибирь. 1230—1240 джыллада кёчгюнчю къралланы адетлерине кёре, Алтын Орданы джерлери да халкъыда эки джарымгъа бёлюуленгенди: кюнбатыш Акъ-Орда эм кюнчыгъыш Кёк-Орда Яик къобанда ётген чеки бла. Бёлюуленгенден сора Акъ-Орда бла Кёк-Орда бири биринден эркин тургъандыла<ref>Золотая Орда в мировой истории, '''Авторы / Редакторы:''' И. М. Миргалеев, Р. Хакимов, М. Фаверо и др. (Институт истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан / Оксфордский университет), '''Глава 4 («Улусная система Улуса Джучи»)''', страницы '''112–119, Казань, 2017. — 968 с.'''</ref>. 1320-чы джылланы аллында Узбек ханны патчахлыгъында ислам дин кърал дин болгъанды<ref>Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, Том 1: Извлечения из сочинений арабских, '''Автор/Переводчик:''' В. Г. Тизенгаузен, Санкт-Петербург, 1884, Из сочинений ал-Макризи или Ибн-Халдун</ref>. == Аты == Къралны керти аты — «Улус Джучи» неда «Улуг Улус»<ref>''Трепавлов В. В.''&#x20;Золотая Орда в XIV столетии.&#x20;— Государственный музей-заповедник «Куликово поле».&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Квадрига, 2010.&#x20;— 72&#x20;с.&#x20;— (Музейная библиотека).&#x20;— 1000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-91791-029-1</nowiki>.</ref><ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Орта ёмюр араб къайнакълада «Дешт-и-Кипчак» деген ат джюрюй эди, латинледе — «Тартария»<ref>''Измайлов И.''&#x20;§ 2. Историография и источники&#x20;: Улус Джучи и Золотая Орда: официальное название страны и историческая традиция&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён (в семи томах)&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009c.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;16—19.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. Алтын Орда деген ат биринчи орус къагъытлада чыкъгъанды. == Халкъ == Алтын Орданы халкъы кёб тюрлю миллетледен джыйылгъан эди. Алай а ичинде кёбюсю тюрк халкъла эдиле. Ичлеринде кёбюсю кыпчакъ тилде сёлеше эдиле, алай а огъуз тилле да тюбеше эдиле<ref>[https://web.archive.org/web/https://web.archive.org/web/20260307045524/https://bigenc.ru/c/orda-b8e6f3 Орда]&#x20;/ В. В. Трепавлов&#x20;//&#x20;[[:ru:Большая_российская_энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]&#x20;: [в 35 т.] [Электронный ресурс]&#x20;/ гл. ред. Ю. С. Осипов.&#x20;— 2023.</ref><ref>''Усманов М.''&#x20;§ 2. История Улуса Джучи и некоторые особенности её интерпретации в новейшее время&#x20;//&#x20;История татар с древнейших времён&#x20;: в 7 т..&#x20;— Казань&#x20;: АН РТ, Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009.&#x20;— Т.&#x20;3&#x20;: Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века.&#x20;— С.&#x20;3—15.&#x20;— 1055&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-94981-142-9</nowiki>.</ref>. == Джери == Алтын Орда орта ёмюрлени эм уллу къралларындан бири болгъанды. Аны аскер кючю, кесини чеклерин XIII ёмюрден — XIV ёмюрню экинчи джарымына дери джакъларгъа амал бергенди. Алай а 1360—1370 джыллада орданы бёлюнюую башланнганды.<ref>''Егоров В. Л.''&#x20;Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках.&#x20;— стереотипное.&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: ЛЕНАНД&#x20;: Государственный исторический музей Министерства культуры Российской Федерации, 2022.&#x20;— 246&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-9519-2446-9</nowiki>.</ref> Улус Джучини кърал ишленгенинде тёрт тюрлю административ-джерлик санла бар эдиле:<ref>На границе великой степи&#x20;: Контактные зоны лесостепного пограничья Южной Руси в XIII — первой половине XV в&#x20;/ отв. ред. А. Ю. Безугольный.&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Центрполиграф, 2023.&#x20;— 317, [1]&#x20;с.&#x20;— (Новейшие исследования по истории России&#x20;; вып.&#x20;42).&#x20;— 2000 экз.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-227-10298-0</nowiki>.</ref> # Кёчгюнчю къошла (монг. ''нутаг'', тюрк. ''юрт/къош''), чегет-тюзледе эм тюзледе салынганла улусну эм уллу джерлерин алай эдиле. # Джер бёлюмле, уруш бла алынган джерледе тургъандыла. # Бойсуннган къралла бла халкъ бирлешиуле, кеслерини разылыкълары бла Чингизидлени кеслерини патчахларына санагъанла, алай а кеслерини бийликлерин сакълагъанла. # Монгол империяны уруш джолларындан сора Чингизидлени патчахлагъа санагъан къралла. Алтын Орданы кёчгюнчю къошлары Дешт-и-Кыпчакны эмда Уллу Тюзню джерлеринде тура эдиле. Тарихде Дешт-и-Кыпчак эки бёлюмге бёлюуленеди Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Дешт-и-Кыпчак. XIV ёмюрге Алтын Орда [[Обь къобан|Ёбден]] [[Итил джагъа|Итил джагъалагъа]] дери, [[Итил|Итилден]] Дунайгъа дери тюз джерлени, Сырдарьядан эм Амударья тюбге дери джерлени ала эди. Хулагуидлени къраллары, Чагъатай улус, [[Уллу Литва бийлик|УЛБ]] эм Византий империя бла чеклери бар эди. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} == Белгиле == ion5i7dafm4txg15wvhblmdxmp7gp7m Ниуэ 0 19789 127452 2026-10-07T13:10:31Z TauluAlan 12233 Бет къуралды: '{{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=Па...' 127452 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=[[Патчах]] |Башчы=[[Карл III]] |Башчыны постуну аты2=[[Премьер-министр]] |Башчы2=[[Далтон Тагелаги]] |Официал_тилле=[[Ниуэ тил|ниуэ]], [[ингилиз тил|ингилиз]] |Ара шахар=[[Алофи]] |Эм уллу шахарла=[[Алофи]] |Территория=261,46 |Территориясыны орну=207-чи |Эркинлик=19-чу октябрь 1947 |Кимден эркинлик=Ингилизден |Халкъ=1719 |Джыл=2017 |Халкъыны орну=240-чы |Басыннганы=6,19 |Валютасы=[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD) |Домен=.nu |Телефон коду=683 |Заман бёлюмю=[[UTC-11]] }} '''Ниу́э''' ([[ингилиз тил|ингил.]] ''Niue'' [ˈnjuːeɪ], [[Ниуэ тил|ниуэ .]] Niuē-fekai), эски аты '''Са́видж''' (Savage [[ингилиз тил|ингил.]] — «джаныуар кибик»<ref group="айырт.">дикий</ref>), — [[Айрымкан|айрымкан]] эм оноуун кеси джюрютген кърал. Шош океанны къыбыла джанында, Полинезияда, Тонга айрымканладан кюнчыгъышха орналгъанды. Джангы Зеландия патчахлыкъха киреди. Америка Самоа, Кука айрымканла эм Тонга къралланы тенгиз джерлери бла чеклери барды. 2017 джылгъа халкъы 1719 адам саналады<ref>[https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|Niue Household and Population Census 2017] (англ.). Niue Statistics Office. niue.prism.spc.int. Архивировано 23 мая 2020 года.</ref> Ара шахары — [[Алофи]] эл. 1774 джылда Европадан адамлагъа бери джол Джеймс Кук бла ачылгъан эди. Бу айрымканнга «Савидж» деб ат берген эди. 1900 джылда [[Британ империя|Британ империяны]] протектораты болгъанды, 1901 джылда уа Джангы Зеландиягъа къошулгъанды. 1974 джылад Ниуэ эркинлигине кеси оноу этген Джангы Зелндия бла нёгерликде кърал болгъанды. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} ==Белгиле== 8xmjy0ras7h18tyxl82yhkxkh2s1kl2 127453 127452 2026-10-07T13:11:42Z TauluAlan 12233 127453 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=[[Патчах]] |Башчы=[[Карл III]] |Башчыны постуну аты2=[[Премьер-министр]] |Башчы2=[[Далтон Тагелаги]] |Официал_тилле=[[Ниуэ тил|ниуэ]], [[ингилиз тил|ингилиз]] |Ара шахар=[[Алофи]] |Эм уллу шахарла=[[Алофи]] |Территория=261,46 |Территориясыны орну=207-чи |Эркинлик=19-чу октябрь 1947 |Кимден эркинлик=Ингилизден |Халкъ=1719 |Джыл=2017 |Халкъыны орну=240-чы |Басыннганы=6,19 |Валютасы=[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD) |Домен=.nu |Телефон коду=683 |Заман бёлюмю=[[UTC-11]] }} '''Ниу́э''' ([[ингилиз тил|ингил.]] ''Niue'' [ˈnjuːeɪ], [[Ниуэ тил|ниуэ .]] Niuē-fekai), эски аты '''Са́видж''' (Savage [[ингилиз тил|ингил.]] — «джаныуар кибик»<ref group="айырт.">дикий</ref>), — [[Айрымкан|айрымкан]] эм оноуун кеси джюрютген кърал. Шош океанны къыбыла джанында, Полинезияда, Тонга айрымканладан кюнчыгъышха орналгъанды. Джангы Зеландия патчахлыкъха киреди. Америка Самоа, Кука айрымканла эм Тонга къралланы тенгиз джерлери бла чеклери барды. 2017 джылгъа халкъы 1719 адам саналады<ref>[https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|Niue Household and Population Census 2017] (англ.). Niue Statistics Office. niue.prism.spc.int. Архивировано 23 мая 2020 года.</ref>. Ара шахары — [[Алофи]] элди. 1774 джылда Европадан адамлагъа бери джол Джеймс Кук бла ачылгъан эди. Бу айрымканнга «Савидж» деб ат берген эди. 1900 джылда [[Британ империя|Британ империяны]] протектораты болгъанды, 1901 джылда уа Джангы Зеландиягъа къошулгъанды. 1974 джылад Ниуэ эркинлигине кеси оноу этген Джангы Зелндия бла нёгерликде кърал болгъанды. == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} ==Белгиле== auqsv5vhvz5tv1q0q320007ov56byr2 127454 127453 2026-10-07T13:15:52Z TauluAlan 12233 127454 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=[[Патчах]] |Башчы=[[Карл III]] |Башчыны постуну аты2=[[Премьер-министр]] |Башчы2=[[Далтон Тагелаги]] |Официал_тилле=[[Ниуэ тил|ниуэ]], [[ингилиз тил|ингилиз]] |Ара шахар=[[Алофи]] |Эм уллу шахарла=[[Алофи]] |Территория=261,46 |Территориясыны орну=207-чи |Эркинлик=19-чу октябрь 1947 |Кимден эркинлик=Ингилизден |Халкъ=1719 |Джыл=2017 |Халкъыны орну=240-чы |Басыннганы=6,19 |Валютасы=[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD) |Домен=.nu |Телефон коду=683 |Заман бёлюмю=[[UTC-11]] }} '''Ниу́э''' ([[ингилиз тил|ингил.]] ''Niue'' [ˈnjuːeɪ], [[Ниуэ тил|ниуэ .]] Niuē-fekai), эски аты '''Са́видж''' (Savage [[ингилиз тил|ингил.]] — «джаныуар кибик»<ref group="айырт.">дикий</ref>), — [[Айрымкан|айрымкан]] эм оноуун кеси джюрютген кърал. Шош океанны къыбыла джанында, Полинезияда, Тонга айрымканладан кюнчыгъышха орналгъанды. Джангы Зеландия патчахлыкъха киреди. Америка Самоа, Кука айрымканла эм Тонга къралланы тенгиз джерлери бла чеклери барды. 2017 джылгъа халкъы 1719 адам саналады<ref>[https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|Niue Household and Population Census 2017] (англ.). Niue Statistics Office. niue.prism.spc.int. Архивировано 23 мая 2020 года.</ref>. Ара шахары — [[Алофи]] элди. 1774 джылда Европадан адамлагъа бери джол Джеймс Кук бла ачылгъан эди. Бу айрымканнга «Савидж» деб ат берген эди. 1900 джылда [[Британ империя|Британ империяны]] протектораты болгъанды, 1901 джылда уа Джангы Зеландиягъа къошулгъанды. 