Wikipiidia kuswiki https://kus.wikipedia.org/wiki/Zug_lakir MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Miidia Lakir kanɛ bɛ di kɔn Sɔnsʋg zin'ig Tʋmtʋm Tʋmtʋm sɔnsʋg zin'ig Wikipiidia Wikipiidia sɔnsʋg zin'ig Faal Faal sɔnsʋg zin'ig MiidiaWiki MiidiaWiki sɔnsʋg zin'ig Tɛmpilet Tɛmpilet sɔnsʋg zin'ig Sʋŋir zin'ig Sʋŋir sɔnsʋg zin'ig Bɛn Bɛn sɔnsʋg zin'ig TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Bɛŋa 0 453 18345 16779 2026-06-20T19:46:31Z Àncilu 1180 [[Lakir kanɛ bɛ di kɔn:LintErrors/empty-heading]] 18345 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q379813}} '''Bɛŋa''' anɛ [[biili]] wɛla banɛ an bʋnbʋtir bielif buudi wʋsa kanɛ bɛ Fabaceae buudi ni ka bɛŋid tiis wɛn. Ka an zɛnvaand diib ka saalib nɛ kɔnbid dit. Li dʋgʋb buudi zuoya, ba anɛ dʋgʋb kiimʋg, nɛ sɛn{{'}}ɛb ka an buudi bɛdigʋ diib dunia nwa ni.Baŋid tiis la bɛnɛ [[Zɛma'asa|zɛnma'asa]] lʋgʋr la ni, tibama buudi la ka'e tibɛda banɛ yuugida, ba ya'a wɛl ka ba pɔn' naae ba yiti kpinɛ. Bɛŋa anɛ zɛnwaad tis [[ninsaal]] bɛɛ [[Bʋnkɔnbid Yʋda|bʋmkɔnbid]] diib<ref>https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables</ref> Di na nyaŋi kilim diibi bɛ zin'is bɛdigʋ<ref>https://cooking.nytimes.com/guides/21-how-to-cook-beans</ref>; dʋgʋb, kiimʋg, bɛɛ sɛn' wʋʋ [[bodobodo]] nɛ ka nidib bɛdigʋ mɔri maani ba buudi [[diib]]. == Bɛŋa tʋʋm == Dinɛ mɔr ningbiŋ maalʋg la'ad laa, di gɔsid [[ningbiŋ]] bɛdim bɛllim, di tisid vʋm yuugir nɛ [[ban'as]] sieba nwɛnnɛ [[susuya|susunya]] wiim, nɛ sikir wiim wʋsa<ref>https://www.healthline.com/nutrition/easy-ways-to-use-beans</ref>. == Pian'azut == Pian{{'}}a zug nwa, “bɛŋir” nɛ lin sin{{'}}iŋ nɛ Germanic cognate ni la ( wʋʋ German Bohne)  da pʋn bɛ West Germanic languages pian{{'}}ad naming ka 12 century la nyaan paae, ka pian{{'}}a zut ban anɛ bɛŋ-lamma, (broad beans), chickpeas nɛ bɛŋ sieba banɛɛ bɛ nwana pʋʋginPian{{'}}azug la gbipian{{'}}a zug nwa, “bɛŋir” nɛ lin sin{{'}}iŋ nɛ Germanic cognate ni la ( wʋʋ German Bohne)  da pʋn bɛ West Germanic languages pian{{'}}ad naming ka 12 century la nyaan paae, ka pian{{'}}a zut ban anɛ bɛŋ-lamma, (broad beans), chickpeas nɛ bɛŋ sieba banɛɛ bɛ nwana pʋʋgin. Pian{{'}}aug linɛ an “bɛŋa” la anɛ German dim pian{{'}}ad (Titυυnli, German Bohne) anɛ pian{{'}}aug linɛ da an West Germanic dim pian{{'}}ad hali ka 12<sup>th</sup> century da nam pυ paae, (3) ka li gbin bigis ye bɛŋa nam bɛdigυ, bielim baanlυg chickpeasg, bɛŋ-bυυda nam banɛ bɛ. Nɛ{{'}} da naami yυυg hali ka ba da naam baŋ dunia genus Phaseolus linɛ Europe la. Columbian dim, Europe dim nɛ [[America dim]] n da ti{{'}}asid bυnbυυda nam la, ba da buonɛ li ye pod-borne bυnbυυda, ka li pa{{'}}al ye bɛŋa kanɛ ka sɔ{{'}} wυsa mi{{'}} la nɛ bɛŋ-tɛɛnda, wala banɛ nwan wala buudi nam. Nannanna, ba nɔk pian{{'}}azug nwa n pυt bυnwanna tita{{'}}am banɛ nwan woo bɛŋa la pυt ye bɛŋa., (3)(4) ba sieba woo kikeugυn bɛŋa, bɛg-sabilla, nɛ sieba, hali nɛ banɛ pυ nwannɛ ba tituaa la, woo kɔfɛ bɛŋa, vanilla bɛŋa, kasta bɛŋa, nɛ kɔɔkɔ bɛŋa. Pian{{'}}azug “bɛŋa” nwa, ba tun{{'}}e nɔki li pυt bυnwanna kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb buudi.  <ref>added new content</ref> Bυnbυυda linɛ buon ye “bɛŋa” la paas bυbυυda nam nɛ [[zυυdnam]] wυsa ni linɛ buon ye (bυnwanna),[3] la{{'}}amnɛ ba yυda la pυ dɔl taaba saŋa pamm ni la (hali ka ban mɔri ba tυm si{{'}}el la la{{'}}am bɛ kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb sυ{{'}}υlυm nam pυυgin la). Pian{{'}}azuta ayi nwa, bɛŋa nɛ zυυd, anɛ banɛ ka ba ɛɛnti su{{'}}a ba gur kuob saŋa amaa bυnbυυda banɛ nyɛ{{'}}ɛnd tɛŋin ka ba bili an baanlυg la lɛɛ pυ paasɛ nɛ banɛ ka ba pυ mɔri ba tυm zυυd tυυma nam la (woo yaama nam kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb), woo yaamma{{'}}asa nam. United Nations Food and [[Agriculture Organization dim]] pian{{'}}a bigis “Bɛŋa, kυdυg” gbin (li pian{{'}}ad saafi anɛ 176)<ref>https://web.archive.org/web/20181012031118/http://www.fao.org/ES/faodef/FAODEFE.HTM</ref> ye li tυmnɛ n bɛ Phaseolus ni ma{{'}}aa. Nɛ{{'}} anɛ titυυnli kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb pa{{'}}annɛ pian{{'}}ad nɛ si{{'}}enam gbin n an si{{'}}em giŋa ti dunia nwa bɛllimin li ya{{'}}a kɛnɛ zυυdnam yɛla ni nɛ tinam na nɔk yυ{{'}}υr yinnɛ pυt la{{'}}ad bɛdigυ; Titυυnli pian{{'}}aug yinnɛ linɛ ka ti mɔri kpanbidi buon si{{'}}elnam bɛdigυ anɛ biilif, ka yɛlsida la anɛ ye n tɔɔsi anɛ bυnwanna, kpaadib ni amaa ka ba lɛɛ kpabi li la{{'}}asi buon ye zɛvaand. Kpinnim linɛ bɛ anɛ ye zɛvaand nam bɛdigυ ka ba buonnɛ ba ye bɛŋa, ba sieba anɛ , bɛŋ-tɛɛnda, bɛŋ-sabilla nɛ bɛŋ-wa{{'}}anam nɛ akanitifolia (nwadig pυυgin bɛŋa), bama wυsa da la{{'}}asi anɛ Phaseolus amaa ka lin nya{{'}}aŋ ka ba baki baa maa lin wυsa pυυgin la ba pυ bas ban da mɔri ba tυm si{{'}}el laa. == Li kuob == Bɛŋa on pʋ nwɛn wʋʋ pea linɛ nwɛn wʋʋ bɛŋa laa, bɛŋa anɛ zʋʋd banɛ maan titu{{'}}aa tʋʋlʋg saŋa. Ba vaand la mɛn tisidi ba linɛ ka ba bɔɔd ka ba na nyaŋi maal sʋŋa ka pʋ bɔɔd bʋgʋlʋm wʋʋ zʋʋd banɛ kpɛlim laa. Ba biib nyain anɛ lin yi dabisim 55-60 lin yi ba bʋdʋb saŋa ti paae ba bʋnib saŋa.<ref>https://books.google.com/books?id=zWW4AQAAQBAJ&q=bean+maturity+55%E2%80%9360+days&pg=PA452</ref> Bɛŋa nwa mɛŋim ya{{'}}a ti niŋ pa{{'}}adi naae, ba lɛbigidnɛ dɔnbʋʋnlʋm ka si{{'}}iŋi kʋdʋgid, ka bɛŋ-bielim linɛ bɛ pa{{'}}ad la pʋʋg la mɛ ti{{'}}ak dian{{'}}am n lɛbig wiig bigis ye li kʋdigi ya titu{{'}}aa. Bɛŋa nam tita{{'}}am anɛ banɛ tɛɛnd, ka ti ya{{'}}a gɔsɛ zʋʋd bama nam buudi bɔɔd sʋŋir, li tun{{'}}e an ye ti bɔ daadi ti{{'}}el ka ba nyaŋi tiɛn dʋ. American dim tita{{'}}am ɛɛnti la{{'}}asi ba n bʋt nɛ kawanna nɛ zʋʋd sieba nam,<ref>LA'AD NAAN KAE</ref> ka kawnna la wa{{'}}alim la sʋŋ bɛŋa nam la ka ba nyaŋi tɛɛn dɔ maal tituaa. Nannanna, “mɔɔgin bɛŋa” nyaŋidi yu{{'}}un nɔbigid hali ka pʋ lɛm bɔɔd ye ba ti{{'}}al o si{{'}}el ka o dɔɔ ka nyaŋi tɛn{{'}} tituaa hali gaad banɛ ka ba nɔk daadi sʋŋi ti{{'}}a ba la.