1974 джылад Ниуэ эркинлигине кеси оноу этген Джангы Зелндия бла нёгерликде кърал болгъанды. == География == === Климат === {{Джерлешимни климаты |Город_род = Алофи элни |Источник = [http://climatebase.ru/station/91822/ Архив климатических данных] | Янв_ср=26.4 | Янв_ср_осад=181.9 | Фев_ср=26.9 | Фев_ср_осад=140.2 | Мар_ср=26.6 | Мар_ср_осад=183.9 | Апр_ср=25.7 | Апр_ср_осад=179.8 | Май_ср=24.7 | Май_ср_осад=116.5 | Июн_ср=23.7 | Июн_ср_осад=106.9 | Июл_ср=23.1 | Июл_ср_осад=70.7 | Авг_ср=23.2 | Авг_ср_осад=72.2 | Сен_ср=23.7 | Сен_ср_осад=85.5 | Окт_ср=24.2 | Окт_ср_осад=121.4 | Ноя_ср=25.2 | Ноя_ср_осад=149.5 | Дек_ср=25.9 | Дек_ср_осад=135.0 | Год_ср=25.0 | Год_ср_осад=1543.5 | Янв_ср_мин=23.9 | Янв_ср_макс=29.2 | Фев_ср_мин=24.4 | Фев_ср_макс=29.8 | Мар_ср_мин=24.0 | Мар_ср_макс=29.7 | Апр_ср_мин=23.1 | Апр_ср_макс=28.7 | Май_ср_мин=22.1 | Май_ср_макс=27.6 | Июн_ср_мин=21.1 | Июн_ср_макс=26.7 | Июл_ср_мин=20.4 | Июл_ср_макс=26.2 | Авг_ср_мин=20.6 | Авг_ср_макс=26.2 | Сен_ср_мин=21.1 | Сен_ср_макс=26.7 | Окт_ср_мин=21.7 | Окт_ср_макс=27.3 | Ноя_ср_мин=22.7 | Ноя_ср_макс=28.1 | Дек_ср_мин=23.4 | Дек_ср_макс=28.9 | Год_ср_мин=22.4 | Год_ср_макс=27.9 | Янв_а_макс=38.5 | Янв_а_мин=11.0 | Фев_а_макс=40.0 | Фев_а_мин=19.0 | Мар_а_макс=37.0 | Мар_а_мин=17.0 | Апр_а_макс=39.0 | Апр_а_мин=10.0 | Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=11.0 | Июн_а_макс=33.5 | Июн_а_мин=9.0 | Июл_а_макс=35.0 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=37.0 | Авг_а_мин=10.0 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=10.0 | Окт_а_макс=38.0 | Окт_а_мин=14.0 | Ноя_а_макс=38.0 | Ноя_а_мин=11.0 | Дек_а_макс=39.0 | Дек_а_мин=15.0 | Год_а_макс=40.0 | Год_а_мин=9.0 |}} == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} ==Белгиле== dm8z8fvjn7era84zswzkythg3lw6f15 127455 127454 2026-10-07T13:19:58Z TauluAlan 12233 127455 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Савидж}} {{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=[[Патчах]] |Башчы=[[Карл III]] |Башчыны постуну аты2=[[Премьер-министр]] |Башчы2=[[Далтон Тагелаги]] |Официал_тилле=[[Ниуэ тил|ниуэ]], [[ингилиз тил|ингилиз]] |Ара шахар=[[Алофи]] |Эм уллу шахарла=[[Алофи]] |Территория=261,46 |Территориясыны орну=207-чи |Эркинлик=19-чу октябрь 1947 |Кимден эркинлик=Ингилизден |Халкъ=1719 |Джыл=2017 |Халкъыны орну=240-чы |Басыннганы=6,19 |Валютасы=[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD) |Домен=.nu |Телефон коду=683 |Заман бёлюмю=[[UTC-11]] }} '''Ниу́э''' ([[ингилиз тил|ингил.]] ''Niue'' [ˈnjuːeɪ], [[Ниуэ тил|ниуэ .]] Niuē-fekai), эски аты '''Са́видж''' (Savage [[ингилиз тил|ингил.]] — «джаныуар кибик»<ref group="айырт.">дикий</ref>), — [[Айрымкан|айрымкан]] эм оноуун кеси джюрютген кърал. Шош океанны къыбыла джанында, Полинезияда, Тонга айрымканладан кюнчыгъышха орналгъанды. Джангы Зеландия патчахлыкъха киреди. Америка Самоа, Кука айрымканла эм Тонга къралланы тенгиз джерлери бла чеклери барды. 2017 джылгъа халкъы 1719 адам саналады<ref>[https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|Niue Household and Population Census 2017] (англ.). Niue Statistics Office. niue.prism.spc.int. Архивировано 23 мая 2020 года.</ref>. Ара шахары — [[Алофи]] элди. 1774 джылда Европадан адамлагъа бери джол Джеймс Кук бла ачылгъан эди. Бу айрымканнга «Савидж» деб ат берген эди. 1900 джылда [[Британ империя|Британ империяны]] протектораты болгъанды, 1901 джылда уа Джангы Зеландиягъа къошулгъанды. 1974 джылад Ниуэ эркинлигине кеси оноу этген Джангы Зелндия бла нёгерликде кърал болгъанды. == География == === Климат === {{Джерлешимни климаты |Город_род = Алофи элни |Источник = [http://climatebase.ru/station/91822/ Архив климатических данных] | Янв_ср=26.4 | Янв_ср_осад=181.9 | Фев_ср=26.9 | Фев_ср_осад=140.2 | Мар_ср=26.6 | Мар_ср_осад=183.9 | Апр_ср=25.7 | Апр_ср_осад=179.8 | Май_ср=24.7 | Май_ср_осад=116.5 | Июн_ср=23.7 | Июн_ср_осад=106.9 | Июл_ср=23.1 | Июл_ср_осад=70.7 | Авг_ср=23.2 | Авг_ср_осад=72.2 | Сен_ср=23.7 | Сен_ср_осад=85.5 | Окт_ср=24.2 | Окт_ср_осад=121.4 | Ноя_ср=25.2 | Ноя_ср_осад=149.5 | Дек_ср=25.9 | Дек_ср_осад=135.0 | Год_ср=25.0 | Год_ср_осад=1543.5 | Янв_ср_мин=23.9 | Янв_ср_макс=29.2 | Фев_ср_мин=24.4 | Фев_ср_макс=29.8 | Мар_ср_мин=24.0 | Мар_ср_макс=29.7 | Апр_ср_мин=23.1 | Апр_ср_макс=28.7 | Май_ср_мин=22.1 | Май_ср_макс=27.6 | Июн_ср_мин=21.1 | Июн_ср_макс=26.7 | Июл_ср_мин=20.4 | Июл_ср_макс=26.2 | Авг_ср_мин=20.6 | Авг_ср_макс=26.2 | Сен_ср_мин=21.1 | Сен_ср_макс=26.7 | Окт_ср_мин=21.7 | Окт_ср_макс=27.3 | Ноя_ср_мин=22.7 | Ноя_ср_макс=28.1 | Дек_ср_мин=23.4 | Дек_ср_макс=28.9 | Год_ср_мин=22.4 | Год_ср_макс=27.9 | Янв_а_макс=38.5 | Янв_а_мин=11.0 | Фев_а_макс=40.0 | Фев_а_мин=19.0 | Мар_а_макс=37.0 | Мар_а_мин=17.0 | Апр_а_макс=39.0 | Апр_а_мин=10.0 | Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=11.0 | Июн_а_макс=33.5 | Июн_а_мин=9.0 | Июл_а_макс=35.0 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=37.0 | Авг_а_мин=10.0 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=10.0 | Окт_а_макс=38.0 | Окт_а_мин=14.0 | Ноя_а_макс=38.0 | Ноя_а_мин=11.0 | Дек_а_макс=39.0 | Дек_а_мин=15.0 | Год_а_макс=40.0 | Год_а_мин=9.0 |}} == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} ==Белгиле== dskpel5dcu850m9agtfjx2ba8g87540 127460 127455 2026-10-07T13:26:42Z TauluAlan 12233 127460 