<ref>https://www.microscopy-uk.org.uk/mag/artdec13macro/Gerhardt_Final.pdf</ref> Nɛ{{'}} zugu kɛ ka mɔɔgin bɛŋa mɔr da{{'}}a hali gaad bɛŋ-banɛ kpɛlim la. == Li sin{{'}}iŋir ([[labakʋda]]) == Bɛŋa sʋm da anɛ ye,li da anɛ dikanɛ da [[tisid ziim]] kʋdimin sa la ti paae nananna nwa zʋmaaʋŋ dim yɛla ni, ka nan kpɛn an sʋm .Bɛŋa paas yiiga bʋnbʋtta banɛ ka ba da kuod. [[Bɛŋ-yalima, Broad beans,]] ka ba lɛn buon ye fava beans la bɛ nɛ ba mɔɔgin bɛllimin la ka zɛm wʋʋ nʋ{{'}}ʋbil fiinf nʋian nɛ, ka ba da paami li nɛ [[Afghanitan]] teŋgbaʋŋʋn nɛ Himalayan zouya lɛma ni,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bean#cite_note-9</ref> <references group="https://en.wikipedia.org/wiki/Bean#cite_note-9" responsive="" /> Li yiiga kuob buudi Thailand teŋgbaʋŋʋn yʋʋma kɔbis yɔpɔi BCE, la ken sa, ka ya{{'}}ad tʋʋʋma pʋn bɛ.<ref>https://api.semanticscholar.org/CorpusID:34052655</ref> Ba da mɔr bɛŋa paasidi kumin nɛ mum [[Egypt kʋdʋg,]] teŋgbaʋŋʋn, [[ancient Egypt]] ka yʋʋma kɔbis yi BCE, la nyaan da paae ka ba kuo li la, bɛŋ-biela yalima da kpɛn Aegean sʋ{{'}}ʋlimin, [[Aegean region, Iberia]] nɛ transslpine Europe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0199549060</ref> [[Iliad]] teŋin (century 8 BCE la ni) Bɛŋa nɛ [[chickpeas]]  yʋ{{'}}ʋr pʋdig ya zʋmaaŋ wʋsa ni ziemisin.<ref>"And as in some great threshing-floor go leaping From a broad pan the black-skinned beans or peas." (''Iliad'' xiii, 589).</ref> Yiiga mɔɔgin bɛŋa kanɛ ka ba da pin{{'}}ili kuo America teŋin da yinɛ Guitarrero cave, [[Guitarrero kuglɛma]] ni, nɛ bʋnvʋya bɛllim  zin{{'}}is yɛla vɛɛnsigin Peru teŋin hali yʋʋma kɔbis yi la BCE<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-205-40621-0</ref> saŋa ni sa. Phaseolus bɛŋa buudi an si{{'}}em vɛɛnsʋg pa{{'}}al ye li yinɛ [[Mesoamerica]] teŋin ka widigi kpɛn li ya-dagɔbʋg, la{{'}}am nɛ [[kawɛna,]] maize nɛ squash daam, bʋnbʋtta kanɛ ka ba da kuod hali.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3325731</ref> Bɛŋa banɛ ka nidib dit tita{{'}}am zina nwa bɛdigʋ anɛ genus phaseolus la sieba, ka da yinɛ America teŋin. Europe nid onɛ da nyɛɛ ba yiiga da anɛ [[Chritopher Columbus]] on da gɔɔnd zin{{'}}i kanɛ da nwɛn wʋʋ [[Bahamas]] nɛ, ka nyɛ ka ba nɔbigid pɔɔdin.<ref>Kaplan, p. 30: Domestication, besides involving selection for larger seed size, also involved selection for pods that did not curl and open when ripe, scattering the beans they contained.</ref> Columbia kʋdʋg  buudi nidib da kuod [[phaseolus]] bɛŋa la buudi anu ba pɔɔdin: ba da kuod sɔ{{'}} wʋsa bɛŋa ([[P vulgaris]]) Chili teŋin ti paae ya-datiʋŋ zin{{'}}I kanɛ yʋʋn buon United States la; ka lima nɛ sieve bɛŋa ([[P lunatus]]) nɛ linɛ pʋ ba{{'}} bɛla teparies ([[P acutifolius]]), scarlet runner bɛŋa ([[P cococineus]]), polyanthus bɛŋa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bean#cite_note-16</ref>     Kʋdʋmin yin bɛŋa banɛ bɛ America ka ti mi' la da yinɛ Guitarrero Cave kanɛ an archaeological site linɛ bɛ Peru ni, ka bɛ hali paae millennium BCE kanɛ paas ayi' la ni na. ''Phaseolus'' banɛ vɛɛns bɛŋa yɛla la yɛl ye li yinɛ Mesoamerica ni na, ka yadigi la bi'el-bi'eli