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Савидж}} {{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=[[Патчах]] |Башчы=[[Карл III]] |Башчыны постуну аты2=[[Премьер-министр]] |Башчы2=[[Далтон Тагелаги]] |Официал_тилле=[[Ниуэ тил|ниуэ]], [[ингилиз тил|ингилиз]] |Ара шахар=[[Алофи]] |Эм уллу шахарла=[[Алофи]] |Территория=261,46 |Территориясыны орну=207-чи |Эркинлик=19-чу октябрь 1947 |Кимден эркинлик=Ингилизден |Халкъ=1719 |Джыл=2017 |Халкъыны орну=240-чы |Басыннганы=6,19 |Валютасы=[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD) |Домен=.nu |Телефон коду=683 |Заман бёлюмю=[[UTC-11]] }} '''Ниу́э''' ([[ингилиз тил|ингил.]] ''Niue'' [ˈnjuːeɪ], [[Ниуэ тил|ниуэ .]] Niuē-fekai), эски аты '''Са́видж''' (Savage [[ингилиз тил|ингил.]] — «джаныуар кибик»<ref group="айырт.">дикий</ref>), — [[Айрымкан|айрымкан]] эм оноуун кеси джюрютген кърал. Шош океанны къыбыла кесегинде, Полинезияда, Тонга айрымканладан кюнчыгъышха орналгъанды. Джангы Зеландия патчахлыкъха киреди. Америка Самоа, Кука айрымканла эм Тонга къралланы тенгиз джерлери бла чеклери барды. 2017 джылгъа халкъы 1719 адам саналады<ref>[https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|Niue Household and Population Census 2017] (англ.). Niue Statistics Office. niue.prism.spc.int. Архивировано 23 мая 2020 года.</ref>. Ара шахары — [[Алофи]] элди. 1774 джылда Европадан адамлагъа бери джол Джеймс Кук бла ачылгъан эди. Бу айрымканнга «Савидж» деб ат берген эди. 1900 джылда [[Британ империя|Британ империяны]] протектораты болгъанды, 1901 джылда уа Джангы Зеландиягъа къошулгъанды. 1974 джылад Ниуэ эркинлигине кеси оноу этген Джангы Зелндия бла нёгерликде кърал болгъанды. == География == === Климат === {{Джерлешимни климаты |Город_род = Алофи элни |Источник = [http://climatebase.ru/station/91822/ Архив климатических данных] | Янв_ср=26.4 | Янв_ср_осад=181.9 | Фев_ср=26.9 | Фев_ср_осад=140.2 | Мар_ср=26.6 | Мар_ср_осад=183.9 | Апр_ср=25.7 | Апр_ср_осад=179.8 | Май_ср=24.7 | Май_ср_осад=116.5 | Июн_ср=23.7 | Июн_ср_осад=106.9 | Июл_ср=23.1 | Июл_ср_осад=70.7 | Авг_ср=23.2 | Авг_ср_осад=72.2 | Сен_ср=23.7 | Сен_ср_осад=85.5 | Окт_ср=24.2 | Окт_ср_осад=121.4 | Ноя_ср=25.2 | Ноя_ср_осад=149.5 | Дек_ср=25.9 | Дек_ср_осад=135.0 | Год_ср=25.0 | Год_ср_осад=1543.5 | Янв_ср_мин=23.9 | Янв_ср_макс=29.2 | Фев_ср_мин=24.4 | Фев_ср_макс=29.8 | Мар_ср_мин=24.0 | Мар_ср_макс=29.7 | Апр_ср_мин=23.1 | Апр_ср_макс=28.7 | Май_ср_мин=22.1 | Май_ср_макс=27.6 | Июн_ср_мин=21.1 | Июн_ср_макс=26.7 | Июл_ср_мин=20.4 | Июл_ср_макс=26.2 | Авг_ср_мин=20.6 | Авг_ср_макс=26.2 | Сен_ср_мин=21.1 | Сен_ср_макс=26.7 | Окт_ср_мин=21.7 | Окт_ср_макс=27.3 | Ноя_ср_мин=22.7 | Ноя_ср_макс=28.1 | Дек_ср_мин=23.4 | Дек_ср_макс=28.9 | Год_ср_мин=22.4 | Год_ср_макс=27.9 | Янв_а_макс=38.5 | Янв_а_мин=11.0 | Фев_а_макс=40.0 | Фев_а_мин=19.0 | Мар_а_макс=37.0 | Мар_а_мин=17.0 | Апр_а_макс=39.0 | Апр_а_мин=10.0 | Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=11.0 | Июн_а_макс=33.5 | Июн_а_мин=9.0 | Июл_а_макс=35.0 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=37.0 | Авг_а_мин=10.0 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=10.0 | Окт_а_макс=38.0 | Окт_а_мин=14.0 | Ноя_а_макс=38.0 | Ноя_а_мин=11.0 | Дек_а_макс=39.0 | Дек_а_мин=15.0 | Год_а_макс=40.0 | Год_а_мин=9.0 |}} == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} ==Белгиле== 9e6cxseyq7bgl91jp8xioajoqdy8vqi 127461 127460 2026-10-07T13:38:48Z TauluAlan 12233 127461 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Савидж}} {{Кърал |Аты=Ниуэ |Оригинал аты=Niuē-fekai |Байракъ=Flag of Niue.svg |Герб=Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Карта=Niue on the globe (Polynesia centered).svg |Гимн=«Ko e Iki he Lagi» |Гимнни кёчюрмеси= |Аудио=Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg |Кърал оноуну формасы=[[Конституциялы монархия]] |Башчыны постуну аты=[[Патчах]] |Башчы=[[Карл III]] |Башчыны постуну аты2=[[Премьер-министр]] |Башчы2=[[Далтон Тагелаги]] |Официал_тилле=[[Ниуэ тил|ниуэ]], [[ингилиз тил|ингилиз]] |Ара шахар=[[Алофи]] |Эм уллу шахарла=[[Алофи]] |Территория=261,46 |Территориясыны орну=207-чи |Эркинлик=19-чу октябрь 1947 |Кимден эркинлик=Ингилизден |Халкъ=1719 |Джыл=2017 |Халкъыны орну=240-чы |Басыннганы=6,19 |Валютасы=[[Джангы Зеландияны доллары]] (NZD) |Домен=.nu |Телефон коду=683 |Заман бёлюмю=[[UTC-11]] }} '''Ниу́э''' ([[ингилиз тил|ингил.]] ''Niue'' [ˈnjuːeɪ], [[Ниуэ тил|ниуэ .]] Niuē-fekai), эски аты '''Са́видж''' (Savage [[ингилиз тил|ингил.]] — «джаныуар кибик»<ref group="айырт.">дикий</ref>), — [[Айрымкан|айрымкан]] эм оноуун кеси джюрютген кърал. Шош океанны къыбыла кесегинде, Полинезияда, Тонга айрымканладан кюнчыгъышха орналгъанды. Джангы Зеландия патчахлыкъха киреди. Америка Самоа, Кука айрымканла эм Тонга къралланы тенгиз джерлери бла чеклери барды. 2017 джылгъа халкъы 1719 адам саналады<ref>[https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|Niue Household and Population Census 2017] (англ.). Niue Statistics Office. niue.prism.spc.int. Архивировано 23 мая 2020 года.</ref>. Ара шахары — [[Алофи]] элди. 1774 джылда Европадан адамлагъа бери джол Джеймс Кук бла ачылгъан эди. Бу айрымканнга «Савидж» деб ат берген эди. 1900 джылда [[Британ империя|Британ империяны]] протектораты болгъанды, 1901 джылда уа Джангы Зеландиягъа къошулгъанды. 