paae southward, la'am nɛ kawɛna nɛ squash zʋʋd bana ka ba bʋdit saŋa wʋsa. Bɛŋa buudi banɛ ka ti dit zina la paasi genus ''Phaseolus ni,'' linɛ yi America sʋ'ʋlʋmin na. Ka European dim daʋ kanɛ da nyɛɛ li yiiga da anɛ Christopher Columbus on da ieed ye o baŋ Bahamas la ka nyɛɛ ba mɔɔgin ka nɔbigid. ''Phaseolus'' bɛŋa buudi anu ka pre-Columbian dim da mɔri ba kʋli bʋdi ba yin ka ba lieb yin zʋʋd: bɛŋa banɛ ka nidib bɛdegʋ mi' (''P. vulgaris'') nɔbigi yi Chile ti paae United state ya-nya'aŋ; ka lima nɛ sieva bɛŋa (''P. lunatus''); nɛ teparies banɛ pʋ yadig zin'ig wʋsa la (''P. acutifolius''), nɛ scarlet runner bɛŋa (''P. coccineus''), nɛ polyanthus bɛŋa. [[Labaar]] yinnɛ kanɛ ka pre-Columbian kʋdʋmin nidib da sɔb bɛŋa yɛla sʋ'ʋŋa la yʋ'ʋri an "pu'asada atan' " tiig sɛɛb nɔɔr-yinnɛ suor: "pu'asada atan' " tiig sɛɛb nɔɔr-yinnɛ suor la bɛnɛ nimbanɛ bɛ lalli wʋʋ Atlantic ya-nya-aŋ Ku'om gbɛʋg la ni sa: Ka buudi bɛdegʋ la'am kuod bɛŋa bɛɛ zʋʋd banɛ du'ad bielim nɛ squash. Ba pʋ bʋrit Kawɛna la vuk-vuk wʋʋ bam bʋdi li European si'em laa, amaa li bʋditnɛ nɛ ti-gɛndis banɛ duodi agɔl pʋʋgin ka ba lal taaba wʋʋ nɔba makir ayuobʋ. Ba na bʋt bɛŋa la nɛ gilig ti-gɛndʋg la gbinnin ka ba nyaŋi nyɛ paalʋ duoe agɔl ti-gɛndʋg la ya'a zu'oe agɔl. American dim bɛŋa wʋsa saŋkan la da anɛ vine tiis; "[[mɔɔgin bɛŋa]]" da bʋtnɛ nannana. Kawɛn daʋg la anɛ sʋŋiri tis bɛŋa la, ka bɛŋa la mɛ tis [[Kawɛna]] la kʋ'ʋlʋm kanɛ li bɔɔd ka nyaŋi wal. Ka ba li{{'}}is squash kawɛna la ni pɔɔgin la. Kawɛna la na lusi ba bi{{'}}ela ka nintaŋ kʋ nwɛn{{'}} ba, ka lus teŋ la titan la ka li kʋ{{'}}ʋlim la kʋ lieb walim yii, ka na gu{{'}} kɔnbid bɛdigʋ ka ba kʋ paae daam kawɛna la nɛ bɛŋa la, bɔzʋgɔ ba vaand la anɛ fura-fura, ka mɔri kɔnbʋlʋg, ka li vaand la an tiriba tiriba la, li tɔi nɛ kɛ ka bʋnkɔnbid wʋʋ gbambʋʋg nɛ ....... pʋ tun{{'}}oe kpɛn{{'}}ɛdi li pʋʋginɛ, agaand pʋ sigidi li ni, ka li mɛ kat bʋnkɔnb sieba ka ba pʋ tun{{'}}oe kpɛn{{'}}ɛdi li nii. Ba da kuob bɛŋa Chili teŋ wʋsa ni, Hispanic kʋdʋg saŋa la, hali laligi paae [[Chiloe Archipelago.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789569120022</ref> Bɛŋ kpiemis yinɛ bɛŋa buudi kʋda bʋn yalima la ni (fava beans) nɛ yuolʋŋ bɛŋa buudi la (kidney, black, cranberry, pinto,, navy/haricof). == Bɛŋa buudi nam banɛ bɛ saŋa wʋsa == Diib nam bɛdigʋ banɛ ka ti buon ye “bɛŋa”, “[[legumes]]”, “lentils” nɛ “pulse” anɛ buudi yinne. [[Fabaceae]] (“leguminous” plant), ka lɛɛɛ yinɛ buudi kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb ni, li bɛ tens kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb, ka pʋdigi  gilig dunia nwa wʋsa ni, ka li anɛ zin{{'}}I kanɛ ka ba na nyaŋi zi{{'}}en.<ref>https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/legumes-pulses/</ref> Bɛŋa buudi bɛdigʋ vaand anɛ diib, li van ma{{'}}asa la ( li wal la mɛŋ wʋsa, bɛŋ-bielif tun{{'}}oe bɛ wal la pʋʋg bɛɛ kae) bɛɛ waŋ la (bɛŋ-bielif kanɛ nam pʋ kpɛ{{'}}ɛŋɛ linɛ kpɛ{{'}}ɛŋ ka nan ma{{'}}as, bɛɛ linɛ kpɛ{{'}}ɛŋ ka kʋdʋg). Bɛŋa buudi nam bɛdigʋ nwɛnɛ, ka nyaŋi zi{{'}}en temis bɛdigʋ dunia nwa wʋsa ni kɛ ka ba buudi kɔn{{'}}ɔb-kɔn{{'}}ɔb nam la yʋda mɔri nwɛnnim. === Bɛŋ biela suab === Lin zaŋ 2023 yʋʋm la ni, the Norwegian Svalbard Global Seed Vault sɔs nɔɔrim 40,000  ka gban{{'}}ae  pa{{'}}an ye, phaseolus bɛŋa buudi la yɛla.<ref>https://www.seedvault.no/about/the-seeds/</ref> == Bɛŋa an si{{'}}em == == Li malisim == Bɛŋa wal kanɛ nan an dɛn{{'}}ɛm anɛ 90% ku{{'}}om, 7% [[carbohydrate]], 2% [[protein]], ka mɔri [[fat]], kpaam bi{{'}}ela kanɛ pʋ baŋid ye li bɛɛ. bɛŋa 100 grams (3.5 oz) diib pʋʋgin nɛɛ, bɛŋa kanɛ nan dɛn{{'}}ɛm la tittɛ calories 31 [[food]] energy ni, ka (10-19% [[Daily Value]], DV) [[vitamin C]] (15% DV) nɛ [[Vitamin B6]] (11% DV), ka lin lɛɛ zɛmis nɛ, li pʋ pɔɔda, li mɛ pʋ zu{{'}}oe galisɛ, ka [[micronutrients]] sieba pʋ lɛm bɛ saa. == Bɛŋa banɛ pʋ mɔri malisimm == Bɛŋa buudi bɛdigʋ, wʋʋ sianif bɛŋa la pʋ mɔri malisim, [[antinutrients]] ka an banɛ kɛt ka diib kanɛ niŋgbina la pʋ nyaŋi tʋm sʋ{{'}}ʋm. [[phytic acid]] nɛ phylates, banɛ bɛ ki naming, wala, biili nɛ bɛŋa, gu{{'}}udi kɔnba kpɛ{{'}}ɛgir nɛ [[Vitamin D]] tʋʋma. [[Edward Milianby]], 1939 yʋʋm la ni, an onɛ da pin{{'}}ili vɛɛns phytic acid daamig diibin.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1264631</ref><ref>http://www.westonaprice.org/health-topics/living-with-phytic-acid/</ref> == Nimsa{{'}}asim yɛla == ==== Bʋnbɛ{{'}}ɛd nam ====    '' Gbana la mɛŋ: [[phytohaemagglutinin]] nɛ [[soybean agglutinin  ]]'' Bɛŋa buudi sieba bʋmbɛ{{'}}ɛd nam linɛ mɔri daamʋg, kanɛ pʋ baŋid diibi nɛ:[[lectin phytoheamagglutinin]], linɛ an tilas ye li yisi bas, ka li na dɔlis nɛ dʋdʋbi nɛ yi. [[Kidney beans]] zian mɛŋ la anɛ bʋmbɛ{{'}}ɛd, amaa buudi sieba mɛ an bɛ{{'}}ɛd diibin, [[food poisoning.]] La{{'}}am nɛ li ya{{'}} anɛ bi{{'}}el bi{{'}}el (bɛŋa 4 bɛɛ 5) tun{{'}}oe kɛ ka pʋ-zabir naam, tiind naam, nɛ saan ban{{'}}as. Bɛ{{'}}ɛd kaŋa pʋ bɛ kʋŋkɔna bɛŋa la nii, bɔzugɔ, ban pʋn dʋg nɛ sa. Bɛŋa sʋ{{'}}ʋm ka li dʋgʋ paae wʋʋ minti piiga; bɛŋa ya{{'}} pʋ dʋgʋ bi{{'}}igɛ, li bɛ{{'}}ɛd la gat lin na pʋ dʋgɛ.<ref>https://www.fda.gov/Food/FoodSafety/FoodborneIllness/FoodborneIllnessFoodbornePathogensNaturalToxins/BadBugBook/ucm071092.htm</ref> Ya{{'}} dʋgʋd bɛŋa ka pʋ kɛ ka li lɛ{{'}}ɛd bi{{'}}el bi{{'}}el la, ka bugum la tʋʋlʋg pʋ an bi{{'}}ela, [[slow cooker]] li kʋ nyaŋi sa{{'}}ami li bɛ{{'}}ɛd laa.<ref>https://www.fda.gov/Food/FoodSafety/FoodborneIllness/FoodborneIllnessFoodbornePathogensNaturalToxins/BadBugBook/ucm071092.htm</ref> [[Butter beans,]] bɛŋa la daanmɔg da yi [[falafel]] labaya ni; ba da zaŋi bɛŋ banɛ wʋ{{'}}ʋl ka yaae li yadig li pʋ dʋgʋda, ka gmi'a lii kiim dʋg-Pɛŋ pʋʋgin, [[shallow fried]] ka lɛɛ bas bɛŋ biel yalima, [[broad beans]] la bɛɛ [[chickpeas.]]