1974 джылад Ниуэ эркинлигине кеси оноу этген Джангы Зелндия бла нёгерликде кърал болгъанды. == География == === Климат === {{Джерлешимни климаты |Город_род = Алофи элни |Источник = [http://climatebase.ru/station/91822/ Архив климатических данных] | Янв_ср=26.4 | Янв_ср_осад=181.9 | Фев_ср=26.9 | Фев_ср_осад=140.2 | Мар_ср=26.6 | Мар_ср_осад=183.9 | Апр_ср=25.7 | Апр_ср_осад=179.8 | Май_ср=24.7 | Май_ср_осад=116.5 | Июн_ср=23.7 | Июн_ср_осад=106.9 | Июл_ср=23.1 | Июл_ср_осад=70.7 | Авг_ср=23.2 | Авг_ср_осад=72.2 | Сен_ср=23.7 | Сен_ср_осад=85.5 | Окт_ср=24.2 | Окт_ср_осад=121.4 | Ноя_ср=25.2 | Ноя_ср_осад=149.5 | Дек_ср=25.9 | Дек_ср_осад=135.0 | Год_ср=25.0 | Год_ср_осад=1543.5 | Янв_ср_мин=23.9 | Янв_ср_макс=29.2 | Фев_ср_мин=24.4 | Фев_ср_макс=29.8 | Мар_ср_мин=24.0 | Мар_ср_макс=29.7 | Апр_ср_мин=23.1 | Апр_ср_макс=28.7 | Май_ср_мин=22.1 | Май_ср_макс=27.6 | Июн_ср_мин=21.1 | Июн_ср_макс=26.7 | Июл_ср_мин=20.4 | Июл_ср_макс=26.2 | Авг_ср_мин=20.6 | Авг_ср_макс=26.2 | Сен_ср_мин=21.1 | Сен_ср_макс=26.7 | Окт_ср_мин=21.7 | Окт_ср_макс=27.3 | Ноя_ср_мин=22.7 | Ноя_ср_макс=28.1 | Дек_ср_мин=23.4 | Дек_ср_макс=28.9 | Год_ср_мин=22.4 | Год_ср_макс=27.9 | Янв_а_макс=38.5 | Янв_а_мин=11.0 | Фев_а_макс=40.0 | Фев_а_мин=19.0 | Мар_а_макс=37.0 | Мар_а_мин=17.0 | Апр_а_макс=39.0 | Апр_а_мин=10.0 | Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=11.0 | Июн_а_макс=33.5 | Июн_а_мин=9.0 | Июл_а_макс=35.0 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=37.0 | Авг_а_мин=10.0 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=10.0 | Окт_а_макс=38.0 | Окт_а_мин=14.0 | Ноя_а_макс=38.0 | Ноя_а_мин=11.0 | Дек_а_макс=39.0 | Дек_а_мин=15.0 | Год_а_макс=40.0 | Год_а_мин=9.0 |}} [[Файл:Niue ISS004.jpg|thumb|справа|385x385px|Ниуэ айрымкан. Спутникден сурат.]] == Айыртыула == {{Белгиле|group="айырт."}} ==Белгиле== quh40ob3x5y2blf25ng1ydap8yn3poo Савидж 0 19790 127456 2026-10-07T13:20:40Z TauluAlan 12233 [[Ниуэ]] бетге джиберилди 127456 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Ниуэ]] 1tj1kefrk3xcqsm58u1v87iskurrdp6 Улус Джучи 0 19791 127458 2026-10-07T13:22:09Z TauluAlan 12233 [[Алтын Орда]] бетге джиберилди 127458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Алтын Орда]] ejy2rp0o99jxgkydu5lopp269ttg7hi Улус Джучи (магъаналары) 0 19792 127459 2026-10-07T13:24:15Z TauluAlan 12233 Бет къуралды: 'Улус Джучи эмда [[Алтын Орда]] — орта ёмюр кърал, XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды.' 127459 wikitext text/x-wiki Улус Джучи эмда [[Алтын Орда]] — орта ёмюр кърал, XIII—XV ёмюрледе болуб тургъанды. q7d54j3beqrms1wqe7hvkhl524uc9xx Шаблон:Байракъландырыу/Ниуэ 10 19793 127463 2026-10-07T14:02:44Z TauluAlan 12233 Бет къуралды: '{{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Ниуэ | flag alias = Flag of Niue.svg | variant = {{{variant|}}} | размер = {{{размер|}}} }}' 127463 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Ниуэ | flag alias = Flag of Niue.svg | variant = {{{variant|}}} | размер = {{{размер|}}} }} b6metti4ksw1cyiao22bs0go2hdeeq5 Рим колония 0 19794 127465 2026-10-07T18:15:06Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: ''''Ри́м коло́ния''' ({{lang-la|colonia}}, к. с.: coloniae) — [[Рим гражданланылыкъ|рим гражданланы]] Рим кючлеген джерледен къургъан [[шахар]] джерлешимлери. Колония статус, рим халкъны излеми неда [[Сенат (Буруннгу Рим)|Рим сенатны]] бегими бла къуралгъан кёбюсюне магъаналы ш...' 127465 wikitext text/x-wiki '''Ри́м коло́ния''' ({{lang-la|colonia}}, к. с.: coloniae) — [[Рим гражданланылыкъ|рим гражданланы]] Рим кючлеген джерледен къургъан [[шахар]] джерлешимлери. Колония статус, рим халкъны излеми неда [[Сенат (Буруннгу Рим)|Рим сенатны]] бегими бла къуралгъан кёбюсюне магъаналы шахар джерлешимге неда стратегиялыкъ джанындан магъаналы шахар джерлешимге берилгенди. Шахаргъа колония статусну берген бегимни энчи беглиленнген [[триумвир]]ле, неда {{iw|квинквевир|квинквевирле|d|Q6095026}} (triumviri неда quinqueviri coloniae deducendae)<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1153971&s= |title=Научная Сеть >> Некоторые аспекты взаимоотношений римских колоний с метрополией в V—III вв. до н. э. |access-date=2009-12-29 |archive-date=2007-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708014157/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1153971&s= |url-status=live |lang=ru}}</ref>. [[Рим колонизация]] рим провинцияладагъа колонияланы сынджырына таяннганды, ала бир-бири араларында джол бла байланнгандыла, ол антик колонизацияны эм джетешимли тюрлюлеринден болгъанды. Бурурнгу грек колонизацияча болмай, буруннгу рим колонизация Европаны континентал районларына терен киргенди. Кёб рим колония тенгизден да, Римден да узакъдан къуралгъандыла (сёз ючюн, Рми Дакияны ара шахары [[Ульпия Траяна]]). == Айныуу == Джаннгы территорияны кючлегенлеринден сора [[римлиле]] кёбюсюне аскер лагерь [[каструм]] къургъандыла, ол джерли джерлешимни орнуна болургъа ёч болгъанды. Талай джолну бирлешген джеринде къурулса, аны къатында джерлешим къуралгъанды ([[канаба]]). Анда граждан колонистле, ветеранла эм империяны тюрлю-тюрлю мюйюшлеринден келген саудюгерле джерлешгендиле. Элчикге [[Буруннгу Римни муниципийлери|муниципий]] статус алгъанды. Джерлешим андан да бек ёсюб, инфраструктураны уллу объектлери къурулса ([[Форум (майдан)|форумла]], [[амфитеатр]]ла э. б.) эмда магъаналы стратегиялыкъ орну болса, муниципий колония статусну алгъанды. Бир-бирде шахар айныууну баш атлауучуна чыкъса (рим ёлчемлеге кёре) неда регионну ара шахары статусха ие болса, аннга толу [[рим гражданлыкъ]] хакъланы бергендиле, ол демеклик, анда джашагъанланы Римде джашагъанла бла тенг хакълагъа ие этгендиле. Алай болса, шахарны тёгерегинде эл джерле ветеранла арасында юлешиннгендиле<ref>{{Cite web |url=http://www.romana.su/publ/26-1-0-429.htm# |title=Ветеранское землевладение в римской колонии эпохи принципата — Провинции — Римская Империя — Свиток рукописей — История Рима — Вечного Города. Древний Рим. Легион. Рим<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906155045/http://www.romana.su/publ/26-1-0-429.htm# |archive-date=2014-09-06 |url-status=dead |lang=ru}}</ref> , на них возникали [[Вилла|римские виллы]]. == Рим колонияланы тюрлюлери == ; Coloniae civium Romanorum Аллында бу тюрлю колония рим колонияланы джангыз типи болгъанды. Къуру тамырлы рим гражданладан къуралгъанды, алада оноу джюрютюу метрополияда кибик болгъанды, андача законла, дин эм байрамла. Аланы гражданлары, Римде болургъа керек болгъаны ючюн, [[комиция]]гъа ауазларын берген эм кърал къуллукълада ишлерге хакълары тышында бютеу гражданлыкъ хакълагъа ие болгъандыла. ; Coloniae civium maritimae Дайым [[гарнизон]]ла, тенгиз джагъасы шахарлада болгъандыла. Гарнизонла кёбюсюне 300 адам чакълы бирден къуралгъандыла, мында хамандагъа джерлешгендиле эмда белгили бир джер юлюш берилгенди. Колонизациягъа дери джашагъан джерли адамла, аллында «хорланнганла» (dediticii) статусну алгъандыла, артдан ала гражданлыкъ хакъны алыб колонистле бла къатышхандыла. Колонистле эсе рим гражданны бютеу хакъларына ие болгъандыла, джангыз ара шахардан узакълыкълары себебли барысы бла да хайырланалмагъандыла. Аллай колонияланы саны 22 чакълы бир барды. ; Рим бла Италияны джарлы халкъы ючюн джерчи колонияла. Бу колонияланы бир къаууму Италияда, бир къаууму Италияны тышында болгъанды, аланы халкъы асламысы тыш халкъ болгъанды, саны 2000, 3000, 6000 адам эмда андан аслам болгъанды. Аллай колонияланы саны 13 дери белгилиди. ; Coloniae militares Башха аты Coloniae veteranorum. Къуллукъ болджалын тындыргъан аскерчилеге саугъагъа. Буруннгу тенгиз джагъасы колонияланы колонистини джер юлюшю 2 бла 21/2 [[югер]] арасында болгъанды, бек кеч къурулгъан тенгиз джагъасы эм башха рим колониялада 5 бла 10 арасында. ; Coloniae Latinorum Латин колонияла атны [[Экинчи Латин уруш|338 джылны уллу латин урушдан]] сора бойсунмаулукъларын тас этмеген буруннгу бирликчи шахарлада джашагъанланы хакълары бла колонияда джашагъанланы хакълары эм борчлары бирча болгъаны себебли берилгенди. Латин колонияланы кючлеген бёлгеледе римлиле къургъандыла, была 6000 дери джетген аскер бёлеклери бла бегитилген джерлешимле болгъандыла. Быллай колонияланы саны 40 дери болгъанды. Б. э. д. 90 джылда [[Lex Iulia|Юлийни закону]] латин колониячылагъы рим гражданлыкъ хакъланы бергенди<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Колонии римские}}</ref>. == Магъанасы == Кюнбатыш Европаны автохон халкъыны романизациясыны аралыгъы колонияла болгъандыла. Аллында колонияланы функциялары рим гражданланы (джерлешгенлени эм аскерчилени) къоруулау болгъанды - автохон халкъ кючлеуню биринчи джылларында джауча къарагъанды римлилеге. Джерли халкъны романизациясы дженге баргъанына кёре, аскер къоркъуула да азала баргъандыла. Рим Империяны къуралыуундан сора эмда 212 джылда [[Каркалланы эдикти|император Каркалланы эдиктине]] дери колония статус онгчулукъ кибик талай провинция шахаргъа берилгенди, ол статус берилсе анда джашагъанланы хакълары рим гражданлагъа тенг болгъанды (бир-бирде чёб атаргъа эркинлик берилмегенди) в 212 г. н. э. статус колонии предоставлялся в качестве привилегии некоторым провинциальным городам, что фактически означало дарование прав римского гражданства населению этих городов (иногда, впрочем, им всё же не позволялось голосовать).<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Колонии античные|издание=3-е}}</ref> [[212 джыл]]да император [[Каракалла]] рим гражданлыкъны провинцияланы бютеу джашагъанларына бергенди. == Литература == * Daremberg et Saglio, «Dictionnaire des antiquités grecques et romaines»; Виллемс. * «Римское государственное право» (Киев, 1888). * Целлер, «Римские государственные и правовые древности» (М., 1893, § 194; перев. 