<ref>https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/features/beware-of-the-beans-how-beans-can-be-a-surprising-source-of-food-poisoning-931862.html</ref> Nima{{'}}asim tʋʋma lʋgʋr la pʋ mi{{'}} bɛŋa bɛ{{'}}ɛd la sʋ{{'}}ʋŋaa, kɛ ka ba pʋ vɛɛnsidi li yɛla ti{{'}}ebig zin{{'}}isi nɛ, bɛɛ ba zi{{'}} pian li yɛlaa;  kɛ ka lin daam sieba pʋ baŋida. UK teŋgbaʋg zug [[Nationl Poisons Information]] [[Service]] la zin{{'}}igin nɛɛ, nima{{'}}asim tʋmtʋmnib ma{{'}}aa mɔri bɛŋ zian bɛ{{'}}ɛd baŋirɛ, li da pʋ flagg 2008 yʋʋm la nii.<ref>https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/features/beware-of-the-beans-how-beans-can-be-a-surprising-source-of-food-poisoning-931862.html</ref> [[Fermentation,]] Africa teŋ sieba ni, ba mi{{'}}ilim nɛ bɛŋa, ye li paasi li malisim la, ka yisi li bɛ{{'}}ɛd la. Mi{{'}}ilʋŋ kanɛ pʋ mɔri sammɛ paasid nɛ malisim la paŋ li ya{{'}} an bɛŋ-zɔ{{'}}ɔm ka kɛ ka li tʋʋma pʋʋrin la an sʋ{{'}}ʋm; vɛɛnsʋg kanɛ ka Emire Shimelis paasi li ni, Food and Engineering Program, Addis Ababa teŋin University.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1365-2621.2006.01506.x</ref> Bɛŋa an dikanɛ tisid niŋgbiʋŋ nɔbigiri, [[protein]] gat di banɛ kpɛlim la Kenya, Malawi Tanzania, Uganda nɛ Zambia temisin.<ref>http://www.scidev.net/fr/climate-change-and-energy/tsunami/news/actualit-s-d-afrique-sub-saharienne-en-bref-du-25-.html</ref> == Bɛŋ vaand mɔr bʋnvʋ bɛ{{'}}ɛdnam == Nidib bʋt bɛŋa, [[beanssprouts]], kɛt ka [[mung beans]] buudi la bul teŋ ma{{'}}asir kanɛ tʋl waam ni. Bɛŋ vaand mɔri dʋgid diib, bɛɛ dii li kansir bɛɛ li ya{{'}}a waai, ban{{'}}as buudi naam ya, [[outbreak of disease,]] ka li yinɛ bʋnvʋ bɛ{{'}}ɛd kanɛ kpɛn{{'}} bɛŋa ni, ka li anɛ [[salmonella]], listeria nɛ [[Escherichia coli,]] bɛŋ vaand ya{{'}} pʋ dʋgi bi{{'}}igɛ,<ref>https://www.foodsafety.gov/keep/types/fruits/sprouts.html</ref> ka li sieba ta{{'}}asid kum.<ref>https://web.archive.org/web/20170315061038/http://ecdc.europa.eu/en/activities/sciadvice/_layouts/forms/Review_DispForm.aspx?ID=602&List=a3216f4c%2Df040%2D4f51%2D9f77%2Da96046dbfd72</ref> == Binfaasim == Bɛŋa banɛ an diib bɛdigʋ, la{{'}}am nɛ bɛŋ biel yalima la, ku{{'}}omin bɛŋa la, nɛ soybeans mɔri [[oligosaccharides]] [[(raffinose]] nɛ [[stachyose]] ma{{'}}aa), buudi kanɛ mɔri sikir ka mɛ bɛ [[cabbage]] ni. Linɛ na sa{{'}}am oligosaccharides [[enzyme]] paŋ la buudim bɛ linɛ na kɛ ka sikir bama tʋm sʋ{{'}}ʋŋa. Ninsaal pʋʋri tʋm nɛ diib si{{'}}em la, li pʋ mɔri linɛ na san{{'}}am bɛ{{'}}ɛd banɛ sig pʋʋrin  la paŋa, ka [[bacterial]] lɛɛ tum{{'}}oe li tʋʋma nyɔbɛda la ni. Diib la nɛɛmig yisid pɛbisim, wʋʋ methane, ka li yinɛ diibin la, ka yʋʋn lieb binfaansim, [[flatulence.]]<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/4943486.stm</ref><ref>http://www.nhs.uk/conditions/Flatulence/Pages/Introduction.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0684843285</ref><ref>https://archive.org/details/isbn_9783540674665/page/14</ref> == Lin  kuod si{{'}}em == ''     Gbaʋŋ la mɛŋ: [[Legume & Production]]'' FAO yisid bɛŋa kuob yɛla pa{{'}}an, ka li bɛ nɛ zin{{'}}is buudi atan:    1. pulse dry: ya{{'}} yis soybeans nɛ suma, bɛŋa buudi wʋsa banɛ kpɛlim la, biela banɛ kpɛ{{'}}ɛŋ ka kʋʋdʋg la.    2. Oil crops: soybeans nɛ suma.   3. Fresh vegetables: bɛŋa buudi wʋsa vaan mɛma. FAO labaar la wʋsa bɛ teŋir bi'ela la.