1-го изд., поэтому лучше пользоваться вторым, исправленным и дополненным). * Zoeller, «Römische Staats— und Rechtsaltertümer» (2 изд., Бреславль, 1895, § 200; здесь же указана и литература). * {{книга |автор={{iw|Абботт, Франк Фрост|F. F. Abbott|en|Frank Frost Abbott}}, A. C. Johnson |заглавие=Municipal administration in the Roman Empire |ответственный= |ссылка=https://ru.scribd.com/document/241279128/Abbott-F-F-y-Johnson-A-C-1926-Municipal-Administration-in-the-Roman-Empire |место= |издательство=Princeton University Press |год=1926 |том= |страниц=vii + 599 |страницы=4—7 |isbn= |ref=Abbott, Johnson}} == Дагъыда къара == {{Джууукъ джетген проектле}} * [[Муниципий (Буруннгу Рим)]] * [[Грек колонизация]] * [[Колония]] * [[Джарым колония]] == Белгиле == {{Белгиле}} {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Рим империя]] a30dp7agqubmmxbw663zzfssdcf0kmb Категория:Рим империя 14 19795 127466 2026-10-07T18:15:19Z Къарачайлы 96 Бош бет къуралды 127466 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Колония (магъаналары) 0 19796 127467 2026-10-07T18:42:20Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{Викисёзлюк|колония}} '''Колония''': == Социал эм политика илмулада == * '''[[Колония]]''' политикада эм джамагъат билимде — бойсуннган, суверенитетсиз территория, тыш къралны иелиги; * '''Колония''' [[География|география]] бла [[тарих]] — джангы, айнымагъан, тинтилирг...' 127467 wikitext text/x-wiki {{Викисёзлюк|колония}} '''Колония''': == Социал эм политика илмулада == * '''[[Колония]]''' политикада эм джамагъат билимде — бойсуннган, суверенитетсиз территория, тыш къралны иелиги; * '''Колония''' [[География|география]] бла [[тарих]] — джангы, айнымагъан, тинтилирге эм джерлеширге джораланнган джер; * '''Колония''' [[Дипломатия|дипломатияда]] — башха къралны территориясында ишлеген эм джашагъан кърал къурулушланы къуллукъчуларыны джыйымы, бир-бирде — ара шахарыны (юлгюге: ''[[Белград]]да совет колония''). Бир-бирде [[Эмиграция|эмигранланы]] джыйымы (юлгю: ''Францияда орус колония''); * '''Колония''' [[юриспруденция]]да — тюзетиу къуралышланы тюрлюлери, сёз ючюн [[колония-джерлешим]], тюретиу колония, [[тюзетиу колония]], [[урунуу колония]]; == Табигъат илмулада == * '''[[Колония (биология)|Колония]]''' биологияда — биологиялыкъ тюрлюлени келечилерини джыйылгъан джери (юлгю: ''терминлени колониясы''); == Башха атла == * [[Колония (фильм, 1997)|Колония]] — 1997 джылны фильми, баш ролда Жан-Клод Ван Дамм; * [[Колония (фильм, 2013)|Колония]] — канадачы постапокалипсис фильм 2013 джыл, режиссёр Джефф Ренфро. * [[Колония (телесериал)|Колония]] — илму-фантастика телесериал (США, 2016). * [[Колония (фильм, 2018)|Колония]] — канадачы драма фильм, 2018 джыл. * [[О’Нейлни колониясы]] — космосха джерлешиуню проекти. * [[Колония (хапар)]] — американ джазыучу Филип Дикни хапары. == Топонимле == Бусагъатда талай къралда эмда тарихде да иги танг Колония атлы топоним болгъанды {{кёб магъаналы}} i7t02dju1qovooesbzbau3kd9q2dph2 Шаблон:Джер тебрениу 10 19797 127469 2026-10-08T10:45:43Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{Infobox | Башлыкъ = {{{аты|{{PAGENAME}}}}} | Сурат = {{{сурат|}}} | Ачыкълау = {{{ангылатыу|}}} | Стиль = 1 | Тизгинат1 = Датасы | Билги1 = {{{датасы|}}} | Тизгинат2 = Магнитудасы (Рихтер) | Билги2 = {{{магнитудасы|}}} | Тизгинат3 = Моментли магнитудасы | Бил...' 127469 wikitext text/x-wiki {{Infobox | Башлыкъ = {{{аты|{{PAGENAME}}}}} | Сурат = {{{сурат|}}} | Ачыкълау = {{{ангылатыу|}}} | Стиль = 1 | Тизгинат1 = Датасы | Билги1 = {{{датасы|}}} | Тизгинат2 = Магнитудасы (Рихтер) | Билги2 = {{{магнитудасы|}}} | Тизгинат3 = Моментли магнитудасы | Билги3 = {{{моментли магнитудасы|}}} | Тизгинат4 = Теренлиги | Билги4 = {{#if:{{{теренлиги|}}}|{{{теренлиги}}} км}} | Тизгинат5 = Эпицентрин орналыуу | Билги5 = {{{эпицентрин орналыуу|}}} | Тизгинат6 = Координатлары | Билги6 = {{{координатлары|}}} | Тизгинат7 = Заран джетген къралла | Билги7 = {{{заран джетген къралла|}}} | Тизгинат8 = Цунами | Билги8 = {{{цунами|}}} | Тизгинат9 = Къоранчла (ёлюмле) | Билги9 = {{{къоранчла|}}} | Тизгинат10 = Экономикалыкъ заран | Билги10 = {{{экономикалыкъ заран|}}} | Тизгинат11 = Форшокла | Билги11 = {{{форшокла|}}} | Тизгинат12 = Афтершокла | Билги12 = {{{афтершокла|}}} }} js4vacix1wxugo4ljvdze3ksl9zblrv 127471 127469 2026-10-08T11:13:15Z Къарачайлы 96 127471 wikitext text/x-wiki {{Infobox | Башлыкъ = {{{аты|{{PAGENAME}}}}} | ТекстВиде = {{#if:{{{сурат|}}}|[[Файл:{{{сурат}}}|250px|center|thumb|{{{ангылатыу|}}}]]}} | Стиль = 1 | Тизгинат1 = Датасы | Билги1 = {{{датасы|}}} | Тизгинат2 = Магнитудасы (Рихтер) | Билги2 = {{{магнитудасы|}}} | Тизгинат3 = Моментли магнитудасы | Билги3 = {{{моментли магнитудасы|}}} | Тизгинат4 = Теренлиги | Билги4 = {{#if:{{{теренлиги|}}}|{{{теренлиги}}} км}} | Тизгинат5 = Эпицентрин орналыуу | Билги5 = {{{эпицентрин орналыуу|}}} | Тизгинат6 = Координатлары | Билги6 = {{{координатлары|}}} | Тизгинат7 = Заран джетген къралла | Билги7 = {{{заран джетген къралла|}}} | Тизгинат8 = Цунами | Билги8 = {{{цунами|}}} | Тизгинат9 = Къоранчла (ёлюмле) | Билги9 = {{{къоранчла|}}} | Тизгинат10 = Экономикалыкъ заран | Билги10 = {{{экономикалыкъ заран|}}} | Тизгинат11 = Форшокла | Билги11 = {{{форшокла|}}} | Тизгинат12 = Афтершокла | Билги12 = {{{афтершокла|}}} }} fxp848ebkbhet1a00h79gqoya9nwhsu 127472 127471 2026-10-08T11:44:54Z Къарачайлы 96 127472 wikitext text/x-wiki {{Infobox | Башлыкъ = {{{аты|{{PAGENAME}}}}} | ТекстВиде = {{#if:{{{сурат|}}}|[[Файл:{{{сурат}}}|250px|center|{{{ангылатыу|}}}]]}} | Стиль = 1 | Тизгинат1 = Датасы | Билги1 = {{{датасы|}}} | Тизгинат2 = Магнитудасы (Рихтер) | Билги2 = {{{магнитудасы|}}} | Тизгинат3 = Моментли магнитудасы | Билги3 = {{{моментли