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bean#cite_note-44</ref> == Bɛŋa buudi wʋsa kuob (million metric tons) == {| class="wikitable" |+Bɛŋa kuob (million metric tons) !Zʋʋd [FAO code]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Legume#Classification</ref> !1961 !1981 !2001 !2015 !2016 !Ratio <small>2016 /1961</small> !pian'ad |- |Total pulses (dry) [1726] |40.78 |41.63 |56.23 |77.57 |81.80 |2.01 |Per capita production had decreased. (Population increase was 2.4×) |- ! colspan="8" |Kpaam zʋʋd (dry) |- |Soybeans [236] |26.88 |88.53 |177.02 |323.20 |334.89 |12.46 |Drastic increase driven by the demand for animal feeds and oil. |- |Groundnuts, with shell [242] |14.13 |20.58 |35.82 |45.08 |43.98 |3.11 | |- ! colspan="8" |Van-ma'asa (80–90% water) |- |Beans, green [414] |2.63 |4.09 |10.92 |23.12 |23.60 |8.96 | |- |Peas, green [417] |3.79 |5.66 |12.41 |19.44 |19.88 |5.25 | |} {| class="wikitable" |+Banɛ kuodi di bɛdegʋ, Wʋsa= [1726]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bean#cite_note-46</ref> (million metric tons) ! !Teŋ !2016 !pʋʋr !pian'ad |- | !Total !81.80 !100% ! |- |1 |India |17.56 |21.47% | |- |2 |Canada |8.20 |10.03% | |- |3 |Myanmar |6.57 |8.03% | |- |4 |China |4.23 |5.17% | |- |5 |Nigeria |3.09 |3.78% | |- |6 |Russia |2.94 |3.60% | |- |7 |Ethiopia |2.73 |3.34% | |- |8 |Brazil |2.62 |3.21% | |- |9 |Australia |2.52 |3.09% | |- |10 |USA |2.44 |2.98% | |- |11 |Niger |2.06 |2.51% | |- |12 |Tanzania |2.00 |2.45% | |- | |Others |24.82 |30.34% | |} {| class="wikitable" |+Tɛmis piiga banɛ kuod bɛŋa gat, 2020<ref>http://www.fao.org/es/faodef/fdef04e.htm</ref> !Teŋ !Zʋʋd (tonnes) !Footnote |- |India |5,460,000 |F |- |Myanmar |3,053,012 | |- |Brazil |3,035,290 |A |- |United States |1,495,180 |* |- |China |1,281,586 | |- |Tanzania |1,267,648 |F |- |Mexico |1,056,071 | |- |Kenya |774,366 |F |- |Argentina |633,823 |* |- |Uganda |603,980 | |- |'''Dunia w'''ʋsa |'''27,545,942''' |'''A''' |} == Gbanvɛɛnsa == [[Category:Zɛnma'asa]] if74l2duqbybif4c2gph0dyt6olxmmz Yʋꞌʋr Pianꞌʋk 0 1647 18346 18037 2026-06-20T19:48:43Z Àncilu 1180 [[Lakir kanɛ bɛ di kɔn:LintErrors/missing-end-tag]] 18346 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1084}} '''Yʋ{{'}}ʋr Pian{{'}}ʋk'''<ref>http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=nomen</ref> anɛ pian{{'}}akanɛ an yʋ{{'}}ʋr ka ti mɔri tisid nidib, kɔnbid, tɛɛns, bɛɛ la{{'}}ad.<ref>https://www.theidioms.com/nouns/</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/David_Adger</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ray_Jackendorff</ref> Tituunli= Awin, bʋʋg, Sabil,Yʋʋmpaal nwadig, mui, fuug, dɔɔg, bʋʋg, tiig, da{{'}}a, waaf, lɔr, zɛɛnd, gbaʋŋ, ku{{'}}om, ni{{'}}im, Bɔk, Sabil, Ateni daar, Yʋʋmpaal nwadig, Samampiid, diib. Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}auk tʋ{{'}}om an yʋ{{'}}ʋr yinne tis siel yinne bɛɛ yʋ{{'}}ʋr babʋg tis sielnam bɛdigʋ. == Yʋ{{'}}ʋr Pian{{'}}ʋk Yinne nɛ Babʋg == '''Yinne Babʋg''' Nuaa Nɔɔs Naaf Niigi Dau Dap Pʋa Pʋa{{'}}ap laa Laas ==Yʋ{{'}}ʋr Pian{{'}}aʋk Pian{{'}}atɔmisa Pʋʋgin== Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}auk mɔr tʋʋma bɛdigʋ piantɔmisa pʋʋgin. Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}auk tʋ{{'}}om an itʋŋdaan , itʋŋdi{{'}}esi tis itʋŋ la bɛ pian{{'}}atɔmisir pʋʋgin. == Buudi == '''Yʋ{{'}}ʋmɛŋa''': yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ mɔri tisid ninvʋsaalib, nwadis, dabisa nɛ girima zin{{'}}is. Li sɔbʋg sin{{'}}iŋidnɛ '''''sɔb biel bɛda. Yʋ{{'}}ʋmɛŋa ya{{'}}a bɛ pian{{'}}atomosa ni, sin{{'}}iŋirin, tɛŋsʋkin bɛɛnaarin di sɔbʋg sin{{'}}iŋidnɛ nɛ sɔb biel bɛda.'''''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Noun#CITEREFLesterBeason2005</ref> Tituunli= Abʋŋ, Samampiid, Na{{'}}ab, Sigsaa nwadig, Ateni daar, Kɔɔt. ==Tinami nyɛt Yʋ{{'}}ʋmɛɛŋa Zin{{'}}isia== Nidibnam, zin{{'}}isnam, tɛɛnsnam, dabisayʋda nɛ nwadisyʋda ni. '''Tituunli:''' '''Nidibin:''' Azure, Ndebugri, Mpuaka. '''Zin{{'}}isnam yʋda:''' Agol, Akolwok, Abakang, Kɔɔt, Sibiti. '''Tɛɛnsnam yʋda:''' Zawse, Bolgatanga, Kumasi. '''Dabisa yʋda:''' Atinidaar, Atilatadaar, Alaaribdaar, Alemisdaar, Arezʋmdaar, Asibiddaar, Alasiddaar. '''Nwadis yʋda:''' 1. January - Yʋʋmpaal Nwadig 7. July- Mɔraug 2.February – Fulumfug Nwadig 8. August- Mɔtul Nwadig 3.March- Dɔnwalig Nwadig 9. September -Sɛnlʋŋ Nwadig 4. April- Vaala Nwadig 10. October -Sawa'ar Nwadig 5. May- Sigsaa Nwadig 11. November – Sapal Nwadig 6. June – Sigir Nwadig 12. December - Samampiid nwandig '''Yʋ{{'}}ʋyɛɛd''': Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ ka ti zaŋidi tisid la{{'}}ad. Ba sɔbʋgʋn pin{{'}}inɛ sɔb biel bibis. Tit=baa, zɔŋ, ki, ligidi, tiig, zimi, sa{{'}}ab, daam, dɔɔg, '''Yʋ{{'}}ʋbanɛ mɔr kal''': Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ mɔri tisid la{{'}}abanɛ na nyaŋi kaal.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manfred_Krifka</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Noun#CITEREFBorer2005</ref> Tit=ya, gbana, laas, baas, bʋʋs, niigi, nidib '''Yʋ{{'}}ʋbanɛ kʋ nyaŋi kaalɛ''': Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ zaŋi tisid la{{'}}abanɛ pʋ mɔr kallɛ bɛɛ kʋ nyaŋi kaalɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Plain_Words</ref> Tituunli= ku{{'}}om, pɛbisim, bugum, nwadbibis, ki, mui, sumalisim, kawɛnna, tintan, kpaam '''Yʋ{{'}}ʋnyɛtis''': Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ mɔr tisid la{{'}}abanɛ ka ti nyɛt Tituunli=ya, daad, bugum, gbana, dɔɔd, nidib, fuug, dʋg, '''Yʋ{{'}}ʋsuada''' (Yʋ{{'}}ʋbanɛ pʋ nyɛta): Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ mɔri tisid la{{'}}abanɛ pʋ nyɛta. Tituunli= pɛbisim, sumalisim, sunsan{{'}}aŋ,ɛndʋg, Wina{{'}}am, suntaana, siig   '''Yʋ{{'}}ʋbabʋg''': Yʋ{{'}}ʋr pian{{'}}akanɛ zaŋi di tisid la{{'}}ad bɛdegʋ ya{{'}}a la{{'}}asi bɛ zin{{'}}ig yinne bɛɛ gbil yinne ni. Tituunli=Tabgbil, gʋr nwam, kpaam laa, suma bɔtɔ, mui kuriba, == Gbanvɛɛnsa == c5q0t3ozc8wz0ad9aw1dlv16hh6ab7o