магнитудасы|}}} | Тизгинат4 = Теренлиги | Билги4 = {{#if:{{{теренлиги|}}}|{{{теренлиги}}} км}} | Тизгинат5 = Эпицентрин орналыуу | Билги5 = {{{эпицентрин орналыуу|}}} | Тизгинат6 = Координатлары | Билги6 = {{{координатлары|}}} | Тизгинат7 = Заран джетген къралла | Билги7 = {{{заран джетген къралла|}}} | Тизгинат8 = Цунами | Билги8 = {{{цунами|}}} | Тизгинат9 = Къоранчла (ёлюмле) | Билги9 = {{{къоранчла|}}} | Тизгинат10 = Экономикалыкъ заран | Билги10 = {{{экономикалыкъ заран|}}} | Тизгинат11 = Форшокла | Билги11 = {{{форшокла|}}} | Тизгинат12 = Афтершокла | Билги12 = {{{афтершокла|}}} }} ls19ti8uthhy07n5gmttnyeupwkilyp 127473 127472 2026-10-08T11:55:20Z Къарачайлы 96 127473 wikitext text/x-wiki | Башлыкъ = {{{аты|{{PAGENAME}}}}} | Сурат = {{#if:{{{сурат|}}}|[[Файл:{{{сурат}}}|250px|center|{{{ангылатыу|}}}]]}} | Ачыкълау = {{{ангылатыу|}}} | Стиль = 1 | Тизгинат1 = Датасы | Билги1 = {{{датасы|}}} | Тизгинат2 = Магнитудасы (Рихтер) | Билги2 = {{{магнитудасы|}}} | Тизгинат3 = Моментли магнитудасы | Билги3 = {{{моментли магнитудасы|}}} | Тизгинат4 = Теренлиги | Билги4 = {{#if:{{{теренлиги|}}}|{{{теренлиги}}} км}} | Тизгинат5 = Эпицентрин орналыуу | Билги5 = {{{эпицентрин орналыуу|}}} | Тизгинат6 = Координатлары | Билги6 = {{{координатлары|}}} | Тизгинат7 = Заран джетген къралла | Билги7 = {{{заран джетген къралла|}}} | Тизгинат8 = Цунами | Билги8 = {{{цунами|}}} | Тизгинат9 = Къоранчла (ёлюмле) | Билги9 = {{{къоранчла|}}} | Тизгинат10 = Экономикалыкъ заран | Билги10 = {{{экономикалыкъ заран|}}} | Тизгинат11 = Форшокла | Билги11 = {{{форшокла|}}} | Тизгинат12 = Афтершокла | Билги12 = {{{афтершокла|}}} }} psdmxtgfqy6wbz6ycri37pr5cg71cxc 127474 127473 2026-10-08T11:56:42Z Къарачайлы 96 127474 wikitext text/x-wiki {{Infobox | Башлыкъ = {{{аты|{{PAGENAME}}}}} | Сурат = {{#if:{{{сурат|}}}|[[Файл:{{{сурат}}}|250px|center|{{{ангылатыу|}}}]]}} | Ачыкълау = {{{ангылатыу|}}} | Стиль = 1 | Тизгинат1 = Датасы | Билги1 = {{{датасы|}}} | Тизгинат2 = Магнитудасы (Рихтер) | Билги2 = {{{магнитудасы|}}} | Тизгинат3 = Моментли магнитудасы | Билги3 = {{{моментли магнитудасы|}}} | Тизгинат4 = Теренлиги | Билги4 = {{#if:{{{теренлиги|}}}|{{{теренлиги}}} км}} | Тизгинат5 = Эпицентрин орналыуу | Билги5 = {{{эпицентрин орналыуу|}}} | Тизгинат6 = Координатлары | Билги6 = {{{координатлары|}}} | Тизгинат7 = Заран джетген къралла | Билги7 = {{{заран джетген къралла|}}} | Тизгинат8 = Цунами | Билги8 = {{{цунами|}}} | Тизгинат9 = Къоранчла (ёлюмле) | Билги9 = {{{къоранчла|}}} | Тизгинат10 = Экономикалыкъ заран | Билги10 = {{{экономикалыкъ заран|}}} | Тизгинат11 = Форшокла | Билги11 = {{{форшокла|}}} | Тизгинат12 = Афтершокла | Билги12 = {{{афтершокла|}}} }} dl0eciqplalimipg2a8lnecrywhi4sl Кашмирде джер тебрениу (2005) 0 19798 127470 2026-10-08T10:50:43Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{Джер тебрениу|аты=Кашмирде джер тебрениу|сурат=Magnitude 7 6 - PAKISTAN 20051008035038 neic dyae small.gif|датасы=8 октябрь 2005 джыл, 08:50|магнитудасы=7,6 M<sub>w</sub><ref name="lentaru">{{cite web |url = https://lenta.ru/articles/2005/10/10/pakistan/ |title = Кашмир в руинах |author = Михаил Ткаченко |date = 2005-11-10 |publisher = Лента.Ру |access-date = 20...' 127470 wikitext text/x-wiki {{Джер тебрениу|аты=Кашмирде джер тебрениу|сурат=Magnitude 7 6 - PAKISTAN 20051008035038 neic dyae small.gif|датасы=8 октябрь 2005 джыл, 08:50|магнитудасы=7,6 M<sub>w</sub><ref name="lentaru">{{cite web |url = https://lenta.ru/articles/2005/10/10/pakistan/ |title = Кашмир в руинах |author = Михаил Ткаченко |date = 2005-11-10 |publisher = Лента.Ру |access-date = 2016-12-05 |archive-date = 2016-03-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306022953/https://lenta.ru/articles/2005/10/10/pakistan/ |url-status = live }}</ref>|теренлиги=26 километр|эпицентрин орналыуу=Кашмир, [[Исламабад]]дан 95 км чакълы|заран джетген къралла={{Флагификация|Пакистан}}<br>{{Флагификация|Индия}} <small>штаты Джамму и Кашмир</small> <br>{{Флагификация|Афганистан|2004}}<br>{{Флагификация|Казахстан}}<br>{{Флагификация|Таджикистан}}<br>{{Флагификация|КНР}}|къоранчла={{Флагификация|Пакистан}}: <br>84600 погибших, 69000 раненых<ref name="tass">{{cite web |url = http://tass.ru/proisshestviya/2324725 |title = Кашмир под ударом стихии: 10 лет со дня разрушительного землетрясения |date = 2015-10-08 |publisher = ТАСС |access-date = 2016-12-05 |archive-date = 2017-03-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170313215052/http://tass.ru/proisshestviya/2324725 |url-status = live }}</ref><br>{{Флагификация|Индия}}: <br>1350 погибших, 6266 раненых<ref name="tass" /><br>{{Флагификация|Афганистан|2004}}: <br>4 погибших<ref>{{Cite web |url=http://earthquake-today.info/accidents/zemletryasenie-v-kashmire-2005-god/ |title=Землетрясение в Кашмире. 2005 год |access-date=2016-12-05 |archive-date=2016-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115024231/http://earthquake-today.info/accidents/zemletryasenie-v-kashmire-2005-god/ |url-status=live }}</ref>|афтершокла=9 октября 2005 года, 6,2 M<sub>w</sub><br> 19 октября 2005 года, 5,8 M<sub>w</sub><br> 27 октября 2005 года, 4 M<sub>w</sub>}} 5oatavzxvzod41ifgzz9ijaz4b1wu73